КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МИНИСТРЛЕР КАБИНЕТИНИН ТОКТОМУ

2024-жылдын 12-апрели № 172

2035-жылга чейинки Кыргыз Республикасынын улуттук энергетикалык программасынын долбоорун жактыруу жөнүндө

Отун-энергетика комплексинин натыйжалуу иштешин камсыз кылуу жана республиканын энергетика тармагын өнүктүрүү максатында, "Энергетика жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 13-статьясына ылайык, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Отун-энергетикалык комплекс, жер казынасын пайдалануу жана өнөр жай саясаты боюнча комитетинин 2022-жылдын 13-декабрындагы "Кыргыз Республикасынын энергетика тармагын орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү өнүктүрүү жөнүндө" чечимин аткаруу үчүн, "Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети жөнүндө" Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 13, 17-беренелерин жетекчиликке алуу менен Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети токтом кылат:

1. 2035-жылга чейинки Кыргыз Республикасынын улуттук энергетикалык программасынын тиркелген долбоору жактырылсын.

2. 2035-жылга чейинки Кыргыз Республикасынын улуттук энергетикалык программасынын долбоору Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин бекитүүсүнө жиберилсин.

3. 2035-жылга чейинки Кыргыз Республикасынын улуттук энергетикалык программасынын долбоорун Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинде кароодо Кыргыз Республикасынын энергетика министри Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин расмий өкүлү болуп дайындалсын.

4. Бул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрациясынын Президенттин жана Министрлер Кабинетинин чечимдерин аткарууну контролдоо башкармалыгына жүктөлсүн.

2035-жылга чейинки Кыргыз Республикасынын УЛУТТУК ЭНЕРГЕТИКАЛЫК ПРОГРАММАСЫ

1-бөлүм. Өлкөнү жана анын региондорун отун-энергетикалык ресурстар менен камсыз кылуудагы учурдагы кырдаалды талдоо жана баалоо

1.1. Отун-энергетикалык ресурстар жана аларды өздөштүрүүнү баалоо

Көмүр ресурстары. Азыркы учурга карата Кыргыз Республикасынын аймагында Түштүк-Фергана, Өзгөн, Түндүк-Фергана, Кавак жана Торугарт, ошондой эле Ысык-Көл көмүр бассейндеринде топтолгон 48 кен чыккан жер эсепке алынган, алардын сандык запасы 1,7 млрд. т, анын ичинде: күрөң көмүр - 1,2 млрд. т, таш көмүр - 327,8 млн. т, кокстолуучу көмүр - 120,9 млн. т, анын ичинде облустар боюнча: Жалал-Абад - 299,8 млн. т, Ош - 272,9 млн. т, Баткен - 462,4 млн. т, Ысык-Көл - 27,4 млн. т, Нарын - 626,5 млн. т.

Мунай жана газ ресурстары. Өнөр жай запастары анча көп эмес: мунай боюнча 88,5 млн. т, алынуучу - 11,2 млн. т; жаратылыш газы боюнча 5578,9 млн. м³ түзөт. Өлкөнүн түштүгүндө жети кен чыккан жерге топтолгон, алардын бешөө Жалал-Абад облусунда жана экөө Баткен облусунда жайгашкан. Запастарды өздөштүрүүнүн деңгээли эксплуатациялык бургулоого финансылык каражаттардын жоктугунан улам өтө төмөн (мунай боюнча 0,07%, газ боюнча 0,6%). Чалгындоо этабынын иштерин аткарууда газдын запасынын күтүлүүчү өсүшү 1,3 млрд. м³, мунай - 300 миң т түзөт.

Гидроэнергетикалык ресурстар. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Суу проблемалары жана гидроэнергетика институтунун баалоосу боюнча гидроэнергетикалык ресурстар 245,2 млрд. кВт.с түзөт, анын ичинен техникалык жактан өздөштүрүүгө мүмкүн болгон потенциал - 142,5 млрд. кВт.с, ал эми экономикалык (өндүрүштүк) потенциал - 60 млрд. кВт.с. Дүң потенциалды өздөштүрүү деңгээли - 6%ды, техникалык - 10%ды, экономикалык (өндүрүштүк) - 24%ды түзөт.

Гидроэнергетикалык потенциал төмөнкү дарыялардын бассейндеринде топтолгон: Нарын (36%), Фергана өрөөнү (27%), Сары-Жаз (10,7%), Чу (9%). Алардын ичинен потенциалдуу кубаттуулугу 6970 МВт болгон Нарын дарыясынын бассейндери жана потенциалдык кубаттуулугу 993 МВт болгон Сары-Жаз дарыясынын бассейндери кыйла келечектүү болуп саналат.

Көп жылдык (Токтогул) жана суткалык (Күрпсай, Таш-Көмүр, Шамалдысай жана Үч-Коргон) жөнгө салуучу суу сактагычтары бар Төмөнкү-Нарын ГЭС каскады иштеп жаткан Нарын дарыясынын төмөнкү агымы кыйла өздөштүрүлгөн болуп саналат. Электр энергиясын өндүрүү жаратылыштык-климаттык шарттарга жана Нарын дарыясынын бассейнинде жана анын куймаларында суунун болушуна жараша болот. Мында суунун аз жана көп болгон циклдери 3-4 жыл сайын алмашып турат.

Энергиянын кайра жаралуучу булактары (ЭКБ). Аларга: отунду керектөө чөйрөсүнөн натыйжалуу жана олуттуу көлөмдө сүрүп чыгарууга жөндөмдүү болгон кичи дарыялардын жана суу агымдарынын гидропотенциалы, күн энергиясынын потенциалы, шамал энергиясы, жердин жылуулугу жана геотермалдык суулар кирет.

Республиканын аймагында изилденген кичи дарыялардын жана суу агымдарынын жалпы дүң гидроэнергетикалык потенциалы кубаттуулугу боюнча 9402 МВт, мүмкүн болуучу иштеп чыгуу боюнча жылына орточо 80 млрд. кВт.с бааланат, анын ичинен өздөштүрүүгө техникалык жактан алгылыктуусу 5-10%ды түзөт жана мүмкүн болуучу иштеп чыгуу орточо 5ден 8 млрд. кВт.с чейин. Азыркы учурда алардын өздөштүрүлүү деңгээли 0,023%га бааланууда.

Ирригациялык суу сактагычтардын гидроэнергетикалык потенциалы 56,7 МВт, электр энергиясын иштеп чыгуу боюнча - 248 млн. кВт.с түзөт. Негизинен бардык кичи дарыялар Чу, Талас, Нарын, Сары-Жаз, Кара-Дарыя дарыяларынын бассейндеринде топтоштурулган. Республиканын аймагы боюнча кыйла чоң потенциал Ош облусунда - 23,2 млрд. кВт.с, Ысык-Көл облусунда - 17,4 млрд. кВт.с, Нарын облусунда - 17,8 млрд. кВт.с, Чүй облусунда - 5,5 млрд. кВт.с жана Талас облусунда - 31 млрд. кВт.с түзөт.

Күндүн энергиясы. Кыргыз Республикасынын климаты күндүн тийүүсү жылына 2500дөн 2800 саатка чейинки узактыгынын жогорулашы менен айырмаланат. Күн жылуулугу менен камсыз кылуу системаларын натыйжалуу ишке киргизүү райондору республиканын дээрлик бардык калк жыш жайгашкан өрөөндөрү болушу мүмкүн, мында жалпы күн радиациясынын келиши жер үстүндө 1,3 Гкал м² ашат.

Эксперттер тарабынан шамал энергиясынын потенциалы жылына 44,6 млн. кВт.с бааланат. Аймактар жана зоналар боюнча жүргүзүлгөн кайра баалоо (USAID (АКШ Эл аралык өнүктүрүү агенттиги) долбоорунун изилдөөлөрүнүн жыйынтыгы боюнча) анын бирдей эмес бөлүштүрүлүшүн көрсөтөт: Баткен Достук зонасында 1505 МВт 300 м² аянтта; Жалал-Абад Таш-Көмүр зонасында 280 МВт 56 м² аянтта; Нарын Торугарт зонасында 815 МВт 163 м² аянтта, Орто-Токой зонасында 135 МВт 27 м² аянтта; Ысык-Көл Боом капчыгайында 490 МВт 98 м² аянтта, Таш-Короо зонасында 485 МВт 97 м² аянтта.

Геотермалдык суулар кенинин запасы негизинен дарылоо максаттары үчүн жана жарым-жартылай гана Жыргалаң, Ак-Суу жана Ысык-Ата курортторундагы теплофикация үчүн пайдаланылат. Мурда жүргүзүлгөн изилдөөлөр бардык келечектүү райондордо жылуулук менен камсыз кылуунун геотермалдык схемасы катуу отун жагуучу отканаларга караганда үнөмдүү экендигин көрсөткөн.

Климаттын өзгөрүү долбоорлору боюнча эксперттердин изилдөөлөрүнүн жыйынтыктары боюнча биомассанын энергетикалык потенциалы жетишерлик жогору жана жылына электр энергиясын мүмкүн болуучу иштеп чыгуу 1,3 млрд. кВт.с деп бааланууда.

Жалпысынан ЭКБнын келтирилген потенциалы жетишерлик жогору, аны көмүрсуутек отунунан көз карандылыкты жана энергоресурстардын тартыштыгын азайтуу үчүн натыйжалуу пайдалануу зарыл.

Өлкөнүн региондору боюнча отун-энергетикалык ресурстарды (мындан ары - ОЭР) түзүүнүн түзүмүн талдоо көрсөткөндөй, өздүк ОЭРди өндүрүүнүн 83% топтолгон Жалал-Абад облусу өзүнүн ОЭР менен кыйла камсыз болгон болуп саналат, анын ичинен кыйла көп салыштырма салмагын гидроэлектр энергиясын өндүрүү - 93%, отунду (көмүр, мунай, жаратылыш газы) казып алуу - 3,1% түзөт. Казып алуунун төмөнкү көлөмдөрү аларга болгон керектөөлөрдү канааттандырбайт. Республикада көмүр, мунай жана газ казып алуу боюнча иштеп жаткан ишканалардын болушуна карабастан, Ош жана Баткен облустары энергияга көз каранды болуп саналат. Көмүрдүн, жаратылыш газынын, мунай продукттарынын жана электр энергиясынын жеткирүүлөрүнөн толук көз каранды болгон Чүй, Талас жана Ысык-Көл облустары өздүк ОЭРди өндүрүү менен камсыздалбаган болуп саналат. Иштеп жаткан чакан гидроэлектрстанциялары (мындан ары - ГЭС) бардык керектөөлөрдү жаппайт. Кара-Кече кенинде көмүрдүн запасы көп болгонуна карабастан Нарын облусунун керектөөчүлөрү жарым-жартылай көз каранды болуп саналат.

Бишкек шаарында электр жана жылуулук энергиясы жылуулук электр борборунда (мындан ары - ЖЭБ) Казакстан Республикасынан жана Нарын облусунун Кара-Кече разрезинен ташып келинген көмүр жана мазут менен өндүрүлөт. Отундун бардык түрлөрүнө болгон баанын өсүшү калктын көпчүлүк бөлүгүнүн, өзгөчө алыскы тоолуу райондордо баасы боюнча кыйла жеткиликтүү электр энергиясына өтүүсүнө өбөлгө болду.

1.2. ОЭК тармактарын өнүктүрүүнү талдоо

1.2.1. Электр энергетикасы. Бул тармактагы ишти жана аны өнүктүрүүнү электр жана жылуулук энергиясын өндүрүү боюнча "Электр станциялар" ААК (мындан ары - "ЭС" ААК), 0,4-500 кВ электр тармактары боюнча берүү жана бөлүштүрүү боюнча "Кыргызстан улуттук электр тармагы" ААК (мындан ары - "КУЭТ" ААК), чакан ГЭСтер менен электр энергиясын өндүрүү боюнча "Чакан ГЭС" ААК жүзөгө ашырат.

"ЭС" ААКтын курамына 7 ГЭС жана 2 ЖЭБ кирет, 2024-жылдын 1-январына карата жалпы белгиленген кубаттуулугу 3967,6 МВт түздү. 2022-жылдан тартып "ЭС" ААК курамына "Бишкекжылуулуктармагы" ААК кирди. Негизги генерациялоочу кубаттуулуктар: жалпы белгиленген кубаттуулугу 3095 МВт болгон Ат-Башы ГЭСи 45,6 МВт, Камбар-Ата ГЭС-2 120 МВт жана Жалал-Абад облусунун аймагында жайгашкан Токтогул ГЭСин 1200 МВт, Күрпсай ГЭСин 800 МВт, Таш-Көмүр ГЭСин 450 МВт, Шамалдысай ГЭСин 240 МВт, Үч-Коргон ГЭСин 180 МВт камтыган Төмөнкү-Нарын ГЭС каскады, ошондой эле жалпы кубаттуулугу 862 МВт болгон Бишкек жана Ош шаарларынын ЖЭБи.

Азыркы учурда Кыргыз Республикасынын электр энергетикасында кубаттуулуктардын жана финансы каражаттарынын тартыштыгы бар, бул кирешелердин өсүү темпине салыштырмалуу жалпысынан энергия системасы боюнча чыгымдардын өсүү темптери менен көрсөтүлөт, алар тарифтик саясат жана тармактын чыгашалуу абалы менен шартталган.

Электр энергиясынын импорту жана экспорту

2022-жылы электр энергиясын иш жүзүндө импорттоо 2806,5 млн. кВт.с түзгөн, анын ичинде: Казакстан Республикасынан 693,0 млн. кВт.с, Өзбекстан Республикасынан 1300,0 млн. кВт.с, Түркмөнстандан 813,5 млн. кВт.с. Электр энергиясын экспорттоо 550,0 млн. кВт.с түздү, анын ичинде: Казакстан Республикасынан 300,0 млн. кВт.с, Өзбекстан Республикасынан 250,0 млн. кВт.с.

"КУЭТ" ААК тармагына электр станцияларынын шиналарынан берүү орточо берилүүчү тарифтен төмөн тарифтер боюнча жүргүзүлөт, ошону менен электр энергетикасы тармагынын ичинде субсидиялоо жүргүзүлөт.

Буга ЖЭБде жылуулук энергиясын өндүрүүнү субсидиялоону да кошуу керек, ал дагы чыгашалуу болуп саналат. Жылуулук энергиясынын өздүк наркы керектөөчүлөр үчүн белгиленген тарифтерден жогору.

Электр энергиясынын жана жылуулук энергиясынын орточо берүү тарифтеринен ашкан өздүк наркынын өсүшү технологиялык отунга (көмүр, газ, мазут) баалардын туруктуу өсүшү менен шартталган.

Электр энергиясына тарифтердин социалдык багытталгандыгына байланыштуу, "ЭС" ААКтын бюджети 2012-жылдан баштап жөнгө салуучу орган тарабынан эч кандай дотациясыз чоң тартыштык менен бекитилет.

Акча каражаттарынын тартыштыгын жабуу максатында "ЭС" ААК калкты электр энергиясы менен үзгүлтүксүз камсыз кылуу үчүн отун даярдоого жана электр энергиясын импорттоого акы төлөөгө коммерциялык банктардын кредиттерин жана бюджеттик ссудаларды тартууга аргасыз. Акча каражаттарынын жетишсиздигине байланыштуу 2018-2035-жылдарга төлөмдөрдүн мөөнөтүн жылдыруу менен зайымдык каражаттар боюнча мөөнөтү өткөн карыздарды пролонгациялоо жүргүзүлгөн.

Чыгымдарды оптималдаштыруу, зайымдар боюнча мөөнөтү өтүп кеткен милдеттенмелерди реструктуризациялоо жана чыгымдардын бир бөлүгүн кийинки жылдарга которуу боюнча көрүлгөн чаралардын натыйжасында жетишсиздик төмөндөгөн. Бирок иштин жыйынтыгы боюнча компаниялардын чыгымдары жыл сайын көбөйүп, жалпысынан алардын карыздары 137 млрд. сомго жетти.

Электр энергиясын ички керектөө жылына орточо 3-5%га өсөт. Жаңы кубаттуулуктарды ишке киргизүүнүн мындай артта калуусу менен узак мөөнөттүү келечекте электр энергиясынын тартыштыгынын пайда болуу коркунучу менен суроо-талап менен сунуштун ортосундагы дисбаланс сакталат.

Чыгымдарды жана бизнес-процесстерди оптималдаштыруу жана финансылык жактан жакшыртуу, жаңы генерациялоочу кубаттуулуктарды ишке киргизүү жана Кыргыз Республикасынын энергетикалык коопсуздугун чыңдоо максатында энергетика тармагында реформалар жүргүзүлүүдө. Реформалардын алкагында төмөнкүлөр боюнча чаралар көрүлөт:

- генерациялоочу кубаттуулуктардын тартыштыгын акырындык менен жоюу жана электр энергиясына суроо-талапты канааттандыруу;

- энергетикалык компанияларды каржылоонун тартыштыгын акырындык менен кыскартуу;

- энергетикалык жабдууларды оңдоону, модернизациялоону жана реконструкциялоону толук каржылоо;

- энергетикалык компаниялардын карыздарын реструктуризациялоо.

Карыздарды реструктуризациялоо активдерди баалоо боюнча изилдөөлөр жана активдердин адилет рыноктук наркын жана карыздык милдеттенмелерди башкаруу үчүн ишеничтүү алкактык негизди аныктоо үчүн карызды туруктуу башкаруунун пландарын кабыл алуу менен коштолот.

"КУЭТ" ААК 0,4-500 кВ тармактары боюнча электр энергиясын берүүчү жана бөлүштүрүүчү компания болуп саналат, мындан тышкары системалык оператор болуп саналат жана электр энергиясынын жана кубаттуулуктун мамлекеттер аралык жана республикалык ички агымдарынын режимдерин борборлоштурулган оперативдүү-диспетчердик башкарууну жана башкарууну жүзөгө ашырат.

"КУЭТ" ААКтын балансында төмөнкүлөр болот:

- жалпы узундугу 7641 км болгон 110 кВ, 220 кВ жана 500 кВ чыңалуудагы аба электр берүү линиялары (мындан ары - ЭБЛ);

- 110-500 кВ чыңалуудагы 199 бирдик подстанция, анын ичинде 110 кВ чыңалуудагы - 181 подстанция, 220 кВ чыңалуудагы - 14 подстанция жана 500 кВ чыңалуудагы - 4 подстанция;

- 70 миң км ашык 35-0,4 кВ бөлүштүрүүчү тармактар;

- 518 бирдик 35 кВ подстанция.

"КУЭТ" ААКтын курамына реформаларды жүргүзүүнүн натыйжасында төмөнкү ачык акционердик коомдору (мындан ары - ААК) киргизилген: "Түндүк электр" ААК, "Чыгыш электр" ААК, "Жалал-Абад электр" ААК, "Ош электр" ААК жана курамында 8 электр тармактар ишканалары (мындан ары - ЭТИ) түзүлгөн: Чүй ЭТИ, Талас ЭТИ, Нарын ЭТИ, Жалал-Абад ЭТИ, Ысык-Көл ЭТИ, Ош ЭТИ, Баткен ЭТИ, Бишкек ЭТИ.

2023-жылдын 1-январына карата "КУЭТ" ААК 1524317 абонентти тейлейт, анын ичинде тиричилик керектөөчүлөрү 1419347 (93,1%), тиричилик эмес - 104970 (6,9%). Республика боюнча 286778 электр энергиясын коммерциялык эсепке алуунун автоматташтырылган системасынын (мындан ары - ЭКЭАС) эсептегичтери орнотулган, анын ичинде тиричилик керектөөчүлөрүндө 238860, тиричилик эместерде - 47918.

2022-жылы "КУЭТ" ААКты бөлүштүрүүчү энергия компаниялары (мындан ары - БЭК) менен бириктирүүгө карабастан, чыгымдар өткөн жылдардагы деңгээлде калууда жана 1820,6 млн. сомду түзөт. Кредиттер боюнча карыздарды жана пайыздарды төлөө чыгымдардын негизги беренеси болуп саналат.

2022-жыл үчүн 110-220-500 кВ тармактардагы электр энергиясынын балансы тармакка келип түшүүлөр 15807,7 млн. кВт.с түзгөнүн жана планга салыштырмалуу 84,8 млн. кВт.с. азайганын көрсөтүүдө. Техникалык жоготуулар 782,1 млн. кВт.с же 4,9%ды түздү жана 2021-жылга салыштырмалуу (5,1%) төмөндөдү, бул электр энергиясынын тармакка түшүүсүнүн 130,8 млн. кВт.с төмөндөшү, ошондой эле 35 кВ жана андан төмөн тармактарда электр энергиясынын ЭТИлерге берилишинин азайышы менен түшүндүрүлөт. Электр энергиясын экспортко берүү (товар алмашуу) 550 млн. кВт.с түздү, анын ичинде Казакстан Республикасына 300 млн. кВт.с, Өзбекстан Республикасына 250 млн. кВт.с. Импорттолуучу электр энергиясын берүү 2806,5 млн. кВт.с көлөмдө ишке ашырылды, бул 2021-жылга салыштырмалуу 1122,9 млн. кВт.с көп.

0,4-35 кВ тармактарына электр энергиясынын жалпы берилүүсү 12884,8 млн. кВт.с түздү жана 2021-жылга салыштырмалуу 140,9 млн. кВт.с аз. Электр энергиясынын жоготуулары 1562,7 млн. кВт.с же бекитилген 12,01%да 12,13%ды түздү, өсүш 30,2 млн. кВт.с. Керектөөчүлөргө пайдалуу берүү 11251 млн. кВт.с түздү жана планга салыштырмалуу 84,8 млн. кВт.с өстү.

110-220-500 кВ электр тармактарындагы жоготуулардын 2018-жылдагы 5,3%дан 2021-жылы 5,1%га чейин жана 2022-жылы 4,9%га чейин төмөндөшү оң фактор болуп саналат.

2022-жылы жалпы киреше бириктирүүнү эске алуу менен пландагыга караганда 1251,2 млн. сомго өсүү менен 19830,4 млн. сом суммасында алынган, анын ичинде жыштыкты жөнгө салуу, транзит, энергияны пландан тышкаркы берүү үчүн планда 8,5 млн. сом болсо 17,2 млн. сомду түздү.

Сарптоолордун, чыгымдардын жана финансылык милдеттенмелердин жалпы суммасы 2022-жылы 21750 млн. сомду түзгөн жана пландагыга караганда 1708,3 млн. сомго азайган. Таза жыйынды зыян 2021-жылдагы 2469,9 млн. сомго караганда 1761,3 млн. сомду түздү.

Дебитордук карыз 2023-жылдын 1-январына карата 4572 млн. сомду түзгөн, анын ичинде негизги иштен 65%, инвестициялык долбоорлордон 1605 млн. сом; кредитордук карыз 11724 млн. сомду түздү, анын ичинде инвестициялык долбоорлор боюнча 2798 млн. сом. 6798 млн. сом суммасындагы 0,4-500 кВ тармактарында пландалган капиталдык салымдардын пландан 87%ы өздөштүрүлгөн.

Кыргыз Республикасынын энергия системасы 220-500 кВ Борбордук Азиянын Бириктирилген энергетикалык системасынын (БА БЭС) курамында коңшу мамлекеттердин энергия системасы параллель иштейт. Казакстан Республикасынын магистралдык тармактары аркылуу Россия Федерациясынын энергия системасына чыгуу бар. Кыргыз Республикасы Казакстан Республикасына, Өзбекстан Республикасына жана Кытай Эл Республикасына электр энергиясынын потенциалдуу экспорттоочу болуп саналат.

Жогоруда айтылгандарга байланыштуу "ЭС" ААКта жана "КУЭТ" ААКта төмөнкүлөрдүн эсебинен кирешелерди жогорулатуу жана пайданы камсыздоо зарыл:

- электр жана жылуулук энергиясына чыгашасыз экономикалык негизделген тарифтерди белгилөө;

- электр жана жылуулук энергиясын өндүрүү, берүү жана бөлүштүрүү боюнча энергетикалык компаниялар тарабынан бардык чыгымдарды ченемдөөнүн эсебинен чыгымдарды кыскартуу жана каражаттарды үнөмдөө, жоготууларды ченемдик деңгээлге чейин азайтуу;

- пайдадан тармакты техникалык кайра жабдууга каражаттарды бөлүү;

- ГЭС, ЖЭБ жана ЭКБ жаңы кубаттуулуктарын куруу үчүн инвестицияларды тартуу;

- энергия компаниясынын финансылык туруктуулугун, төлөө жөндөмдүүлүгүн жана негизги каражаттарынын өтүмдүүлүгүн жогорулатуу;

- санариптик технологияларды өнүктүрүүнү камсыздоо, ЭКЭАС эсептегичтерин орнотууну көбөйтүү.

"Чакан ГЭС" ААКта чакан ГЭСтердин белгиленген кубаттуулугу жылына 142,5 млн. кВт.с электр энергиясын иштеп чыгуу менен 39,1 МВт түзөт. "Чакан ГЭС" ААК Кыргыз Республикасында чакан ГЭСтердин ичинен электр энергиясын эң ири өндүрүүчү болуп саналат жана чакан ГЭСтерди эксплуатациялоо чөйрөсүндө зор тажрыйба топтогон. 2022-жылы өлкөнүн жалпы электр энергиясын өндүрүүсүндө "Чакан ГЭС" ААКтын иштеп чыгуусунун үлүшү 0,9%га жакынды түздү. Электр энергиясынын өздүк наркы 277 тыйын/кВт.с түздү жана 2020-жылга салыштырмалуу 2,4 эсеге өскөн, орточо берүү тарифинин 2020-жылы 2 эсеге же 106 тыйындан 2022-жылы 202 тыйынга/кВт.с чейин өсүштө.

Кирешелер 299,7 млн. сомду түздү. Чыгымдар 387,5 млн. сомго чейин көбөйгөн, зыян 87,7 млн. сомду түздү. "Чакан ГЭС" ААКта негизги проблема болуп жабдуулардын эскирүүсүнүн жогорку деңгээли саналат.

Тыянактар. Азыркы учурда Кыргыз Республикасында электр энергетикасы өндүрүүгө жана жеткирүүгө чыгымдарга ылайык келбеген энергия алып жүрүүчүлөргө тарифтерден улам керектөөчүлөрдү энергия менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүн кыйындык менен камсыздайт.

1.2.2. Жылуулук энергетикасында борбордоштурулган жылуулук менен камсыздоо Бишкек шаарынын ЖЭБи жана "Бишкекжылуулукэнерго" коммуналдык ишканасы (мындан ары - КИ), башка шаарларда жана калктуу конуштарда "Кыргызжылуулукэнерго" мамлекеттик ишканасынын (мындан ары - МИ), Ош шаарында - Ош "Жылуулук менен камсыздоо" муницилалдык ишканасынын (мындан ары - МИ) отканалары жана ЖЭБ тарабынан ишке ашырылат.

Бишкек шаарын борбордоштурулган жылуулук менен камсыздоо системасындагы негизги проблема болуп жаңы керектөөчүлөрдү жылуулук тармактарына кошуунун иш жүзүндө мүмкүн эместиги саналат.

Канааттандырылбаган суроо-талап 250-300 Гкал түзөт жана жыл сайын 10-20 Гкал/саатка көбөйүп турат. Жылуулук энергиясынын кошумча булактарын ишке киргизүү зарыл. Мисалы, "Бишкексельмаш" отканасын куруу.

Ошондой эле Бишкек шаарынын жылуулук тармактарын реконструкциялоого, жылуулук энергиясынын жана ысык суунун эсептегичтери менен камсыздоого, жылуулук пункттарын жана насостук станцияларды реконструкциялоого масштабдуу инвестициялар зарыл (алсак балансында 454,1 км жылуулук тармагы болгон "Бишкекжылуулуктармагы" ААКта, анын ичинен 345,6 км же 76,1% ченемдик мөөнөтү иштелип бүткөн жана алмаштырууну талап кылат, эскириши орточо 77%дан ашкан). Жылуулук тармактарын капиталдык оңдоонун жана реконструкциялоонун зарыл болгон көлөмү жылына 450-600 млн. сом суммасына 15-20 км түзөт.

Чакан жана орто шаарларды жылуулук менен камсыздоо Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлигине караштуу "Кыргызжылуулукэнерго" МИнин отканалары, ошондой эле муниципалдык жана өнөр жай ишканаларынын, Кыргыз Республикасынын министрликтеринин жана ведомстволорунун отканалары тарабынан ишке ашырылат.

"Кыргызжылуулукэнерго" МИ 27 шаардын, райондук борборлордун калкын, социалдык чөйрөсүн жана башка объекттерин жылуулук жана ысык суу менен камсыздоо кызматтары менен камсыз кылат. Абоненттердин саны 45849, анын ичинде калк 44867 абонент; бюджеттик уюмдар 281. 2022-жылы 2696 жаңы абонент кошулган.

"Кыргызжылуулукэнерго" МИнин балансында 143 откана жана 343,4 км жылуулук тармагы бар, анын ичинде:

- Чүй облусунда 43 откана жана 193,4 км;

- Ысык-Көл облусунда - 32 откана жана 50,1 км жылуулук тармагы;

- Нарын облусунда - 29 откана жана 8,1 км;

- Жалал-Абад облусунда - 31 откана жана 70,1 км;

- Ош облусунда - 8 откана жана 4,2 км;

- Талас облусунда - 5 откана жана 16,7 км жылуулук тармагы.

Жыл сайын өздүк наркы 3000-7000 сом/Гкал 500-550 миң Гкал жылуулук энергиясы иштелип чыгат. Калк үчүн тариф 1134,8 сом/Гкал түзөт, ал эми бюджеттик жана коммерциялык керектөөчүлөр өздүк наркы боюнча төлөшөт. Калк үчүн тариф менен анын өздүк наркынын ортосундагы айырма дотациялык төлөмдөр аркылуу мамлекеттик бюджеттин эсебинен жабылат. Акыркы жылдары отун даярдоого жана оңдоо-калыбына келтирүү иштерине дотациялар көбөйдү.

Отканалар белгиленген кубаттуулуктун 20-50%да иштеп жатат, бул аны иштеп чыгуунун 25% деңгээлинде жоготууларга, ошондой эле пайдалуу аракет коэффициентинин төмөндөшүнөн улам аварияларга жана ага ылайык чыгымдардын үлүштүк ченеминин өсүшүнө алып келет. Натыйжада чыгымдардын курамында отундун наркы 70-75%ды түзөт.

Азыркы учурда электр тармактарына жүктөмдү азайтуу максатында "Кыргызжылуулукэнерго" МИнин электр отканаларын көмүргө жана жаратылыш газына которуу боюнча иштер жүргүзүлүүдө. Келечекте региондордо отканаларды жана жалпысынан айыл жергесинде калкты көмүрдү керектөөнү жана ага ылайык айлана-чөйрөгө парник газдарын чыгарууну кыскартуу максатында ЭКБга жана биоотунга өткөрүү зарыл.

Бишкек шаарынын мэриясынын "Бишкекжылуулукэнерго" коммуналдык ишканасы Бишкек шаарынын батыш бөлүгүндө жылуулук менен камсыз кылат жана жылуулук тармактарынын узундугу 140,1 км болгон 65 откананы тейлейт, анын ичинен 60%ынын эксплуатациялоо мөөнөтү бүткөн. Мында капиталдык оңдоого каражат жок, учурдагы оңдоо иштери гана жүргүзүлөт.

Ош шаарынын мэриясына караштуу Ош "Жылуулук менен камсыздоо" муниципалдык ишканасында (МИ) 80 откана иштейт, анын 17си электр энергиясы менен, 63 көмүр менен, жалпы иштеп чыгуу 71 миң Гкал. Жылуулук тармактарынын узундугу 60,7 км түзөт.

Жыл сайын жылуулук энергиясынын тарифи менен өздүк наркынын ортосундагы айырманы жабууга шаардык бюджеттин эсебинен 100 млн. сомдон ашык өлчөмдө субсидиялар (2021-жылы 169,7 млн. сом) бөлүнөт.

Жылуулук менен камсыздоо системасын талдоо төмөнкүдөй проблемалардын бар экенин көрсөттү:

- жогорку эскирүү даражасы 75%га чейин же андан жогору (ченемдик эскирүү - 15-25%), төмөн энергия натыйжалуулугу жана жогорку жоготуулар;

- чакан шаарларды жылуулук менен камсыздоо программаларынын жана схемаларынын жоктугу;

- калкта жылуулук энергиясын жана ысык суу менен камсыздоону (ЫСК) эсепке алуу приборлорунун жоктугу;

- жылуулук менен камсыздоо ишканаларында инфраструктураны оңдоого жана өнүктүрүүгө финансылык каражаттардын жоктугу;

- жылуулук энергиясына чыгымдарды мамлекеттик субсидиялоо;

- тарифтердин төмөндүгүнөн улам инвестициялар үчүн жылуулук менен камсыздоо секторунун жагымсыздыгы;

- тарифтер жылуулук энергиясынын жана ЫСКнын өздүк наркынан төмөн;

- чыгарууларды кыскартуу үчүн "жашыл фонддордун" каражаттарын тартуу тажрыйбасынын жоктугу.

Жылуулук менен камсыздоо чөйрөсүндө мамлекеттик саясатты жана жөнгө салууну өркүндөтүү жылуулук менен камсыздоо ишканаларын башкаруу системасын реформалоого, энергиялык натыйжалуу технологияларды жана ЭКБны киргизүүгө, жылуулук менен камсыздоо системасынын финансылык туруктуулугун жогорулатууга, инвестицияларды тартууга, айлана-чөйрөнү жана керектөөчүлөрдүн кызыкчылыктарын коргоого багытталууга тийиш.

1.2.3. Көмүр өнөр жайы. Көмүрдү казып алууну жеке көмүр компаниялары жана "Кыргызкөмүр" МИ жүзөгө ашырат. (435 млн. т ашык запастары бар Кара-Кече кени). Акыркы жылдары Бишкек ЖЭБин жана "Кыргызжылуулукэнерго" МИни көмүр менен камсыздоо үчүн Кара-Кечеде казып алуу өстү.

2022-жылы көмүр тармагы боюнча жалпысынан көмүр казып алуунун көлөмү 3,636 млн. т же 2021-жылдын деңгээлине карата 109% түздү. Мында "Кыргызкөмүр" МИ көмүрдү казып алуу планында 750,0 миң т болсо, казып алууну 1,35 млн. т көлөмүндө камсыз кылган, ал эми кыртыш ачуу иштери боюнча планда 4,5 млн. м³ болсо, иш жүзүндө 9,7 млн. м³ аткарылган.

2023-жылы көмүр казып алууну көбөйтүү үчүн "Кыргызкөмүр" МИ бир катар көмүр кендерин иштетүүгө жана чалгындоого лицензияларды алган. Атап айтканда бул Миң-Куш кенинин көмүрдүн запасы 69 млн. т ашык болгон "Акулак" участогу, Сүлүктү кенинин запасы 114 млн. т болгон "Сүлүктү 11-талаа" участогу, Кара-Кече кенинин "Чыгыш" жана "Батыш" участоктору, "Беш-Бурхан" кени, "Көк-Жаңгак" кенинин "Маркай" участогу, Чоң-Алай районундагы "Кара-Кабак-Балыкты" кени.

Ушуга байланыштуу азыркы учурда "Кыргызкөмүр" МИнин алдында орто мөөнөттүү келечекте жылына 5 млн. т чейин көмүр казып алууну көбөйтүү милдети турат. Бул бардык керектөөчүлөр үчүн импорттук көмүрдөн көз карандылыкты азайтат.

1.2.4. Мунай-газ өндүрүү тармагы. Мунайды жана жаратылыш газын өндүрүү анча эмес көлөмдөрдү түзөт.

"Кыргызнефтегаз" ААК 14 кен чыккан жерде мунай жана газ скважиналарын чалгындоону, бургулоону, мунайды жана газды өндүрүүнү, мунайды ташууну жана кайра иштетүүнү жана мунай продукттарын сатууну жүзөгө ашырат.

Газ өндүрүү 2022-жылы 22,8 млн. м³ түздү. Керектөөлөрдү жабуу импортту 378 млн. м³ чейин көбөйтүүнүн эсебинен ишке ашырылган.

Газдаштыруунун башкы схемасына ылайык "Газпром Кыргызстан" ЖЧК тарабынан 42 турак жай массивинде жана калктуу конуштарда 1,1 миң километрден ашык бөлүштүрүүчү газ түтүктөрү курулуп, 45 миң үй-бүлө газга туташтырылган.

Аткарылды:

- "Бухара газнасос району - Ташкент - Бишкек - Алматы" 112 км магистралдык газ түтүгүн реконструкциялоо;

- Бишкек-2, Сокулук, Токмок, Кант газ бөлүштүрүү станцияларын реконструкциялоо;

- "Бишкек - Кант - Токмок" 67 км газ түтүгүн реконструкциялоо;

- 32 миң м² өндүрүштүк имараттарды куруу;

- автотехника паркын 80%га жаңылоо;

- 100 км дан ашык ишенимдүүлүгү төмөн газ түтүктөрүн капиталдык оңдоо.

2022-жылы газ берүү 387,4 млн. м³ түздү (2021-жылга караганда 14%га көп).

Келечекте "Газпром Кыргызстан" ЖЧК Кыргыз Республикасынын турак жай массивдеринде жана калктуу конуштарында жыл сайын 100-200 км бөлүштүрүүчү газ түтүктөрүн курууну пландоодо.

Проблемалар

Электр энергетикасында:

- негизги фонддордун эскириши жана жоготуулардын жогорку деңгээли;

- электр энергиясын өндүрүүнүн өсүш темпинин аларды керектөөнүн өсүү темпинен артта калуусу, чыгымдардын өсүш темпинин кирешелердин өсүү темпинен ашып кетиши;

- электр энергиясынын жана кубаттуулуктун тартыштыгынын өсүшү;

- электр жана жылуулук энергиясына тарифтердин аларды өндүрүүнүн, берүүнүн жана керектөөнүн өздүк наркынан төмөндүгү;

- финансы каражаттарынын тартыштыгынын өсүшү;

- карыздын жогорку деңгээли;

- энергетикалык компаниялардын төлөө жөндөмдүүлүгүнүн төмөндүгү;

- инвестициялар үчүн сектордун жагымсыздыгы.

Жетишкендиктер

Көмүр тармагында: Бишкек шаарынын ЖЭБине жана Ош жана Жалал-Абад облустарындагы цемент заводдоруна жеткирүүлөрдүн жана кен чыккан жерлердеги кубаттуулуктарды өнүктүрүүнүн эсебинен Кытай Эл Республикасына, Россия Федерациясына жана Тажикстан Республикасына көмүр экспортунун көбөйүшү.

Мунай-газ өнөр жайында Майлуу-Суу-Чыгыш Избаскент кенинде жаңы технологияларды колдонуунун жана жаңы скважиналарды ишке киргизүүнүн эсебинен мунайды жана газды казып алуунун көлөмү сакталды.

"Газпром Кыргызстан" ЖЧКнын пландарына ылайык кошумча 45 миң үй-бүлө газ менен камсыздалган.

Газдаштыруу, көмүр казып алууну көбөйтүү ОЭБди диверсификациялоого жана электр энергиясына болгон көз карандылыкты азайтууга мүмкүндүк берет.

Электр энергетикасында:

- негизги фонддорду техникалык кайра жабдуу жана жаңылоо;

- тармакты финансылык чыңдоо жана финансылык туруктуулугуна, төлөө жөндөмдүүлүгүнө, өтүмдүүлүгүнө жана рентабелдүүлүгүнө жетүү;

- Камбар-Ата ГЭС-1, КЭС, ШЭС жана ЧГЭСти тездетилген куруу жана кубаттуулуктун резервин түзүү, электр энергиясынын тартыштыгын жоюу.

Көмүр тармагында:

- байытуунун жана түтүнсүз брикеттерди өндүрүүнүн технологияларын киргизүү;

- көмүрдү экспорттоону көбөйтүү;

- Жалал-Абад облусундагы "Тегене" көмүр кенинен 300 миң т жер семирткич (карбамид жана аммиак селитрасы) өндүрүү боюнча заводдорду куруу.

Мунай-газ тармагында:

- калыбына келтирүү иштеринин жана жыл сайын 20-25 жаңы скважинаны эксплуатациялоого киргизүүнүн эсебинен мунайды жана газды өндүрүүнүн жетишилген көлөмдөрүн сактоо;

- чалгындоо иштерин жана 1,3 млн. м³ көлөмүндө газдын, 300 миң т көлөмүндө - мунайдын запастарын көбөйтүү;

- К-4 жана К-5 экологиялык стандарттарындагы мунай продукттарды өндүрүүгө иштеп жаткан мунайды кайра иштетүүчү заводдорду (мындан ары - МКЗ) реконструкциялоо.

Газ менен камсыздоо чөйрөсүндө:

- 2030-жылга чейинки мезгилге Кыргыз Республикасын газ менен камсыздоонун жана газдаштыруунун башкы схемасын ишке ашырууну тездетүү.

2-бөлүм. Максаттар, артыкчылыктар, милдеттер, күтүлүүчү натыйжалар

2.1. Башкы максат - энергетикалык коопсуздукту, бардык керектөөчүлөр үчүн энергияны алып жүрүүчүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн жана эл аралык рынокторго катышууну камсыз кылуу.

Программа энергетика секторун өнүктүрүүнүн негизги багыттарын аныктайт жана энергияны өндүрүүнү, берүүнү жана бөлүштүрүүнү, электр энергиясынын регионалдык рынокторуна катышууну, отунду казып алууну, алар жетишсиз болгон учурда импорттоону, ашык болгон учурда экспорттоону, инновациялык технологияларды жана энергия системасын толук санариптештирүүнү, климаттын өзгөрүүлөрүнө адаптациялоо жана эл аралык милдеттенмелерди аткаруу, энергия натыйжалуулук жана энергияны үнөмдөө, экономикалык негизделген тарифтик саясат маселелерин, башкарууда жана контролдоодо коррупцияга каршы жана кризиске каршы иш-чараларды камтыйт.

2.2. Артыкчылыктар:

1. ОЭК жана ЭКБ тармактарын туруктуу өнүктүрүү.

2. Реалдуу сектордун жана калктын энергия алып жүрүүчүлөргө болгон суроо-талабын башкаруу.

3. Эл аралык кызматташтык жана тышкы энергетикалык саясатты чыңдоо.

4. Энергия натыйжалуулук, энергияны үнөмдөө, экология жана климаттык өзгөрүүлөргө ыңгайлашуу.

5. Финансылык жакшыртуу жана экономикалык жактан негизделген тарифтик саясат.

6. Институционалдык реформаларды өркүндөтүү, инновациялык өнүгүүнү жана кадрларды даярдоону камсыз кылуу.

2.3. "ОЭК жана ЭКБ тармактарын туруктуу өнүктүрүү" 1-артыкчылыгы боюнча милдеттер.

1. Электр энергетикасында "ОЭК жана ЭКБ тармактарын туруктуу өнүктүрүү"

- келечектүү ГЭС, ЖЭС жана ЭКБ энергия орнотмолорун куруу, электр энергияны ылдамданган өндүрүү, энергетика системасында кубаттуулуктардын резервин түзүү;

- тармактагы негизги фонддорду модернизациялоо жана кайра конструкциялоо;

- энергия алып жүрүүчүлөрдүн жоготууларын азайтуу;

- акылдуу технологияларды киргизүү жана санариптик энергетика системасын түзүү.

2. Жылуулук энергетикасында "ОЭК жана ЭКБ тармактарын туруктуу өнүктүрүү"

- Бишкек ЖЭБин модернизациялоо;

- мүмкүн болушунча газга же ЭКБга которуу менен отканаларды модернизациялоо;

- Бишкек шаарында жаңы отканаларды куруу;

- Балыкчы - Кочкор - Кара-Кече темир жолун куруу;

- өздүк наркты жана жоготууларды азайтуу;

- ЭКБны пайдалануу менен региондорду жылуулук менен камсыздоону өнүктүрүү.

3. Көмүр өнөр жайында "ОЭК жана ЭКБ тармактарын туруктуу өнүктүрүү"

- геологиялык чалгындоо иштерин туруктуу жүргүзүү;

- Кара-Кече кенинде көмүр казып алууну жылына 3 млн. т чейин көбөйтүү;

- экологиялык таза технологияларды колдонуу менен Өзгөн таш көмүр бассейнинин көмүрүн кайра иштетүү;

- иштеп жаткан кендерде көмүр казып алууну көбөйтүү (Кызыл-Кыя ш. "Беш-Бурхан", Таш-Көмүр ш. "Тегене", Сүлүктү ш. "11-талаа");

- байытуу фабрикаларын куруу жана түтүнсүз көмүр брикеттерин өндүрүү.

4. Мунайгаз тармагында "ОЭК жана ЭКБ тармактарын туруктуу өнүктүрүү"

- жаңы скважиналарды жыл сайын пайдаланууга берүү;

-геологиялык чалгындоо иштерин туруктуу жүргүзүү;

- жетиштүү көлөмдө мунайды жана газды импорттоо;

- мунайды кайра иштетүүнүн көлөмүн көбөйтүү.

5. Газ менен камсыз кылууда "ОЭК жана ЭКБ тармактарын туруктуу өнүктүрүү"

- газ-транспорттук системасынын ишенимдүүлүгүн жогорулатуу;

- жаратылыш газын үзгүлтүксүз берүү;

- Кыргыз Республикасын газ менен камсыз кылуунун жана газдаштыруунун башкы схемасын ишке ашырууну тездетүү;

- Кыргыз Республикасынын муниципалдык транспортун жаратылыш газына которуу программасын иштеп чыгуу менен транспорт чөйрөсүндө жаратылыш газын пайдалануу.

2. "Реалдуу сектордун жана калктын энергия алып жүрүүчүлөргө болгон суроо-талабын башкаруу" 2-артыкчылыгы боюнча милдеттер

- өлкөнүн жана региондордун отун-энергетикалык балансын (мындан ары - ОЭБ) иштеп чыгуу жана үзгүлтүксүз жаңылоо;

- энергия алып жүрүүчүлөргө суроо-талапты болжолдоо боюнча көрсөткүчтөрдүн системасын иштеп чыгуу жана киргизүү;

- кыска жана орто мөөнөттүү мезгилге энергия алып жүрүүчүлөргө суроо-талапты жана ОЭБди өндүрүүнү болжолдоо жана болжолдоолорду үзгүлтүксүз жаңылоо.

3. "Эл аралык кызматташтык жана тышкы энергетикалык саясатты чыңдоо" 3-артыкчылыгы боюнча милдеттер

- Нарын-Сырдарыя дарыяларынын бассейнинин суу-энергетикалык ресурстарын кыска жана орто мөөнөттүү мезгилге пайдаланууну болжолдоо жана болжолду туруктуу жаңылоо;

- БАР өлкөлөрү менен суу-энергетика чөйрөсүндө кызматташтыкты өнүктүрүү;

- БАР өлкөлөрүнө, Афганистанга жана Пакистанга экспорттоо (CASA-1000 долбоору боюнча);

- ШКУ жана Борбордук Азия региондук экономикалык кызматташтыгы (БАРЭК), Европа бирлиги (мындан ары - ЕБ) алкагында жана башка бирикмелер жана өлкөлөр менен энергетика чөйрөсүндө кызматташтыкты өнүктүрүү;

- ЕАЭБ өлкөлөрүнүн электр энергиясынын, мунайдын жана газдын жалпы рынокторун, газдын, мунайдын жана мунай өнүмдөрүнүн индикативдүү (болжолдуу) баланстарын түзүү;

- энергетика, энергия натыйжалуулук жана энергияны үнөмдөө чөйрөсүндө эл аралык тажрыйбаны (мыйзамдарды, стратегияларды жана программаларды) изилдөө.

4. "Энергия натыйжалуулук, энергияны үнөмдөө, экология жана климаттык өзгөрүүлөргө ыңгайлашуу" 4-артыкчылыгы боюнча милдеттер

- энергия натыйжалуулуктун жана энергияны үнөмдөөнүн индикаторлорунун системасын иштеп чыгуу жана киргизүү (ИДПнын энергиялык сыйымдуулугу жана электр сыйымдуулугу ж.б.);

- энергия үнөмдөө жана энергия ресурстарын керектөөнү кыскартуу боюнча иш-чаралар жөнүндө ишканалардын жана уюмдардын ыктыярдуу отчеттуулук системасын иштеп чыгуу жана киргизүү;

- 2024-2035-жылдарга энергияны үнөмдөө боюнча программаны иштеп чыгуу;

- чыгындылардын жана агындылардын ченемдерин иштеп чыгуу жана таштандыларды жайгаштыруу;

- климаттык өзгөрүүлөргө мониторинг жүргүзүү жана сунуштамаларды иштеп чыгуу;

- энергетикалык аудитти системалуу жүргүзүү үчүн кадрларды даярдоо жана сертификациялоо;

- энергияны жана сууну үнөмдөөнүн зарылдыгы жөнүндө коомчулукка үзгүлтүксүз маалымдоо.

5. "Финансылык жакшыртуу жана экономикалык жактан негизделген тарифтик саясат" 5-артыкчылыгы боюнча милдеттер

- энергия алып жүрүүчүлөргө тарифтерди түзүүнүн методологияларын энергия алып жүрүүчүлөргө тарифтерди өздүк нарктын жана ченемдик пайданын деңгээлине чейин келтирүүнү эске алуу менен өркүндөтүү;

- аялуу үй чарбаларын мамлекет тарабынан даректүү колдоону эске алуу менен электр жана жылуулук энергиясына жаңы Орто мөөнөттүү тарифтик саясатты иштеп чыгуу жана тарифтерди өздүк нарктын жана ченемдик пайданын деңгээлинде бекитүү;

- отун-энергетикалык комплекстин (мындан ары - ОЭК) ишканаларынын ишинин натыйжалуулугунун, финансылык туруктуулугунун, натыйжалуулугунун индикаторлорунун системасын киргизүү жана аларды ЖМКда туруктуу чагылдыруу;

- ОЭКти жөнгө салуу боюнча мамлекеттик органда маалыматтык борборду жана ОЭК ишканаларында керектөөчүлөрдү тейлөө борборлорун түзүү.

6. 6-артыкчылык боюнча милдеттер

- ОЭК ишканаларында корпоративдик башкарууну, стратегиялык жана финансылык менеджментти киргизүү;

- энергетикалык коопсуздуктун абалынын индикаторлорунун системасын иштеп чыгуу, аларды үзгүлтүксүз баалоо жана сунуштамаларды иштеп чыгуу;

- "Энергетика жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жаңы редакциясын жана мыйзам алдындагы актыларды кабыл алуу;

- реформаларды улантуу;

- толук санариптештирүү;

- илимий-техникалык жетишкендиктерди киргизүү;

- окуу программаларын өркүндөтүү;

- коррупцияга каршы чараларды конкреттештирүү;

- инвестициялык долбоорлордун натыйжалуулугунун критерийлерин иштеп чыгуу;

- кызыкдар тараптар менен энергетика чөйрөсүндөгү проблемаларды үзгүлтүксүз талкуулоо жана сунуштарды иштеп чыгуу.

УЭП-2035 ишке ашыруунун этаптары

Биринчи этап 2024-2027-жылдарга орто мөөнөттүү мезгилди камтыйт.

Экинчи этап 2028-2035-жылдарга узак мөөнөттүү мезгилди камтыйт.

2.4. Аткаруу боюнча чаралар:

1. 1-артыкчылык боюнча милдеттер:

Электр энергетикасы:

- Токтогул ГЭСин кайра конструкциялоону аяктоо;

- Үч-Коргон ГЭСин кайра конструкциялоону аяктоо;

- Камбар-Ата-2 ГЭСинин 2 жана 3-агрегаттарын ишке киргизүү;

- Камбар-Ата-1 ГЭСин куруу.

Келечектүү чаралар:

- Жогорку-Нарын ГЭСинин каскады;

- Казарман ГЭСинин каскады;

- Суусамыр-Көкөмерен ГЭСинин каскады;

- чакан ГЭСтер.

Камбар-Ата ГЭС-1, белгиленген кубаттуулугу 1860 МВт. 2023-жылы даярдык иштери башталган. Биринчи агрегаттарды ишке киргизүү 2031-жылга пландалууда.

Жогорку-Нарын ГЭСинин каскады, суммалык кубаттуулугу 234,5 МВт, суммалык электр энергиясын иштеп чыгуу көлөмү 942,3 млн. кВт.с. Инвесторлорду тартуу жана 2029-2032-жылдар мезгилине киргизүү зарыл, алардын ичинен 2026-2029-жылдары Нарын ГЭС-2, 2026-2031-жылдары Нарын ГЭС-3, 2029-2032-жылдары Нарын ГЭС-1.

Казарман ГЭСинин каскады, суммалык кубаттуулугу 1160 МВт, суммалык электр энергиясын өндүрүү 4460 млн. кВт.с, анын ичинде Ала-Бука ГЭСи 600 МВт, Кара-Булуң ГЭС-1 149 МВт, Кара-Булуң ГЭС-2 163 МВт, Тогуз-Торо ГЭС 248 МВт. Инвесторлор менен сүйлөшүүлөрдү аяктап, 2027-2028-жылдар мезгилине киргизүү зарыл.

Суусамыр-Көкөмерен ГЭСинин каскады, суммалык кубаттуулугу 1305 МВт, суммалык электр энергиясын өндүрүү 3317 млн. кВт.с, анын ичинде Кара-Көл ГЭС 33 МВт, Көкөмерен ГЭС-1 360 МВт, Көкөмерен ГЭС-2 912 МВт. Инвесторлорду тартуу жана 2027-2032-жылдар мезгилине киргизүү зарыл.

2024-2028-жылдар мезгилинде Бишкек шаарынын ЖЭБинде жайкы убакта (май-сентябрь) электр энергиясын иштеп чыгууну көбөйтүү (CASA-1000 долбоору боюнча 1,25тен 1,75 млрд. кВт.с чейин электр энергиясын экспорттоодо Токтогул суу сактагычынан сууну кошумча берүүнү азайтуу үчүн).

Биринчи этапта 2024-2027-жылдары иштеп жаткан электр станцияларында Токтогул ГЭСин реабилитациялоо аяктагандан кийин 2025-жылы кубаттуулугу 240 МВт га көбөйөт жана эксплуатациялоо мөөнөтү 35-40 жылга узартылат.

2023-жылы Ат-Башы ГЭСин кайра конструкциялоо аяктап, кубаттуулугу 5,6 МВт көбөйгөн.

2028-жылы Үч-Коргон ГЭСин реабилитациялоону аяктоо кубаттуулугун 28 МВт көбөйтөт жана электр менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүн жогорулатат.

2023-жылы Камбар-Ата-1 ГЭСин куруу боюнча даярдык иштери башталган.

2027-жылы Камбар-Ата-2 ГЭСинин экинчи гидроагрегатын ишке киргизүү жана кубаттуулугун 120 МВт көбөйтүү пландалууда.

Чакан ГЭСтер. 2024-2027-жылдары суммалык кубаттуулугу 80 МВт болгон иштеп жаткан суу сактагычтарда ГЭСтерди ишке киргизүү, анын ичинде Киров суу сактагычында 21 МВт кубаттуулуктагы Бала-Саруу ГЭСин (2024-жылы ишке киргизүү), Орто-Токой суу сактагычында кубаттуулугу 21 МВт ГЭСин (2026-жылы ишке киргизүү), кубаттуулугу 18 МВт Кара-Көл ГЭСин (2026-жылы ишке киргизүү), кубаттуулугу 20 МВт Папан ГЭСин (2027-жылы ишке киргизүү) пландалууда.

Күн жана шамал электр станциялары (КЭС жана ШЭС)

2024-2035-жылдары жалпы кубаттуулугу 3650 МВт жылына 6,6 млрд. кВт.с КЭС жана жалпы кубаттуулугу 400 МВт жылына 560 млн. кВт.с 2 ШЭСти курууга бардык мүмкүнчүлүктөр бар.

2023-жылы 80 кВт кубаттуулукта биринчи КЭС И.Раззаков атындагы КМТУда ("Борбордук Азиянын энергетикасы" ЮСАИД долбоору) ишке киргизилген.

2025-жылы Ысык-Көл облусунун Тоң районунда "Бишкек-Солар" ЖЧК тарабынан кубаттуулугу 300 МВт КЭСти ишке киргизүү пландалган.

2024-жылы "Күн-Булагы" ЖЧКсы тарабынан 50 МВт кубаттуулуктагы КЭСти куруу пландалган.

2024-2027-жылдары Moling Energy компаниясы тарабынан кубаттуулугу 1500 МВт КЭСти ишке киргизүү пландалган. 2024-жылы 100 МВт, 2025-жылы 650 МВт, 2026-жылы 375 МВт жана 2027-жылы 375 МВт ишке киргизүү.

2025-2026-жылдары Ысык-Көл облусунда China Power International Development компаниясы тарабынан кубаттуулугу 1000 МВт КЭСти ишке киргизүү пландалган. 500 МВт 2025-жылы, 500 МВт 2026-жылы ишке киргизүү.

Аталган КЭСтерди ишке киргизгенде иштеп чыгуу 2024-жылы 180 млн. кВт.с жетет, 2025-жылы - 3,5 млрд. кВт.с, 2026-жылы - 3.7 млрд. кВт.с жана 2027-жылы - 6,6 млрд. кВт.с түзөт.

2024-жылы иштеп чыгуусу 560 млн. кВт.с чейин 200 МВт кубаттуулуктагы эки шамал энергия орнотмосун куруу пландалууда.

Электр энергиясынын балансынын божомолуна ылайык электр энергиясын иштеп чыгуу биринчи этапта 2024-жылдагы 14,2 млрд. кВт.с тартып 2027-жылы 22,7 млрд. кВт.с чейин же 1,3 эсеге жогорулайт. Мында бул мезгилде керектөө 1,1 эсеге өсөт. Тартыштык 2024-жылы 2,8 млрд. кВт.с көлөмдө күтүлүүдө, ал төмөндөйт жана профицит 2025-жылы 448 млн. кВт.с көлөмдө күтүлүүдө. Ошентип 2026-жылдан тартып өлкөнүн энергетика системасындагы электр энергиясынын жана кубаттуулуктун тартыштыгынан чыгуу мүмкүн болот.

Экинчи этапта 2028-2035-жылдары электр энергиясын өндүрүү 2028-жылы 27,9 млрд. кВт.с тартып жана 2035-жылы 39,4 млрд. кВт.с чейин же керектөө 1,3 эсеге өскөндө 1,4 эсеге көбөйөт.

Ошентип электр энергиясын өндүрүүнүн темпи керектөөнүн темпинен озгондо энергетика системасында кубаттуулуктун резервин жана тиешелүү түрдө экспортту камсыз кылууга болот.

Электр энергиясын өндүрүүнүн түзүмүндө ЭКБнын үлүшү 2025-жылы 24%га, 2027-жылы 35%га чейин өсөт жана андан ары Камбар-Ата-1 ГЭСин, Жогорку-Нарын, Казарман жана Суусамыр-Көкөмерен каскаддарын ишке киргизүү менен ЭКБнын үлүшү 2035-жылы 20%га чейин азаят.

2023-2035-жылдар мезгилине жүргүзүлгөн суу-энергетикалык эсептөөлөр (СЭЭ) колдонуудагы кубаттуулуктардын базасында жана жаңы кубаттуулуктарды ишке киргизүүнү жана электр энергиясын керектөөнүн өсүшүн эске алуу менен бүгүнкү күндө Токтогул суу сактагычында сууну топтоо же сактоо проблемасы курч бойдон калып жатканын көрсөттү. КАГЭС-1 курулушу канчалык узакка созулса, кыргыз энергетика системасында абал ошончолук оор болот. Оптималдуу суу-энергетикалык режимди камсыз кылуу жана Нарын бассейниндеги суу ресурстарын сарамжалдуу пайдалануу максатында Камбар-Ата ГЭС-1 курулушун тездетүү жана Камбар-Ата ГЭС-2 курулушун аяктоо керек.

КАГЭС-1 ишке киргизүү менен Токтогул гидротүйүнү оптималдуу режимде иштеп, жаз-жай мезгилинде коңшу республикаларга сууну кое берүүнү жана күз-кыш мезгилинде Кыргыз Республикасынын электр энергиясына болгон керектөөсүн толугу менен камсыз кылат. КАГЭС-1 башкы милдети иштин компенсациялык режими жана өлкөнүн Төмөнкү-Нарын ГЭСинин каскадында күз-кыш мезгилинде иштелип чыгуучу электр энергиясына болгон муктаждыгын камсыздоо болот. Бул анын энергетика системасында жогорку натыйжалуулугун жана баа жеткис ролун аныктайт, анткени экспорт мүмкүнчүлүгү 2028-жылы 5,8 млрд. кВт.с чейин, 2030-жылы 6,9 млрд. кВт.с чейин жана 2035-жылы 11,2 млрд. кВт.с чейин өсөт.

Мында төмөнкүлөр зарыл:

- 110-500 кВ тармактарда 4%га чейин жана 0,4-35 кВ тармактарда 8%га жоготуулардын ченемдерин негиздөө жана бекитүү;

-360, 465 МВт кубаттуулуктагы резервди түзүү;

- жүктөмдүн суткалык жана сезондук графиктерин теңдештирүү үчүн шарттарды түзүү (дифференцияланган тарифтер жана башка методдор);

- Электр орнотмолорун орнотуу эрежелерин, Электр станцияларын жана тармактарын техникалык эксплуатациялоо эрежелерин жана энергетика чарбасынын жана персоналдын коопсуздугун камсыз кылуу чөйрөсүндөгү башка ченемдик укуктук актыларды кабыл алуу;

- инфраструктуралык курулуштарды өнүктүрүү, анткени КЭС жана ШЭС ишке киргизүү кошумча электр тармактарын жана көмөкчордондорду киргизүүнү талап кылат.

Андан ары 2028-2035-жылдарга берүүчү жана бөлүштүрүүчү электр тармактарын келечектүү өнүктүрүү планын жана Капиталдык курулуштун, модернизациялоонун жана кайра конструкциялоонун ар жылдык планын кабыл алуу керек.

Электр тармактарын өнүктүрүү

Баштапкы маалымат:

- 2024-жылы CASA-1000 долбоору боюнча Афганистан менен Пакистанга электр энергиясын экспорттоону баштоо күтүлүүдө;

- "Кыргызстан УЭТ" ААКка 2024-жылы - 82,3 МВт кубаттуулукту, 2025-жылы 292,3 МВт кубаттуулукту кошууга техникалык шарттар берилген;

- Асман шаарын электр менен камсыздоо 110 кВ "Тору-Айгыр" жана "Бостери" КЧ тарабынан пландалууда;

- Ысык-Көл облусунда ЭКБны пайдалануу менен ири электр станцияларын куруу пландалууда;

- Жалал-Абад облусунда кен казуу өнөр жайынын объекттерин куруу болжолдонууда;

- Ош жана Жалал-Абад шаарларында жүктөмдөрдүн өсүшү болжолдонууда;

- Чоң-Алай районун электр менен жабдуунун ишенимдүүлүгү төмөндөдү;

- "Электр энергетика секторун модернизациялоо жана туруктуулугу" долбоору ишке ашырылууда;

- жаңы конуштардын жана жилмассивдердин саны көбөйүүдө;

- электромобилдердин саны көбөйүүдө;

- ЭКБны пайдалануу менен электр станцияларын киргизүү пландалууда.

Чаралар. Биринчи этап (2024-2027-жылдар)

- узундугу 455,8 км 500 кВ "Датка-Худжант" АЧ курууну жана 500 кВ "Датка" КЧга 500 кВ кошумча ячейканы орнотууну аяктоо;

- 220 кВ "Учкун" КЧ жана узундугу 25 км 220 кВ "Учкун-ЛЭП Фрунзе-Кемин" АЧ курууга инвестицияларды тартуу;

- Бишкек шаарындагы 35 кВ "Издательство" КЧны 110 кВ чыңалууга которуу;

- 220 кВ "Каракол" КЧ жана узундугу 90 км 220 кВ "Тамга-Каракол" АЧ курууга жана 220 кВ "Тамга" КЧ кайра конструкциялоого инвестицияларды тартуу;

- 500 кВ "Ысык-Көл" КЧ жана 500 кВ "Ысык-Көл - Кемин" АЧ АБТ курулушуна инвестицияларды тартуу;

- Чаткал районун электр менен жабдууну жакшыртуу боюнча долбоорду иштеп чыгуу (110 кВ "Шекафтар" КЧ кеңейтүү, 220 кВ АБТ куруу, 125 MBA автотрансформаторду орнотуу, узундугу 120 км 220 кВ "Кристалл - Шекафтар" АЧ куруу) жана 35 кВ "Жаңы-Базар" КЧ менен АЧны 110 кВга которуу жана иштеп жаткан 110-35-10-6 кВ тармактарын 220 кВ "Шекафтар" КЧга которуу;

- Өзгөн районундагы жаңы 220 кВ "Исанов" КЧ курулушун аяктоо;

- Чоң-Алай районун электр менен жабдуунун ишенимдүүлүгүн жогорулатуу боюнча долбоорду иштеп чыгуу (35 кВ "Дароот-Коргон" КЧны ар бири 16 MBA эки трансформатор орнотуу менен, болжол менен 90 км узундукта 110 кВ "Алай - Дароот-Коргон" АЧ куруу менен, 220 кВ "Алай" КЧга 110 кВ линиялык ячейка куруу менен 110 кВга которуу);

- 35/6-10 кВ "Ош-3" КЧны 110 кВга которууну иштеп чыгуу;

- АБТ-110 кВ, АБТ-35 кВ иштеп жаткан 35-110-220 кВ КЧга модернизациялоону иштеп чыгуу (май өчүргүчтөрдү, ОД-КЗ, РЗА панелдерин, аккумулятордук батареяларды, ОПН ж.б. жабдууларды алмаштыруу);

- бардык ЭТИде 35 кВ АЧ фарфор изоляторлорун алмаштыруу планын иштеп чыгуу;

- "Электр энергетика секторун модернизациялоо жана туруктуулугу" долбооруна ылайык 0,4-10 кВ тармактарын кайра конструкциялоону 350 км узундуктагы ӨИЗге өткөргүчтөрдү алмаштыруу менен; 6-10/0,4 кВ 1000 даана трансформатордук көмөкчордонду куруу жана кайра конструкциялоо, санариптештирүү, 590 миң ЭКЭАС эсептегичти SCADA жана Billing системасын киргизүү менен орнотуу;

- электр транспорту үчүн кубаттоочу станцияларды жайгаштыруунун келечектүү пункттарын (кошуунун техникалык мүмкүнчүлүгү бар) аныктоо;

- кубаттоо станцияларын кошуу үчүн техникалык шарттарды берүүнүн үч күндүк мөөнөтүн белгилөө;

- жалпы кубаттуулугу 253,7 кВА 1172 трансформатордук КЧ орнотуу, 1332 жаңы конуштарда 2,5 миң км 0,4-6-10 кВ тармактарды кайра конструкциялоо жана куруу;

- 2024-2027-жылдарга берүүчү жана бөлүштүрүүчү электр тармактарын келечектүү өнүктүрүү планын жана ар жылдык Капиталдык курулуштун, модернизациялоонун жана кайра конструкциялоонун пландарын иштеп чыгуу;

- ЭКБны пайдалануу менен электр станцияларды кеңири жайылтуу пландалып жаткандыгына байланыштуу изилдөөлөрдү үзгүлтүксүз жүргүзүү, жыштыкты жана кубаттуулукту автоматтык жөнгө салуу системасын, аварияга каршы автоматика системасын өркүндөтүү, SCADA системасында болбогон/жетишпеген төлөөлчөөлөрдүн маалыматтарын чогултууну жана иштетүүнү камсыз кылуу.

Ошентип 2024-2027-жылдары тармактардын курамы, түзүмү жана сапаты жакшырат, электр менен камсыздоонун ишенимдүүлүгү жогорулайт.

Жылуулук менен камсыздоону өнүктүрүү боюнча чаралар

- 2035-жылга чейин Бишкек шаарын жылуулук менен камсыздоону өнүктүрүү схемасын иштеп чыгуу;

- Шаарларды жана калктуу конуштарды (Ош, Жалал-Абад, Токмок, Кызыл-Кыя, Каракол ж.б.) жылуулук менен жабдуу системасын өнүктүрүү программасын иштеп чыгуу;

- ЭКБны пайдаланууну стимулдаштыруу (фотоэлектрдик панелдер, күн коллекторлору, жылуулук насостору, геотермалдык энергия, биогаз);

- Отканаларды жана жылуулук тармактарын модернизациялоонун жана техникалык кайра жабдуунун программасын иштеп чыгуу;

- 20 чакан шаарга жана шаар тибиндеги поселокторго отканаларды киргизүү;

- жылуулук энергиясына тарифтерди өздүк нарктын деңгээлинде белгилөө;

- Архитектурада жана курулушта инновацияларды эске алуу менен имараттардын жылуулук энергиясын керектөөлөрдү эсептөө боюнча методиканы дайыма жаңылап туруу.

Ошентип жылуулук менен камсыздоонун сапаты жогорулайт, электр тармактарына жүктөм азаят.

ЭКБ чөйрөсүндөгү чаралар

- 2025-жылы суммалык кубаттуулугу 3650 МВт КЭС жана 400 МВт ШЭС куруу;

- биогаз орнотмолорун куруу жана калдыктарды жер семирткич катары пайдалануу;

- Ысык-Көл, Нарын, Жалал-Абад, Чүй жана Талас облустарында чакан ГЭСтерди жана КЭС куруу (2035-жылы чакан ГЭСтердин жана КЭСтин үлүшүн 25%га чейин көбөйтүү);

- ЭКБны пайдалануу менен кубаттуулук, региондор жана электр станцияларынын түрлөрү боюнча электр станцияларын киргизүүнүн ар жылдык квоталары;

- электр энергиясына тарифтер менен "Энергиянын кайра жаралуучу булактары жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык жогорулатуучу коэффициенттерди эске алуу менен тарифтердин ортосундагы айырманы жабуунун булактарын аныктоо.

Көмүр өнөр жайы

Баштапкы маалымат:

- электр жана жылуулук энергиясын иштеп чыгуу боюнча кубаттуулуктардын резервдери жок;

- жылуулук менен жабдуунун борборлоштурулбаган булактарынын начар өнүгүшү;

- көмүр казып алууну көбөйтүү ишканалардын өздүк каражаттарынын эсебинен камсыздалат;

- ири көлөмдөгү көмүр Казакстан Республикасынан импорттолот;

- көмүрдү экспорттоо жана импорттоо боюнча кызматташууну жөнгө салуу максатында Өзбекстан Республикасы менен Кыргыз Республикасынын ортосунда соода-экономикалык кызматташуу жөнүндө макулдашууга кол коюлду.

Чаралар (2024-2035-жылдар)

- иштеп жаткан көмүр ишканаларын модернизациялоону жана техникалык жактан кайра жабдууну жүргүзүү;

- жаңы кендерди өздөштүрүүнү жүргүзүү;

- жаңы кендерде түтүнсүз брикеттерди өндүрүү боюнча байытуучу жана брикет фабрикаларын түзүүнү иштеп чыгуу;

- көмүрдү газдаштыруу маселесин иштеп чыгуу;

- Өзгөн таш көмүр бассейнинин кокстолуучу көмүрүнүн базасында металлургиялык өндүрүш үчүн кокс брикеттерди өндүрүү маселесин иштеп чыгуу.

Ошентип биринчи этапта көмүр казып алуу 2027-жылы 2,5 млн. т чейин өсүшү мүмкүн, II этапта (2028-2035-жылдар) 2035-жылы 5,5 млн. т жогору көмүр казып алуу мүмкүндүгү болжолдонууда, анын ичинде:

- Кавак бассейнинде 2027-жылы 1,5 млн. т, экинчи этапта 2035-жылы 3 млн. т чейин;

- Ысык-Көл бассейнинде 2035-жылга чейин 1,45 млн. т чейин;

- Түштүк-Фергана бассейнинде 2035-жылы 248 миң т тартып 265 миң т чейин;

- Алай бассейнинде Кызыл-Булак кенинде жалпы мезгил ичинде 300 миң т;

- Түндүк-Ферганада таш көмүр бассейнинде 2035-жылы 140 миң т 180-200 миң т чейин.

Көмүр казып алуунун көбөйүшүнө байланыштуу төмөнкүлөр пландалат:

- "Кыргызкөмүр" МИнин филиалдарындагы өндүрүштүк-чарбалык ишке жана учурдагы ыкчам кырдаалга мониторинг жүргүзүү борборун түзүү;

- "Сүлүктү-11" участогун, "Бешбурхан" кенин, "Көк-Жаңгак" таш көмүр кенинде "Маркай" участогун, Ош облусунун Чоң-Алай районунда "Кабак-Балыкты" көмүр кенин жер алдында иштетүү үчүн потенциалдуу инвесторлорду тартуу;

- Бишкек шаарынын ЖЭБине Кара-Кече жана Миң-Куш кенинен көмүр жеткирүүнүн авто-жүктөө техникаларын алуу үчүн инвесторлорду тартуу;

- байытуучу жана брикет фабрикасын куруу үчүн инвестицияларды тартуу;

- Кара-Кече кенинин "Борбордук" участогунда сорттоочу комплексти куруу;

- Өзбекстан Республикасына көмүр экспорттоо боюнча биргелешкен кыргыз-өзбек ишканасын түзүү;

- Ош, Жалал-Абад жана Баткен облустарында перспективдүү көмүр кендерин иштетүүгө лицензияларды алуу;

- Өзбекстан Республикасына көмүр экспорттоо боюнча Ош, Жалал-Абад жана Баткен облустарынын көмүр казуучу ишканаларынын бирикмелерин түзүү.

Мунайгаз тармагы

Баштапкы маалымат:

- мунай жана газ казып алуунун төмөндөшү байкалууда;

- иштеп жаткан кендерден жаратылыш газын өндүрүү олуттуу эмес жана 2022-жылы 29,8 млн. м³ түзгөн жана 2027-жылы өсүш 40 млн. куб.м чейин түзөт, ал эми 2035-жылга карата 50 млн. м³ чейин өсөт (калкты, өнөр жайды жана башка чөйрөлөрдү камсыз кылуу үчүн жетишсиз);

- казып алуунун олуттуу эмес көлөмүнө карабастан, "Кыргызнефтегаз" ААК кирешелүү ишкана болуп саналат (мисалы, 2023-2027-жылдар мезгилинде мунай казып алуунун өздүк наркы өскөн учурда кирешелер чыгашалардан 5%га ашат);

- газдын чоң келөмү импорттолот (2022-жылы импорт 387 млн. м³ түздү);

- ЕАЭБ өлкөлөрүнөн мунай жеткирүү маселеси чечиле элек.

Чаралар

1. Региондор боюнча газ менен камсыздоо системасынын натыйжалуулугун жана ишенимдүүлүгүн жогорулатуу.

2. "Кыргызнефтегаз" ААКтын бардык кен чыккан жерлер боюнча мунай жана газ казып алууну көбөйтүү:

- "Чыгыш Шамалды", "Түндүк Избаскент" жана "Алаш" жаңы мунай кендерин пайдаланууга берүү;

- "Майлы-Су IV-Чыгыш Избаскент" кенин өздөштүрүү (запастары 4,0 млн. тоннага жакын);

- жыл сайын 100-120 мунай скважиналарында геологиялык-техникалык иш-чараларды жүргүзүү;

- жыл сайын 15-30 мунай скважиналарында пласттарда гидрожарылуу жүргүзүү;

- жыл сайын жаңы скважиналарды бургулоо (2025-жылы 35-50 скважина) жана экиден чалгындоо скважинасын кошумча бургулоо.

3. "Кыргызнефтегаз" ААКтын мунай жана газга геологиялык чалгындоо иштери жаатында өнүктүрүү стратегиясын төмөнкүдөй жолдор менен ишке ашыруу:

- "Чыгыш Шамалды", "Түндүк Избаскент" жана "Алаш" мунай кендерин иштетүүгө техникалык долбоорлорду түзүү;

- Междуреченская аянтында издөө скважинасын бургулоого жана 1-издөө-чалгындоо скважинасын 2024-жылы бургулоого долбоор түзүү;

- Жалал-Абад облусундагы "Кугарт", "Жаңы-Арык" жана Ош облусундагы "Ачык-Таш" аянттарында геологиялык-издөө иштерине жаңы 3 лицензия алуу;

- геологиялык-чалгындоо иштерине лицензия алууга өтүнмө берүү;

- "Междуреченская" аянтында геологиялык-издөө иштерин тездетүү жана лицензияларды алуу үчүн өтүнмөлөрдү берүү.

Ошентип "Кыргызнефтегаз" ААКтын божомолу боюнча мунай казып алуу 2025-жылы 250 миң т жана 2027-жылы 270 миң т чейин өсөт, бул Жалал-Абад МКЗны жүктөөгө мүмкүндүк берет.

Жаратылыш газы менен толук камсыздоо импортту 2022-жылы 387 млн. м³ тартып 2027-жылы 686 млн. м³ чейин же 1,8 эсеге жана 2035-жылы 859 млн. м³ же 1,25 эсеге көбөйтүүнүн эсебинен болжолдонууда.

Газ менен камсыздоо

Баштапкы маалымат:

- жаратылыш газын сатып алуу баасы 1000 м³ үчүн 150 АКШ долларын түзөт (дүйнөлүк баалар мындан жогору);

- 2022-жылы газды керектөө болгону 387 млн. м³ түзгөн (маалымат катары: Арменияда керектөө - жылына 2,5 млрд. м³, Беларусияда 20 млрд. м³ түзөт);

- жеткирүүнүн көлөмү жыл сайын көбөйүүдө, 2022-жылы жеткирүү 387 млн. м³ түздү же 2021-жылга салыштырмалуу 40%га көп (278 млн. м³);

- узак мөөнөттүү божомол боюнча жакынкы 20 жылда дүйнөлүк газ керектөө 20%га өсөт;

- көмүрдүн баасынын сезондук жогорулашы байкалууда.

Мындан тышкары, Кыргыз Республикасын 2030-жылга чейин газ менен камсыз кылуунун жана газдаштыруунун башкы схемасына ылайык биринчи этапта 2023-жылы жаратылыш газын жеткирүү 403 млн. м³ тартып 2027-жылы 723 млн. м³ жана экинчи этапта 2035-жылы 855 млн. м³ чейин көбөйтүү белгиленүүдө, анын ичинде:

- Бишкек шаарында 2023-жылы 232 млн. м³ тартып 2027-жылы 448 млн. м³ чейин жана 2035-жылы 548 млн. м³ чейин;

- Чүй облусунда 2027-жылы 192 млн. м³ чейин жана 2035-жылы 240 млн. м³ чейин;

- Ош облусунда 2027-жылы 40 млн. м³ чейин жана 2035-жылы 55 млн. м³ чейин;

- Жалал-Абад облусунда 2027-жылы 11 млн. м³ чейин жана 2035-жылы 15 млн. м³ чейин көбөйөт.

Чаралар:

1. Жалал-Абад облусунда газ кендерин өнүктүрүү.

2. "РСК Банк" ААКка, "Айыл-Банк" ААКка газ тармактарына кошуу үчүн төмөндөтүлгөн пайыздык ставкалар боюнча калкка кредит берүүнү сунуштоо.

3. Газдаштыруу үчүн калктуу конуштардын, жаңы конуштардын, жилмассивдердин ж.б. тизмегин түзүү жана республикалык бюджеттен каржылоо жөнүндө Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине сунуштарды киргизүү.

4. Көмүр отканаларынын тизмегин түзүү, көмүрдү жана газды пайдаланууда чыгымдардын жана пайдалардын салыштырма талдоосун жүргүзүү жана газга которуунун максатка ылайыктуулугу (же ылайыксыздыгы) боюнча сунуштарды киргизүү.

5. Автотранспортто газды колдонууга дем берүү.

3-бөлүм. Энергия алып жүрүүчүлөргө суроо-талапты болжолдоо

3.1. Электр энергиясына суроо-талаптын божомолу

Энергия алып жүрүүчүлөргө суроо-талаптын көбөйүшүнүн башкы факторлору болуп калктын өсүү темпи жана Кыргыз Республикасынын ички дүң продукциясы (ИДП) саналат.

Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлиги тарабынан ИДПнын төмөнкүдөй ар жылдык өсүү темпи болжолдонууда:

2024-жылы 105%,

2025-жылы 104,7%,

2030-жылы 103,5%,

2035-жылы 104,6%.

Калктын санынын өсүү темпин болжолдоо:

2025-2026-жылдарда 101,5%,

2027-2029-жылдарда 101,4%,

2030-2035-жылдарда 101,3%.

ОЭРге керектөөнү болжолдоо энергияны үнөмдөөнүн мамлекеттик саясатына негизделген - бул энергияны керектөөнүн өсүү темпин ИДПнын өсүү темпинен төмөн камсыздоо жана жыл сайын төмөнкүдөй кыскартууну болжолдойт:

- ИДПнын энергия сыйымдуулугу:

жылына 1,8%га жана биринчи этапта жалпысынан 9% (2024-2027-жылдарда),

экинчи этапта 14,4%га (2028-2035-жылдарда);

- ИДПнын электр сыйымдуулугу:

жылына 1,5%га жана биринчи этапта жалпысынан 7,5% (2024-2027-жылдарда),

экинчи этапта 12%га (2028-2035-жылдарда).

2022-жылга салыштырмалуу ОЭРге болгон муктаждыктын өсүшүнүн болжолу.

1. Биринчи этапта

2024-жылы 105,8%,

2025-жылы 108,8%,

2026-жылы 111,4%,

2027-жылы 116,5%.

Жалпысынан керектөө 3,1 млн. ш.о.т. көбөйөт (2022-жылы 18,6 млн. ш.о.т. 2027-жылы 21,6 млн. ш.о.т. чейин).

2. Экинчи этапта

2030-жылы 129,7% же 24,1 млн. ш.о.т.,

2035-жылы 151% же 28,0 млн. ш.о.т.

Электромобилдерди эсепке албастан 2022-жылга салыштырмалуу электр энергиясына болгон муктаждыктын өсүшү

1. Биринчи этапта

2024-жылы 106,5%,

2025-жылы 109,8%,

2026-жылы 112,8%,

Жалпысынан керектөө 2,52 млрд. кВт.с көбөйөт (2022-жылы 13,8 млрд. кВт.с 2027-жылы 16,3 млрд. кВт.с чейин).

2. Экинчи этапта

2030-жылы 132,9% же 18,3 млрд. кВт.с,

2035-жылы 157,1% же 21,6 млрд. кВт.с

Экономиканын тармактары боюнча болжол курулушта, турак жай-коммуналдык чарбада, калкта, жеңил, кен казуу, өнөр жайдын иштетүү жана кайра иштетүү тармактарында электр энергиясын керектөөнүн өсүшүнүн жогорку темпин көрсөтүүдө.

2022-жылга салыштырмалуу тармактар боюнча электр энергиясын керектөөнүн өсүү темпи тармактар боюнча дүң продукцияны өндүрүүнүн өсүшүнүн болжолуна жана ИДПнын электр сыйымдуулугунун кыскарышына ылайык болжолдонууда:

1. Өнөр жай биринчи этапта

2024-жылы 105,1%,

2025-жылы 108%,

2026-жылы 110,4%,

2027-жылы 113,1%,

жалпысынан өсүш 0,29 млрд. кВт.с түзөт (2022-жылы 2,2 млрд. кВт.с 2027-жылы 2,5 млрд. кВт.с чейин болот);

экинчи этапта

2030-жылы 122% (2,6 млрд. кВт.с),

2035-жылы 138% (2,98 млрд. кВт.с).

2. Курулуш

I этапта

2024-жылы 113,4%,

2025-жылы 120,8%,

2026-жылы 128,6%,

2027-жылы 137%,

жалпысынан өсүш 84,2 млн. кВт.с 2027-жылы 108,4 млн. кВт.с чейин болот;

II этапта

2030-жылы 165,5% (131,0 млн. кВт.с);

2035-жылы 227% (179,4 млн. кВт.с).

Болжолдо электр транспорту үчүн электр энергиясына болгон муктаждыктын төмөнкү көлөмдө өсүшү да эске алынган:

1. Биринчи этапта

2024-жылы 9,5 млн. кВт.с,

2025-жылы 14,4 млн. кВт.с,

2026-жылы 22,4 млн. кВт.с,

2027-жылы 32,2 млн. кВт.с.

2. Экинчи этапта

2030-жылы 70,0 млн. кВт.с,

2035-жылы 200,0 млн. кВт.с.

3. Айыл чарбасы

I этапта

2024-жылы 103,0%,

2025-жылы 104,6%,

2026-жылы 106,1%,

2027-жылы 107,7%,

жалпысынан өсүш 2022-жылы 193 млн. кВт.с 2027-жылы 207,9 млн. кВт.с чейин болот;

II этапта

2030-жылы 112,7% (217,5 млн. кВт.с),

2035-жылы 121,4% (234,3 млн. кВт.с).

4. Транспорт

I этапта

2024-жылы 144%,

2025-жылы 172,8%,

2026-жылы 207,4%,

2027-жылы 248,8%,

жалпысынан өсүш 27,4 млн. кВт.с 2027-жылы 68,1 млн. кВт.с чейин болот;

II этапта

2030-жылы 430% (117,6 млн. кВт.с),

2035-жылы 1069,9% (292,7 млн. кВт.с).

2022-жылга салыштырмалуу региондор боюнча электр энергиясын керектөөнүн күтүлүүчү өсүү темпи.

1. Ысык-Көл облусу (жалпы керектөөнүн 7%)

I этапта

2024-жылы 109,5%,

2025-жылы 114,5%,

2026-жылы 119,3%,

2027-жылы 126,8%,

жалпысынан өсүш 995,5 млн. кВт.с 2027-жылы 1218,1 млн. кВт.с чейин болот;

II этапта

2030-жылы 148,1% (1423 млн. кВт.с),

2035-жылы 186,3% (1790 млн. кВт.с).

Керектөө курулуш объекттеринин көбөйүшүнө, транспортту электрлештирүүгө, айыл чарба продукциясын кайра иштетүү боюнча ишканаларды түзүүгө, казинолорду өнүктүрүүгө ж.б. байланыштуу көбөйөт.

2. Ош шаары жана Ош облусу (жалпы керектөөнүн 14%)

I этапта

2024-жылы 108%,

2025-жылы112,1%,

2026-жылы 116%,

2027-жылы 122,6%,

жалпысынан өсүш 2022-жылы 1971,3 млн. кВт.с 2027-жылы 2356,4 млн. кВт.с чейин болот);

II этапта

2030-жылы 140,5% (2701,6 млн. кВт.с),

2035-жылы 171,7% (3301,2 млн. кВт.с.).

Керектөө кен казуу (көмүр кендерин өздөштүрүү), кайра иштетүү, текстиль, тигүү, тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын, чакан жана орто бизнести, айыл чарбасын, курулуш материалдарын өндүрүүнү, электр транспортун өнүктүрүүгө байланыштуу көбөйөт.

3. Жалал-Абад облусу (жалпы керектөөнүн 12%)

I этапта

2024-жылы 108,2%,

2025-жылы 112,5%,

2026-жылы 116,5%,

2027-жылы 123,2%,

жалпысынан өсүш 2022-жылы 1622 млн. кВт.с 2027-жылы 2060,7 млн. кВт.с чейин болот);

II этапта

2030-жылы 141,6% (2369,5 млн. кВт.с),

2035-жылы 173,9% (2908,6 млн. кВт.с).

Керектөө айыл чарбасын, курулушту, гидроэнергетиканы, туризмди жана транспорттук коммуникацияларды өнүктүрүүгө байланыштуу көбөйөт. Тегенек-Шах кенин (30 млн. тонна) жана Өзгөн бассейнин (200 млн. тонна) өздөштүрүүнүн эсебинен көмүр казып алууну көбөйтүүгө жана кыргыз-кытай темир жолунун курулушу аяктагандан кийин аны экспорттоо жана башка региондорго жеткирүүгө болот.

4. Бишкек шаары (жалпы керектөөнүн 18%)

I этапта

2024-жылы 107,6%,

2025-жылы 111,6%,

2026-жылы 115,3%,

2027-жылы 121,6%,

жалпысынан өсүш 2022-жылы 2585,7 млн. кВт.с 2027-жылы 3057,2 млн. кВт.с чейин болот;

II этапта

2030-жылы 138,7% (3488,7 млн. кВт.с),

2035-жылы 168,3% (4231,6 млн. кВт.с).

Керектөө тамак-ашты, эмеректи, жыгач устачылыкты, курулуш материалдарын, зергер буюмдарын, улуттук өнөр буюмдарын, машина куруу продукцияларын, тигүү продукцияларын өндүрүүгө, ошондой эле курулушту өнүктүрүүгө жана транспортту электрлештирүүгө ж.б. байланыштуу көбөйөт.

5. Чүй облусу (жалпы керектөөнүн 19%)

I этапта

2024-жылы 105,3%,

2025-жылы 108%,

2026-жылы 110,4%,

2027-жылы 115,2%,

жалпысынан өсүш 2022-жылы 2627,6 млн. кВт.с 2027-жылы 2987 млн. кВт.с чейин болот);

II этапта

2030-жылы 127,3% (3300,2 млн. кВт.с),

2035-жылы 146,3% (3792,6 млн. кВт.с).

Керектөө транспортту электрлештирүүгө, Кутесай (сейрек кездешүүчү жер элементтеринин 20,4 млн. тонна кени), Калесай (9,2 млн. тонна кени), Насонов (751 миң тонна алтын жана жез кени) кендерин өздөштүрүүгө, Кара-Балта шаарында алтын өндүрүүнү өнүктүрүүгө, Кайыңды шаарынын кабелдик буюмдарын, Токмок шаарындагы айнек, токулган жүн жана трикотаж буюмдарын, Кайыңды ш.т.а., Шопоков шаарында кумшекерди, Кант шаарында цемент жана башка курулуш материалдарын өндүрүү, тигүү жана тамак-ашты кайра иштетүү өнөр жайы, айыл чарба, курулуш, транспорт жана кызмат көрсөтүү чөйрөсүн өнүктүрүүгө байланыштуу көбөйөт.

6. Баткен облусу (жалпы керектөөнүн 5%)

I этапта

2024-жылы 102%,

2025-жылы 102,9%,

2026-жылы 103,4%,

2027-жылы 106%,

жалпысынан өсүш 2022-жылы 668,9 млн. кВт.с 2027-жылы 699,9 млн. кВт. с чейин болот;

II этапта

2030-жылы 110,8% (731,3 млн. кВт.с),

2035-жылы 114,5% (756,3 млн. кВт.с).

Керектөө сымапты, сурьманы, цементти өндүрүүнүн мүмкүн болгон көбөйүшүнө, ошондой эле Сүлүктү кенин (электр жана газ тармактарын, Баткен-Үч-Коргон темир жолун куруу менен) көмүр казып алуу үчүн жеңил өнөр жай ишканаларын, айыл чарба азыктарын кайра иштетүүчү ишканаларды, тоо-кен өнөр жай комплексин түзүүгө байланыштуу көбөйөт.

7. Нарын облусу (жалпы керектөөнүн 4%)

I этапта

2024-жылы 101,2%,

2025-жылы 101,6%,

2026-жылы 101,6%,

2027-жылы 103,7%,

жалпысынан өсүш 2022-жылы 560,4 млн. кВт.с 2027-жылы 575,6 млн. кВт.с чейин болот;

II этапта

2030-жылы 106,6% (591,7 млн. кВт.с),

2035-жылы 106,5% (591,3 млн. кВт.с).

Биринчи этаптагы анча чоң эмес темптер негизинен калктын ички жана тышкы миграциясына байланышкан.

Керектөө Камбар-Ата-1 ГЭСин жана Жогорку-Нарын ГЭС каскадын кургандан кийин Сандык кенинде алюминий өндүрүшүн жана химиялык ишканаларды түзүүгө байланыштуу экинчи этапта көбөйөт.

8. Талас облусу (жалпы керектөөнүн 3%)

I этапта

2024-жылы 98,6%,

2025-жылы 97,6%,

2026-жылы 96,1%,

2027-жылы 96,4%,

жалпысынан төмөндөө 2022-жылы 384,4 млн. кВт.с 2027-жылы 358,2 млн. кВт.с чейин болот;

II этапта

2030-жылы 93,5% (347,5 млн. кВт.с),

2035-жылы 81,5% (302,6 млн. кВт.с).

Керектөө калктын миграциясына, айыл чарбасынын, тамак-ашты кайра иштетүүчү өнөр жайдын өнүгүүсүнүн төмөн темптерине, энергияны үнөмдөө боюнча чараларга байланыштуу азаят. Алтын кенин өздөштүрүүдө курулуштун, тамак-ашты кайра иштетүүчү өнөр жайдын, транспорттун жана коммуникациялардын өнүгүүсүнүн тездетилген темптеринде керектөө өсүшү мүмкүн.

I этапта

2024-жылы 103,2%,

2025-жылы 104,8%,

2026-жылы 106,1%,

2027-жылы 109,7%,

жалпысынан өсүш 2022-жылы 1,97 кВт/адамдан 2027-жылы 2,16 кВт/адамга чейин болот;

II этапта

2030-жылы 118,3% (2,33 кВт.с/адам),

2035-жылы 81,5% (2,59 кВт.с/адам).

3.2. Жылуулук энергиясына болгон суроо-талапты болжолдоо

Баштапкы маалыматтар:

- жылытуу мезгилинин узактыгы 6 айга чейин болот;

- үй чарбалары, бюджеттик уюмдар жана кызмат көрсөтүү сектору жылуулук энергиясынын негизги керектөөчүлөрү болуп саналат;

- жылуулук энергиясын өндүрүүнүн өсүшү жыл сайын 1%ды түзөт;

- Бишкек жана Ош шаарларынын ЖЭБинде "ЭС" ААКтын жана жылына 2017 миң Гкал деңгээлиндеги ведомстволук отканалардын иштеп чыгуусунун көлөмү сакталат, иштеп чыгуунун өсүшү "Кыргызжылуулукэнерго" МИнин, "Бишкекжылуулукэнерго" КИнин, Ош "Жылуулук менен камсыздоо" МИнин жана жеке менчик отканалардын эсебинен камсыздалат.

2022-жылга салыштырмалуу жылуулук энергиясына суроо-талаптын болжолу.

1. Биринчи этапта

2024-жылы 102%,

2025-жылы 103%,

2026-жылы 104,1%,

2027-жылы 105,1%,

Жалпысынан суроо-талап 2022-жылы 3170 миң Гкалдан 2027-жылы 3331,7 миң Гкалга чейин көбөйөт;

2. Экинчи этапта

2030-жылы 108,3% (3432,6 миң Гкал),

2035-жылы 81,5% (3791,8 миң Гкал).

Дүйнөлүк банктын баалоосу боюнча шаарларда жылуулук энергиясынын тартыштыгы (жабылбаган суроо-талап) болжол менен 20-25%ды түзөт. Калктын өсүшүн эске алуу менен жылуулук менен жабдуунун иштеп жаткан жана пландалган булактарын иштеп чыгуунун өсүшү өсүп жаткан суроо-талапты толук көлөмдө камсыздай албайт.

4-бөлүм. Эл аралык кызматташтык

Негизги багыттар

1. Нарын дарыясынын бассейнинин суу-энергетикалык ресурстарын натыйжалуу пайдалануу, 1998-жылдын 17-мартындагы Казакстан Республикасынын Өкмөтүнүн, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн, Тажикстан Республикасынын Өкмөтүнүн жана Өзбекстан Республикасынын Өкмөтүнүн ортосундагы Сырдарыя дарыясынын бассейнинин суу-энергетикалык ресурстарын пайдалануу жөнүндө макулдашууну жаңыртуу.

2. Камбар-Ата-1 ГЭСин куруунун пайдалары жөнүндө маалымдоо.

3. Борбордук Азиянын бириккен энергетикалык системасына катышуу.

4. Пакистанга электр энергиясын экспорттоо боюнча CASA-1000 долбооруна катышуу.

5. Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигинин Электр энергетикалык кеңешине катышуу.

6. Электр энергиясынын, мунайдын жана газдын жалпы рынокторуна катышуу, Евразия экономикалык бирлигинин газынын, мунайынын жана мунай заттарынын индикативдик (болжолдуу) баланстарын иштеп чыгуу.

7. Евразия экономикалык бирлигинин бириккен энергетикалык системасына катышуу.

8. Сары-Жаз дарыясы жана 500 кВ "Датка-Торугарт" ЭБЛ боюнча макулдашуу маселеси боюнча консультациялар.

9. ШКУ, БАРЭК, ЕБ жана башка бирикмелер менен энергетика маселелери боюнча консультациялар.

10. ЭКБ, энергиянын натыйжалуулугу жана энергияны үнөмдөө маселелери боюнча эл аралык коомчулукту, финансылык институттарды, климаттык фонддорду тартуу.

Кыргыз Республикасындагы жагымдуу шарттар

1. Жогору суу-энергетикалык потенциал.

2. Энергетикалык долбоорлорду улуттук долбоорлордун тизмесине киргизүү.

3. Жыштыкты жана кубаттуулукту жөнгө салуу боюнча кызмат көрсөтүүлөрдү берүү мүмкүнчүлүгү.

4. Камбар-Ата-1 ГЭСин куруу долбоору боюнча иштерди тездетүү (даярдоо этабы), техникалык-экономикалык негиздемени жаңыртууда Дүйнөлүк банктын колдоосу.

5. CASA-1000 долбоору боюнча 500 кВ "Датка-Худжант" ЭБЛны куруу графигинин аткарылышы.

6. Евразия экономикалык бирлигинин электр энергиясынын, газынын, мунайынын жана мунай заттарынын жалпы рынокторун түзүү маселелеринин жогорку деңгээлде иштелип чыгышы.

7. Жашыл энергетика фондун өнүктүрүү.

8. Кыргыз Республикасы Париж макулдашуусуна катышат.

9. ЭКБ потенциалын баалоо бар.

10. Мыйзамдарда ЭКБ, энергиянын натыйжалуулугу жана энергияны үнөмдөө үчүн тоскоолдуктар дээрлик жок.

5-бөлүм. Энергиянын натыйжалуулугу, энергияны үнөмдөө жана экология

5.1. Максаттар

1. Климаттык өзгөрүүлөргө ыңгайлашуу.

2. 2050-жылга чейин 1 адамга 1,56 тоннага чейин парник газдарынын чыгууларын азайтуу.

Негизги багыттары

1. БУУнун климаттын өзгөрүшү боюнча алкактык конвенциясын эске алуу менен энергияны керектөө стратегиясын ишке киргизүү, ага ылайык "...энергияны керектөө энергиянын натыйжалуулугун бир кыйла жогорулатууга жетүү жана жалпысынан парник газдарынын чыгууларына каршы күрөшүү мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен, анын ичинде мындай колдонууну экономикалык жана социалдык жактан пайдалуу шарттарда жаңы технологияларды колдонуу менен көбөйүүгө тийиш".

2. Энергиянын натыйжалуулугун жогорулатуу.

3. Көмүрсуутектүү отунду пайдаланууну кыскартуу (2035-жылга карата көмүрсуутектүү отунду 20%га алмаштыруу).

4. Алдыдагы 30-50 жылга климаттын өзгөрүшү боюнча Кыргыз Республикасынын улуттук билдирүүсүндө климаттык өзгөрүүлөрдүн болжолун эске алуу менен ЭКБнын эсебинен энергия булактарын диверсификациялоо.

5. Отканаларды ЭКБга которуунун жана газ менен иштеген локалдуу отканаларды куруунун техникалык-экономикалык негиздемелерин иштеп чыгуу.

Жагымдуу шарттар

1. Кыргыз Республикасында Климатты өзгөртүү боюнча борбор түзүлдү.

2. "Бишкекжылуулукэнерго" МИсинде, "Гагарин", "Ортосай" жана "Ротор" отканаларында күн коллекторлорун орнотуунун оң тажрыйбасы.

3. Чыгуулардын баалары жана алардын азайышынын болжолу бар. "Кыргыз Республикасынын Париж макулдашуусуна улуттук деңгээлде аныкталуучу салымы" (2021-жыл) баалоосуна ылайык энергетика сектору парник газдарынын чыгууларынын олуттуу көлөмүн чыгарат. Казылып алынган отунду керектөөнү азайтуунун жана кайра жаралуучу булактардын негизинде энергияны өндүрүүнү көбөйтүүнүн, секторду модернизациялоонун жана энергиянын натыйжалуулугу боюнча чаралардын эсебинен парник газдарынын чыгуулары 2025-жылга 13,4-33,3%га жана 2030-жылга 12,8-40,4%га эл аралык колдоого жараша төмөндөшү мүмкүн.

3. ЭКБ, энергиянын натыйжалуулугу жана энергияны үнөмдөө жаатында өнүккөн ченемдик укуктук база бар.

Тобокелдиктер

Электр энергиясына социалдык багыттагы тариф керектөөчүлөрдү энергияны үнөмдөөгө жана энергия чыгымдарын азайтууга түрткү бербейт.

5.2. Энергетикалык объекттердин чыгуулары менен айлана-чөйрөнүн булганышын баалоо жана алардын жалпы булгануудагы үлүшү

Парник газдарынын чыгуулары. Маалыматтарга ылайык Кыргыз Республикасында парник газдарынын чыгууларынын жалпы көлөмү CO₂ эквивалентинде 14623,2 миң тоннаны түздү. Айыл чарбасы эң чоң үлүшкө ээ (жалпы көлөмдүн 36%).

Чыгууларды кыскартуудагы негизги көйгөйлөр ОЭРди өндүрүүдө жана керектөөдө энергиянын натыйжалуулугуна байланышкан.

Атмосферага булгоочу заттардын чыгуусу. 2021-жылы Кыргыз Республикасы боюнча стационардык булактар аркылуу атмосферага булгоочу заттардын чыгууларынын жалпы көлөмү 54,5 миң т түздү, анын ичинде электр энергиясы, газ, буу менен камсыздоо чөйрөсүндө 30,5 миң т же жалпы көлөмдүн 56%ын түздү. Бишкек шаары жылуулук жана электр энергиясын керектөөчүлөрдүн эң көп санына байланыштуу атмосферага булгоочу заттардын чыгуусунун негизги булагы болуп саналат.

Чыгуулардын эң коркунучтуусу РМ2.5 жана РМ10 майда дисперстүү катуу бөлүкчөлөрү болуп саналат, анткени алар өпкөгө жана кан айлануу системасына кирип, жүрөк-кан тамыр, дем алуу жана рак ооруларын пайда кылат. Алар көмүр жагуудан пайда болот (мисалы, азыркы учурда Кыргыз Республикасында үй чарбаларынын 70%дан ашыгы көмүр менен жылытылат).

РМ2.5 жана РМ10 чыгуулары 19,1 миң т түзөт, 41% газ жана суюк чыгуулар, 18% - күкүрттүн диоксиди (SO2), 13% - көмүртек кычкылы (СО) жана 6% - азоттун оксиддери (NOx) түзөт.

Кыргыз Республикасынын Климаттын өзгөрүүсү боюнча борборунун маалыматтары боюнча энергетика парник газдарынын бир кыйла көп чыгууларына алып келет, алар олуттуу төмөндөөдө, 1990-жылы энергетиканын үлүшү CO₂ эквивалентинде 73,3%ды түзсө, ал эми 2015-жылы үлүш 52,4%га чейин кыскарган.

Жалпысынан климаттык индикаторлордун тенденциялары алардын канааттандырарлык эмес абалын көрсөтүүдө жана 1992-жылдын 9-майындагы БУУнун Климаттын өзгөрүшү боюнча конвенциясы боюнча Кыргыз Республикасынын милдеттенмелерине ылайык келбейт жана туруктуу өнүгүүнү жана энергетикалык коопсуздукту камсыздабайт.

ИДПнын көмүртек сыйымдуулугун төмөндөтүү үчүн энергия булактарына суроо-талапты пландоо жана башкаруу системасын түзүү жана ИДПнын энергия керектөөсүнүн, энергия сыйымдуулугунун жана электр сыйымдуулугунун чектик маанилерин жана башка көрсөткүчтөрдү белгилөө зарыл.

5.3. Айлана-чөйрөгө техногендик таасирди төмөндөтүү

1. Негизги багыттары.

Энергиянын натыйжалуулугуна жана энергияны үнөмдөөгө, кайра жаралуучу булактардан энергия өндүрүүгө дем берүү.

2. Суу жана жер ресурстарын башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу.

3. Экосистемалык мамиле жана экосистемалык кызмат көрсөтүүлөр.

Электр энергетикасындагы чаралар

Өндүрүш сектору

- 2024-жылдан баштап иштеп жаткан ГЭСтерде кубаттуулукту 399 МВтга көбөйтүү менен реконструкциялоону аяктоо;

- 2024-жылдан баштап кубаттуулугу 120 МВт Камбар-Ата-2 ГЭСинин 2-агрегатын курулушун жана ишке киргизүүнү аяктоо;

- 2025-жылга карата кубаттуулугу 74 МВт ЧГЭСти курууну жана ишке киргизүүнү аяктоо;

- 2028-жылга карата кубаттуулугу 100 МВт ЧГЭСтин курулушун баштоо;

- 2028-жылга карата кубаттуулугу 237,7 МВт Жогорку-Нарын ГЭС каскадынын курулушун аяктоо;

- 2040-жылга карата аяктоо менен кубаттуулугу 1160 МВт Казарман ГЭС каскадынын курулушун баштоо;

- 2035-жылга карата аяктоо менен кубаттуулугу 1860 МВт Камбар-Ата-1 ГЭСин курулушун баштоо.

ЭКБ блогу:

- 2030-жылга карата кубаттуулугу 100 МВт күн электр станцияларын ишке киргизүү жана курулушун аяктоо;

- Кыргыз Республикасында күн радиациясын изилдөөлөрдү жүргүзүү жана анын картасын түзүү, күн энергиясы боюнча долбоорлорду иштеп чыгуу;

- жеке сектордун күн жана шамал энергиясына инвестицияларына дем берүү;

- 2030-жылга карата кубаттуулугу 100 МВт шамал электр станцияларын ишке киргизүү жана курулушун аяктоо;

- Кыргыз Республикасында шамалды изилдөөлөрдү жүргүзүү жана анын картасын түзүү, шамал энергетикасы боюнча долбоорлорду иштеп чыгуу;

- 2030-жылга карата кубаттуулугу 5 МВт жылуулук насосторун орнотуу аркылуу геотермалдык энергияны пайдаланууну өнүктүрүү;

- Кыргыз Республикасынын геотермалдык потенциалына изилдөөлөрдү жүргүзүү жана анын картасын түзүү, геотермалдык энергетика боюнча долбоорлорду иштеп чыгуу;

- күн жылуулук коллекторлорун колдонууну кеңейтүү;

- биогазды өндүрүү, топтоо жана андан кийин электр же жылуулук энергиясын өндүрүү үчүн биогаз технологияларын айыл чарбасында, кайра иштетүү өнөр жайында жана таштанды полигондорунда колдонууну кеңейтүү;

- Бишкек жана Ош шаарларында энергияны иштеп чыгуу үчүн газ алуучу скважиналар менен санитардык полигонду дегазациялоо боюнча изилдөөлөрдү жүргүзүү жана долбоорун иштеп чыгуу.

Энергиянын натыйжалуулугу блогу:

- жоготууларды азайтуу программасын иштеп чыгуу;

- 2024-жылдан баштап жаңы көп батирлүү турак жайларды, коомдук имараттарды жана 2035-жылдан баштап аянты 150 кв.мдан ашык жеке турак үйлөрдү долбоорлоодо жана курууда энергиянын натыйжалуулугунун заманбап талаптары боюнча Курулуш ченемдери жана эрежелерин (КЧжЭ) милдеттүү пайдалануу;

- 2030-жылдан баштап Кыргыз Республикасынын учурдагы коомдук имараттарынын энергиялык натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча долбоорду даярдоо жана ишке киргизүү.

Бишкек шаарындагы түтүн көйгөйү блогу

БУУӨПнын жана Финляндиянын метеорология институтунун изилдөөсүндө (2021-жыл) Бишкек шаарында абанын сапаты начар жана жылытуу мезгилинде (октябрь-март) булгануунун кооптуу концентрациясы белгиленген. Жарандардын саламаттыгы үчүн абанын булганышынын баасы 388 млн. АКШ долларын түзөт.

Изилдөөгө ылайык РМ2,5 жылдык орточо концентрация болжол менен 30 мкг/м³ түзөт, улуттук жана эл аралык (ЕБ, ДСУ) санитардык ченемдерден жана ченемдик мааниден бир кыйла жогору (мисалы, ДСУнун жылдык концентрациясы боюнча сунуштары 5 мкг/м³ түзөт).

РМ2,5 концентрациясынын жогорку деңгээли кыш мезгилинде эң жогорку чекке жетет. Бул маселени чечүү үчүн төмөнкү чараларды көрүү зарыл:

- 2024-жылдан тартып көмүрдү керектөөнү 35%га чейин азайтуу менен жеке үй чарбаларында энергия үнөмдөөчү мештерди орнотууну кеңейтүү;

- 2030-жылдан баштап жеке үй чарбаларында жергиликтүү көмүрдөн байытылган түтүнсүз жарым кокс жана брикеттер менен жылытууга өтүү;

- "Газпром Кыргызстан" ЖЧК тарабынан жеке үй чарбаларын газдаштыруу боюнча долбоорду андан ары ишке ашыруу жана жергиликтүү отканаларды көмүрдүн ордуна жаратылыш газын пайдаланууга которуу;

- 2024-жылдан тартып тармактарга кошууда жана жылытуучу газ жабдууларын сатып алууда жеке үй чарбаларынын газга өтүүсү боюнча мамлекеттик колдоо системасын ишке киргизүү.

Көмүр өнөр жайындагы чаралар

1. Көмүр тармагына инновациялык технологияларды ишке киргизүү.

2. 2025-жылдан баштап Кара-Кече кенинде жергиликтүү көмүрдү энергетикалык жарым кокско жана брикеттерге терең иштетүү боюнча байытуучу фабрикаларды куруу.

3. Жылуулук электр станцияларын жана отканаларды жергиликтүү байытылган көмүргө өткөрүү.

Байытуу фабрикаларын куруу экспорттук потенциалды жогорулатат, анткени кокс металлургияда колдонулат (баасы тоннасына 216-412 АКШ долларын түзөт), ал эми учуучу заттар баалуу химиялык чийки зат болуп саналат жана дүйнөлүк рынокто суроо-талапка ээ. Энергетикалык жарым кокс түтүнсүз, курамында чайырлуу заттар жок, анын калориялуулугу Кара-Кече кенинин көмүрүнөн эки эсе көп жана Бишкек шаарынын ЖЭБинде жана жеке үй чарбаларында колдонулушу мүмкүн.

Мунай-газ өнөр жайындагы чаралар

- калыбына келтирүү иштери жана жыл сайын 20-25 жаңы скважинаны ишке киргизүү аркылуу мунай жана газ өндүрүүнүн учурдагы көлөмүн сактап калуу;

- заманбап технологияларды колдонуу менен иштердин чалгындоо этабынын көлөмүн көбөйтүү;

- К-4 жана К-5 экологиялык стандарттарындагы мунай заттарды чыгаруу үчүн иштеп жаткан мунайды кайра иштетүүчү заводдорду (МКЗ) реконструкциялоо.

5.4. 2035-жылга чейинки мезгилде чыгууларды баалоо жана аларды кыскартуу боюнча сунуштар

2050-жылга чейин энергетикада парник газдарынын чыгууларынын сценарийи калктын санынын өсүшүнө жана энергияны керектөөнүн көбөйүшүнө байланыштуу чыгуулардын өсүү тенденциясын көрсөтүүдө. Экономиканы өнүктүрүүнүн жана калктын өсүшүнүн орточо көрсөткүчтөрү менен БКО "адаттагыдай бизнес" базалык сценарийине негизделген.

Кыргыз Республикасынын улуттук деңгээлде аныкталган Париж макулдашуусуна кошкон жаңыланган салымында чыгууларды азайтуу боюнча сценарийлердин варианттары каралган: БКО - чыгууларды кыскартуу боюнча эч кандай чара көрүлбөсө; CM - белгиленген ички инвестициялардын эсебинен каржылоодо чаралар менен; СДМ - тышкы инвестициялардын эсебинен каржылоодо кошумча чаралар менен.

CM сценарийинде 2035-жылга карата энергетикада чыгуулардын 8,6%га же CO₂ эквивалентинде 2193,2 миң тоннага азайышы күтүлүүдө, ал эми СДМ чараларынын сценарийинде чыгуулардын 21,5%га же CO₂ эквивалентинде 5474,9 миң тоннага азайышы күтүлүүдө.

5.5. Энергетика секторун климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлаштыруу боюнча чаралар

Негизги максаттар - аялуулукту азайтуу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулукту жогорулатуу.

1. Потенциалды жогорулатуу боюнча чаралар:

- энергетика секторун климаттын өзгөрүшүнүн кесепеттерине ыңгайлаштыруу программасын иштеп чыгуу;

- климаттын өзгөрүшүн эске алуу менен энергиянын натыйжалуулугу жана энергияны үнөмдөө программасын иштеп чыгуу;

- климаттын өзгөрүшүн эске алуу менен энергетика секторундагы мыйзамдарды өркүндөтүү;

- климаттын өзгөрүшүнүн энергетикага тийгизген таасири жөнүндө изилдөөлөрдү жүргүзүү;

- дарыялардын агымынын өзгөрүшүн эске алуу менен ар кандай климаттык сценарийлерде энергия булактарына суроо-талаптын болжолун иштеп чыгуу;

- Нарын дарыясынын бассейниндеги суунун жылдык жана көп жылдык циклдерин эске алуу менен ГЭС каскаддарынын жана суу сактагычтардын ишинин ирригациялык жана энергетикалык режимдеринин балансынын болжолун иштеп чыгуу;

- энергоаудиторлорду даярдоонун окуу программасын иштеп чыгуу;

- климаттын өзгөрүү маселелери жөнүндө коомчулукка үзгүлтүксүз маалымдоо.

2. Энергетикалык инфраструктуранын ашыкча жүктөмдөргө туруктуулугун жогорулатуу боюнча чаралар:

- температуранын өзгөрүүсүнө кыйла аялуу энергетика объекттерин инвентаризациялоо;

- жабдууларды алмаштыруу жана модернизациялоо.

3. Өзгөчө кырдаалдарга даярдануу боюнча чаралар:

- сел жана жер көчкүлөргө дуушар болуучу ЭБЛ таянычтарын чыңдоо жана жылдыруу;

- бөлүштүрүүчү тармактарда өзүн көтөрүп туруучу изоляцияланган зымдарды (ӨИЗ) артыкчылыктуу колдонуу.

4. Электр энергиясынын булактарын диверсификациялоо боюнча чаралар (климаттын өзгөрүшүнүн гидроэнергетикага таасирин азайтуу):

- 100 МВт кем эмес ЭКБнын негизинде жаңы кубаттуулуктарды куруу долбоорунун техникалык-экономикалык негиздемесин даярдоо.

5. Энергия алып жүрүүчүлөрдү сарамжалдуу пайдаланууну уюштуруу, эсепке алуу жана контролдоо боюнча чаралар:

- бюджеттик уюмдарда энергоаудит жүргүзүү жана энергия алып жүрүүчүлөрдүн үнөмдөө резервдерин жана ЭКБдан энергияны пайдалануу мүмкүнчүлүктөрүн аныктоо;

- юридикалык жана жеке жактарга энергоаудит кызматтарын көрсөтүү боюнча ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу;

- суунун аздыгын эске алуу менен өзгөчө кырдаалдарда энергия системасынын ишин жөнгө салуу боюнча техникалык регламентти иштеп чыгуу.

5.6. Парник газдарынын чыгууларын соодалоонун келечеги Баштапкы маалыматтар

1. "Глобалдык айлана-чөйрө үчүн натыйжа чыгуулардын кыскарышы кайда болгонуна карабастан бирдей" принциби колдонулат.

2. "Парник газдарынын эмиссиялары жана жутулушу жаатындагы мамлекеттик жөнгө салуу жана саясат жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынды.

3. Киото протоколунда жана Париж конференциясынын чечиминде үч механизм аныкталган:

- квота соодасы - рыноктордо парник газдарынын чыгуусуна квоталарды сатып алуу/сатуу;

- биргелешип ишке ашыруунун долбоорлору - парник газдарынын чыгууларын толугу менен же жарым-жартылай тышкы инвестициялардын эсебинен кыскартуу боюнча долбоорлор;

- таза өнүгүү механизми - ички инвестициялардын эсебинен парник газдарынын чыгууларын толугу менен же жарым-жартылай кыскартуу боюнча долбоорлор.

Долбоорлордун максаты - климаттын өзгөрүшүнүн кесепеттерин жумшартуудан реалдуу, өлчөнүүчү жана узак мөөнөттүү пайда алуу.

Кыргыз Республикасы үчүн пайда:

- чет өлкөлүк инвестицияларды тартуу;

- технологияларды өткөрүп берүү;

- туруктуу өнүгүүгө салым кошуу.

Тобокелдиктер:

- азыркы учурда Кыргыз Республикасы үчүн конкреттүү долбоор үчүн таза өнүгүү механизми гана жеткиликтүү;

- долбоорлорду ишке ашыруу үчүн мыйзам алдындагы актылардын жоктугу.

6-бөлүм. Институционалдык негиздерди жана ченемдик-укуктук базаны өркүндөтүү

6.1. Мамлекеттик башкарууну жана контролду күчөтүү, кризиске каршы чараларды жана толук санариптик энергетикалык системаны түзүү менен маалыматтык технологияларды киргизүү жолу менен ички энергетикалык саясатты чыңдоо

Келечекке энергетикалык коопсуздук доктринасын иштеп чыгуу менен ЭК тобокелдиктерин жана коркунучтарын өз убагында алдын алуунун маанилүү инструменти катары критерийлердин жана индикаторлордун системасын иштеп чыгуу жана бекитүү жолу менен өлкөнүн жана региондордун ЭКсынын абалын системалык баалоону кризиске каршы башкаруу практикасына киргизүү жана индикаторлор боюнча баалоо, алардын босоголук маанилерин (кризистик жана кризиске чейинки абал) иштеп чыгуу жана киргизүү зарыл.

Энергетикалык компаниялардын чыгымдарын, анын ичинде эмгек акы фондун жана административдик чыгымдарды, катуу контроль жана коррупцияны жоюуну оптималдаштыруу үчүн калькуляциянын бардык беренелери боюнча чыгымдарды ченемдөө зарыл.

Мамлекеттик органдын атынан Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлиги энергия алып жүрүүчүлөргө суроо-талапты болжолдоо жана башкаруу, жылдык жана келечектүү ОЭБ иштеп чыгуу жана аларды ЭКБ ж.б. булактардын эсебинен диверсификациялоо жана оптималдаштыруу боюнча бөлүмдөрдү түзүү зарыл. Мында келечекте энергияны үнөмдөөнүн жана энергия алып жүрүүчүлөрдү үнөмдөөнүн улуттук программасын мезгил-мезгили менен иштеп чыгуу жана аларга мониторинг жүргүзүү жолу менен ИДПнын энергия сыйымдуулугунун төмөндөшүн финансылык камсыздоо зарыл.

Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлигинде УЭП-2035 ишке ашыруу боюнча комиссияны уюштуруу зарыл, бул Иш-чаралар планын ишке ашыруунун жүрүшүнө аларды өткөрүү графигин сактоо менен мониторинг жүргүзүүгө мүмкүндүк берет.

(1-тиркеме). Энергокомпаниялар жана кызыкдар тараптар менен иш-аракеттерди координациялоо координациялык платформа жана үзгүлтүксүз жолугушуулар аркылуу камсыз кылынат, алардын алкагында ушул УЭП-2035 түзүлгөн саясаттын чараларын ишке ашыруунун жүрүшү каралат жана зарыл болгон оңдоолор киргизилет. Энергетика секторундагы реформаларды ишке ашырууну координациялоо үчүн өкмөттүк комиссия, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлигинин түзүмүндө реформаларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу боюнча бөлүм түзүү зарыл.

"ЭС" ААКтын жана "КУЭТ" ААКтын кирешелүүлүгүн жогорулатуу, энергокомпаниялардын төлөө жөндөмдүүлүгүн жана өтүмдүүлүгүн камсыздоо маселеси курч турат.

Өндүрүштүк чыгымдарды ченемдөө, өндүрүмдүү эмес башка чыгымдарды, АБП күтүүгө кеткен чыгымдарды кыскартуу жана "КУЭТ" ААКты жана "ЭС" ААКты кризистик абалдан чыкканга чейин эмгек акы фондун жогорулатууга мониторинг жарыялоо зарыл. Директорлор кеңешине бонустар кирешелер жана дивиденддер алынганда гана кошуп эсептелиши зарыл.

6.2. Санариптештирүүнү өнүктүрүү

Баштапкы маалымат

1. "Кыргыз энергетикалык эсептөө борбору" ААК түзүлгөн.

2. Азыркы учурда электр тармактары ишканалары ар кандай өндүрүүчүлөрдүн көптөгөн автоматташтырылган маалыматтык системаларын колдонот, бул аларды эксплуатациялоону татаалдаштырат жана техникалык тейлөөгө кеткен чыгымдарды көбөйтөт.

3. Азыркы учурда электр энергиясын керектөөчүлөрдө зарыл болгон ЭКЭАТ эсептегичтеринин 1,5 млн. даанасынан 300 миңге жакыны орнотулган.

4. Бирдиктүү биллингдик системага жана Маалыматтарды топтоонун жана иштетүүнүн борборлоштурулган системасынын (мындан ары - МТИБС) программалык жогорку деңгээлине маалыматтарды интеграциялоо менен 1,5 млн. даана эсептегичтерди камтыган бирдиктүү маалымат борбору ишке киргизилген.

5. Ченемдик укуктук база түзүлдү, маалыматтык-коммуникациялык технологияларды өнүктүрүүнү эске алуу менен электр энергиясынын рыногунун иштеши үчүн инструменттер жана механизмдер иштелип чыкты.

6. "КЭЭБ" ААК электр энергиясын иштеп чыгууну, берүүнү жана керектөөнү топтоону автоматташтырылган режимде жүргүзөт жана электр энергиясынын рыногунун катышуучуларынын ортосунда өз ара эсептешүүлөр үчүн электр энергиясынын иш жүзүндөгү агымдары жөнүндө объективдүү маалыматтарды түзөт.

7. "КЭЭБ" ААК маалыматтарды иштеп чыгуу боюнча атайын системаны колдонот жана эсептегичтердин 330 түрүн, башка программалык камсыздоо менен интеграциясын колдойт. Маалыматтарды сактоо сыйымдуулугу 190 Тб, сактоо узактыгы - 10 жылды түзөт.

8. "Кыргыз Республикасынын аймагында ЭКЭАСтын бирдиктүү борборлоштурулган системасы" долбоору ишке ашырылууда (маалымат-борборун куруу, 10,5 миң ЭКЭАС эсептегичтерин жеткирүү жана 2 млн. ашык абоненттик эсептегичтерди жана Бирдиктүү биллинг системасын тейлөө үчүн ЭКЭАСтын бирдиктүү борборлоштурулган системасын программалык камсыздоо).

9. 370 миң АКШ доллары суммасында гранттык техникалык жардам жөнүндө макулдашуу бар, анын ичинде 140 миң АКШ доллары техникалык коштоого 2020-2021-жылдарга (өздөштүрүлгөн), 230 миң АКШ доллары мамлекеттер аралык ЭБЛ үчүн 132 даана ЭКЭАТ эсептегичтерин жана башка приборлорду сатып алуу үчүн.

Чаралар

1. "КУЭТ" ААКтын бардык маалыматтык системаларын жана программалык камсыздоону бир түрдүүлүккө алып келүү (киберкоопсуздукту эске алуу менен 1C, Биллинг, ТОиР, Смета, Иш кагаздарын жүргүзүү, ГИС, SCADA ж.б.).

2. Бирдиктүү отчеттук формаларды киргизүү.

3. Абоненттердин өтүнмөлөрүн онлайн кабыл алууну жана каттоону киргизүү.

4. Онлайн кабыл алууну жана техникалык шарттарды берүүнү киргизүү.

5. Онлайн төлөмдү киргизүү.

6. 1,2 млн. даана окшош эсептегичтерди ЭКЭАСка алмаштыруу.

7. "КЭЭБ" ААКтын атынан "Электр энергия рыногунун операторун" түзүү.

8. "КЭЭБ" ААКтын атынан "Контракттарды каттоочуну" аныктоо.

9. "Кыргыз Республикасынын аймагында ЭКЭАСтын бирдиктүү борборлоштурулган системасы" долбоору боюнча 2024-2026-жылдардын ичинде абоненттик эсептегичтерди автоматташтырууну аяктоо, ЭКЭАСтын бирдиктүү борборлоштурулган системасын программалык камсыздоону МТИБСке интеграциялоо.

10. Эсептешүү кодексин кабыл алуу жана "КЭЭБ" ААКта энергокомпаниялардын ортосундагы төлөмдөрдүн түзүмүн жеткире иштеп чыгуу.

11. Электр энергиясын сатып алуу жөнүндө типтүү макулдашууну бекитүү.

12. Конкурстук соода өткөрүү боюнча органды түзүү.

13. Санариптик подстанциянын концепциясын кабыл алуу.

14. Санариптик подстанцияны өнүктүрүү планын иштеп чыгуу.

6.3. Тармактык илимий жана кадрдык потенциалды чыңдоо

Баштапкы маалымат

1. Тармакты илимий жактан тейлөө Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлигине караштуу Энергетика ИИИ тарабынан жүзөгө ашырылат.

2. Бардык багыттар боюнча энергетиктердин инженердик кадрларын даярдоону ЖОЖдор жана ОАОЖдор жүзөгө ашырат.

3. Энергетикадагы системалуу изилдөөлөрдүн теориясын жана методологиясын өнүктүрүү жаатындагы илимий изилдөөлөрдү илимий-изилдөө институттары жүргүзөт.

4. Тармактын кызматкерлеринин квалификациясын жогорулатуу "КУЭТ" ААКтын окуу борбору тарабынан жүзөгө ашырылат.

5. Университеттерде жана колледждерде санариптик өнүктүрүү, инновациялык технологияларды киргизүү, энергетикалык дипломатия, энергия алып жүрүүчүлөргө баа жана тарифтик саясат, энергетикалык менеджмент жана энергоаудит, инвестициялык долбоорлордун натыйжалуулугун баалоо, экономика жана ишкананын энергетикалык чарбасын уюштуруу, ОЭК ишканаларында башкаруу жана финансылык менеджмент боюнча билим берүү программалары киргизилген.

Чаралар

1. Компаниялардын кызматкерлерин даярдоо жана квалификациясын жогорулатуу программаларынын сапатын жогорулатуу.

2. Кызматкерлердин кесиптик ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу.

3. Персоналдык интеллектуалдык, билим берүү, кесиптик жана башкаруу потенциалын өстүрүү.

4. Персоналдын квалификациясын жогорулатуу.

5. Чектеш кесиптерди өздөштүрүү, компаниянын кызматкерлеринин мотивациясын жогорулатуу.

6. Кесиптик чеберчилик боюнча мелдештерди өткөрүү.

6.4. Коррупцияга каршы жаңы механизмди киргизүү

Коррупцияга каршы чараларды аткаруу үчүн жоопкерчилик уюмдардын биринчи адамдарына жүктөлөт.

Чаралар

1. ОЭКтин ар бир ишканасы тарабынан коррупцияга каршы чаралардын планын жыл сайын иштеп чыгуу, ошондой эле министрликтин коллегиясында аны жана аткарылышын баалоо.

2. Коррупциялык механизм табылган учурда уюмдун биринчи жетекчисине, куратордук кылуучу орун басарына, коррупциялык кылмышка айыпталуучулардын түздөн-түз жетекчилерине айып коюлат.

Тергөөнүн жыйынтыгы боюнча жетекчилердин аракетине/аракетсиздигине укуктук баа берилет.

7-бөлүм. Финансылык жакшыртуу жана экономикалык негизделген тарифтик саясат

Финансылык жакшыртуу инвестицияларды тартуу үчүн аларды өнүктүрүүгө энергетикалык компаниялардын жана ОЭК ишканаларынын экономикалык натыйжалуулугун жана финансылык туруктуулугун камсыз кылууга багытталууга тийиш. 2021-2025-жылдарга ОМТС 2021-жылдын 30-сентябрында кабыл алынган жана 2021-жылдын октябрында күчүнө кирген.

Мурунку ОМТС сыяктуу, акыркысы инфляцияны индекстөө менен бааларды кармап турууну жана керектөөчүлөрдүн айрым топтору үчүн тарифтерди жогорулатууну карайт, ошол эле мезгилде тиричилик электр энергиясын керектөөнүн биринчи блогу төмөндө көрсөтүлгөндөй айына 700 кВт.с чейин өткөн жылдын деңгээлинде кармалып турду. 2021-жылдын октябрынан тартып Кыргыз Республикасынын акыркы керектөөчүлөрү үчүн электр энергиясына тарифтер айрым категориялар, анын ичинде насостук станциялар жана соода-өнөр жай ишканалары үчүн тарифтерди жогорулатуу менен 14 топко бөлүнгөн. Мындан тышкары акыркы керектөөчүлөрдүн тарифтерин жогорулатуучу коэффициенттер жаңы керектөө категорияларына айланган алтын казып алуу, майнинг жана цемент өндүрүү сыяктуу энергия сыйымдуулугу жогору тармактар үчүн да киргизилген.

2022-жылдан тартып насостук станцияларды кошпогондо, бардык категориялар үчүн тарифтер 2023-жылга дагы көбүрөөк инфляцияны эске алуу менен 1 кВт.с үчүн 1,48 сомго чейин өстү. Ошондой эле 2022-жылдын 1-январынан тартып кошумча өзгөртүүлөр киргизилди, анын ичинде 112000 жакыр үй чарбаларга карата колдонулуучу аз камсыз болгондордун жаңы категориясына 1 кВт.с 700 кВт.с чейин айына 0,5 сомдон, аларды субсидиялоонун эсебинен бюджеттик керектөөчүлөр үчүн тарифтерди 1 кВт.с үчүн 3,402 сомго чейин жогорулатуу менен. Акыркылар жалпы керектөөнүн 6,3%га жакын, 2021-жылы 7%га көбөйгөн жана 2020 жана 2021-жылдардагы жалпы кирешенин 10%ы туура келет.

2023-жылдын 1-майынан тартып 700 кВт.с чейин керектеген калк үчүн электр энергиясына тариф 1 кВт.с үчүн 1 сомго чейин жогорулады жана андан ары алардын 2030-жылга чейин жыл сайын 20%га өсүүсү болжолдонууда.

Баа саясатынын принциптерине жооп берген электр жана жылуулук энергиясына жаңы Орто мөөнөттүү тарифтик саясатка ылайык Кыргыз Республикасынын Энергетика министрлигине караштуу ОЭКЖД иштеп чыккан тарифтер баа же тариф продукциянын өздүк наркына энергокомпанияларынын жана ОЭК ишканаларынын ченемдик пайдасын кошуп барабар болууга тийиш жана 2035-жылга чейин керектөөчүлөрдүн бардык категориялары боюнча алардын өсүшүн көрсөтүп турат.

Мында 700 кВт.с чейин керектеген, ошондой эле бийик тоолуу райондордо жашаган калкка тарифтердин өсүшү жыл сайын 20%га, 2030-жылга чейин 700 кВт.с ашык жыл сайын 7,5%га, андан ары 2035-жылга чейин 3,7%га болжолдонууда.

Аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө 700 кВт.с чейин 25%, андан жогору 7,5%га жана чектөөсүз пайдалануучуларга 2030-жылга чейин 5,6%га жана 2035-жылга чейин 3,7%га болжолдонууда.

Насостук станцияларда тарифтер жыл сайын 2024-жылдан 2030-жылга чейин 16,3%га жана 2035-жылга чейин 3,7%га жогорулайт.

Электр транспортуна тарифтер 2030-жылга чейин жыл сайын 10%га жана 2035-жылга карата 3,7%га, коомдук жана жеке кубаттоо станцияларына 24 кВт орнотуу менен 2024-жылдан 7,5%га, 2025-жылга 5,6%га чейин жана 2026-жылга чейин 4,9%га, 2027-жылга карата 4,4%га жана 2035-жылга чейин 3,7%га чейин өсүүнү болжолдойт.

Балдар жана диний мекемелерге 2024-жылдан 2035-жылга чейин жыл сайын 10% өсүүнү болжолдойт.

Айыл чарбасына, өнөр жайына жана бюджеттик керектөөчүлөргө, башкаларга 2024-жылдан тартып 7,5%, 2025-жылга карата 5,6%га жана 2026-жылга карата 4,9%га, 2027-жылга чейин 4,4%га жана 2035-жылга чейин 3,7%га өсүүнү болжолдойт.

Энергиялык сыйымдуу цемент заводдоруна, майнинг объекттерине жана алтын казып алуучу, куюу жана алкоголдук ишканаларга 2024-жылы 7,5%га, 2025-жылга карата 5,6%га, 2026-жылга карата 4,9%га, 2027-жылга чейин 4,4%га жана 2035-жылга карата 3,7%га чейин өсүүнү болжолдойт.

Электр энергиясына экономикалык негизделген тарифтерди киргизүүнүн эсебинен финансылык жакшыртуу Кыргыз Республикасынын энергетикалык компанияларына өнүгүү үчүн пайдадан финансылык каражаттарды бөлүү мүмкүнчүлүгүн берет.

Бөлүштүрүүчү электр жана жылуулук тармактары үчүн "ЭС" ААКтан сатып алынуучу энергияга тарифтерди белгилөөдө энергетикалык компаниялардын финансылык туруктуулугунун жана төлөө жөндөмдүүлүгүнүн, өтүмдүүлүгүнүн жана рентабелдүүлүгүнүн индикаторлорун, ошондой эле алардын ченемдик маанилеринен эң аз четтөөлөрүн жетекчиликке алуу зарыл.

2035-жылга чейин ОМТС боюнча ОЭКЖД тарифтеринин жүргүзүлгөн болжолу, аларды ийгиликтүү ишке киргизүү менен 2029-жылдан баштап пайда алуу мүмкүн экенин көрсөтүп турат.

Жогоруда келтирилген энергокомпаниялардын техникалык-экономикалык көрсөткүчтөрүнүн маалыматтарынын жана электр энергиясын сатуудан түшкөн кирешелердин негизинде жүргүзүлгөн чыгымдардын болжолу суроо-талаптын болжолдуу маанилери жана экономикалык негизделген тарифтер боюнча төмөнкүлөрдү көрсөтөт:

кирешелердин 2023-жылы 21,6 млрд. сомдон биринчи этапта 2028-жылга карата 46,6 млрд. сомго чейин же 2,15 эсеге өсүшү күтүлүүдө. Экинчи этапта 2028-жылы 46,6 млрд. сомдон 2035-жылга карата 94,9 млрд. сомго же 2 эсе. Жалпысынан бардык мезгил ичинде кирешелердин өсүшү 4,4 эсеге күтүлүүдө, бул мезгил ичинде чыгашалардын өсүшү 1,4 эсени түзөт. Ушуга байланыштуу электр энергиясына экономикалык негизделген тарифтерге өтүү зарыл.

2024-2028-жылдар мезгилинде тарифтердин өсүшү менен финансы каражаттарынын тартыштыгы 2023-жылы (-) 7,2 млрд. сомдон 2026-жылы (-) 4 млрд. сомго чейин же 1,6 эсеге төмөндөйт, андан кийин пайда 2027-жылы 0,9 млрд. сомдон 2030-жылга карата 24 млрд. сомго чейин жана 2035-жылга карата 48 млрд. сомго чейин өсөт.

Электр энергетикасы тармагында пайда алуу жана кирешелердин өсүшү өнүгүүгө чет өлкөлүк инвестицияларды тартууга мүмкүндүк берет, мында Кыргыз Республикасынын инвестициялык саясаты мамлекеттик-жеке өнөктөштүккө багытталат.

2027-жылга чейинки орто мөөнөттүү келечекте республикалык/жергиликтүү бюджеттерден зарыл болгон финансылык каражаттарды бөлүп берүү менен турмуш-тиричилик керектөөчүлөрүн социалдык колдоо функцияларын көрсөтүү бөлүгүндө энергетикалык компанияларга жүктөмдү акырындык менен азайтуу зарыл. Акыркы керектөөчүлөргө социалдык багыттагы тарифтер боюнча электр жана жылуулук энергиясын берүү энергетикалык компаниялар эмес, мамлекет тарабынан каржыланышы керек, анткени компаниялар тарифтин тартыштыгынын шарттарында инвестициялар үчүн чет өлкөлүк жана бюджеттик кредиттерге көбүрөөк таянгандыктан, алардын жалпы карызы өсүүдө жана 2022-жылдан 2025-жылга чейин кошумча карыз келип чыкпаган шартта үч эседен ашык көбөйөт деп болжолдонууда. Кырдаал 2022-жылдын мартында байкалгандай, чет өлкөлүк валюталардын курсунун өзгөрүүсүнө байланыштуу абдан курчушу мүмкүн, мында валютанын девальвациясы тышкы карыздын үлүшүнө таасирин тийгизип, сектордун карызын тейлөөгө жалпы чыгашаны 2022-жылы 19%га көбөйткөн.

Көмүр тармагын финансылык жакшыртуу көмүр казып алуунун жана экспорттун көлөмүнүн өсүшү жана төмөндөө тенденциясын жоюунун эсебинен күтүлүүдө.

Көмүр тармагын андан ары реструктуризациялоо анын экономикалык натыйжалуулугун жогорулатууга, чыгашалуу, келечеги жок ишканаларды жоюуга мүмкүндүк берет.

Бул мезгилде жана андан кийин көмүр казып алууну көбөйтүүнүн негизги жолу - колдо болгон жана реконструкциялоо менен ишке киргизилип жаткан өндүрүштүк кубаттуулуктарды пайдалануу даражасын жогорулатуу жана Кытай Эл Республикасына жана Борбордук Азиядагы коңшу мамлекеттерге экспорттун 10дон ашык эсе өсүүсү.

Ушул эле мезгилде көмүр өнөр жайынын көтөрүлүшү негизинен "Беш-Бурхан", "Кызыл-Булак" шахталарында, "Кара-Кече" кенинде ("Борбордук" участогу), "Жыргалаң" шахтасынын жер астындагы горизонтунда (+2100 м) ири кубаттуулуктарды ишке киргизүүнүн жана калган ишканаларда көмүр казып алуунун жетишилген деңгээлин сактоонун эсебинен башталууга тийиш.

Мындан тышкары мамлекеттин үлүшү бар көмүр казуучу ишканаларды акционерлештирүү маселесин карап чыгуу зарыл.

8-бөлүм. Күтүлүүчү натыйжаларды болжолдоо, жагымдуу өбөлгөлөр жана тобокелдиктер, ишке ашырууга мониторинг жүргүзүү жана баалоо

Күтүлүүчү натыйжаларды болжолдоо жана УЭП-2035те каралган милдеттерди жана иш-чараларды натыйжалуу ишке ашырууда башкы максатка жетүү төмөнкүлөрдү болжолдойт:

- 26,6 млрд. кВт.с чейин керектөөнүн өсүшүн эске алуу менен (анын ичинде өнөр жайды өнүктүрүүнүн аймактык-тармактык критерийлерин айкалыштыруу менен индустриялаштыруунун деңгээлин жогорулатуу) электр энергиясын өндүрүүнү 2035-жылга карата 42 млрд. кВт.с чейин көбөйтүү жана экспортту 13,7 млрд. кВт.с ашык көбөйтүү менен электр энергиясы менен кепилденген камсыз кылууну берүүчү энергетикалык инфраструктураны өнүктүрүү;

- ЭБЛ жаңы участокторун куруу, ошондой эле ЭКБнын потенциалын пайдалануунун эсебинен энергиялык жабдуунун автономдуу жабдуу булактарын киргизүү жолу менен алыскы райондордогу үй чарбаларын электр менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүн жогорулатуу боюнча социалдык көйгөйлөрдү чечүү;

- иштеп жаткан ишканаларда сымап, сурьма, цемент электр сыйымдуулуктагы өндүрүштөрдүн электр энергиясына болгон керектөөсүн камсыз кылуу жана ЕАЭБ өлкөлөрүнө экспорттоо үчүн айыл чарба продукциясын кайра иштетүү жана даярдоо боюнча энергиянын натыйжалуулугун жогорулатууну 11-13 млн. ш.о.т. жогору энергоресурстарды, ошондой эле 2035-жылга карата 4-5 млрд. кВт.с электр энергиясын үнөмдөө көлөмүнө жетишүү менен жеңил өнөр жай ишканаларын түзүү;

- туризмдин бардык формаларын толук өнүктүрүү үчүн эл аралык стандарттарга ылайык келген жаңы объекттерди курууну өнүктүрүү жана курорттук зоналарды, маданий жана спорттук-ден соолукту чыңдоо комплекстерин кеңейтүү үчүн ОЭРге муктаждыкты камсыз кылуу;

- 2024-2027-жылдары Кара-Кеченин баланстык запастарын пайдалануунун базасында отун-энергетикалык кластерди түзүү жолу менен Кавак күрөң көмүр бассейнинин олуттуу запастарын пайдалануунун, коңшу республикалардын салттуу керектөөчүлөрүнө экспорттоонун өсүшүн камсыз кылуу менен Өзгөн таш көмүр кенин өздөштүрүүнүн эсебинен көмүр казып алуунун көлөмүн 30%га көбөйтүү;

- бул сценарий боюнча 2025-жылга карата 1,1%дан 41%га чейин жана андан ары 2035-жылга чейин 20%га чейин жалпы кубаттуулугу 270 МВт. кичи ГЭС, кубаттуулугу 3360 МВт чейин КЭС жана кубаттуулугу 400 МВт чейин ШЭС ишке киргизүү жолу менен;

- транспортту электрлештирүүнү өнүктүрүү, Париж макулдашуусунун калктын жан башына 1,58 т CO2/адам чыгуулардын көрсөткүчүнөн ашып кетпөө боюнча ченемдерин аткаруу менен 2050-жылга карата ЭКБнын эсебинен катуу отундан газга жана электр энергиясына өткөрүү;

- энергия үнөмдөө саясатын катуу жүргүзүү жана 2023-2035-жылдар мезгилинде ИДПнын энергия сыйымдуулугун 23,4%га, ИДПнын электр сыйымдуулугун 19%га төмөндөтүү менен энергиянын натыйжалуулугун жогорулатуу;

- электр энергетика ишканаларынын чыгымдарын минималдаштыруу жана бизнес-процесстердин ачыктыгы менен отун-энергетика комплексинин ишканаларынын экономикалык туруктуулугун жана төлөө жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу, керектөөчүлөрдүн категориялары боюнча экономикалык негизделген тарифтерди түзүү.

Мунун баары 2024-2035-жылдар мезгилинде ОЭК тармактарын өнүктүрүүгө инвестицияларды талап кылат, 2-тиркемеге ырасталган жана ырасталбаган булактары менен объекттерди куруу, модернизациялоо жана реконструкциялоо боюнча инвестициялык долбоорлордун Тизмеси түрүндө кирген.

Долбоорлорду ишке ашыруу үчүн төмөнкүлөр зарыл:

- мамлекеттик жана жеке булактардан каржылоону тартууну караган энергетикалык сектордун Инвестициялык программасын иштеп чыгуу;

- конкурстук аукциондорду өткөрүү (котировкаларды берүүгө суроо-талап, сунуштарды берүүгө суроо-талап);

- алынган сунуштарды баалоо жана долбоордун коммерциялык аспекттерин аяктоо;

- Дүйнөлүк банктын кредиттик сапатын жогорулатууга мүмкүндүк берүүчү инструменттерин ишке киргизүү (төлөм жана кредиттик кепилдиктер);

- конкурстук аукциондорду өткөрүү (котировкаларды берүүгө суроо-талап, сунуштарды берүүгө суроо-талап).

- долбоордун финансылык аспекттерин аяктоо;

- объекттерди коммерциялык эксплуатациялоого берүү;

- жаңыдан түзүлгөн тармактык компаниясына энергия берүү жана бөлүштүрүү менен байланышкан операциялар үчүн өзүнчө функцияларды жана эсептерди белгилөө.

Жагымдуу өбөлгөлөр:

- энергетика секторун мамлекет тарабынан саясий, мыйзамдык жана административдик деңгээлдерде колдоо;

- энергетика тармагынын өз ишине берилген жана позитивдүү өзгөрүүлөргө умтулган кадрдык курамы;

- жай мезгилинде Кыргыз Республикасынан жана Тажикстан Республикасынан Пакистан Ислам Республикасына жана Афганистан Ислам Республикасына электр энергиясын сатууну жана берүүнү караган CASA-1000 долбоорун ишке ашыруу;

- Кыргыз Республикасынын ЕАЭБге кирүүсү менен интеграциялык байланыштарды калыбына келтирүү жана электр энергиясынын, жаратылыш газынын, мунайдын жана мунай заттарынын бирдиктүү рыногун, ошондой эле ОЭБди калыптандырууда бирдиктүү мамилелерди түзүүгө катышуу;

- туруктуу энергетиканы өнүктүрүү, иштеп жаткан энергетикалык объекттердеги жабдууларды реконструкциялоо, модернизациялоо, жаңы объекттердин курулмаларын каржылоо боюнча эл аралык уюмдардын көмөк көрсөтүүсү;

- жаңы объекттерди курууда, ошондой эле иштеп жаткандарын реконструкциялоодо жана модернизациялоодо жеңилдетилген кредиттерди берүү;

- климаттын өзгөрүшүнүн кесепеттерин жумшартуу жана ЭКБны артыкчылыктуу өндүрүү жана пайдалануу менен өлкөлөрдү колдоо боюнча Париж климаттык конференциясынын чечимдери;

- туруктуу өнүгүүгө жана ЕАЭБ өлкөлөрү менен өз ара аракеттенүүгө илгерилетүү контекстинде Кыргыз Республикасынын энергетикалык коопсуздугун камсыз кылуу боюнча чечим кабыл алуучу жактардын аң-сезиминин деңгээлин жогорулатуу;

- энергетикада коррупцияга каршы чараларды жана кризиске каршы башкарууну ишке ашыруу;

- ОЭК ишканаларынын ишин уюштуруу, башкаруу, жөнгө салуу жана контролдоо жаатындагы ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү.

Тобокелдиктер жана чакырыктар:

- табигый кырсыктар, техногендик кырсыктар;

- климаттын жылуусу жана мөңгүлөрдүн, кар күрткүлөрүнүн, чоң жана кичине дарыялардын сууларынын аянтынын азайышы;

- Борбордук Азияда суу-энергетикалык ресурстарды пайдалануунун өз ара пайдалуу жана туруктуу механизмдеринин жоктугу;

- калктын электр энергиясын, жылуулук энергиясын, көмүрдү өндүрүүгө жана жаратылыш газын жана мунайды импорттоого реалдуу чыгымдар жөнүндө калктын маалымсыздыгы жана ЖМКларда кеңири чагылбагандыгы;

- жөнгө салынуучу энергия алып жүрүүчүлөргө бааларды жана тарифтерди рыноктук конъюнктуранын таасири астында эмес, административдик жана саясий чечимдер менен аныктоо;

- энергия алып жүрүүчүлөргө экономикалык негизсиз тарифтерден жана келишимдердин жана макулдашуулардын шарттарын аткарууда аткаруучулук тартиптин төмөндүгүнөн улам өнүгүү үчүн финансылык ресурстардын чектелгендиги;

- ОЭК ишканаларында финансылык менеджменттин деңгээлинин төмөндүгү жана өздүк финансылык ресурстардын чектелгендиги.

Күтүлүүчү тобокелдиктерден жана коркунучтардан арылуу үчүн мамлекеттик энергетика саясатын күчөтүү, энергетика чөйрөсүндө чечим кабыл алуучу адамдардын жоопкерчилигин жана алардын эл аралык аренадагы беделин жогорулатуу маселесин кылдат изилдөө зарыл.

Мониторинг жүргүзүү жана баалоо

2027-жылга чейинки мезгилге Иш-чаралар планын аткаруунун жыйынтыктары боюнча УЭП-2035 ишке ашырууга мониторинг жүргүзүүнүн жана баалоонун индикаторлорунун матрицасы аркылуу жетишилген прогресс бааланат жана ресурстарды оптималдуу пайдалануу жана 2028-2035-жылдары кийинки Иш-чаралар планын иштеп чыгуу менен кийинки кадамдар үчүн альтернативдүү мүмкүнчүлүктөрдү тандоо боюнча саясий чечимдер кабыл алынат.

Кыскартуулардын тизмеси

2035-жылга чейин Кыргыз Республикасынын Улуттук энергетика программасын ишке ашыруу боюнча ИШ-ЧАРАЛАР ПЛАНЫ

2035-жылга чейин Кыргыз Республикасынын Улуттук энергетикалык программасын ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планынын БЮДЖЕТИ

2035-жылга чейин Кыргыз Республикасынын Улуттук энергетикалык программасын ишке ашырууга мониторинг жүргүзүү жана баалоо индикаторлорунун МАТРИЦАСЫ