Бишкек шаары2008-жылдын 4-августу № 184                     КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ         Эркектер менен аялдар үчүн бирдей укуктар менен бирдей          мүмкүнчүлүктөрдүн мамлекеттик кепилдиктери жөнүндө      1-глава.   Жалпы жоболор     2-глава.   Мамлекетти башкарууда жана мамлекеттик менен                муниципалдык кызмат өтөөдө гендердик тењчиликтин                кепилдиктери     3-глава.   Экономикалык жана социалдык мамилелердеги гендердик                тењчиликтин кепилдиктери     4-глава.   Эмгек мамилелериндеги гендердик тењчилик     5-глава.   Гендердик тењчиликти сактоону камсыз кылуу механизми     6-глава.   Ушул мыйзамдын жоболорун ишке ашыруу кепилдиктери     7-глава.   Ушул мыйзамдын корутунду жоболору жана анын күчүнө                киришинин тартиби       Ушул Мыйзам адамдын жашоо-турмушунун социалдык, саясий, экономика-лык, маданий жана башка жааттарында ар башка жыныстагы адамдарга бирдейукуктар менен мүмкүнчүлүктөрдү көрсөтүү боюнча мамлекеттик кепилдиктер-ди белгилейт; эркектер менен аялдарды жыныстык белгиси боюнча басмырло-одон калкалоого чакырылган;  эркектер менен аялдардын ортосундагы прог-рессивдүү демократиялык мамилелерди бекитүүгө багытталган.                                 1-глава                             Жалпы жоболор      1-берене. Ушул мыйзамда колдонулган негизги түшүнүктөр      Гендер - ар башка жыныстагы адамдардын ээ болгон, социалдык жактанбекемделген жүрүм-туруму;  саясатты,  экономиканы, укукту, идеологияны,маданиятты, билим берүүнү жана илимди кошкондо, турмуштун бардык чөйрө-лөрүндө көрсөтүлгөн  эркектер  жана  аялдардын ортосундагы мамилелердинсоциалдык аспектиси.     Гендердик басмырлоо (тикелей,  кыйыр) - жынысы  боюнча  адамдардынукуктарын  жана кызыкчылыктарын чектеген аргандай айырмалоо,  өзгөчөлөөже артыкчылык берүү;  коомдук турмуштун саясий,  экономикалык, маданий,жарандык  же  аргандай башка жааттарында эркектердин жана аялдардын тењукуктуулугун таанууну,  пайдаланууну, же жүзөгө ашырууну солгундатууга,же ажыратууга багытталган.     Гендердик саясат - ар башка жыныстагы адамдардын ортосундагы өзарамамилелерде тењчиликти орнотууга багытталган мамлекеттик, коомдук иш.     Гендердик статистика - социалдык-саясий турмуштун бардык  чөйрөлө-рүндөгү  ар башка жыныстагы адамдардын тийиштүү абалын чагылдырган жанакоомдогу гендердик маселелерди жана мамилелерди баяндаган статистика.     Гендердик экспертиза - улуттук мыйзамдардын мониторинги жана коом-дук укуктук талдоо, ошондой эле аялдар жана эркектер үчүн аларда бирдеймүмкүнчүлүктөрдүн,  укуктардын, милдеттердин, жоопкерчиликтердин, тењө-нөктөштүк мамилелердин жана тењчилик натыйжалардын сакталышына ченемдикукуктук  актылардын долбоорлорун баалоо,  гендердик басмырлоону болтур-боо.     Гендердик өкүлчүлүк  - кандайдыр бир уюмдун курамында аргандай жы-ныстагы адамдардын белгиленген катышта болушу.     Гендердик тењчилик  -  аялдардын  жана  эркектердин бирдей укуктукстатусу жана аны жүзөгө ашыруу үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөрү, ал адамдар-га жынысына карабастан жашоо-турмуштун саясий,  экономикалык, эмгектик,социалдык,  коомдук жана маданий чөйрөлөрүнө катышуу үчүн өз жөндөмдүү-лүгүн эркин пайдаланууга мүмкүнчүлүк берилиши.     Гендердик тењ укуктуулук -  Кыргыз  Республикасынын  мыйзамдарындабелгиленген жењилдетүүчү жагдайлардан сырткары ар башка жыныстагы адам-дардын мыйзам алдында укуктарынын, милдеттеринин жана жоопкерчиликтери-нин тењдиги.     Гендердик индикаторлор  - белгилүү бир мезгилдин аралыгында коомдоболуп жаткан  гендердик-маанилүү  өзгөрүүлөрдү  жыйынтыктоо үчүн сандыкжана сапаттык көрсөткүчтөрдү пайдаланган көрсөткүчтөр же ченегичтер.     Гендердик мамилелер - карым-катнаш жүрүмүндө же биргелешкен ишмер-дигинин аргандай  түрлөрүн  жүзөгө  ашыруу  учурунда ар башка жыныстагыадамдардын ортосундагы жүрүм-турумдун жана мамилелердин мүнөзү.     Гендердик стереотиптер  - тиешелүү мезгилде тиешелүү коом үчүн эр-кек менен  аялдын  ортосундагы айырмачылыктар жөнүндө туруктуу түшүнүк-төр.     Гендердик талдоо - коомдун жана мамлекеттин бардык чөйрөлөрүндө ишжүзүндө болгон  же сунушталып жаткан программалар, мыйзамдар, мамлекет-тик саясий багыт менен аялдар менен эркектерге көрсөтүлүп жаткан арган-дай таасир этүүлөрдү баалоо жүрүмү.     Үй эмгеги  - үйбүлөнүн муктаждыктарын канааттандырууга багытталганэмгек ишмердигинин  таризи. Үй эмгеги социалдык-пайдалуу жана эмгек өн-дүрүмдүүлүгүнүн түрлөрүнүн  бири болуп саналат, ал өлкөнүн адамдык жанасоциалдык мүмкүнчүлүктөрүнүн негизин түптөйт.     Квоталар -  саясий  институттарда, эмгек мамилелер чөйрөсүндө жанабашка чөйрөлөрдө  бардык жыныстагы адамдардын өкүлчүлүктөрүн мыйзамдаш-тырылган дењгээлде  чагылдырган  убактылуу атайын чаралардын түрлөрүнүнбири, ал мамлекеттик органдарда жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу ор-гандарында аялдардын  жана эркектердин өкүлчүлүгүнүн тењдештигине жети-шилген соњ жокко чыгарылышы мүмкүн.     Гендердик маселелерге  комплекстүү мамиле - аялдар менен эркектер-дин ортосунда  тењсиздикти жоюу үчүн стратегия, анын жардамы менен аял-дар жана  эркектердин кызыкчылыгы жана тажрыйбасы бардык саясий, эконо-микалык, эмгектик, социалдык жана башка чөйрөлөрдө мыйзамдарды, саясат-ты жана программаны түзүүдө, аткарууда, мониторингде жана баалоодо ажы-рагыс аспектиси болуп калат.     Гендердик кыйыр  басмырлоо - жыныстык таандыгын түздөн-түз көрсөт-пөгөн басмырлоо.     Гендердик тењ укуктуулуктун бузулушу - басмырлоо, жек көрүү, ошон-дой эле  адамдын  жыныстык таандыгына байланыштуу укуктарын чектөө жанаартыкчылык берүү  түрүндө  чагылдырыла турган активдүү же пассивдүү жү-рүм-турум.     Гендердик тењчиликтин  объектиси  -  укуктук  жөнгө салууга жатканкоомдук, саясий, экономикалык жана башка социалдык мамилелер.     Позитивдүү аракеттер - Конституция жана мыйзамдар тарабынан берил-ген укуктарды жүзөгө ашырууда эркектердин жана аялдардын мүмкүнчүлүктө-рүн тењөөгө багытталган чаралар.     Гендердик тикелей  басмырлоо - жыныстык таандыгын тикелей билдирүүменен басмырлоо.     Бирдей мүмкүнчүлүктөр  - гендердик тењ укуктуулукка иш жүзүндө же-түү үчүн зарыл болгон каражаттардын жана шарттардын тутуму.     Натыйжанын тењдиги - тењчилик концепциясы, ага ылайык аялдарга жа-на эркектерге бирдей жыйынтыкка жетишүү үчүн аларга аргандай мамиле кы-луу экендиги таанылат, анткени алардын жана башкалардын турмуштук шарт-тары аргандай.     Бирдей өнөктөштүк мамилелер - ар башка жыныстагы адамдардын мамле-кеттик жана  коомдук  турмушта бирдей шарттарда кызматташуусу же бирге-лешкен катышуусу.     Сексуалдык асылуу  -  эмгектик, кызматтык, материалдык, үй-бүлөлүкжана башка көзкаранды болгон адамды оозеки жана күч колдонуу менен кор-доочу жана мазактоочу сексуалдык мүнөздөгү аракеттер.     Атайын чаралар  - жашоо-турмуштун бир кыйла басмырланган чөйрөсүн-дөгү жыныстардын  бириндеги  адамдарды колдоого багытталган уюштуруучу-лук, мыйзамдык,  институционалдык  мүнөздөгү  чаралар.  Атайын  чараларубактылуу мүнөздө болушу мүмкүн.       2-берене. Ушул мыйзамдын максаттары жана милдеттери      Коомдун жашоо-турмушунун  бардык  чөйрөлөрүндө аялдар менен эркек-тердин тењ абалына жетишүү ушул Мыйзамдын максаты болуп эсептелет.     Бул мыйзамдын  милдети аргандай жыныстагы адамдар үчүн улуттук ме-ханизмдерди камсыз кылууну түзүү болуп саналат:     - саясий,  социалдык, экономикалык, эмгектик жана башка ишмердиктеукуктардын, милдеттердин жана жоопкерчиликтин тењчилиги;     - мүмкүнчүлүктөрдүн тењчилиги;     - жашоо-турмуштун бардык чөйрөлөрүндө бирдей өнөктөштүк мамилелер;     - үйбүлөдөгү мамилелердин тењчилиги;     - жыйынтыктардын тењчилиги.      3-берене. Ушул мыйзамдын принциптери      Ушул мыйзам төмөнкү принциптерге негизделет:     - гендердик  тењчиликти камсыз кылуу жаатында эларалык укуктун че-немдерин сактоого;     - демократияга;     - мыйзамдуулукка;     - басмырлабоого;     - гендердик саясаттын жүзөгө ашырылышына ар бир ведомствонун жооп-керчилигине жана отчеттуулугуна;     - гендердик  саясатты  алдыга жылдырууда жарандык коомдун көмөктө-шүүсүнө жана катышуусуна.       4-берене. Кыргыз Республикасынын гендердик мамилелер жаатындагы               мыйзамдар      Гендердик мамилелер  жаатындагы  Кыргыз Республикасынын мыйзамдарыКыргыз Республикасынын Конституциясына, Кыргыз Республикасы катышуучусуболгон эларалык  келишимдерге жана макулдашууларга негизделет жана ушулМыйзамдан жана ага ылайык кабыл алынуучу Кыргыз Республикасынын мыйзам-дарынан жана башка ченемдик укуктук актылардан турат.     Ушул мыйзам Кыргыз Республикасынын жарандарына, Кыргыз Республика-сынын аймагында туруктуу же убактылуу турган чет өлкөлүк жарандарга жа-на жарандыгы жок адамдарга, юридикалык жактарга жана мамлекеттик орган-дар менен  жергиликтүү  өзалдынча башкаруу органдары аркылуу мамлекеткежайылтылат.     Эгерде мыйзам  тарабынан белгиленген тартипте күчүнө кирген КыргызРеспубликасы катышуучусу  болуп  эсептелген  эларалык келишимдерде жанамакулдашууларда гендердик тењчилик ченемдерин камтыган бул мыйзамда жа-на башка ченемдик укуктук актыларда каралгандан башка эрежелер каралса,анда эларалык келишимдердин жана макулдашуулардын эрежелери колдонулат.       5-берене. Гендердик басмырлоого тыюу салуу      Ар башка жыныстагы адамдарга карата ишмердиктин кандай гана чөйрө-сүндө болбосун тикелей жана кыйыр гендердик басмырлоого тыюу салынат.     Гендердик тикелей басмырлоого төмөнкүлөр кирет:     - үйбүлөлүк абалы, кош бойлуулугу, потенциалдуу кош бойлуулугу жа-на үйбүлөлүк милдеттеринин себептери боюнча басмырлоо;     - сексуалдык асылуу;     - бирдей квалификациядагы бирдей эмгекке ар башкача эмгек акы;     Гендердик кыйыр басмырлоого төмөнкүлөр кирет:     - жалпыга  маалымдоо  каражаттары,  билим  берүү, маданият аркылуугендердик стереотиптерди кайрадан жаратуу;     - кандайдыр бир жыныстагы адамдар үчүн залал келтирүү сыяктуу терскесепеттерге алып  келген же алып келе турган шарттарды, талаптарды ко-юу.     Тикелей же  кыйыр  басмырлоону жүргүзүп жаткан адамдар Кыргыз Рес-публикасынын мыйзамдарында  каралган учурларда жана тартипте жоопкерчи-ликке тартылат.     Төмөнкүлөр гендердик басмырлоо деп эсептелбейт:     - бала төрөө жана эмчек эмизүү иш-милдеттери менен байланышкан ма-милелерди жөнгө салууда айырмачылыктарды белгилөө;     - Кыргыз  Республикасынын  мыйзамдарында белгиленген учурларда эр-кектерди гана анык мөөнөттүү аскердик кызматка чакыруу;     - ушул  Мыйзамдын  негизинде  укуктук жөнгө салууга жаткан саясий,экономикалык, эмгектик жана башка социалдык мамилелерде анык тењчиликкежетишүүгө багытталган атайын чараларды кабыл алуу;     - аялдар менен эркектердин эмгегин коргоонун, алардын репродукция-лык денсоолугун сактоого байланышкан коргоонун өзгөчөлүктөрү;     - оњ аракеттер;     - белгилүү  бир жыныстагы адамдардын гана милдеттерин аткаруу мүм-күнчүлүктөрүнө негизделген кесиптик квалификациясына талаптарды коюу.     Гендердик тењчиликти  жүзөгө ашырууда ушул Мыйзамдын жана эларалыкукуктун ченемдеринин  талаптарына карама-каршы келген, жөнөкөй укуктун,каада-салттын жана маданияттын ченемдерине негизделген адамдардын жүрүштурушуна жол берилбейт.     Кыргыз Республикасы өзүнө гендердик басмырлоонун элементтерин кам-тыбаган элдик үрп-адаттар жана каада-салттарды колдоого алат.       6-берене. Гендердик тењчиликти камсыз кылуу боюнча мамлекеттик               саясат      Гендердик тењчиликти камсыз кылуу боюнча мамлекеттик саясат демок-ратиялык принциптерге ылайык жарандык коомдун жана жеке сектордун каты-шуусу менен  мамлекеттик  органдар  жана жергиликтүү өзалдынча башкарууоргандары тарабынан түзүлөт жана жүзөгө ашырылат.     Гендердик тењчиликти камсыз кылуу боюнча мамлекеттик саясаттын не-гиздери болуп төмөнкүлөр саналат:     - гендердик  тењ  укуктуулукту  камсыз кылуу үчүн ченемдик укуктукбазаны түзүү, өркүндөтүү жана өнүктүрүү;     - гендердик  саясатты  жүзөгө ашыруу боюнча институционалдык меха-низмдерди түзүү;     - гендердик тењчиликке жетишүүгө багытталган мамлекеттик максаттуупрограммаларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу;     - аялдардын жана эркектердин мүмкүнчүлүктөрүнүн ортосундагы дисба-лансты жоюуга багытталган атайын чараларды кабыл алуу;     - өнүктүрүүнүн мамлекеттик,  региондук жана жергиликтүү программа-ларында жана стратегиясында гендердик мамилени интеграциялоо;     - коомду  гендердик  тењчиликти  бузууга  багытталган маалыматтан,пропагандадан жана үгүттөн коргоо;     - гендердик тењчиликтин маданиятына тарбиялоо жана аны пропаганда-лоо;     - эларалык  укуктун  жалпы таанылган принциптери менен ченемдерин,ошондой эле Кыргыз Республикасынын гендердик тењчилик маселелерине  ти-йиштүү эларалык милдеттенмелерин аткаруу.      7-берене. Гендердик саясаттын аткарылышынын мониторинги жана               отчеттуулугу      Гендердик саясаттын  аткарылышынын мониторинги жана анын ишке ашы-рылышын баалоо  Өкмөт бекиткен гендердик индикаторлордун негизинде мам-лекеттик органдар, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары жана жаран-дык коом тарабынан жүзөгө ашырылат.     Гендердик саясаттын ишке ашырылышынын айкындыгы жогоруда көрсөтүл-гөн бардык субъектилери менен камсыз кылынат.     Мамлекеттик органдар,  жергиликтүү  өзалдынча  башкаруу органдары,Өкмөт бекиткен тартипте жана атайын тариздердин негизинде гендердик са-ясатты ишке ашырууга жоопкерчиликтүү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган-га гендердик саясатты ишке ашыруу боюнча жыл сайын отчет берет жана аныжалпыга маалымдоо каражаттарына жарыялайт.       8-берене. Гендердик статистика      Кыргыз Республикасында гендердик статистикалык маалыматтар жөнүндөмаалымат  чогултууга  жетекчиликти  Улуттук  статистика комитети жүзөгөашырат.     Мамлекеттик органдар, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары жа-на менчиктин түрүнө карабастан юридикалык жактардын жетекчилери Улуттукстатистика  комитетине  гендердик  маселелер боюнча тийиштүү маалыматтыберүүгө милдеттүү.                                 2-глава                Мамлекетти башкарууда жана мамлекеттик              менен муниципалдык кызмат өтөөдө гендердик                       тењчиликтин кепилдиктери      9-берене. Мамлекетти башкарууда гендердик тењчиликтин кепилдиктери      Мамлекет укуктук,  уюштуруучулук  жана  башка  механизмдер аркылуумамлекеттик бийликтин бардык бутактарында ар башка жыныстагы адамдардынгендердик өкүлчүлүк  жолу  менен камсыз кылуу аркылуу мамлекетти башка-рууга катышуусу  үчүн  ар башка жыныстагы адамдарга бирдей мүмкүнчүлүк-төрдү түзөт жана кепилдикке алат жана ушул мыйзамдын жоболорун аткарба-гандыгы үчүн  Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жоопкерчиликтибелгилейт.       10-берене. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматка кирүүдө                гендердик тењчиликтин кепилдиктери      Ар башка  жыныстагы адамдар мамлекеттик жана муниципалдык кызматкакирүүдө жана  анын органдарында андан ары иштөөдө бирдей укуктарга жанабирдей мүмкүнчүлүктөргө ээ болушат.     Мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу орган-дарынын жетекчилери  ар башка жыныстагы адамдардын жөндөмдүүлүгүнө жанакесиптик даярдыгына  жараша  мамлекеттик жана муниципалдык кызматка ки-рүүсүнүн бирдей мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга милдеттүү.     Мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу орган-дарынын кызматчыларынын  кадрдык курамында бир гана жыныстагы кызматчы-лар үстөмдүк  болбошу  керек.  Мамлекеттик органдардын жана жергиликтүүөзалдынча башкаруу органдарынын кызматтарын квоталаштыруу тутуму (кадр-дык курамында  жетимиш пайыздан ашык эмес, анын ичинде чечим кабыл алуудењгээлинде) Кыргыз  Республикасынын  ченемдик  укуктук  актылары мененбелгиленет.     3 жылдын  аралыгында  кызматынан көтөрүлбөгөн жана квалификациясынандан ары жогорулатуу максатында окууга жөнөтүлбөгөн ар башка жыныстагыадамдар мамлекеттик органдын жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу орган-дын жетекчисинен  мындай аракеттердин себептерин кат жүзүндө негиздели-шин, ошондой  эле ал талаптанып жаткан кызматка (кабыл алынган, жогору-латылган) дайындалган  же  окууга  жөнөтүлгөн адамдын тажрыйбасына жанаквалификациясына тийиштүү маалыматтарды суроого жана алууга укуктуу.     Мамлекеттик жана муниципалдык бош орундарын ээлөө, ар башка жыныс-тагы адамдарды бирдей дењгээлде жана бирдей шартта катышып, конкурс өт-көрүү жолу менен камсыз кылынат.     Мамлекеттик органдын  жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органда-рынын жетекчилери гендердик саясатты эске алып, кызматкерлердин мансап-тык өсүшүнүн саясатын иштеп чыгышы керек.     Бир жыныстагы гана адамдар үчүн конкурс жарыялоого жол берилбейт.     Бул беренеде  белгиленген талаптарды бузуу мыйзамсыз чечимдерди жебош кызмат орундарын ээлөөгө конкурстун жыйынтыгын жокко чыгарууга алыпкелет.     Эгерде конкурс боюнча мамлекеттик же муниципалдык кызматка ар баш-ка жыныстагы  эки талапкер өтсө, анда мындай шарттарда бул органда азы-раак көрсөтүлгөн жыныстагы талапкер бирдей шарттарда алынышы керек.     Бул берененин  жоболорун  бузгандыгы  үчүн  Кыргыз Республикасынынмыйзамдарына ылайык  күнөөлүү  адамдар  администрациялык жоопкерчиликкетартылат.       11-берене. Бирдей шайлоо укуктарынын кепилдиктери      Эркектер жана аялдар мамлекет башчысын, жогорку мамлекеттик орган-дардын жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын башчыларын шай-лоого катышууга бирдей укуктарга ээ.     Шайлоо өткөрүлүп жатканда, аялдарга эркектер менен бирдей шайлоогожана мамлекеттик  органдарга жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу орган-дарына шайланууга адилеттүү жана анык мүмкүнчүлүктөр менен камсыз кылы-нат.     Бирдей демократияга  жетишүү максатында мамлекет азыраак көрсөтүл-гөн талапкерди  колдоого  багытталган атайын чараларды белгилөөгө укук-туу.     Саясий партиялардын шайлоолорго катышуусу талапкерлердин тизмесин-де эки жыныстагы адамдардын кепилдүү бирдей өкүлчүлүгүнүн болушун талапкылат.     Кыргыз Республикасынын  жарандарынын шайлоо укугу жана мамлекеттикоргандарга жана  жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына шайлоолоргодаярданууга, катышууга  жана өткөрүүгө байланышкан алардын кепилдүү ма-милелери, ошондой эле гендердик өкүлчүлүктүн сакталышында саясий парти-яларга дем  берүү жана колдоо чаралары Кыргыз Республикасынын шайлоолоржана партиялар жөнүндө мыйзамдары менен белгиленет.                                  3-глава               Экономикалык жана социалдык мамилелердеги                  гендердик тењчиликтин кепилдиктери      12-берене. Менчиктин бардык түрлөрүнө бирдей жеткиликтүүлүк      Мамлекет ар  башка жыныстагы адамдарга менчик укугун ишке ашыруунукепилдикке алат.     Мамлекет ар  башка  жыныстагы адамдарга менчиктин бардык түрлөрүнөжетүүнүн бирдей шарттарын камсыз кылат.       13-берене. Жерди пайдаланууга бирдей жеткиликтүүлүк      Ар башка  жыныстагы  адамдардын  жерге болгон укугу бирдей ченемдекорголот.     Жерге болгон  укуктарды  жүзөгө ашырууда гендердик басмырлоого жолберилбейт.     Мамлекет ар башка жыныстагы адамдарга жер участокторун пайдалануу-да бирдей укуктарды камсыз кылат.       14-берене. Ишкердик ишмердикти жүргүзүүгө бирдей жеткиликтүүлүк      Мамлекет ар  башка жыныстагы адамдардын ишкердик ишмердикти жүргү-зүүгө бирдей жетүүгө кепилдик берет.     Ишкердик ишмердикти жүзөгө ашырууда гендердик басмырлоого тыюу са-лынат.       15-берене. Уюмдарды түзүүгө (уюштурууга) бирдей жеткиликтүүлүк      Мамлекет аргандай  жыныстагы  адамдарга юридикалык жактарды уюшту-рууга же юридикалык жактын тењ уюштуруучусу катары чыгууга бирдей укук-тарды кепилдик  кылат жана ал укуктарды жүзөгө ашыруу үчүн бирдей шарт-тарды түзөт.       16-берене. Ишканаларды башкарууга бирдей жеткиликтүүлүк      Мамлекет ар башка жыныстагы адамдарга ишканаларды (чарба жүргүзүү-чү субъекттерди) башкарууга жетишүүнүн бирдей шарттарын түзөт.     Ишканалардын (чарба  жүргүзүүчү субъекттердин) башкаруу чөйрөсүндөгендердик басмырлоого жол берилбейт.       17-берене. Социалдык кызматтарга жана социалдык коргоого бирдей                жеткиликтүүлүк      Ар башка  жыныстагы  адамдар  мамлекеттик социалдык камсыздандыруужөнүндө мыйзам  менен  белгиленген  тартипте социалдык кызматтарга жанасоциалдык коргоого жетүүдө бирдей мүмкүнчүлүккө ээ болушат.                                  4-глава               Эмгек мамилелериндеги гендердик тењчилик      18-берене. Эмгектик ишмердикти тандап алуу эркиндиги      Жалдоочу өзүнүн  ишин  жүзөгө ашырууда гендердик өкүлчүлүккө этабыменен жылдырууну камсыз кылышы керек.     Жалдоочу эмгектик  ишмердиктин  аргандай чөйрөлөрүндө, ошондой элекызматкерлердин аргандай  категорияларынын  арасында аял менен эркектинтењдеш катышына  жетишүүгө  багытталган  позитивдүү  аракеттерди жүзөгөашырууга укуктуу.     Бул жобо жалданма эмгекти колдонбой ишмердикти жүргүзгөн ишкерлер-ге, саны 10 адамдан азыраак юридикалык жактарга жайылтылбайт.     Жалдоочу менчигинин түрүнө карабастан иштин шарттары, ар башка жы-ныстагы адамдар үчүн бирдей болушу үчүн чаралары көрүүгө милдеттүү.     Жалдоочуларга бош орундар жөнүндө кулактандырууларда (жарнактарда)белгилүү бир жыныстагы адамдар тарабынан гана  аткарыла  турган  атайыништерден сырткары аялдарга же эркектерге гана жумуш сунуш кылууга,  ар-гандай шарттарды коюуга,  ишке орношуп жаткан адамдардан  алардын  жекетурмушу, бала төрөөгө карата пландары тууралу маалыматтарды талап кылу-уга жол берилбейт.     Жалдоочу ар  башка жыныстагы адамдарга эмгектик ишмердигин үйбүлө-лүк милдеттери  менен айкалыштыруу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга милдет-түү.       19-берене. Эмгек акы төлөөдөгү тењчилик      Ар башка жыныстагы адамдар бирдей шарттарда атаандаштык кылат жанакызматкердин бирдей  квалификациясы  болгон учурда жана эмгектин бирдейшарттарында бирдей эмгек акыга ээ болот.     Жыныстык белгиси  боюнча акы төлөөнү төмөндөтүүгө же эмгек шартта-рынын начарлашына жол берилбейт жана ал гендердик басмырлоонун көрүнүшүкатары каралат.       20-берене. Кызматкерлерди бошоткон учурларда тењ укуктуулук                кепилдиктери      Жалдоочу менен  эмгек келишими бузулган учурларда (кызматкерлердинсаны же  штаты кыскарганда, анын ичинде уюм кайра түзүлгөндө) бошотулупжаткан бир  жыныстагы  адамдардын  саны ошол ишканадагы кызматкерлердинкалыптанган санына пропорционалдуу болууга тийиш.       21-берене. Эмгек чөйрөсүндө гендердик негизде асылууларга эскертүү                берүү менен бөгөт коюу жана гендердик басмырлоо үчүн                жоопкерчилик      Жалдоочу өзүнүн сексуалдык асылууларынан иштеп жаткан ар башка жы-ныстагы адамдардын  баш тарткандыгы же гендердик басмырлоо үчүн жалдоо-чунун үстүнөн  даттангандыгынын негизинде кысым көрсөтүүгө жана куугун-туктоого укуксуз.     Гендердик стереотиптердин негизинде кызматкерлерге кысым көрсөтүл-гөн же куугунтукка алынган учурларда, анын ичинде сексуалдык асылуулар-ды кошкондо  жалдоочу  Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жооп-керчиликке тартылат.     Жалдоочу сексуалдык асылууларды болтурбоо боюнча чараларды көрүүгөмилдеттүү.     Жалдоочу өзүнүн  мыйзамсыз  аракеттери менен кызматкерди бошонуугамажбур кылган учурларда, ал Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында карал-ган тартипте жоопкерчиликке тартылат.     Гендердик басмырлоо  аныкталса, кызматкерге соттук тартипте морал-дык жана материалдык залалдын орду толтурулат. Сот жалдоочуну гендердикбасмырлоо себеби  боюнча ишке алынбаган адамды ишке алууга жана гендер-дик басмырлоо  себеби  боюнча  бошотулган  адамды кызматка кайра коюугамилдеттендирүүгө укуктуу.       22-берене. Үй эмгегиндеги гендердик тењчилик      Мамлекет үй  эмгегин тааныйт. Үй эмгеги үйбүлө мүчөлөрүнүн денсоо-лугун, эмгекке  жарамдуулугун жана руханий керектөөлөрүн калыптандырат,колдойт жана өнүктүрөт.     Үй эмгеги  үйбүлө  мүчөлөрү  тарабынан ыктыярдуу негизде аткарылатжана үйбүлө  мүчөлөрүнүн гендердик жана басмырлоонун башка тариздерининкаражаты боло  албайт  жана ар башка жыныстагы адамдар тарабынан бирдейдењгээлде жүзөгө ашырылышы мүмкүн.     Мамлекет үйбүлө  мүчөлөрүнө  алардын жынысына карабастан балдарды,улгайган ата-энелерди  жана  майыптарды  эмгек жөнүндө жана мамлекеттиксоциалдык камсыздандыруу  жөнүндө мыйзамдарда белгиленген тартипте жананегизде мамлекеттик  жөлөкпул төлөп берүү жолу менен багууну, адилеттүүкомпенсациялоону камсыз кылат.     Мамлекет үй  эмгеги  боюнча кызмат көрсөтүүнү өнүктүрүү чөйрөсүндөжарандык коом жана жеке сектор менен кызматташат жана кубаттайт.                                  5-глава         Гендердик тењчиликти сактоону камсыз кылуу механизми      23-берене. Гендердик саясатты аныктоо боюнча Кыргыз                Республикасынын Президентинин компетенциясы      Президент гендердик саясаттын негизги багыттарын аныктайт.     Президент өз  ыйгарым укуктарынын алкагында ар бир мамлекеттик ор-ганга бир  жыныстагы адамдын жетимиш пайыздан ашпаган гендердик өкүлчү-лүктү эске  алуу  менен ар бир мамлекеттик органга талапкерлерди дайын-дайт жана көрсөтөт.     Президент гендердик  саясатты  жүзөгө ашырууну камсыз кылуу боюнчаатайын чараларды киргизүүгө укуктуу.       24-берене. Гендердик тењчиликти камсыз кылуу боюнча Жогорку                Кењештин компетенциясы      Жогорку Кењеш  мыйзамдарды  кабыл алуу жолу менен мамлекеттик жанакоомдук турмуштун бардык чөйрөлөрүндө гендердик тењчиликтин мамлекеттиксаясатынын укуктук негиздерин түзөт.     Жогорку Кењеш  өзүнүн компетенциясынын чегинде Президенттин сунушубоюнча бир жыныстагы адамдардын жетимиш пайыздан ашпаган өкүлчүлүктөрдүэске алуу менен төмөнкүлөрдү шайлайт:     - Конституциялык соттун судьяларын;     - Жогорку сотунун судьяларын;     - Эсептөө палатасынын аудиторлорунун бардык курамын.     Жогорку Кењеш  өзүнүн компетенциясынын чегинде бир жыныстагы адам-дардын жетимиш пайыздан ашпаган өкүлчүлүктөрдү эске алуу менен төмөнкү-лөрдү шайлайт:     - Шайлоо жана референдумдарды өткөрүү боюнча Борбордук комиссиясы-нын жарым курамын;     - Акыйкатчынын  (Омбудсмендин) сунушу боюнча Акыйкатчынын (Омбудс-мендин) орунбасарларын.       25-берене. Гендердик тењчиликти камсыз кылуу боюнча Өкмөттүн                компетенциясы      Өкмөт өзүнүн ыйгарым укуктарынын чегинде:     - Кыргыз Республикасында  коомдук  турмуштун  бардык  чөйрөлөрүндөгендердик тењчиликке  жетишүүгө  багытталган бирдиктүү мамлекеттик сая-сатты иштеп чыгууга катышат жана аны жүргүзүүнү камсыз кылат;     - гендердик  тењ  укуктуулукту  жүзөгө ашыруу боюнча республикалыкмаксаттуу программаларды түзөт, алардын аткарылышын камсыз кылат;     - республикалык  бюджеттин,  бюджеттен  тышкаркы  булактардын жанаКыргыз Республикасынын  мыйзамдары тыюу салбаган башка булактардын эсе-бинен гендердик  тењчилик  жаатындагы  мамлекеттик саясатты ишке ашыруубоюнча иш-чараларды каржылайт;     - гендердик тењчиликти коргоо жана камсыз кылуу боюнча мамлекеттикбийликтин аткаруучу органдарынын ишине багыт берет жана контролдук жүр-гүзөт;     - Кыргыз Республикасынын гендердик тењчилик жаатында иштердин аба-лы жөнүндө жыл сайын берген отчетту даярдайт.      26-берене. Гендердик саясат жаатында ыйгарым укуктуу мамлекеттик                органдын компетенциясы      Гендердик саясат жаатында ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган өзүнүныйгарым укуктарынын алкагында:     - бирдиктүү мамлекеттик гендердик саясатты жүргүзөт;     - мамлекеттик  органдардын жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу ор-гандарынын жана менчиктин түрүнө карабастан юридикалык жактардын КыргызРеспубликасында гендердик тењчиликке жетишүүгө багытталган улуттук сая-сатты ишке ашыруу боюнча ишмердикти координациялайт;     - гендердик  өнүктүрүү  жаатында маалыматтык жана агартуучулук иш-мердикти камсыз кылат;     - улуттук саясатка жана мамлекеттик программаларга гендердик мами-лелердин киргизилишин камсыз кылат;     - мыйзамдарга  жана ченемдик укуктук актылардын долбоорлоруна ген-дердик экспертиза жүргүзүүгө көмөк көрсөтөт;     - турмуштун   бардык  социалдык-экономикалык  жана  коомдук-саясийчөйрөлөрүндө гендердик тењчиликке жана тењ укуктуулукка жетишүүнү  кам-сыз кыла турган механизмдерди түзүүгө көмөктөшөт;     - гендердик тењчиликти бузуулардын бардык фактыларын каттоону жанаэсебин жүргүзөт;     - гендердик тењчиликтин бузулушу жөнүндө талаштарды  чечүү  боюнчаоргандардын ишин координациялайт;     - гендердик тењчилик жаатында бул Мыйзамдын жана Кыргыз  Республи-касынын  эларалык  милдеттенмелеринин  аткарылышы  боюнча  мониторингдижүзөгө ашырат;     - бул  Мыйзамдын аткарылышы жөнүндө жыл сайын отчет түзөт жана аныжарыялайт,  мамлекеттик органдарга жана жергиликтүү өзалдынча  башкарууоргандарына сунуштарды жиберет.      27-берене. Гендердик саясатты ишке ашыруу боюнча жергиликтүү                өзалдынча башкаруу органдарынын ишмердиги      Жергиликтүү өзалдынча  башкаруу органдары гендердик саясатты иштепчыгуу жана ишке ашыруу боюнча иш-чараларды жүзөгө ашырат, тийиштүү мам-лекеттик, регионалдык  жана  жергиликтүү программаларга колдоо көрсөтүүжагында өздөрүнүн  аракеттерин мамлекеттик бийликтин аткаруу органдары-нын аракеттери менен координациялайт.       28-берене. Жарандык коомдун гендердик саясатты алга жылдырууга                көмөктөшүүгө катышуусу      Жарандык коомдун уюмдары:     - гендердик  тењчиликти камсыз кылуу маселелери боюнча мамлекеттикоргандар жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары кабыл алуучу че-чимдерди иштеп чыгууга жана жүзөгө ашырууга катышат;     - гендердик  тењчилик принциптерин коргоо программалары бар талап-керлерди көрсөтүшөт жана колдошот;     - мамлекеттик органдар менен жергиликтүү өзалдынча башкаруу орган-дарынан гендердик басмырлоону жоюуга багытталган мамлекеттик, регионал-дык жана  жергиликтүү  программаларда белгиленген көлөмдө жана тартиптеусулдук, маалыматтык жана башка жардам алууга укуктуу болушат;     - гендердик  тењчиликтин  бузуу  фактыларын каттайт жана гендердиктењчиликти камсыз  кылуу  чөйрөсүндө мониторинг жүргүзүү үчүн гендердикөнүктүрүү жаатында  ыйгарым  укуктуу  мамлекеттик органга маалыматтардыберет;     - ушул Мыйзамдын аткарылышы боюнча мониторингди жүзөгө ашырат. Жа-рандык коомдун  уюмдары альтернативалуу ачык отчетторду даярдоого укук-туу.       29-берене. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын жана башка                ченемдик укуктук актыларынын долбоорлорунун гендердик                экспертизасы      Гендердик экспертиза  улуттук  мыйзамдарды мыйзам тарабынан белги-ленген тартипте күчүнө кирген гендердик, тењчилик жаатында эларалык ке-лишимдердин ченемдерине ылайык келтирүү жана иштелип жаткан долбоорлор-до гендердик  тењчиликти бузуу фактыларын болтурбоо, адамдын жашоо тур-мушунун саясий,  социалдык,  экономикалык, эмгектик, маданий жана башкажаатында ар  башка  жыныстагы адамдарга бирдей укуктарды жана мүмкүнчү-лүктөрдү көрсөтүү  принциптеринин  сакталышы,  аялдарды жана эркектердижыныстык белгиси боюнча басмырлоодон коргоо үчүн Кыргыз Республикасынынмыйзамдарында жана башка ченемдик укуктук актыларында жана алардын дол-боорлорунда, гендердик  тењчиликти бузуунун фактыларын изилдөө жана ай-кындоо максатында жүргүзүлөт.     Гендердик экспертиза  мамлекеттик  органдар, жергиликтүү өзалдынчабашкаруу органдар жана жарандык коомдун уюмдары тарабынан жүзөгө ашыры-лат.     Ченемдик укуктук актылар аялдардын жана эркектердин бирдей укукта-рын жана  мүмкүнчүлүктөрүн  камсыз кылуу принциптерине дал келбегендигианыкталса, гендердик экспертизанын тыянагы ушундай ченемдик укуктук ак-тыны кабыл алган органга жиберилет.     Гендердик экспертизаны  жүргүзүү  тартиби ченемдик укуктук актыларменен белгиленет.                                  6-глава           Ушул мыйзамдын жоболорун ишке ашыруу кепилдиктери      30-берене. Гендердик тењчиликти бузуу фактылары боюнча жарандардын                кайрылуу тартиби      Гендердик кодулоого туш болгон адамдар бир учурда Акыйкатчыга (Ом-будсменге), прокуратура  органдарына, сот жана башка мамлекеттик орган-дарга, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына кайрылууга укуктуу.     Аталган субъекттер  Кыргыз  Республикасынын мыйзамдарында каралгантартипте жана мөөнөттө гендердик басмырлоо фактыларын карап чыгууну жү-зөгө ашырат.       31-берене. Укукка жат аракеттерге даттануу      Мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу орган-дарынын жана алардын кызмат адамдарынын, ошондой эле менчигине карабас-тан юридикалык жактардын жана алардын кызмат адамдарынын аракеттери жы-ныстык белгиси  боюнча жарандардын укуктарын жана эркиндиктерин басмыр-лоого алып  келсе, алар даттанылышы мүмкүн, ал эми жарандардын укуктарысот тартибинде калыбына келтирилет.       32-берене. Ушул Мыйзамдын аткарылышына көзөмөл менен контролдукту                жүзөгө ашыруу      Ушул Мыйзамдын так жана бир түрдүү аткарылышына көзөмөл жүргүзүүнүКыргыз Республикасынын прокуратурасы жүзөгө ашырат.     Жарандык коомдун уюмдары ушул Мыйзамдын аткарылышына коомдук конт-ролдукту жүзөгө ашырат.      33-берене. Ушул Мыйзамды аткарбоонун кесепеттери      Гендердик тењчиликти бузуу фактылары табылган учурларда, ушул Мый-замдын аткарылышына  контролдукту жана көзөмөлдүктү жүзөгө ашыруучу ор-гандар төмөнкүлөргө укуктуу:     - гендердик тењчиликти бузуу фактылары табылганда, аларды жоюу бо-юнча аткаруу  мөөнөтүн көрсөтүү менен мамлекеттик органдарга, жергилик-түү өзалдынча  башкаруу  органдарына  жана  менчиктин түрүнө карабастанюридикалык жактардын  жетекчилерине жазуу жүзүндө жазма буйрук жөнөтүү-гө;     - ушул  мыйзамдын жоболорунун бузулушуна күнөөлүү адамдарды жоопкотартууга;     - жалпыга  маалымдоо  каражаттарында  менчиктин  түрүнө карабастанюридикалык жактардын аталышын ушул Мыйзамды бузган субъекттердин тизме-синде жарыялоого.       34-берене. Ушул Мыйзамды бузгандыгы үчүн кызмат адамдарынын                жоопкерчилиги      Уюштуруучулук-тескөөчүлүк же  администрациялык-чарбалык иш-милдет-терди жүзөгө ашыруучу мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өзалдын-ча башкаруу  органдарынын, мамлекеттик жана муниципалдык уюмдардын кыз-мат адамдары, ошондой эле бирдей иш-милдеттерди аткаруучу башка уюмдар-дын жетекчилери  жана башка кызматкерлери ушул Мыйзамдын жоболорун буз-гандыгы үчүн  Кыргыз  Республикасынын  мыйзамдарына ылайык жоопкерчиликтартышат.                                  7-глава                Ушул мыйзамдын корутунду жоболору жана                     анын күчүнө киришинин тартиби      35-берене. Ушул Мыйзамдын күчүнө кириши      Ушул Мыйзам расмий жарыяланган күндөн тартып күчүнө кирет.      36-берене. Ченемдик укуктук актыларды ушул Мыйзамга ылайык                келтирүүгө багытталган уюштуруу чаралары      Ушул Мыйзам кабыл алынгандан кийин Өкмөт:     - үч айлык мөөнөттө өзүнүн ченемдик укуктук актыларын ушул Мыйзам-га ылайык келтирсин;     - ушул Мыйзамдан келип чыккан уюштуруучулук маселелерди чечсин;     - алты айлык мөөнөттө Жогорку Кењешке колдонуудагы мыйзамдарды булмыйзамга ылайык келтирүү боюнча сунуштарын берсин.     "Гендердик тењчиликти  камсыз кылуунун мамлекеттик кепилдиктерининнегиздери жөнүндө"  2003-жылдын 12-мартындагы N 60 Кыргыз Республикасы-нын Мыйзамы күчүн жоготту деп табылсын.       Кыргыз Республикасынын Президенти                 К.Бакиев      2008-жылдын 5-июнунда               Кыргыз Республикасынын Жогорку                                         Кењеши тарабынан кабыл алынган