Электроэнергияны иштеп чыгуу, ташып жеткизүү жана бөлүштүрүү учурларында эсепке алуу боюнча калыптык (үлгү) насааттамасы

1-бөлүм.  Жалпы жоболор

1. Электр энергиясын эсепке алуунун негизги максаттары болуп иштелип чыккан, ташылып жеткизилген, таратылган жана пайдаланылган электр энергиясынын жана кубаттулуктун базардагы көлөмү боюнча так маалыматтарды алуу менен энергетиканы башкаруудагы баардык деңгээлдердеги төмөндөгү техникалык-экономикалык маселелерди чечүүболуп эсептелет:

- субъектилер (адам, ишкана, мекеме, уюм) арасында дүң жана чекене базардагы электр энергиясына жана кубаттулукка болгон каржылык (соода-сатык) эсептешүүлөрү;

- электр энергиясын пайдалануу тартибин башкаруу;

- электр энергиясынын балансын түзүүчү баардык кошулмаларын (иштеп чыгаруу, шинадан берүү, жоготуулар ж.б.) аныктоо жана алдын ала болжолдоо;

- электр чордондорундагы отундун салыштырмалуу сарпталышын аныктоо жана болжолдоо;

- электр энергиянын жана кубаттуулуктун иштеп чыгаруудагы, ташып жеткизүүдөгү жана таратуудагы өз наркын жана баасын аныктоо;

- электр орнотмолорундагы электр энергияны эсепке алуу түзүмдөрүнүн техникалык абалын жана ченемдик-техникалык документтерге ылайыктуулугун көзөмөлдөө.

2. Эсепке алуу түзүмү электр энергиясынын көлөмүн аныктоону камсыз кылуусу зарыл (керектүү учурларда берилген аралыктагы (интервалда) кубаттулуктун маанисин да):

- электр чордондорундагы генераторлор иштеп чыгарып жаткан;

- электр чордондорунун жана электр тармактарынын өздүк жана чарбалык муктаждыктарга пайдаланган (өз-өзүнчө);

- өндүрүштүн муктаждыктарына пайдаланган;

- электр чордонунун шиналарынан кардарларга түзкеткен тарамдар менен берилген (таркатылган);

- башка менчик ээлеринин тармактарына берилген же алардан алынган;

- ар башка чыңалуу класстарындагы тармактарга келип түшкөн;

- экспортко берилген жана импорттоп алынган.

3. Электр энергиянын көлөмүн,эсептегичтердин көрсөтүүлөрү менен аныктаган учурларда,өлчөгүч оодаргычтарынын (трансформаторлору) өзгөртүүчу коэффициенти гана эске алынышы керек. Башка түзөтүүчү коэффициенттерди колдонууга тыюу салынат.

4. Электр энергиясын эсептөө каржаттарына болгон өлчөө-чендик текшерүүлөр жана көзөмөлдөр Экономика жана соода-сатык ишмердүүлүгү боюнча министирликтин алдындагы Монополияга каршы жөнгө салуу кызматынын Метрологиялык көзөмөл башкармалыгы тарабынан жана энергетика тармагындагы ишканалардын Метрологиялык кызматтары тарабынан жүргүзүлөт.

5. Эсептешүүчү эсептегичтерди, ошондой эле энергообъектилердин электр энергия боюнча балансын чыгарууда пайдалануучу техникалык эсептөөлөрүнүн эсептегичтерин орнотуу, иштетип пайдалануу жана техникалык тейлөө электр энергия менен камсыздоочу мекемелердин ишкерсандары тарабынан жүргүзүүлөрү зарыл; башка техникалык эсептөөлөрдү жүргүзүүчү эсептегичтер- электр чордондорунун жана электр тармактар ишканаларынын ишкерсандары тарабынан ( мындан ары- энергообъектинин ишкерсандары).

6. Энерго түзүмдүн энергетика ишканаларынын балансында турган электр энергияны эсептөө тутумдарын (анын ичинде автоматташтырылгандары да) иштетип пайдалануу жана техникалык тейлөө окутулган жана энергообъектилерге бекитилген, алардын милдетине түздөн-түз эсептөө каражаттарын тейлөө, оңдоо жана алмаштыруулар, программалык камсыздоо, ЭСЭАТ тутумунда тийиштүү байланыш менен камсыздоо жана аларды иштетип пайдаланууда эсептик маалыматтарды чогултуп жана берүүнү коштоп жүрүүлөрдү камсыздап туруучу,энергетикалык ишканалардын тийиштуу бөлүмдөрүнүн ишкерсандары тарабынан жүргүзүлүшү керек.

 Жеке эмес кардарлардын эсептөөчү техникалык каражаттарын техникалык тейлөө жана иштетип пайдалануу , ощондой эле алмаштыруу кардарлардын өздөрү тарабынан жүргүзүлөт. Кардарлардын эсептик каражаттарынын программалык камсыздоолору электр энергия менен камсыздоочу мекемелердин программалык камсыздоолору менен шайкеш келүүсү керек.

Электр энергиянын эсептик экинчи чынжырларын текшерүү көлөмү жана мезгилдери Релелик коргонуу,электравтоматикалар орнотмолорун, жана экинчи чынжырларды текшерүү насааттамасында1 көрсөтүлгөндөгү талаптарга ылайык болушу керек.

7. Электр энергиянын эсептөө каражаттарын тейлөөдө иштердин коопсуздугун,колдонуудагы электр орнотмолорун иштетип пайдалануудагы техникалык коопсуздук Эрежелерине ылайык уюштуруучулук жана техникалык иш-чаралары аткарылышы керек.

____________________________

¹Релелик коргонуу,электравтоматика орнотмолору жана экинчи чынжырларды текшерүү боюнча жалпы насааттамалар. –М.: Энергия, 1975.

8. Ушул Калыптык насааттаманын негизинде жергиликтүү насааттамалар Калыптык насааттаманын кээ бир жоболорун тактап толуктоо менен түзүлүшү керек.

Жергиликтүү насааттамалар Кыргыз Республикасынын энергетика министирлигинин алдындагы Энергетикалык көзөмөл кызматынын (мындан ары – Энергетикалык  көзөмөл) жергиликтүү бөлүмдөрү менен макулдашылып жана түзүмдүн бөлүмдөрүнүн башчылары менен бекитилиши керек.

2- бөлүм. Негизги аныктамалар

9. Электр энергиясынын төлөмдүк(соода-сатык, соодалашуу) эсептегичтери- электр энергиясына акчалай төлөмдөрдү жүргүзүүгө багытталган эсептегичтер.

Төлөмдүк эсептешүүлөр үчүн орнотулган эсептегичтер –төлөмдүк эсептегичтер деп аталат.

10. Электр энергиянын техникалык эсептегичтери- электроэнергиянын электр чордондорунда, көмөк чордондорунда, ишканалардын ички керектөөлөрүнө (өздүк керектөөлөрүнө)кеткен чыгымдарын,электр энергиянын электр тармактарындагы жоготууларын эсептөөгө жана анализ жүргүзүү үчүношондой эле электр энергиянын өндүрүштүк керектөөлөрүнө кеткен чыгымдарын эсептөө үчүн колдонулат.

Контролдук эсепке алуу прибору - мыйзамда каралган учурларда эсептөөлөрдү жүргүзүү үчүн колдонулуучу (эсептешүү приборунун көрсөткүчтөрү камсыз кылынбаганда, эсептешүү прибору иштен чыкканда ж.б.) электр станциялары, энергосистемасынын көмөкчордондорунун кирүүчүлөрү, ошондой эле электр энергиясын өндүрүүчүлөрдүн «КУЭТ» ААКсы жана башка керектөөчүлөр менен, электр энергиясын сатып алуу-сатуу боюнча келишимдик милдеттенмелери бар ОПП жана ПП менен менчигинин чектеринде орнотулган; ошондой эле системалар аралык жана мамлекеттер аралык агымдардын кийинки калктуу пункттары учун эсепке алынуучу жерлеринде.

Техникалык эсептөөлөр үчүн коюлган эсептегичтер - техникалык эсептин эсептегичтери деп аталат.

11. Чордондук электр тармактар – бул электр чордондун баланстык ээлик чегинде электр энергияны бөлүштүрүп жана өткөзүп берүүгө арналган өзүнө электр орнотмолорду жалпы камтыган электр чордонунун электр тармактары.

12. Электр чордондорунун жана көмөкчордондорунун өздүк керектөөлөрүнө сарпталуучу электр энергия – электр чордондорунун жана көмөкчордондорунун иштеши үчүн электр энергияны иштеп чыгуудагы, айландыруудагы жана таратуудагы тийиштүү шарттарды жана тейлөөдөгү ишкерсандардын жашоо шарттарын камсыздоочу электр чордондорунда (көмөкчордондорунда) орнотулган электр кабылдагычтар пайдаланчу электр энергиясы.

13. Электр чордондорунун жана электр тармактарынын чарбачылык керектөөлөрүнө сарпталган электр энергия – негизги өндүрүштү тейлөөгө, борок электр жана жылуулук энергиясынын электр чордондорунда иштеп чыгаруудагы ошондой эле энергиянын баардык түрлөрүн берүүдө жана таратуудагы технологиялык иш жүрушкө түздөн түз байланышы жок электр чордондорунун жана электр тармактар ишканаларынын балансында турган негизги, көмөкчү жана өндүрүштүк эмес бөлүмдөрүнүн пайдаланган электр энергиясы.

14. Өндүрүштүк керектөөлөргө сарпталган электр энергия – электр чордонунун ээлигинде турган, ошондой эле өз алдынча ээликте турган аймактык отканалардын жана от жагуучу бөлмөлөрдүн орнотмолору пайдаланган электр энергиясы; суу топтоочу электр чордондорунун сууну сордуруп куюштурууга жана жылуулук тармактарынын соргуч орнотмолорунун сордуруп куюштурууларына сарпталган электр энергия; откана тартибинде (электр энергиясын иштеп чыгаруусуз) иштеген электр чордондорунун жана иштетилбей токтоп турган (консервацияда турган) же камдыкта (резервде – бир эле учурда электр энергиясын иштеп чыгаруусуз жана жылуулук берүүсүз) турган электр чордондорунда сарпталган электр энергиясы.

15. Электр энергиясын пайдалануучу (кардар) – электр энергиянын кабылдагычтары электр энергиясын камсыздоочу мекемелердин электр тармактарына кошулган ишкана, мекеме, аймактык өзгөчөлөнгөн цех (бөлүм), курулуш аянтчасы, батир жана башкалар.

16. Кыргыз Республикасынын “Өлчөөлөрдүн бирдиктүү болушун камсыздоо жөнүндө”Мыйзамы тарабынан орнотулган аныктамалар:

- Өлчөө каражаттары- өлчөөлөргө арналган турукташтырылган метрологиялык (өлчөө- чендик) мүнөздөмөлөрү бар техникалык орнотмолор;

- Өлчөөлөрдүн бирдиктүү болушун камсыздоочу ченемдик документтер –белгиленген тартипте колдонулчу мамлекеттик стандарттар, эл аралык (аймактык) стандарттар, эрежелер, жоболор, насааттамалар, жана сунуштар;

- Метрологиялык (өлчөө-чендик) кызмат –бүтүндөй Кыргыз Республикасында, ошондой эле энергетика ишканаларынын тейлөөчү аймактарындагы ишмердүүлүгү жана жумуштарынын мүнөздөрүөлчөөлөрдүн бирдиктүү болушун камсыздоочу мамлекеттик органдардын тутумдары же энергетика ишканасынын жалпы таандыктары;

- Метрологиялык (өлчөө-чендик) текшерүү жана көзөмөл – мамлекеттик өлчөө-чендик кызматы (мамлекеттик өлчөө-чендик текшерүү жана көзөмөл) же юридикалык тараптын өлчөө-чендик кызматтары тарабынан Кыргыз Республикасында өлчөөлөрдүн бирдиктүү болушун камсыздоого жана өлчөө-чендик эрежелердин ошондой эле ченемдердин аткарылышын текшерүү максатында жүргузүлүүчү ишмердүүлүк;

- Өлчөө каржаттарын текшерүүдөн өткөзүү –өлчөө-чендик кызматтары (башка ушундай эле ыйгарым укуктары бар түзүмдөр, мекемелер) тарабынан өлчөө каражаттарын белгиленген техникалык тартиптерге(ошондой эле жасап чыгарган заводдордун) ылайык милдеттүү болгон техникалык талаптарга жооп берүүлөрүн тастыктоого жана аныктоого жана пайдаланууга жарактуулугун аныктоо үчунжасалуучу жалпы иштер;

- Өлчөө каржаттарынын өлчөмдүк ченемин тактап белгилөө (калибровкалоо) –мамлекеттик өлчөө-чендик текшерүүгө жана (же) көзөмөлгө алынбай турган өлчөө каражаттарынын пайдаланууга жарактуулугун аныктоого өлчөө-чендик мунөздөмөлөрүнүн чыныгы маанилерин тастыктоо жана аныктоо максатында аткарылуучу жалпы иш аракеттер  (үлгү-чендик(эталондук) жана өлчөмдүк ченеми такталып белгиленүүчү (калибровкалануучу) өлчөө каражаттарынын чоңдуктарынын ортосундагы катнаштарды аларга тиешелүү аныкталбастыктары менен белгилөө);

- Өлчөө каражатынын түрүн бекитүү боюнча сертификаты (тастыктоо кагазы) –ыйгарым укуктуу мамлекеттик түзум тарабынан, белгиленген өлчөө каржаты Кыргыз Республикасынын аймагында Кыргызстандарт же Эл аралык стандарттардын белгиленген талаптарына жооп берүүсүн тастыктап колдонууда болгон мыйзамдарга ылайык бекитип белгиленген өлчөө каражатынын түрү республика ичинде да, ошондой эле мамлекеттер аралык агууларда(перетоктордо) (соода-сатыктарда) пайдалануу укуктарын беруучу документ.

- Өлчөө каражаттарын текшерүүгө укугу бар өкүл кылып дайындоо – текшерүү иштерин аткаруу укуктарын ыйгарым укуктуу мамлекеттик түзүм тарабынан официалдуу түрдө таануу;

- Өлчөө каражатын жасап чыгарууга (оңдоого, сатууга, кайыртамага берүүгө)уруксаттама (лицензия) –мамалекеттик өлчөө-чендик түзүм тарабынан юридикалык жактарга жана жеке тараптаргакөрсөтүлгөн ишмердүүлүктөр менен алектенүүгө укук берүүчү иш кагазы (документ).

- Өлчөмдук ченемди тактап белгилөө (калибровка) жөнүндө тастыктоо кагазы (сертификат)- эл аралык ИСО/МЭК 17025 стандарты боюнча өлчөмдүк ченемди тактап белгилөөнү ишке ашыруучу мамлекеттик түзүм  тарабынан берилген өлчөө каражатынын өлчөмдүк ченеми тактап белгиленгендигининаныктыгын жана жыйынтыгын тастыктоочуиш кагазы (документи).

17. Электр энергияны эсептөө каражаттарынын ченегичтер топтому (мындан ары –ченегичтер топтому) – электр энергияны өлчөөгө жана эсептөөгө багышталган жана бири-бири менен белгилен түзмөк боюнча кошулган бир кошуундун жалпы орнотмолору (ток оодаргычы, чыңалуу оодаргычы, электр энергиясынын эсептегичтери, ишке шыктандыруучу билдиргичтер, кошкучтар жана алардын байланыш тармактары).

18. Электр энергиясын эсептөө тутуму (системасы)- энергообъектиде орнотулган жалпы өлчөө топтомдору, жана маалыматтарды чогултуунун бөлүктөрү (элементтери)–тийиштүү байланыш каналдары менен маалыматтарды чогултуу жана берүү, аларды программалык камсыздоо, анын ичинде “Кыргыз энергетикалык эсептөө борбору” (КЭЭБ) ачык акционердик коомунун ЦСООД эсептөө топтому.

19. Тутумдар аралык электр энергия берүүчучубалгылар.Бул даражага төмөндөгү кошуучу электр берүүчү чубалгыларды алып баруу керек:

- Кыргызстан улуттук электр тармактар (КУЭТ) ААКысынын электр тармактар ишканаларынын Кыргыз Республикасынын жергесинде жайгашкан аймактар аралык электр тармактары, ошондой эле башка ээликтердин электр чордондорун кошуп турган тармактар;

- Бирдиктүү энерготутумдардын тармактары (БЭТ- ОЭС);

- Электр чордондор “Кыргызстан улуттук электр тармактар” ААКысынын электр тармактары менен;

- “КУЭТ” ААКысынын электр тармактары башка мамлекеттердин электр тармактары менен (мамлекеттер аралык).

20. АСКУЭ  (ЭСЭАТ)- электр энергиянын соода-сатыктык эсептөолөрүнүн автоматташтырылган тутуму – бул аралыктан электр тармактарындагыэнергетикалык агымдар боюнча маалыматтарды чогултуу, сактоо жана иштетүүнү камсыздоочуаппараттык (эсептөолөрдүн техникалык каражаттары) топтом жана программалык каражаттар тийиштүү байланыш каналдары менен, анын ичинде ЦССОД (МЧБИТ- маалыматтарды чогултуу жана иштетүү бобордоштурулган тутуму) дагы.

3- бөлүм. Электр чордондорундагы жандуу электр энергияны эсепке алуу

21. Электр чордондорунда электр энергиянын төлөмдүк эсептегичтери генераторлор иштеп чыгарган, өздүк жана чарбалык керектөөлөргө пайдаланылган, башка менчик ээлеринин тармактарына кое берилген электр энергияны, ошондой эле электр чордондорунун тийиштүү кошулмалары аркылуу белгиленип өтүп жаткан убакыт аралыгындагы тармактарга берген кубаттулуктун (жүктөлүштүн) орточо маанилеринэсепке алуу үчүн коюлушу керек. Иштеп чыгаруучу тарабынан берилген жана төлөтүүгө тийиштүү болгон электр энергиясын эсептөө ар бир электр чордону боюнча эсептелет.

22. Электр энергиянын төлөмдүк эсептегичтеринин тактык табы (классы) колдонууда болгонКыргыз Республикасынын жана Эл аралык стандарттарынын талаптарына туура келиши жана орнотулушу керек:

- “Электр станциялар” ААКысынын жана башка менчик ээлеринин электр чордондорунун чыгыштарында, 6-500 кВ 35/6-10 кВ  жана андан жогорку чыналуудагы Кыргыз Республикасынын энергетикалык топтомунун жана башка мулк ээликтеринин көмөкчордондорунун баардык кириштеринде – 0,2S;

- Баланстык ээликке карабай баардык тарап жаткан 35 кВ жана андан төмөн чыңалуудагы электр беруучу чубалгыларда - 0,5S тен төмөн эмес.

- Электр чордондорундагы төлөмдүк эсептегичтери чордондук электр тармактары аркылуу берилип жаткан электр энергияны иштелип чыккан жана баланстык чектен ары берилген электр энергиянын эсебин камсыз кылып жана орнотулушу керек:

- Генераторлордо;

- Өздүк керектөөлөрдүн оодаргычтарында (трансформаторлорунда);

- Өздук керектөөлөрдүн негизги чыналуудагы шиналарга кошулган чубалгыларында;

- Электр энергиянын чарбалык керектөөлөрүнүн пайдалануучуларында;

- Тутум аралык электр энергияны  берүүчү чубалгыларында;

- Пайдалануучуларга таандык болгон электр чордондорунун шиналарына түздөн-түз кошулган чубалгыларда;

- Камдык козгогучтарда2.

23 Электр чордондорунун чарбалык керектөөлөрүнө жумшалуучу электр энергиясын эсепке алуучу төлөмдүк эсептегичтер орнотулушу керек:

- Пайдалануучулардын тобун өз алдынча оодаргычтан камсыздандырган учурда демейдегидей эле оодаргычтын жогорку чыналуу жагында;

- Ар башка оодаргычтардан же өздүк керетөөлөрдүн өткөргүчтөрүнүн (шиналарынын) бөлүктөрүнөн камсыздандырганда  - Электрорнотмолорун орнотуп куруу эрежелерине ылайык ар бир пайдалануучуга кеткен чубалгыга.

_________________________

²Резервдик дүүлүктүрүү үчүн электр энергиясын керектөө бир эле учурда бул генераторду өндүрүүдөн жана электр станциясынын көмөкчү муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөөдөн чыгарылат.

24. Электроэнергиянын техникалык эсебинин эсептегичтеринин, ошондой эле өлчөөчү оодаргычтардын орнотулуучу жери жана кошулуусу Электрорнотмолорун орнотуп куруу эрежелерине жана бул Калыптык насааттаманын 9- бөлүгүнө дал келиши керек. Техникалык эсептин эсептегичтеринин тактык табы 1.0 ден кем болбошу керек.

25.“Электр станциялар” ААКысынын (башка электр энергиясын иштеп чыгуучулар) бөлүмү болгон электр чордонунун чордондук электр тармактарындагы жоготуулар, “Электр станциялар” ААКысынын (башка электр энергиясын иштеп чыгуучулар)тармактары боюнча ташуудагы электр энергиясынын технологиялык чыгымдарына кошулат.

Электр чордонунунөзунчө баланста турган чордондук электр тармактарындагы жоготуулар өзүнчө чыгаша булагы катары эептелинет.

Чордондук электр тармактарынын жоготууларына кирүүчү чордондун жоготууларын өзүнө камтыган төмөндөгү ички чубалгылар жана жабдуулар эсептелинет:

- Байланыштын башкы автооодаргычтары жана оодаргычтары;

- Бөлүштүрүүчү орнотмолор;

- Электр өткөзүп берүүчү чубалгылар жана өткөзгүч зымдар;

- Өзүнчө турган көмөкчордондор (электр чордонунун ээлигинде турган).

26. Өз алдынча баланста турган электр станциясынын негизги трансформаторлорундагы электр энергиясынын жоготуулары станциянын электр тармагындагы жоготууларга, кайра кайтаруу учурунда да, башка менчик ээлеринин электр тармактарынан электр энергиясын алууда да байланыштуу.

27. Бухгалтердик эсептин бардык коммерциялык жана контролдук пункттарынан маалыматтарды чогултуу Кыргыз энергетикалык эсептешүү борбору тарабынан автоматтык режимде реалдуу убакыт режиминде автоматтык режимде жүзөгө ашырылат жана 05-00 саатка туура келген UTC+1 саат 00-00дө белгиленет. Бишкек убактысы боюнча ар бир айдын биринчи күнүндө жана электр энергиясынын дүң рыногунун лицензиясы бар катышуучуларынын (мындан ары - ЭДР) келишимдеринин шарттарына ылайык, Лицензиаттардын ортосундагы электр энергиясынын суммасына төлөнүүгө тийиш болгон актыларга кол коет жана пломбалайт жана аларды Лицензия алуучуларга кол коюга жиберилет. Өндүрүүчү тарабынан берилген жана төлөнүүгө тийиш болгон электр энергиясынын көлөмү ар бир электр станциясы үчүн өзүнчө эсепке алынат.

Ошону менен бирге КЭЭБ Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлиги тарабынан бекитилген “Кыргыз Республикасынын электр энергия рыногунда энергияны эсепке алуунун эрежелерине” ылайык Өндүрүүчү тарабынан өндүрүлгөн жана берилген электр энергиясынын эсебин жүргүзөт:

- өндүрүүчү тарабынан электр энергиясын берүү жана бөлүштүрүүчү компанияга ("КУЭТ" ААКна жана башка ОПП жана ПП), анын ичинде экспортко берүү пунктунда өзүнчө берилген электр энергиясынын көлөмү;

- экспорттоочуга берилген электр энергиясынын көлөмү (эгерде берүү түздөн-түз электр станциясынын өткөргүчтөрү аркылуу жүргүзүлсө;

- системалар аралык агымдардын пункттарында электр энергиясын берүүнүн жана кабыл алуунун көлөмү;

- эгерде керектөөчү түздөн-түз электр станциясынын өткөргүчтөрүно кошулса, керектөөчүгө берилген электр энергиясынын көлөмү.

ЦССОД  программасы иштен чыккан же техникалык эсепке алуу приборлор тутумундагы бузулуулар (өлчөө комплексинин элементтеринин бузулушу) жана андан келип чыккан электр станциясында электр энергиясын эсептөөнүн ишенимдүүлүгүндө пикир келишпестиктер болгон учурда, комиссия түзүлөт, балансты түзөт жана электр энергиясын өндүрүү жана берүү актысын эсептегичтердин көрсөтүүлөрү боюнча (эсепке алуу пункттарынын келишиминде көрсөтүлгөн көрсөткүчтөр) электр станциясынын кызматкерлери тарабынан кабыл алынган отчеттук ай (5-тиркеме) жергиликтүү убакыт боюнча акыркы күнүнүн 24:00дө түзөт.

Комиссиянын курамы буйрук менен бекитилет. Аны дайындоонун тартиби жергиликтүү инструкциялар менен аныкталат.

Актынын биринчи нускасы электр станцияда калат, экинчиси ар бир айдын 2-күнүндө Энергетикалык көзөмөлдун жергиликтүү бөлүмүнө, үчүнчүсү – “КУЭТ” ААКнун тиешелүү аймактык ишканасына өткөрүлүп берилет.

Бухгалтердик баланс төмөнкү маалыматтарды камтууга тийиш:

- генераторлор менен электр энергиясын өндүрүү (Wг);

- электр станциясынан же башка менчик ээлеринен (Wэс) электр энергиясын берүү;

- өз керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөө (Wөк);

- тиричилик муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөө (Wтм);

- өндүрүштүк муктаждыктар үчүн электр энергиясын керектөө (Wөм);

- электр чордонунун  өткөргүчтөрүнон  керектөөчүгө чыңалуу класстары боюнча электр энергиясын берүү (Wкб);

- электр чордонунун өткөргүчтөрүнон  чордондун өзүнүн же башка менчик ээлеринин (Wмэ) тармагына электр энергиясын берүү;

- электр жана чордондордун электр тармактарынын (∆Wээ) жоготуулары.

Чордондун электр тармагындагы электр энергиясынын жоготууларынан башка электр энергия балансынын бардык компоненттери аны эсептик эсептегичтерди жана техникалык эсепке алуу эсептегичтерин колдонуу менен өлчөөнүн негизинде кабыл алынууга тийиш.

Эгерде ошол эле эсептегичтер өздүк жана өндүрүштүк керектөөлөр үчүн электр энергиясын керектөөнү эсепке алса, ал эми электр станциясы бир ай ичинде казандык режимде электр энергиясын өндүрүү менен иштеген жана (же) консервацияда же резервде болсо, анда бул мезгилдердин маалыматтары III жана V өзүнчө саптарда чагылдырылат. Мында 4 жана 5-графаларда көрсөтүлгөн мезгилдердин башындагы жана аягындагы (отчеттук айдын ичинде) эсептегичтердин көрсөткүчтөрү, ал эми 9-графада - мезгилдердин башталышы жана аяктоо даталары (V бөлүмдө кошумча түрдө көрсөтүлөт, 9-графада электр станциясы казандык режимде иштегенби, консервацияда же резервде болгонбу) көрсөтүлөт.

28. Электр энергиясынын балансы түзүлө турган эсептегичтердин көрсөткүчтөрүн эсепке алуу локалдык инструкцияда белгиленген маршрутка ылайык, ошондой эле белгиленген мөөнөттө маалыматтарды чогултуу жана Кыргыз Республикасынын электр энергия рыногунда энергияны эсепке алуунун эрежелери менен белгиленген.иштеп чыгуунун автоматтык тутумдарын (ЦССОД КЭЭБ) колдонуу менен жүргүзүлүүгө тийиш.

29. 500 кВ чыңалуудагы өткөзгүчтодун  олуттуу узундугу менен алардагы короналык жоготууларды баланстын чыгаша бөлүгүндө эсепке алуу сунуш кылынат, алар эсепке алуу боюнча корона жоготуулары жана коронадан кийлигишүү3 нускамада баяндалган ыкмага ылайык аныкталат.

30. Электр станциясынын негизги трансформаторлорундагы электр энергиясынын жоготуулары, эреже катары, төмөнкүдөй эсептөөлөр менен аныкталат4:

- туруктуу жоготуулар - трансформаторлордун техникалык маалыматтарын жана алардын иштөө узактыгын пайдалануу менен (саат менен);

- өзгөрүлмө жоготуулар - трансформаторлордун иш жүзүндөгү жүктөө ийри сызыгынын негизинде.

Бул жоготууларды тиешелүү тактык класстарындагы эсептегичтер менен аныктоого жол берилет.

____________________

³Өзгөрмө токтун 330-750 кВ жана туруктуу токтун 800-1500 кВ аба электр чубалгылары үчүн зымдарды тандоодо короналык жоготууларды жана коронадан тоскоолдуктарды эсепке алуу боюнча көрсөтмөлөр.- М .: СТНТИ ОРГРЭС, 1975

⁴Энергетикалык системалардын жана энергетика бирикмелеринин электр тармактары аркылуу берүү үчүн электр энергиясынын технологиялык чыгымын эсептөө жана талдоо боюнча нускама. - М.: «Союзтехэнерго» ПО менен, 1987-ж.

31. Жылуулук электр станцияларынын, СЭЧтердин жана көмөкчордондордун өздүк керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөө элементтеринин диапазону, электр станцияларынын жана электр тармактарынын чарбалык керектөөлөрү 1-4-тиркемелерде келтирилген.

Электр станцияларда  электр энергиясынын балансын түзүү актысы 5-тиркемеде келтирилген.

32. Электр энергиясын эсепке алуунун ишенимдүүлүгүн талдоо жана камсыз кылуу үчүн иш жүзүндөгү (NBfz) жана жол берилген (NBd) дисбаланстардын маанилерин аныктоо жана салыштыруу зарыл.

Иш жүзүндөгү тең салмаксыздыктын мааниси жол берилген дисбаланстын маанисинен аз же барабар болушу керек, б.а.

33. Иш жүзүндөгү дисбаланс ай сайын электр энергиясынын балансынын компоненттери боюнча аныкталат жана (1) формула боюнча эсептелет.

формуланын компоненттери 30-пунктта келтирилген.

34. Жол берилген дисбаланстын мааниси (2) формула5 боюнча аныкталышы керек.

мында δ_ni(δ_oi) - чыңалуу трансформаторунан (ВТ), ток трансформаторунан (КТ) жана келип түшкөн (чыгарылган) электр энергиясын эсепке алган эсептегичтен турган i-ченөө комплексинин жалпы салыштырмалуу катасы;

d²_ni.(d²_0i) - i-ченөө комплекси аркылуу алынган (чыгарылган) электр энергиясынын үлүшү - (3) формуланы караңыз;

k - электр станциясынын шиналарына (шиналарынан) алынган (чыгарылган) электр энергиясын эсепке алган өлчөө комплекстеринин саны;

м - бошотулган (кире турган) электр энергиясын (анын ичинде электр станциясынын өздүк жана чарбалык керектөөлөрү үчүн) эсепке алган өлчөө комплекстеринин саны.

_______________________

⁵Станциянын электр тармагындагы электр энергиясынын жоготууларын аныктоодо кетирилген каталар эске алынбай калышы мүмкүн.

35. i-ченөө комплексинде эсепке алынган электр энергиясынын үлүшү (3) формула боюнча аныкталууга тийиш.

мында Wi - отчеттук мезгилде i-ченөө комплекси тарабынан эсепке алынган электр энергиясынын көлөмү;

W_n(₀) - отчеттук мезгилде электр станциясынын өткөзгүчторуно (өткөзгүчтордон) берилген (чыгарылган) электр энергиясынын жалпы суммасы.

36. i-ченөө комплексинин жол берилген салыштырмалуу катасынын чеги (4) формула боюнча аныкталат.

мында δi, δu - тиешелүүлүгүнө жараша ТТ (ГОСТ 7746-2015 Мамлекеттер аралык жалпы ТУ IEC 61869-1:2017, NEQ) жана TН (ГОСТ 7745-2015 Мамлекеттер аралык стандарты Жалпы ТУ IEC 61869-2:2012, NEQ) , %; тиешелүү түрдө салыштырмалуу катанын жол берилген маанилеринин чеги;

δ_π- эсептегичтерди ТНга кошуу линияларында электр орнотмолорунун Эрежелери менен жол берилген чыңалуудагы жоготуулардын чеги,%;

δ_oc - индукциянын жол берилген негизги катасынын чеги (ГОСТ 31819.11-2012 Мамлекеттер аралык стандарт IEC 62053-11:2003) же электрондук (ГОСТ 31819.21-2012 Мамлекеттер аралык стандарт IEC 62053-21:2003), %.

37. Эгерде (1) формула боюнча алынган иш жүзүндөгү дисбаланстын мааниси (2) формула боюнча аныкталган жол берилген дисбаланстын маанисинен жогору болсо, мунун себептерин аныктоо жана аларды четтетүү боюнча чараларды көрүү зарыл.

4- бөлүм . Электр тармактарындагы активдүү электр энергиясын эсепке алуу

38. Электр тармактарындагы активдүү электр энергиясын эсепке алуу көмөкчордондорго, ошондой эле түзүмдүк бөлүмдөргө карата уюштурулууга тийиш: аймактык электр тармактарынын  (АЭТ), электр тармактар ​​ишканалары (ЭТИ), "КУЭТ" ААКнын энергетикалык ишканалары, ошондой эле, жалпысынан ОПП, ПП балансында турган көмөкчордондор катары.

39. Энергетика ишканаларынын көмөкчордондорунда "КУЭТ" ААК, ОПП, ПП, алардын ар биринин өткөзгүчторуно  Өндүрүүчүлөрдөн (башка энергетикалык ишканалардан) тармактар ​​аркылуу берилген электр энергиясын эсепке алуу үчүн эсептегичтер орнотулат, ошондой эле башка менчик ээлеринин тармактарына берилген электр энергиясын эсепке алуу жана көмөкчордондун чарбалык керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөөнү эсепке алуу үчүн.

40. «КУЭТ» ААКнын энергетикалык ишканаларынын (башка менчик ээлеринин) көмөкчордондорунда техникалык эсепке алуу приборлору алардын өткөзгүчторуно  (өткөзгүчтон) көмөкчордондун ээсинин тармагынан (тармакка) алынган (чыгарылган) электр энергиясын эсепке алуу үчүн орнотулууга тийиш. (“КУЭТ” ААКнын энергетикалык ишканалары же башка менчик ээлери), ошондой эле көмөкчордондордун өндүрүштүк жана көмөкчү муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөөнү эсепке алуу.

35-500 кВ көмөкчордондорунда келип түшкөн (өткөрүлүп берилген) электр энергиясын эсепке алган техникалык эсепке алуу приборлору эсептешүү көрсөткүчүнүн тактык классына ылайык келүүгө тийиш.

41. Эсептешүү эсептегичтери "КУЭТ" ААКнын (башка менчик ээлери) электр ишканаларынын көмөкчордондорунда Электр орнотмолорун, ППЭЭнин уюштуруу эрежелерине жана ушул нускамага ылайык орнотулушу керек.

42. Эсептик эсептегичтердин тактык класстары ушул нускаманын 25-пунктуна ылайык электр станцияларына жана көмөкчордондоруна ылайык келүүгө тийиш. Турмуш-тиричилик жана турак-жай эмес керектөөчүлөр үчүн эсептешүү эсептегичтери - 1,0 классынан төмөн эмес эсепке алуу приборлорун жана ток трансформаторлору менен 0,5S классын түз туташтыруу үчүн. Подстанциялардын өздүк жана тиричилик муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөөнү эсепке алуу үчүн орнотулган түз кошулуучу эсептегичтерди кошпогондо, техникалык эсептегичтер 0,5S тактык классы менен орнотулат. Эсептегичтерди орнотуу электр орнотмолорун орнотуу эрежелерине жана ППЭЭге ылайык жүргүзүлөт.

43. Ушул нускаманын 30-пунктунда белгиленген мөөнөттө жана мөөнөттө эсепке алуу түйүндөрүнөн алынган электр энергиясын эсепке алуунун ишенимдүүлүгүн контролдоого; ар бир эсептик мезгил (ай) аяктагандан кийин он күндүн ичинде Кыргыз энергетикалык эсептешүү борбору (КЭЭБ) өлкөнүн электр энергиясынын дүң рыногунда (ЭДР) энергия балансын эсептеп чыгат жана жол берилген лимиттерден четтөөлөр болгон учурда белгилүү түйүндөр, тиешелүү электр станцияларына билдирүүлөрдү жөнөтөт (баланстын эсебине карабастан), ишканаларда ("КУЭТ" ААКна) "КУЭТ" ААК, ОПП, ПП, четтөөлөрдү, өлчөө комплексинин бузулууларын андан ары жоюу боюнча чараларды көрүү үчүн дисбаланс жөнүндө акт түзүлөт, алынган натыйжаларды колдонуу үчүн кайра эсептөө жүргүзүлөт, берилген эсептелген мезгил үчүн төлөнүүгө тийиш болгон электр энергиясынын суммасынын актысында. Баланс катасынын жол берилген чеги энергетика тармагындагы саясатты иштеп чыгуу боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан бекитилген методикага ылайык аныкталат. ЦССОД менен байланышы жок көмөкчордондордо (ЦССОДго туташтырууга техникалык мүмкүнчүлүк жок болгондо) эсептөө приборлорунун көрсөткүчтөрү жана электр энергиясын керектөө боюнча маалыматтар электр станцияларынын жооптуу адамдары, бул объектилерди башкарган жана башкарган «КУЭТ» ААК ишканаларынын көмөкчордондордун персоналы тарабынан берилет. Корсотулгон маалыматтарды алуу тартиби жана берүү мөөнөттөрү жергиликтүү ченемдик укуктук нускамалар менен аныкталат.

Бухгалтердик баланс төмөнкү маалыматтарды камтууга тийиш:

- көмөкчордондун шиналарына электр энергиясын берүү (W_п);

- электр менен камсыздоо (W_о);

- подстанциянын өздүк (W_о) жана тиричилик муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөө (W_тм) жана өндүрүштүк керектөөлөр (W_о);

- көмөкчордондун күч трансформаторлорундагы электр энергиясынын жоготуулары (DW_тр)..

Күчтүү трансформаторлордо электр энергиясынын жоготууларынан башка баланстын бардык компоненттери эсептешүү жана техникалык (контролдук) эсепке алуу үчүн эсептегичтер менен өлчөнгөн болушу керек. Подстанциялардын өздүк керектөөлөрү, электр станцияларынын жана электр тармактарынын чарбалык керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөө элементтеринин номенклатурасы тиешелүүлүгүнө жараша 3 жана 4-тиркемелерде келтирилген.

44. Күчтүү трансформаторлордо электр энергиясынын жоготуулары электр тармактары боюнча өткөрүү үчүн электр энергиясынын технологиялык чыгымын эсептөө жана талдоо боюнча нускамага ылайык эсептөө жолу менен аныкталышы керек6.

45. Иш жүзүндөгү дисбаланстын мааниси (5) формула боюнча аныкталышы керек.

(5) формуланын компоненттери 47-пунктта келтирилген.

______________________

⁶Энергетикалык системалардын жана энергетика бирикмелеринин электр тармактары аркылуу берүү үчүн электр энергиясынын технологиялык чыгымын эсептөө жана талдоо боюнча нускама. - М.: СПО «Союзтехэнерго», 1987-ж.

⁷Өзгөрмө токтун 330-750 кВ жана туруктуу токтун 800-1500 кВ аба электр чубалгылары үчүн зымдарды тандоодо короналык жоготууларды жана корондон тоскоолдуктарды эсепке алуу боюнча көрсөтмөлөр.- М .: СТсНТИ ОРГРЭС, 1975.

46. ​​Подстанциядагы олуттуу узундугу 500 кВ шиналар менен иш жүзүндөгү тең салмаксыздыкты аныктоонун тактыгын жогорулатуу үчүн коронаны эсепке алуу методологиясына ылайык аныкталуучу короналык жоготууларды эске алуу сунушталат. жоготуулар жана коронадан кийлигишүү.

47. Иш жүзүндөгү тең салмаксыздыктын маанисин жол берилүүчү дисбаланстын мааниси менен салыштыруу керек (46-пунктту караңыз). Жол берилген дисбаланстын мааниси (2) формула боюнча аныкталууга тийиш. Бул учурда, ал     болушу керек

Эгерде иш жүзүндө тең салмаксыздык анын жол берилген маанисинен ашып кетсе, 46-пунктка ылайык энергетикалык объекттин персоналы мунун себептерин аныктоого жана аларды жоюу боюнча чараларды көрүүгө милдеттүү.

48. Подстанция боюнча электр энергиясынын балансын түзүүнүн натыйжалары менен таризделген акт келечекте АЭТ, ЭТИ, бүтүндөй энергетикалык ишкана боюнча балансты баланстоо үчүн колдонулат жана КЭЭБ менен макулдашылат.

49. Түзүмдүк бөлүмдүн (АЭТ, ЭТИ, "КУЭТ" ААКсы, башка энергетикалык ишканалар (ОПП, ПП) жана бүткүл энергетикалык тутумдун балансынын чектериндеги иш жүзүндөгү дисбаланстын мааниси8 (6) формула боюнча аныкталышы керек.

мында W_б - тармакка электр энергиясын берүү («тармакка чыгаруу»);

W_тм - тиричилик муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөөнү кошкондо, электр энергиясын пайдалуу камсыздоо;

W_ом - өндүрүштүк муктаждыктар үчүн электр энергиясын керектөө;

DW_б - бул түзүмдүк бөлүмдүн тармагындагы электр энергиясынын жоготуулары (АЭТ, ЭТИ, "КУЭТ" ААК бүтүндөй, энергетикалык тутумдар), анын ичинде көмөкчордондордун өздүк керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөө.

_______________________________

⁸РЭС, ПЭС же бүтүндөй энергетикалык ишкана боюнча электр энергиясынын иш жүзүндөгү тең салмаксыздыгын аныктоо, эгерде чыңалуудагы бардык класстардагы тармактарда, анын ичинде 0,38 кВ тармактарда электр энергиясынын техникалык жоготууларын эсептөөдө мүмкүн болот.

50. АЭТ, ЭТИ, «КУЭТ» ААК бүтүндөй энергетикалык система үчүн электр энергиясынын жол берилген дисбалансынын мааниси (7) формула боюнча аныкталат.

мында m - электр энергиясынын эң чоң агымын алууну жана өзгөчө ири керектөөчүлөргө электр энергиясын кайтарууну (тиешелүү түзүмдүк бөлүмгө карата) эсепке алуу пункттарынын жалпы саны;

δ_pi - электр энергиясын i-ченөө пунктунун өлчөө комплексинин катасы - (4) формуланы караңыз;

δ_i - i-ченөө пункту боюнча эсепке алынган электр энергиясынын үлүшү;

δ_p3 - 500 кВАдан төмөн үч фазалуу керектөөчүнүн өлчөө комплексинин катасы (типтин өкүлү);

δ_p1 - бир фазалуу керектөөчүнүн өлчөө комплексинин (типтин өкүлү) катасы;

n₃ - үч фазалуу керектөөчүлөр үчүн эсепке алуу түйүндөрүнүн саны (m санына киргендерден тышкары), алар үчүн электр энергиясын жалпы салыштырмалуу өткөрүү d3;

n₁ - бир фазалуу керектөөчүлөр үчүн эсепке алуу түйүндөрүнүн саны (m санына киргендерден башка), алар үчүн жалпы салыштырмалуу электр энергиясын өткөрүү d1.

5- бөлүм.  Системалар аралык электр агымдарын эсепке алуунун өзгөчөлүктөрү

51. Системалар аралык агымдар деп системалар аралык электр берүү линиялары аркылуу электр энергиясынын жана кубаттуулуктун агымы түшүнүлөт.

52. Электр энергиясынын системалар аралык агымын эсепке алуу ал үчүн финансылык эсептешүүлөрдү жүргүзүү, ошондой эле бул агымдардан электр энергиясынын жоготууларын аныктоо жана электр тармактарынын режимдерин оптималдаштыруу максатында жүргүзүлөт.

53. Чыңалуусу 35-110 кВ жана андан жогору болгон системалар аралык линияларда рыноктун субъекттеринин келишимдик кызыкчылыктарын жакшыраак камсыз кылуу, жоготууларды так аныктоо жана эсептегичтердин өз ара ашыкча болушун камсыз кылуу максатында линиянын эки четине эсепке алуу пункттары орнотулушу керек. Эсептегичтер бирдей тактык классында, бирдей белгидеги катага ээ жана эреже катары, бир түрдө болууга тийиш. Эсептегичтердин жана өлчөөчү трансформаторлордун тактык класстары ушул колдонмодо көрсөтүлгөндөн төмөн болбоого тийиш. Эсептөө-контролдоочу приборлордун аныктамасы келишимдик милдеттенмелерде чагылдырылышы керек.

54. Энергия тутумунун ишканаларынын балансына өткөрүлүп берилген системалар аралык электр берүү линиясындагы электр энергиясын жоготуулар ушул ишканага таандык.

Эгерде системалар аралык линия энергетикалык тутумдун бир дагы ишканасынын балансында болбосо, анда эсептешүү эсептегичтеринин көрсөткүчтөрүнүн айырмасы менен эсептелген андагы электр энергиясынын жоготуулары энергетика системасынын энергетикалык ишканалары менен башка ишканалардын ортосунда бөлүштүрүлүшү керек. Тараптардын макулдашуусу боюнча тармактары ушул системалар аралык линияга туташтырылган энергетикалык ишканалар (OПП, ПП).

55. Электр энергиясын жана кубаттуулукту9, электр энергиясын жана кубаттуулукту жоготууларды эсепке алуунун кошумча шарттары, ошондой эле коммерциялык эсепке тиешелүү башка маселелер электр энергиясын сатып алуу, сатуу жана транзиттик келишимдерде каралат.

56. Мамлекеттер аралык электр берүү линиялары боюнча электр энергиясын жана энергия агымын эсепке алуунун өзгөчөлүктөрү техникалык талаптар боюнча тараптардын макулдашуусу менен белгиленген тартипте аныкталышы мүмкүн.

57. Системалар аралык электр чубалгыларына орнотулган эсептик эсептегичтер тараптардын өкүлдөрү менен бирге мезгил-мезгили менен текшерүүдөн өтүүгө, зарыл болгон учурда калибрлөөдөн өтүүгө тийиш (б.а. эсептегичтердин метрологиялык мүнөздөмөлөрүнүн иш жүзүндөгү маанилери аныкталат жана ырасталат). Текшерүүнүн (калибрлөөнүн) мөөнөтү жана тартиби “Ченөөлөрдүн бирдейлигин камсыз кылуу жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы менен аныкталат.

6- бөлүм.   Электр орнотмолорундагы реактивдүү электр энергиясын эсепке алуу

58. Реактивдүү электр энергиясын эсепке алуунун негизги милдеттери болуп төмөнкүлөр саналат:

- керектөөчүлөр тарабынан реактивдүү электр энергиясын айкын керектөөгө же берүүнү контролдоону камсыз кылуу;

- системалар аралык электр линиялары аркылуу реактивдүү электр агымдарын башкарууну камсыз кылуу;

_________________________

⁹Учурдагы убакыттын белгиленген аралыгы үчүн орточо кубаттуулук мааниси.

- электр станцияларынын генераторлору тарабынан "өндүрүлгөн" же керектелүүчү реактивдүү электр энергиясы, 35 кВ жана андан жогору көмөкчордондордо орнотулган компенсациялык түзүлүштөр, ошондой эле бул көмөкчордондордун орто жана төмөнкү вольттуу өткөзгүчторунон берилүүчү реактивдүү электр энергиясы жөнүндө маалыматтарды алуу.

59. Реактивдүү электр энергиясын эсепке алуу ЭСЭАТда орнотулган жогорку тактыктагы эсептегичтер аркылуу ишке ашырылат, ал жигердүү (0,2S жана 0,5S тактык классында) жана 1,0 тактык классындагы реактивдүү электр энергияны алдыга жана артка багытталат, арзандатууларды аныктоо үчүн жана реактивдүү электр энергиясына компенсациялоо үчүн электр энергиясынын тарифтерине кошумча акыларды, ошондой эле реактивдүү электр же реактивдүү энергия үчүн келишимдик негизде төлөнүүчү системалар аралык электр берүү линиялары боюнча реактивдүү электр энергиясынын агымын контролдоо үчүн.

60. Реактивдүү электр энергиясын техникалык эсепке алуу төмөнкү техникалык-экономикалык маселелерди чечүү үчүн колдонулат:

- электр тармактарындагы стабилдүү абалдын шарттарын, кубаттуулукту жана электр энергиясын жоготууларды эсептөө жана талдоо;

- реактивдүү кубаттуулуктун стабилдүү режимдерин оптималдаштыруу, компенсациялоочу түзүлүштөрдү тандоо, алардын иштөө режими жана электр тармактарында орнотуу орундары.

61. Керектөөчүлөрдүн реактивдүү электр энергиясын иш жүзүндө керектөөсүнө же чыгаруусуна мониторинг жүргүзүүнүн тартиби Электр энергиясын пайдалануу эрежелеринде10 (11- бөлүмдө) аныкталган.

62. Электр станцияларында жана көмөкчордондордо реактивдүү электр эсептегичтерин орнотуу бөлүктөрүнө  жалпы талаптар жана алардын тактык класстары Электр монтаждоо эрежелеринде аныкталган11.

Компенсациялоочу приборлор тарабынан «өндүрүлгөн» же керектелүүчү реактивдүү электр энергиясын эсепке алуу 0,5S кем эмес тактык классы бар эсептегичтер менен жүргүзүлүүгө тийиш. Ошол эле учурда синхрондук жана статикалык компенсаторлордо, ошондой эле синхрондук компенсатор режиминде иштеген генераторлордо токтун түз жана арткы багыттарын эсепке алган эки багыттуу эсептегичтер орнотулушу керек.

__________________________

¹⁰22.08.2012-ж. ППКР № 576 тарабынан бекитилген. КР 28.03.2014-ж. № 184, 23.12.2015-ж. № 870, 29.03.2018-ж. № 169 жана 2018-жылдын 31-декабрындагы No 644 толуктоолор жана өзгөртүүлөр менен.

¹¹Жетинчи басылышы.- М.: Энергоатомиздат, 2003.

63. Эсептик эсептегичтерди жана реактивдүү электр энергиясын техникалык эсепке алуунун эсептегичтерин техникалык тейлөөнүн, текшерүүнүн, калибрлөөнүн, оңдоонун жана эксплуатациялоонун тартиби жана көлөмү ушул Типтүү нускаманын 10- бөлүмдө белгиленген талаптарга жооп бериши керек, «Өлчөө каражаттарын текшерүү тартиби жөнүндө жобо”, "Кыргыз Республикасындагы" жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан белгиленген тартипте бекитилүүчү "Калыштырууга тийиш болгон өлчөө каражаттарынын тизмеси жана аларды текшерүү мезгилдүүлүгү".

7-бөлүм.  Электр энергиянын жана электр орнотмолорунун кубаттуулугун эсепке алуу

64. Керектөөчүлөрдүн электр орнотмолорунда керектөөчүнүн эсебинен энергия менен жабдуучу уюм менен электр энергиясы үчүн акчалай (коммерциялык) төлөмдөрдү эсепке алуу приборлору орнотулушу керек.

65. Эсептик электр эсептегичтер маалыматтарды чогултуу үчүн санариптик чыгуусу бар ченөө каражаттарынын түрүн бекитүү жөнүндө сертификатка ээ болушу керек жана "КУЭТ" ААК ишканаларынын ЦССОД системасына, ошондой эле KПЭ, OПП жана ПП, андан тышкары ЦССОД КЭЭБ системасы.

Эсептегичтерди орнотуу жана монтаждоо Электр монтаждоо эрежелеринин талаптарына жана заводдук нускамаларга ылайык жүзөгө ашырылат:

- лицензиаттын каражаттары - лицензиаттын электр тармактарына кошулган тиричилик керектөөчүлөргө;

- үйдүн ээлери - ведомстволук же муниципалдык үйлөрдө иш менен камсыз кылуунун негизинде жашаган тиричилик керектөөчүлөрү;

- ведомстволук тиешелүүлүгүнө жана менчигинин түрүнө карабастан, тиричилик керектөөчүлөрүнүн эмес - керектөөчүлөрдүн өздүк каражаттары.

66. Электр энергиясын жана электр энергиясын эсепке алууну автоматташтыруу, керектөөчүлөрдүн эсепке алуу каражаттарын эксплуатациялоону уюштуруу маселелери Керектөөчүлөрдүн электр орнотмолорун эксплуатациялоо эрежелеринде12 жана Электр энергиясын пайдалануу эрежелеринде13, ошондой эле ушул Стандарттык Нускаманын 8 жана 10- бөлүмдөрдө жөнгө салынат.

______________________

¹²22.08.2012-ж. ППКР № 576 тарабынан бекитилген. КР 28.03.2014-ж. № 184, 23.12.2015-ж. № 870, 29.03.2018-ж. № 169 жана 2018-жылдын 31-декабрындагы No 644 толуктоолор жана өзгөртүүлөр менен.

¹³М.  Энергоатомиздат, 2003г

8- бөлүм. Электр энергияны жана кубаттуулуктуу эсепке алууну автоматташтыруу

67. Электр тармактарында электр энергиясын жана кубаттуулугун  эсепке алууну автоматташтыруу төмөнкү милдеттерди чечүүнү камсыз кылган АСЭАТ системасын киргизүү жолу менен ишке ашырылат:

- аларды коммерциялык эсептөөлөр үчүн пайдалануу үчүн энергетикалык объектиде ("КУЭТ" ААК, ОПП жана ПП ишканаларынын ЦССОД) маалыматтарды чогултуу жана түзүү;

- маалыматты чогултуу жана башкаруунун жогорку деңгээлине (ЦССОД  КЭЭБ) жана анын негизинде рыноктун объектилеринин ортосунда коммерциялык эсептешүүлөрдү жүргүзүү үчүн маалыматтарды түзүү (анын ичинде комплекстүү тарифтер);

- айрым түйүндөр, региондор, бүтүндөй энергетикалык ишканалар, ошондой эле энергетика системасы боюнча электр энергиясын өндүрүү жана керектөө балансын түзүү;

- негизги керектөөчүлөр тарабынан электр энергиясын жана кубаттуулугун  керектөө режимдерин оперативдүү контролдоо жана талдоо;

- статистикалык отчеттуулукту түзүү;

- керектөөчүлөрдүн жүктөмүн оптималдуу башкаруу;

- финансылык-банктык операцияларды жана керектөөчүлөр менен эсептешүүлөрдү автоматташтыруу;

- электр эсептегичтердин көрсөткүчтөрүнүн ишенимдүүлүгүн контролдоо.

68. ЭСЭАТ системалары Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлигинин буйругу менен бекитилген Кыргыз Республикасынын электр энергия рыногунда электр энергиясын эсепке алуу эрежелерине жана “ЭСЭАТ эсептөө приборлорунун техникалык тапшырмаларына ылайык долбоорлорго ылайык ишке ашырылууга тийиш. (ЭСЭАТ/AMП) MДMС Функциясы менен» «КУЭТ» ААКсынын буйругу менен бекитилген электр тармактарында энергияны керектөөнү жана сатууну контролдоо жана башкаруунун автоматташтырылган тутумдарын түзүү жөнүндө, эреже катары, коммерциялык жеткиликтүү аппараттык жана программалык камсыздоонун негизинде.

Энергетика объектисинде орнотулган ЭСЭАТ техникалык каражаттарынын комплекси төмөнкүлөрдү камтышы керек:

- атайын байланыш каналдары, Интернет аркылуу же көмөкчордондо, ишканада орнотулган GSM модемди колдонуу аркылуу AСKУЭге маалыматты берүү порту менен жабдылган микропроцессордук электр эсептегичтери, б.а. акыркы керектөөчүлөр үчүн - ИИК тарабынан маалыматтарды чогултуунун баштапкы деңгээли;

- эсептегичтерден маалыматты чогултуу жана аны башкаруунун жогорку баскычтарына берүү үчүн түзүлүштөр (УСПД, концентраторлор, интерфейстик конвертер);

- байланыш каналдары (электр линиялары аркылуу жогорку жыштыктагы байланыш, мобилдик интернет байланышы-GSM, GPRS, зымдуу PLC ж.б.);

- маалыматты иштетүү каражаттары (эреже катары, персоналдык компьютерлер, серверлер) - маалыматты чогултуунун экинчи деңгээли;

- үчүнчү деңгээл - ЦССОД КЭЭБ, анын ичинде лицензия алуучулардын ортосундагы эсептешүүлөр, системалар аралык жана мамлекеттер аралык агымдарды эсепке алуу менен энергетика тутуму үчүн электр энергия балансын эсептөө үчүн өлчөө комплекси.

69. Күчтүн орточо чоңдуктарын эсепке алуунун тактыгын жакшыртуу үчүн 0,2S жана 0,5S тактык классындагы микропроцессордук электрондук эсептегичтер колдонулат.

70. УСПД приборлору ЭСЭАТ энергосистемалары үчүн электр энергиясын жана кубаттуулугун  контролдоону жана эсепке алууну автоматташтыруу боюнча техникалык талаптарга ылайык («АСКУЭ эсепке алуу приборлорунун (ЭСЭАТ/АМИ) МДМС функциясы менен техникалык тапшырмасы») камсыз кылууга тийиш, бардык башкарылуучу эсептегичтерден көрсөткүчтөрдү алуу, алар үчүн жылды, айды, күндү, саатты, мүнөттөрдү жана секунддарды көрсөтүү менен так убакыттын сигналдарына ылайык автоматтык түрдө коррекциялоо менен астрономиялык так убакыттын орнотулган системасы менен жабдылышы керек.

УСПД түзмөктөрү уруксатсыз кирүүдөн жана константаларды жана эсептик маалыматтарды өзгөртүүдөн корголушу керек.

УСПД приборлору энергетикалык объектилер боюнча зарыл маалыматты сактоону камсыз кылууга тийиш: 15 күнгө чейин - электр тармагынын параметрлери, 45 күндөн кем эмес - профилдик эсептегичтердин көрсөткүчтөрү.

Негизги электр энергиясы үзгүлтүккө учураганда, УСПДлар топтолгон маалыматтардын коопсуздугун жана сааттын иштешин камсыз кылууга тийиш.

71. ЭСЭАТда маалыматты чогултуу жана берүү системасы жеткиликтүү байланыш каналдарын (жогорку жыштык электр линиялары, АТС, радио, зымдуу, ВОЛС-GSM/GPRS, PLC) колдонуу менен ишке ашырылууга тийиш.

9- бөлүм.  Электр энергиясын эсепке алуу тутумуна жалпы техникалык талаптар

72. Энергия объектисин долбоорлоо этабында өлчөө комплекстеринин салыштырмалуу катасы аныкталып, аны минималдаштыруу камсыз кылынууга тийиш (өлчөө комплекстеринин элементтеринин тактык класстарын тандоо, бириктирүүчү кабелдердин кесилиши, трассаларды төшөө ж.б.).

73. Өлчөө комплексинин салыштырмалуу катасынын жол берилген маанисинин чеги Аны өндүрүүдө жана бөлүштүрүүдө14 активдүү электр энергиясын өлчөө катасын аныктоо боюнча колдонмолор (8) формуласы менен аныкталган мааниге ылайык келүүгө тийиш.

мында l, δ_u, δ_π, δ_oc - аныктамалар - (4) формуланы караңыз, чоңдуктардын маанилери - ТТ, TН жана эсептегичтин паспорттору боюнча;

δ_θ - ТТ жана ТН бурчтук каталарынан келип чыккан электр энергиясынын жалпы өлчөө катасынын компонентинин жол берилген маанисинин чеги,%;

j - j-тасир этүүчү фактордон эсептегичтин жол берилген кошумча катасынын чеги,%;

j – таасир этүүчү факторлордун саны.

74. Бухгалтердик эсеп системасынын ар бир элементи сертификациядан өтүшү керек, ал эми техникалык каражаттар дагы сертификациядан өтүшү керек, ал эми бүтүндөй система ISOMEK 10012 эл аралык стандарттарынын талаптарына ылайык белгиленген тартипте ишке киргизилиши керек.

75. Электр энергиясын эсепке алуу тутумунун жалпы электр орнотмосуна же жеке көз карандысыз регистрге чыгуучу “МДМС функциясы бар ЭСЭАТ өлчөө приборлорунун (ЭСЭАТ/AMI) техникалык тапшырмасына” ылайыктуу, нормалдуу иштөө режиминен бардык четтөөлөрдү эсепке алуу менен анын баштапкы чынжырында, экинчилик ток жана чыңалуу чынжырларында жана байланыш каналдарында пайда болгон чыгуулары болушу керек.

76. Электр энергиясын эсепке алуу системасы электр тармагынын нормалдуу, авариялык жана авариядан кийинки иштөө режимдеринде көрсөтүлгөн функцияларды аткарууга тийиш. Ошол эле учурда ага киргизилген элементтердин иштеши бул элементтер үчүн заводдук спецификацияларда (ТУ) белгиленген чектик чектерден ашпаган каталар менен камсыз кылынууга тийиш.

77. Электр энергиясын эсепке алуу системасы электромагниттик талаалардын таасиринен (элементтер үчүн белгиленген спецификациядан ашыкча), механикалык бузулуулардан жана уруксатсыз кирүүдөн корголушу керек.

________________________

[1]4РД 34.11.325-90.- М.: СПО ОРГРЭС, 1991

78. Ар кандай энергетикалык объекттер үчүн активдүү электр эсептегичтердин тактыктын жол берилген класстары ушул нускаманын 25, 27, 45 жана 73-пункттарында аныкталган. 35-500 кВ жана андан жогору чыңалуудагы системалар аралык электр берүү линиялары үчүн 0,2S кем эмес тактык классындагы эсептегичтер сунушталат.

79. Реактивдүү электр эсептегичтердин тактык классы тиешелүү активдүү электр эсептегичтердин тактык классынан бир тепкичке төмөн болушу мүмкүн.

80. 35-110 кВ жана андан жогору генераторлордогу үч фазалуу токтун активдүү электр энергиясын эсепке алуу, эреже катары, ар бир фазада өлчөө бирдиктери бар үч фазалуу үч элементтүү эсептегичтерди колдонуу менен жүргүзүлүүгө тийиш.

81. Электр энергиясын эсепке алуу приборлорунун чыңалуу чынжырлары, эреже катары, чыңалуу трансформаторлоруна туташтырылууга тийиш.

Бул максаттар үчүн 110-500 кВ электр тармактарында, ошондой эле 110 кВ жана андан жогору электр тармактарында авариядан кийинки шарттарда чыңалууга чыңалуу берилгенге чейин сыйымдуулуктагы чыңалуу трансформаторлорун (НДЭ-М түрүндө) колдонууга жол берилет, электромагниттик чыңалуу трансформаторунун чынжырлары калыбына келтирилет.

82. Эки же андан көп өчүргүчтөр (секциялык, айланма өчүргүчтөр бар) аркылуу линияны туташтырууда жана линияда ток трансформатору болгондо, эсептөө приборлорунун ток чынжырлары ушул ток трансформаторуна туташтырылууга тийиш. Линияда ток трансформатору жок болгон учурда, орнотулган ток трансформаторлоруна электр энергиясын эсепке алуу приборлорун күйгүзүүгө жол берилет (Электр орнотмолорун монтаждоо эрежелерин, 7-ред. жана монтаждоо жана эксплуатациялоо боюнча жергиликтүү нускаманы караңыз. «КУЭТ» ААКнын электр тармактарындагы ПУ).

83. Электр өлчөгүчтөрдүн ток оромолорунун ток трансформаторлорунун экинчи оромосуна туташтыруу, эреже катары, релелик коргоо схемаларынан өзүнчө жана электр өлчөө приборлору менен бирге жүргүзүлүшү керек. Эгерде аларды өзүнчө туташтыруу кошумча ток трансформаторлорун орнотууну талап кылса, эгерде бул ток трансформаторлорунун чынжырларынын тактык жана ишенимдүүлүк классынын төмөндөшүнө алып келбесе жана релелик коргоо түзүлүштөрүнүн зарыл мүнөздөмөлөрүн камсыз кылбаса, ток чынжырларын биргелешкен туташтырууга жол берилет.

84. Өлчөөчү чыңалуу трансформаторлорунун экинчи орогучтарынын жүгү, аларда эсептегичтер туташтырылган жана анын cos j номиналдык маанилерден ашпоого тийиш. Алар чыңалуу трансформаторлору үчүн техникалык шарттарда көрсөтүлгөндөргө ылайык келүүгө тийиш.

85. Эсептөө приборлорун чыңалуу трансформаторлоруна туташтыруу өзүнчө кабелдер менен жүргүзүлүшү керек.

86. Өлчөө комплексинин элементтеринин коммутациялык схемалары жана 35-500 кВ бөлүштүрүүчү түзүлүштөрдүн айланма жана шиналык туташтыргычтар аркылуу берилүүчү электр энергиясын эсепке алуу приборлору Электр монтаждоо эрежелеринин талаптарына ылайык келиши керек.

10- бөлүм.  Электр эсептегичтердин иштешин уюштуруу

87. Ар бир электр орнотмо үчүн электр энергиясын эсепке алуу, техникалык жана контролдоочу приборлорду жайгаштыруу схемасы долбоорго ылайык электр орнотмосун толук ишке киргизүүгө ылайыктуу белгиленген тартипте бекитилиши керек.

88. Ишке киргизүү комплекси (линия) ишке киргизген ар бир электр орнотмо үчүн ишке киргизүү комплексинин долбооруна ылайык келген электр энергиясын эсептөө, техникалык жана контролдоочу приборлорду жайгаштыруунун убактылуу схемасы бекитилиши керек.

89. Электр энергиясын эсептөө жана техникалык эсепке алуу үчүн приборлорду жайгаштыруу үчүн нормалдуу же убактылуу схема боюнча киргизилген электр энергиясын эсепке алуу боюнча ар бир өлчөө комплексинде техникалык паспорт-протокол болушу керек (7-тиркеме).

90. Энергия объектисинде электр энергиясын эсепке алуу тутумун пайдаланууга кабыл алууда, ошондой эле эсептөөнүн тактыгына таасир этүүчү схеманы жана иштөө режимдерин өзгөртүүдө өлчөө комплекстеринин салыштырмалуу каталары аныкталууга тийиш. Эгерде каталар жол берилгенден ашып кетсе, анын себептерин аныктоо жана жоюу боюнча чараларды көрүү керек.

91. Ошол эле кошулган башка ток трансформатору менен токтун суммасына кирген ток трансформаторлорунун бирин оңдоого алууда оңдоого алынган ток трансформаторунун өлчөөчү өзөгү Жалпы нускамаларга ылайык релелик коргоо приборлорун, электр автоматикасын жана экинчилик схемаларды15 текшерүү үчүн эсепке алуу чынжырларынан ажыратылышы керек.

92. Турмуш-тиричилик эмес керектөөчүлөргө, ведомстволук үйлөргө жана жамааттык багбанчылык шериктештиктерине орнотулгандарды кошпогондо, эсептешүү эсептегичтери энергия менен жабдуучу уюмдун балансында болууга тийиш.

Турмуш-тиричилик эмес керектөөчүлөрдүн, ведомстволук үйлөрдүн, жамааттык багбанчылык шериктештиктеринин эсептик эсептегичтери өз каражаттарынын эсебинен орнотулат жана керектөөчүлөрдүн өздөрүнүн, ведомстволук үйлөрдүн жана багбанчылык шериктештиктеринин менчик ээлеринин балансында турат.

93. Эсептешүү приборлору "Кыргыз Республикасында ченөө бирдейлигин камсыз кылуу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамында белгиленген мөөнөттөрдө текшерилүүгө тийиш.

94. Сертификатталган эсептик эсептегичтерде Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигине караштуу Стандартташтыруу жана метрология борборунун (Кыргызстандарт) аймактык бөлүмдөрүнүн каптамаларды бекитүү боюнча пломбалары, эсептик эсептегичтин терминалдык блогунун капкагы, ошондой эле электр менен жабдуучу уюмдун мөөрү болушу керек.

95. Эсептик эсептегичтеги пломбаны бузуу бул эсептешүү прибору жүргүзгөн электр энергиясын эсептөөнү жараксыз деп эсептейт.

96. Эсептик эсептегичтин, анын пломбаларынын сакталышы үчүн жана электр энергиясын эсептөө схемаларынын белгиленген талаптарга ылайык келиши үчүн электр объектинин персоналы (анын ичинде тиричилик эмес керектөөчүлөр) жоопкерчилик тартышат.

_____________________________

¹⁵М.: Энергия, 1975.

Турмуш-тиричилик керектөөчүлөр ПУну ишке киргизүүдө же алмаштырууда эсепке алуу приборлорун мыйзамдаштырууда түзүлгөн эсепке алуу приборлорунун коопсуздук актысына ылайык эсептешүү приборунун сакталышы жана анын пломбаларынын бүтүндүгү үчүн да жоопкерчилик тартышат.

97. Мамлекеттик жөнгө салуу тармагында колдонулган ченөө каражаттары баштапкы (өндүрүштөн же оңдоодон чыгарылганда, алардын түрү бекитилгенден жана ченөө каражаттарын берүү мамлекеттик тутумунун реестринде катталгандан кийин импорттоо жолу менен ташылып келүүгө) жана кийинки (мезгилдүү) текшерүүдон отүүгө тийиш .

Эсептик эсептегичтерди текшерүүнүн жыштыгы жана көлөмү Кыргыз Республикасынын колдонуудагы ченемдик-техникалык документтеринин талаптарына ылайык келүүгө тийиш:

- механикалык диск (индукция) - 8 жылда 1 жолу;

- электрондук - эсептегичтин түрүнө жараша 6-16 жылда 1 жолу;

98. Эсептегичтерди текшерүүнүн оң натыйжалары текшерүү мөөрү жана текшерүү актысы менен күбөлөндүрүлөт.

99. Эсептегичтерди калибрлөө Кыргызстандарттын тиешелүү бөлүмдөрү же ISO/IEC 17025-2019 эл аралык стандартына ылайык бул үчүн лицензиясы бар аккредиттелген ишканалар тарабынан, зарыл болгон учурда керектөөчүлөрдүн электр энергиясын эсепке алуу үчүн жооптуу адамдын катышуусунда электр эсептегичтин эталондукка карата метрологиялык мүнөздөмөлөрү текшерилет. Калибрлөө ченемдик-техникалык документтерде каралган текшерүүнү алмаштырбайт. Калибрлөөнүн натыйжалары акт менен таризделет (8-тиркеме).

Энергия объектисинде эсептегичтерди калибрлөө боюнча иштер заводдук нускамаларга, электр эсептегичтердин тиешелүү түрүнүн стандарттарына, ошондой эле электр орнотмолорун эксплуатациялоонун учурдагы коопсуздук эрежелерине ылайык коопсуздук талаптарын сактоо менен жүргүзүлөт.

100. Эгерде калибрлөө учурунда эсептегичтин катасы жол берилгенден ашып кеткендиги аныкталса, эсептегич алмаштырылууга тийиш.Эсептегичтин жарактуулугу жөнүндө чечим калибрлөөдө да, текшерүүдө да белгиленген мүнөздөмөлөрдүн негизинде кабыл алынат.

101. Техникалык эсепке алуу приборлору энергетикалык объекттин балансында болууга, анын персоналы тарабынан тейленүүгө тийиш (ППЭЭге ылайык) жана электр энергиясынын Кыргыз Республикасынын ченемдик-техникалык документтеринде каралган мөөнөттө жана өлчөмдөрдө текшерилүүгө тийиш.

102. Энергия объектисинде электр эсептегичтердин көрсөткүчтөрүн алуу журналы жооптуу адам тарабынан номерлениши, боосу жана мөөр басылышы керек.

103. Жаңыдан орнотулган же алмаштырылган  эсептик эсептегичтеринин жана техникалык эсепке алуу приборлорунун көрсөткүчтөрү тиешелүү актыны тариздөө менен окуу журналына жана андан кийин күн сайын саат 24:00дө жана ай сайын жергиликтүү убакыт, саат 05:00дө, биринчи күнү саат 05:00дө киргизилет, кирүү датасын жана байланыштын аталышын, ошондой эле көрсөтмө берүүчү адамдын аты-жөнүн жана колун көрсөтүү менен.

104. Көрсөткүчтөр үчүн, ай сайын катталуучу эсептегичтер, эреже катары, өзүнчө журнал болушу керек.

1-тиркеме

ЖЭБдин  өздук керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөө элементтеринин номенклатурасы

1.Күйүүчү майларды түшүрүү жана сактоо

Электр станциясына таандык жүк түшүрүүчү түзүлүштөрдү жана күйүүчү май кампаларын тейлеген механизмдердин электр кыймылдаткычтары үчүн (вагон комторгучтар, крандар, скреперлер, эритүүчү приборлор ж.б.) электр энергиясын чыгымдоо.

2.Күйүүчү май менен камсыздоо

Отун берүү жана майдалоочу механизмдердин электр кыймылдаткычтарына (лебедкалар, элеваторлор, транспортёрлор, конвейерлер, мазут насостору, майдалагычтар, отун берүү трассасынын чаңдан тазалоочу механизмдери ж.б.) электр энергиясын чыгымдоо.

3. Казан орнотмолору

Электр энергиясын керектөө:

- көмүрдү майдалоо (тегирмендер жана майдалоочу желдеткичтер);

- чаңды пневматикалык камсыздоо (пневматикалык бурамалы насостор);

- соргуч агрегаттар, рециркуляциялык түтүн соргучтар, тегирмендин желдеткичтери, ысык жардыруучу желдеткичтер, күчөткүч жана тоют насостору, бир жолу өтүүчү казандардын рециркуляциялык насостору, күл жыйноочу, күл жана шлактарды тазалоочу механизмдер;

- сууну химиялык тазалоо жана химиялык тузсуздандыруу (бунун жана конденсаттын ишкана ичиндеги жоготууларынын ордун толтуруу үчүн сууну кошууга пропорцияда), дренаждык насосторду, техникалык жана өрткө каршы суу менен жабдуу үчүн насосторду;

- казан орнотмосунун башка механизмдеринин магниттик сепараторлору жана электр кыймылдаткычтары: кургаткычтар, аралык конвейерлер жана элеваторлор, фидерлер жана бурамалар, күйүү механизмдеринин жетектери, регенеративдик айланма аба жылыткычтары, үйлөмөлөр, ысытуучу беттерди үйлөө жана концентраттык чаңды мешке, ошондой эле пневматикалык куралга жогорку азыктандыруу үчүн компрессорлор.

- Борбордук чаң тегирменинин механизмдери.

4. Турбиналык орнотмо

Электр энергиясын керектөө:

- циркуляциялык насостордун электр кыймылдаткычтары жана муздаткыч мунаралардын желдеткичтери (эгерде жакын жайгашкан ишканалар менен жалпы суу түтүктөрү болсо; суу менен камсыздоо үчүн электр энергиясын керектөө электр станциясы керектеген суунун көлөмүнө пропорционалдуу);

- конденсаттык насостордун электр кыймылдаткычтары жана турбиналардын суу эжекторлорунун насостору, дренаждык насостор, регенеративдик жылыткычтар, турбиналардын негизги конденсатын тазалоочу орнотмолордун насостору;

- башка механизмдердин электр кыймылдаткычтары: май соргучтары, майлоочу жана башкаруу системалары, өткөрүп берүүчү жана дренаждык насостор, сууну циркуляциялык суу менен камсыздоо системасына куюу үчүн насостор;

- генераторлорду жана трансформаторлорду, аба өчүргүчтөрдүн компрессорлорун, аккумулятордук батареялардын мотор-генераторлорун жана электр цехтеринин, өлчөө жана оңдоочу цехтердин башка электр кыймылдаткычтарын муздатуу.

5. Жылуулук орнотмолор

Электр кыймылдаткычтары үчүн электр энергиясын керектөө:

- электр станцияларынын аймагында орнотулган жылуулук тармагынын тармактык, кошумча жана күчөтүүчү насостору;

- тармактык суу жылыткычтар үчүн конденсат насостору;

- ысык суу казандары;

- мазуттун үнөмдүүлүгү (ысык суу казандарынан күйгөн мазуттун көлөмүнө пропорцияда);

- химиялык тазалоочу курулмалардын насостору (тармактык суунун коромжусунун ордун толтуруу үчүн суу кошууга пропорцияда);

- жылуулук борборун тейлеген башка механизмдер.

6. Жылуулукту буу түрүндө чыгаруу менен байланышкан электр энергиясына кошумча чыгымдар

Химиялык тазалоо жана сууну химиялык туздан арылтуучу орнотмолордун насосторуна, бууга конверсиялоочу, буулантуучу жана буулантуучу орнотмолор учун электр энергиясын керектее (буу керектоочулордон конденсаттын кайтарылбагандыгынын ордун толтуруучу чыгымдарга пропорциялуу).

Электр энергиясын өз муктаждыктары үчүн керектөөгө анын өндүрүштүк жайларды жарыктандырууга, электр аспаптарына, электр ширетүүсүнө, жабдууларды тейлөө үчүн приборлордун жана механизмдердин электр кыймылдаткычтарына, өндүрүштүк жайларды жылытууга жана желдетүү системаларына электр кыймылдаткычтарына чыгымдар да кирет.

2-тиркеме

Суу электр чордондордун оздук муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөө элементтеринин номенклатурасы

1. Гидротехникалык курулуштар

Электр энергиясын керектөө:

- дамбаны тейлеген механизмдердин электр кыймылдаткычтары, агындыларды, жуугуч түзүлүштөрдү, СЭЧдун суу алгычтарын, суу чыгаруучу жайларды ж.б.;

- СЭЧдун жана деривациялык курулмалардын жайларын жарыктандыруу жана жылытуу үчүн жана дарбаза уячаларын жылытуу үчүн.

2. Басым бассейни (же алдыңкы камера)

Электр энергиясын керектөө:

- басым бассейнин (алдыңкы камераны), жуугуч түзүлүштөрдү тейлеген механизмдердин электр кыймылдаткычтары;

- басымдуу алдыңкы дарбазалардын торлорун жана оюктарын тейлеген механизмдердин электр кыймылдаткычтары;

- басымдуу бассейнди жарыктандыруу жана басымдуу бассейндин конструкцияларына тиешелүү жайларды жылытуу (алдыңкы камера);

- басым фронтунун торлорун жана дарбазаларын жылытуу.

3. СЭЧнун имараты

Электр энергиясын керектөө:

- башкаруу системасында, гидроагрегаттардын техникалык суу менен камсыздоо системасында, СЭЧдун имаратынын гидроагрегаттарынын жана дренаждык суулардын агымынын трассасынан сууну сордуруу тутумунда иштеген электр кыймылдаткычтары;

- СЭЧдун мунай жана пневматикалык курулуштары үчүн электр кыймылдаткычтары, генераторлор жана СЭЧдун имараттары үчүн өрт өчүрүүчү системалар;

- басымдуу  түтүктөрүнүн дарбазаларын ачуу жана жабуу механизмдеринин электр кыймылдаткычтары жана көтөрүүчү механизмдер (крандар, лифттер, лебедкалар ж.б.);

— гидромеханикалык жана электр жабдууларын оңдоочу цехтердин электр менен ширетүү, электр шаймандары, механизмдердин электр кыймылдаткычтары жана станоктору;

- СЭЧдун имаратынын бардык жайларын, ошондой эле бөлүштүрүүчү түзүлүштөрдүн жайларын жарыктандыруу, жылытуу жана желдетүү жана анын аймагын жарыктандыруу.

3-тиркеме

Көмөкчордондордун көмөкчү муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөө элементтеринин номенклатурасы

1. Номенклатура 35-500 кВ көмөкчордондордун көмөкчү муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөөнүн нормасына ылайык түзүлөт.

2. Номенклатура электр энергиясын төмөнкү максаттарга керектөөнү камтыйт:

- трансформаторлорду жана автотрансформаторлорду муздатуу;

- жайларды жылытуу, жарыктандыруу жана желдетүү (эксплуатациялоочу диспетчердик пункт, ички бөлүштүрүүчү түзүлүш, ОВБ, аккумулятор, компрессор, өрт өчүрүүчү насостук станция, көмөкчү түзүлүштөрдүн имараты, синхрондук компенсаторлор, өткөрүү пункту);

- аймакты жарыктандыруу;

- аккумулятордук заряддагычтар;

- эксплуатациялык схемаларды жана башкаруу схемаларын электр менен жабдуу (өзгөрмө операциялык ток бар көмөкчордондордо);

- ИТБШ (КРУН) камераларын (релелик коргоо жана автоматика жабдуулары, эсептегичтер же өчүргүчтөр менен) жана тышкы релелик шкафтарды жылытуу;

- май өчүргүчтөрдүн жетектерин жана бактарын жылытуу;

- сепараторлордун жана кыска туташуулардын жетектерин жылытуу;

- РПН коммутациялык түзүлүштөрдүн жетектерин жана май бактарын жылытуу;

- ажыраткычтардын электр кыймылдаткычтарын жылытуу;

- жылытылбаган жайларда электр эсептегичтерди жылытуу;

- модулдук шкафтарды жана аба өчүргүчтөрдүн башкаруу шкафтарын жылытуу;

- компрессорлорду электр менен камсыздоо;

- аба коллекторлорун жылытуу;

- синхрондук компенсаторлордун көмөкчү түзүлүштөрү (май, циркуляциялык жана дренаждык насостор, клапандар, автоматика);

- байланыш жана телемеханика жабдууларын электр менен камсыздоо;

- эксплуатациялоо учурунда аткарылуучу чакан оңдоо иштери;

- башкалар: дренаждык насостор, жүктөгү кран алмаштыргычтар, дистилляторлор, чакан машиналар жана приборлор ж.б.

3. Көмөкчордондордун өздүк керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөөгө электр кабылдагычтар үчүн электр энергиясын керектөө да кирет, анын болушу көмөкчордондун жабдууларын эксплуатациялоонун өзгөчөлүктөрү менен шартталган: диспетчердик пунктту (ысык климаттык зонаны) кондиционерлөө, подстанциянын ачык бөлүгү (кар калың жааган аймактарда) ж.б, жабдууларга баруучу жолдорду жылытуу.

4. Энергосистемалардын чарбалык керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөөчүлөр көмөкчордондун электр кабылдагычтарынын өздүк керектөөлөрүнө кирбеши керек.

4-тиркеме

Электр чордондорунун жана электр тармактарынын чарбалык муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөө элементтеринин номенклатурасы

Номенклатурага16  төмөнкү объекттер жана жумуштардын түрлөрү үчүн электр энергиясын керектөө кирет:

1. Электр станцияларында:

- борборлоштурулган оңдоочу жай (борбордук оңдоочу жайлар, механикалык оңдоочу жайлар);

- оңдоо-курулуш цехи;

- унаа чарбасы;

- жабдуулардын жана материалдардын кампасы;

- негизги күйүүчү майларды сактоо;

- администрациялык имараттар, анын ичинде ар кандай максаттар үчүн өзүнчө жайгашкан кызматтык жайлар: окуу класстары, китепкана, фельдшердик-акушердик пункт, көрктөндүрүү жайлар, тейлөөчү персонал үчүн эс алуу бөлмөлөрү, адистештирилген лабораториялар үчүн жайлар, баш калкалоочу жайлар, өрт жана аскерлештирилген күзөтчүлөр үчүн жайлар ж.б.;

- электр станцияларынын персоналы же энергетика тутумунун персоналы тарабынан аткарылуучу монтаждоо, ишке киргизүү жана эксперименталдык жумуштар, имараттарды жана жабдууларды капиталдык, орто жана авариялык оңдоо;

- эгерде подрядчы менен түзүлгөн келишимдин шарттарына ылайык, электр станциясы бул жумуштарды аткаруу үчүн зарыл болгон электр энергиясын керектөөнү өзүнө алса, подрядчылар тарабынан аткарылуучу жөнгө салуу жана эксперименталдык жумуштар.

2. Электр тармактарында:

- ремонттук, механикалык жана жыгач устаканалары;

- мунай чарбасы;

- мунай чарбаларын, механизациянын базаларын;

- окуу жайлары жана машыгуу полигондору;

- жабдуулардын жана материалдардын кампалары;

- ишканалардын жана райондордун электр тармактарынын административдик имараттары жана ар кандай багыттагы жайлар: окуу класстары, китепкана, фельдшердик-акушердик пункт, көрктөндүрүү жайлар, тейлөөчү персонал үчүн эс алуу бөлмөлөрү, адистештирилген лабораториялардын жайлары, баш калкалоочу жайлар, өрткө каршы жана аскерлештирилген күзөтчүлөрдүн жайлары; жана башкалар.;

____________________________

¹⁶Номенклатурада көрсөтүлгөн, электр тармактарынын (“КУЭТ” ААК) жана электр станцияларынын («Электр станциялары» ААК, «Чакан ГЭС» ААК) балансына берилген объектилер үчүн электр энергиясын керектөө ушул электр тармактарынын жана электр станцияларынын чарбалык муктаждыктарына электр энергиясын керектөөгө кирет.

- электр тармактарынын персоналы же энергосистеманын персоналы аткарган имаратты жана жабдууларды монтаждоо, ишке киргизүү жана эксперименталдык жумуштарды, капиталдык, орто жана авариялык оңдоолорду;

- эгерде подрядчы менен түзүлгөн келишимдин шарттарына ылайык электр тармактар ​​ишканасы бул иштерди аткаруу үчүн зарыл болгон электр энергиясын керектөөнү өзүнө алса, подрядчылар тарабынан аткарылган оңдоо жана эксперименталдык жумуштар;

- көмөкчордондордун эксплуатациялоочу персоналы үчүн кызматтык жана турак жай.

3. Энергетика системасынын чарбалык керектөөлөрүнө административдик жактан райондук энергетика башкармалыктарына баш ийген, бирок өз алдынча баланста турган ишканалардын жана мекемелердин (механикалык оңдоо заводдору, темир-бетон конструкциялары, кирпич, жыгач иштетүүчү, адистештирилген тресттердин эксперименталдык, курулуш, курулуш-монтаждоо башкармалары, жыгач даярдоочу карьерлер, атайын конструктордук жана проектик бюролор, эсептеечу борборлор).

Чарбалык муктаждыктарга жылуулук тармактарынын ишканаларынын, райондук энергетика башкармаларынын имараттарынын жана Энергонадзордун электр энергиясын керектоосу да кирбейт.

Бардык тизмеленген ишканалар үчүн электр энергиясын керектөө статистикалык отчеттуулуктун башка пайдалуу статьяларына киргизилет.

Жумушчулар айылдарын, ремонттук-эксплуатациялоочу персоналдардын жеке турак жай имараттарын, ашканаларды, жатаканаларды, мейманканаларды, клубдарды, ооруканаларды, мектепке чейинки балдар мекемелерин, маданият уйлорун, диспансерлерди ж.б. энергетикалык системанын экономикалык муктаждыктарына кирбейт.

Энергия тутумунун чарбалык керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөөчүлөргө электр станцияларынын жана көмөкчордондордун өздүк керектөөлөрү үчүн шиналарына кошулган жана электр энергиясын тикелей электр станцияларына же электр тармактарына төлөгөн керектөөчүлөр кирбейт. Мындай керектөөчүлөр тарабынан электр энергиясын керектөө тышкы керектөөчүлөргө акы төлөнүүчү өргүү катары эсепке алынат жана отчеттук формаларда өндүрүштүк камсыздоонун тиешелүү статьялары боюнча эсепке алынат.

Электр станцияларында жана көмөкчордондорунда эксплуатациялоонун жүрүшүндө маал-маалы менен аткарылуучу майда оңдоолор үчүн электр энергиясын керектөө электр станцияларынын жана көмөкчордондордун көмөкчү муктаждыктарына чыгаша катары эсепке алынат.

Энергетикалык системанын чарбалык муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөөгө синхрондук компенсаторлордун оромолору менен керектелген, ошондой эле музду эритүү үчүн сарпталган электр энергиясы кирбейт. Керектөөнүн бул түрлөрү электр тармактарындагы электр энергиясын жоготууга кирет.

5-тиркеме

Элекр чордондо  электр энергиясынын балансын түзүү боюнча Aкт

Себеби: Буйрук № ________ ___ ________ 20___ ж.

Комиссиянын курамы:

Төрага: _____________________________________

Мүчөлөрү: __________________________________

Бул акт 20__-жылдын ___________ айына карата түзүлгөн. Электр станциясында электр энергиясын өндүрүү, электр станциясынын өздүк жана чарбалык керектөөлөрү үчүн керектөө, керектөөчүлөрдү электр энергиясы менен камсыздоо, ____________________________ жана

                                               (энергетикалык ишканалар)

башка менчик ээлеринин тармагында төмөнкүдөй:

I. Активдүү электр энергиясы өндүрүлгөн

VIII. Станциянын электр тармагындагы электр энергиясынын жоготуулары

(өзүнчө баланста турган электр станциялары тарабынан гана толтурулат)

Активдүү электр энергиясы өндүрурулгөн

6-тиркеме

Көмөкчордондун электр энергиясынын

балансын түзүү жөнүндө  АКТ

9. Окуяларды жазгыч:

Схеманы белгилөө __________, түрү _________, № __________, башка маалыматтар ________________________________________________________________

____________________________________________________________________

10. Комплекстин элементтерин текшерүүнүн датасы, түрү:

Негизги протокол __________ 20___ж. Жок. ______________________________

11. Аткарылган иштин датасы, аталышы:

Негизги протокол __________ 20___ж. №________________________________

___________________________________________________________________

Жооптуу адамдардын колдору: ________________________________________

___________________________________________________________________

8-тиркеме

« »__________20__

Электр эсептегичтерин калибрлөө боюнча Aкт

Комиссиянын курамында:

Метрологиялык көзөмөл башкармалыгынын өкүлү ____________________________________

Энергетика объектисинин (керектөөчүнүн) өкүлү ______________________________________

Бул актыны электр эсептегичтерин калибрлөөчү орнотулган деп түзулгөн

___________________________________________________________________________________________________

                                          (энергетикалык объекттин аталышы)

Калибрлөө приборлор менен жүргүзүлдү ________________________________________________________________

                                                                       (түрү, тактык классы, сериялык номери)

Калибрлөө натыйжалары:

Мазмуну

1- бөлүм . Жалпы жоболор.

2- бөлүм. Негизги аныктамалар.

3- бөлүм.  Электр чордондорундагы жандуу электр энергиясын эсепке алуу

4 – бөлүм. Электр тармактарындагы активдүү электр энергиясын эсепке алуу

5 – бөлүм.  Системалар аралык электр агымдарын эсепке алуунун өзгөчөлүктөрү

6 – бөлүм.  Электр орнотмолорундагы реактивдүү электр энергиясын эсепке алуу

7 – бөлүм.  Электр энергиянын жана электр орнотмолорунун кубаттуулугун эсепке алуу

8 – бөлүм. Электр энергияны жана кубаттуулукту эсепке алууну автоматташтыруу

9 – бөлүм. Электр энергиясын эсепке алуу тутумуна жалпы техникалык талаптар

10 – бөлүм. Электр эсептегичтердин иштешин уюштуруу.

1-тиркеме. Жылуулук электр борборлорунун өздүк керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөө элементтеринин номенклатурасы.

2-тиркеме. Суу электр чордондордун өздүк керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөө элементтеринин номенклатурасы.

3-тиркеме. Көмөкчордондордун көмөкчү муктаждыктары үчүн электр энергиясын керектөө элементтеринин номенклатурасы

4-тиркеме. Электр чордондорунун жана электр тармактарынын чарбалык керектөөлөрү үчүн электр энергиясын керектөө элементтеринин номенклатурасы.

5-тиркеме. Электр чордонунда электр энергиясынын балансын түзүү жөнүндө акт.

6-тиркеме. Көмөкчордондун электр энергиясынын балансын түзүү жөнүндө акт.

7-тиркеме. Өлчөө комплексинин паспорт-протоколу.

8-тиркеме. Электр эсептегичтерди калибрлөө жөнүндө акт.

83-пункт боюнча түшүндүрмө

Тактык классы - ченөө приборунун эң жогорку жол берилген салыштырмалуу катасын аныктоочу ченөө каражаттарына мүнөздүү.

 (бул учурда электр эсептегичтер) пайыз менен көрсөтүлөт жана өлчөө иш-аракет болуп саналат жана аракетке класс ыйгарылбайт. Аракеттин өзүн баалоого болот - жөн гана тактык же башка аныктамалар менен, мисалы, ылдамдык, шайкештик ж.б. Жогоруда айтылгандардын негизинде 83-пункт өзгөртүүсүз калтырылды.