КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН КУРУЛУШ ЧЕНЕМДЕРИ

Курулуштагы ченемдик документтердин системасы

БОЛОТ КОНСТРУКЦИЯЛАР. ДОЛБООРЛОО ЧЕНЕМДЕРИ

Стальные конструций. Нормы проектирования

Steel structures. Design standards

Жаңыртылган редакциясы

КР КЧ 53-01:2022

 Киргизүү датасы– 2024.08.17

1 Колдонуу чөйрөсү

1.1 Бул ченемдер болоттон курулуш конструкцияларына алардын бекемдигин, коопсуздугун, узак мөөнөттүүлүгүн жана үнөмдүүлүгүн камсыз кылуу боюнча негиз болуучу талаптарды белгилейт. Бул ченемдердин жоболору милдеттүү болуп эсептелет жана ар кандай багыттардагы жаңы жана реконструкциялануучу имараттардын жана курулмалардын (мындан ары-конструкциялар) болот курулуш конструкцияларына тиешелүү. Конструкциялардын ар кандай түрлөрү үчүн өнүктүрүү жана тактоо, деталдаштыруу, толуктоо максатында иштелип чыгып жаткан ченемдик документтердин милдеттүү жана сунуш кылынуучу мүнөздөгү жоболору ушул ченемдердин негизги жоболорун бузбоосу керек.

1.2 Конструкциялардын ар кандай түрлөрүн жана типтерин, анын ичинде эксплуатациялоонун өзгөчө шарттарында турган (мисалы, домна мештеринин, резервуарлардын, сейсмикалык таасирлерге, температуранын, радиациянын интенсивдүү, же агрессивдүү чөйрөлөрдүн таасирлерине дуушар болуучу имараттардын конструкцияларын, уникалдуу имараттардын жана курулмалардын конструкцияларын, ошондой эле конструкциялардын атайын түрлөрүн (мисалы, алдын ала чыңалган, мейкиндиктик, асма, арышы 36 м ден чоң болгон арыштык курулуштарды, бийиктиги 100 м ден ашык болгон антенналык курулмаларды, мунара курулмаларын) долбоорлоодо ушул конструкциялардын иштөөсүнүн өзгөчөлүктөрүн чагылдырган кошумча талаптар сакталышы керек. Көрсөтүлгөн конструкцияларды жана алардын ушул ченемдерге кирбей калган бирикмелерин, конструкцияларын, ошондой эле жалпы металл сыйымдуулугу 200 т металлдан ашкан обьекттерди (айрым этаптардын металл сыйымдуулугуна карабастан), имараттардын жана курулмалардын бекемдигин жана үнөмдүүлүгүн жогорулатуу максатында долбоорлоону болот конструкциялар боюнча адистештирилген долбоордук уюмдар аркылуу ишке ашыруу зарыл.

1.3 Бул ченемдердин талаптары плюс 100⁰С жогору эмес жана 40⁰С дан төмөн эмес туруктуу жана (же) кыска мөөнөттүү температурада эксплуатациялануучу конструкцияларды долбоорлоодо колдонулушу керек.

2 Ченемдик шилтемелер

Бул ченемдерде А1 тиркемесинде келтирилген документтерге шилтемелер пайдаланылган.

3 Аныктамалар

3.1 Бул ченемдерде А2 тиркемесине ылайык терминден жана аныктамалар келтирилген.

3.2 Негизги тамгалык белгилер Б тиркемесинде келтирилген.

4 Конструкциялардын бекемдигин, коопсуздугун, узак мөөнөтүүлүгүн жана үнөмдүүлүгүн камсыз кылуунун принциптери

4.1 Болот конструкцияларын долбоорлоодо тапшырыкчы белгилеген кызмат кылуу мөөнөтүнүн ичинде имараттардын жана курулмалардын ченемдүү эксплуатациялоосун камсыз кылуучу ченемдерин сактоо, курчап турган чөйрөнү коргоону жана долбоорго техникалык тапшырмада белгилене турган башка өзгөчө шарттарды аткаруу талап кылынат. Бул үчүн: имараттардын жана курулмалардын бүтүндөй жана алардын айрым элементтерин ташууда, куроодо жана эксплуатациялоодо бекемдигин, туруктуулугун жана мейкиндиктик өзгөрүлбөстүгүн камсыз кылуучу конструктивдик схемаларды кабыл алуу, өрт коопсуздугунун ченемдерин жана болот курулуш конструкцияларын коррозиядан коргоонун талаптарын сактоо зарыл. Конструкциялардын өрткө каршы туруктуулук чегин көтөрүү максатында жана аларды коррозиядан коргоо үчүн прокаттын жана түтүктөрдүн капталдарынын калыңдыгын жогорулатууга техникалык-экономикалык негиздеме болгон учурда гана жол берилет. Бул учурда конструкциялардын бекемдигин коррозиялык жыртылууну эске алуу менен текшерүү керек; прокаттын рационалдуу профилин, эффективдүү болотторду жана бириктирүүлөрдүн прогрессивдүү типтерин колдонуу; прокатка жана түтүккө сортаменттерди эске алуу менен ушул ченемдердин талаптарын канааттандыруучу конструкциялардын элементтери минималдуу кесилиштерге ээ болушу керек; конструкцияларды даярдоонун, ташуунун жана куроонун технологиялуулугун жана эң аз эмгек сыйымдуулугун; конструкцияларды даярдоочу -ишканалардын өндүрүштүк мүмкүнчүлүктөрүн жана технологиялык жана крандык жабдууларынын кубаттуулугун; конструкциялардын чогултулушун долбоорлоодо даярдоодогу жана тургузуудагы ченемдик документтерге ылайык тактыктын талаптарын дайындоо жолу менен камсыз кылуу.

4.2 Тышкы абанын эсептик минималдуу температурасы үчүн КР КЧжЭ 23-02 ылайык, 0,98 камсыздоосу менен эң муздак беш күндүктүн температурасын кабыл алуу керек. Эсептик технологиялык температура долбоорлоого техникалык тапшырма менен белгиленет.

4.3 Бетондо же кирпич койууда ичинде калбаган ачык конструкциялар байкоо, техникалык абалын баалоо, алдын алуу жана ремонт иштерин жүргүзүү үчүн жеткиликтүүболушу керек, нымды кармап жана желдетүүнү кыйндатпашы керек. Жабык профилдер герметикаланган болушу зарыл.

4.4 Конструкциялар арналышына, эксплуатациялоонун шарттарына, даярдоонун технологиясына жана чыңалган-деформацияланган абалына жараша төрт топко бөлүнүшөт:

1-топ. Өзгөчө оор шарттарда иштеген, анын ичинде пластикалык деформациялардын өнүгүүсүн максималдуу кысуучу же динамикалык (4.6 п. кара), вибрациялык же кыймылдуу жүктөмдөрдүн түздөн-түз таасирине дуушар болуучу ширетилген конструкциялар (п. 4.5 кара) же алардын элементтери, (кран астындагы устундар; жумушчу аянтчалардын устундары; кыймылдуу транспорттун жолдорунун устундары; кыймылдуу составдардан түздөн-түз жүктөмдөрдү алуучу бункердик жана жүк түшүрүүчү эстакадалардын конструкцияларынын элементтери; динамикалык жүктөмдөгү башкы устундар жана кашектердин ригелдери; транспорттук галереялардын арыштык курулмалары; фермалардын фасонкалары; резервуарлар менен газгольдерлердин капталдары, түптөрүнүн жээктери, ийкемсиздик алкактары, калкыма чатырлар, жабуулар; бункердик устундар; параболикалык бункерлердин кабыкчалары; эркин туруучу түтүн морлорунун болот кабыкчалары; бийиктиги 60 м ашкан электр берүүнүн чубалгыларынын чоң өткөөлдөрүнүн ширетилген атайын таянычтары (ЖВЧ); мачталардын чойгучтарынын жана чоюуучу түйүндөрүнүн элементтери).

2-топ. Чойуучу чыңалуулардын болушунда статикалык жүктөмдө иштей турган ширетилген конструкциялар жана анын элементтери (фермалар; кашектердин ригелдери; жабуулардын жана калкалардын устундары, тепкичтердин косоурлары; силостордун кабыкчалары; чоң өткөөлдөрдүн ширетилген таянычтарынан башка (ЖВЧ) таянычтары, көмөк чордондордун ачык бөлүштүрүүчү түзүлүштөрүнүн ошиновкаларынын таянычтары (ОРУ); транспортердук галереялардын таянычтары; прожектордук мачталар; антенналык курулмалардын (АК) комбинирленген таянычтарынын элементтери жана башка чоюлган, чоюлган ийилүүчү жана ийилүүчү элементтери), ошондой эле конструкциялар жана алардын 1 топтогу элементтери ширетилген биригүүлөрдүн жоктугунда жана ширетилген куроочу бирикмелердин болушунда МАСТ 19425 боюнча двутаврлардан асма жолдордун устундары.

3-топ. Ширетилген конструкциялар же алардын статикалык жүктөмдө, көбүнчө кысууда иштей турган элементтери (колонналар, мамылар, таяныч такталар; калкалардын төшөмөлдөрүнүн элементтери; технологиялык жабдуунун тиреп туруучу конструкциялар; байланыштардын эсептик кесилиштериндеги 0,4R_y көп чыңалуулары менен колонналар менен вертикалдык байланыштар; транспорттун контакттык тармагынын анкердик, көтөрүүчү жана фиксирлөөчү конструкциялары (таянычтар, ийкемсиз туурасынан кеткендердин ригелдери, фиксаторлор); ОРУ жабдуусу үчүн таянычтар; өчүргүчтөр үчүн таянычтардан башка; АС мунараларынын жана найларынын элементтери; бетон ташыгыч эстакадалардын колонналары; жабуулардын сундурмалары жана башка кысылган жана кысылып-ийилүүчү элементтер), ошондой эле ширетилген бириктирүүлөрдүн жоктугунда 2-топтогу конструкциялар жана алардын элементтери.

4-топ. Имараттардын жана курулмалардын жардамчы конструкциялары (3-топто көрсөтүлгөндөн башка байланыштар; фахверктин элементтери; тепкичтер; траптар; аянтчалар; тосмолор; кабелдик каналдардын металл конструкциялары; курулмалардын жардамчы элементтери ж.б.), жана ширетилген бириктирүүлөрдүн жоктугунда 3 -топтун конструкциялары жана алардын элементтери.

4.5 Конструкция же анын элементи эгерде алар олуттуу эсептик чойуучу чыңалуулардын (σ˃0,3R_y, σ˃0,3R_wf, же σ˃0,3R_wz) аракетинин орундарында жайгашкан болсо, же ширетилген биригүүнүн бузулушу мүмкүн болгон орундарда, мисалы, бүтүндөй конструкцияны олуттуу калдыктуу чыңалуулардын аркасында эксплуатациялоого жараксыздыгына алып келүүчү жерлерде.

4.6 Эгерде динамикалык жүктөм пайда кылган ченемдүү чыңалуунун абсолюттук маанисинин ошол эле кесилиштеги бардык жүктөмдөрдөн суммардык чойуучу чыңалууга катышы α>0,2 болсо, конструкциялар динамикалык жүктөмдөрдүн таасирине дуушар болуучуларга жатат.

4.7 КЧжЭ 2.01.07 боюнча жоопкерчиликтин I классындагы имараттардын жана курулмалардын конструкциялары үчүн болотту дайындоодо конструкциялардын тобунун номуру бирге азайтуу керек (2-4 -топтор үчүн).

4.8 Прокаттын калыңдыгы t ≥ 40 мм болгондо конструкциялардын тобунун номурун бирге азайтуу керек (2-4-топтор үчүн); прокаттын t ≤ 6 мм калыңдыгында бирге көбөйтүү керек (1-3-топтор үчүн).

4.9 Конкреттүү ченемдик-техникалык документтерди иштеп чыгууда долбоорлоонун, даярдоонун, тургузуунун, жумуштарды кабыл алуунун, эксплуатациялоонун жана реконструкциялоонун ченемдери жана талаптары, ошондой эле контролдун тиешелүү методдоруна болгон талаптар бирдиктүү көмплексти түзөт жана бир-бири менен байланыштуу болушу керектигин эске алуу зарыл.

4.10 Болот конструкцияларынын жумушчу чиймелери долбоордук жана жумушчу документацияны аткаруунун эрежелерине (МАСТ 21.502), жана ошондой эле даярдоо боюнча талаптарга (КЧжЭ III-18) жана конструкцияларды куроо боюнча (КР КЧжЭ 52-01) туура келиши керек.

МК (металл конструкциялар) же МТК (металл тетиктердин конструкциялары) маркасындагы конструкциялардын жумушчу чиймелеринде жана материалдарга заказ берүү документтеринде төмөнкүлөр көрсөтүлүүгө тийиш:

болоттун маркасын жана мамлекеттик стандарттар же техникалык шарттар жана ушул ченемдер менен каралган ага кошумча талаптар;

ширетүү бириктирүүлөрүнүн аткаруу ыкмасы, ширетүүнүн түрү жана режими (МТКны иштеп чыгууда гана); автоматтык жана механизацияланган ширетүү үчүн электроддордун жана материалдардын типтери, маркалары, диаметрлери (МТКны иштеп чыгууда гана) ширетүүдөгү тигиштин абалы, улама тигиштер үчүн төшөмдүн түрү;

буроолордун бекемдик жана тактык класстары:

фрикциондук бирикмелер үчүн контакттык беттерди даярдоонун ыкмасы;

ширетүүчү, буроолуу жана фрикциондук бирикмелердин жайгашуусу жана өлчөмдөрү, аларды заводдук же монтаждык шарттарда аткарууну көрсөтүү менен жана, зарыл болгондо, тигиштерди салуунун жана буроолорду орнотуунун ырааттуулугу;

сапатты контролдоонун ыкмалары жана көлөмү; конструкцияларды коррозиядан коргоого талаптар.

5 Конструкциялар жана бирикмелер үчүн материалдар жана алардын эсептик мүнөздөмөлөрүн аныктоонун принциптери

Конструкциялар жана бирикмелер үчүн материалдар

5.1 4.4. п. боюнча конструкциялардын тобуна жараша бардык болотторду төмөнкү талаптарды канааттандырганда В.1, В.2 табл. боюнча кабыл алуу керек: В.3 табл.ылайык химиялык курамы жана ширетүүчү контсрукциялар үчүн көмүртектик эквиваленти боюнча; В.4 табл. ылайык бекемдик деңгээлине карата соккулук илээшчектиги боюнча. Сапаты жөнүндө документтердин жоктугунда же алардагы маалыматтардын жетишсиздигинде конструк-циялардын материалдарынын жана бирикмелердин касиеттерин баалоо регламенттелген талаптарга ылайык жүргүзүлүшү керек.

5.2 Прокатканын бетине карата ченемдүү багытталган чойуучу чыңалуулардын аракетине дуушар болгон конструкциялардын элементтери үчүн болот прокат прокаттын калыңдыгынын багытына карай кепилдүү механикалык касиеттерге ээ болушу керек.

5.3 Болоттун иштөөсүнүн диаграммалары чойулууда жана кысууда, прокатканын багытына узатасынан жана туурасынан, ошондой эле прокатканын бетине нормалдуу катары кабыл алууга жол берилет.

5.4 Кесилишинин толук пластификацияланышына чейин пластикалык дефор-мациялардын өнүгүүсүн эске алуу менен эсептелүүчү конструкциялардын элементтери үчүн болот болоттун иштөөсүнүн диафрагмасында агып кетүүчүлүк аянтын ээлеши керек жана төмөнкү талаптарды канааттандырышы керек: агып кетүүчүлүктүн чегине σ_y (σ_m) карата убактылуу каршылыгынын катышы σ_u (σ_b) 10 дон кем эмес болушу керек.

5.5 Конструкциялар үчүн МАСТ 27772, МАСТ 14637, МАСТ 535, МАСТ 19281 боюнча техникалык талаптары бар фасондук (уголоктор, двутаврлар, швеллерди), такта, жазы тилкелүү универсалдуу прокатты жана МАСТ 16523 боюнча көмүртектүү болоттон жука такталуу прокатты, жана МАСТ 17066 боюнча жогорулатылган бекемдиктеги болоттон, МАСТ 11474 боюнча муздак ийилген профилдерди, МАСТ 30245 боюнча ийилген туюк квадраттык жана тик бурчтуу профилдерди, МАСТ 535 жана МАСТ 19281 боюнча сорттуу прокат (тегерек, квадрат, тилке) , МАСТ 10705 жана МАСТ 10706 боюнча электр ширетилген түтүктөрдү, МАСТ 8731 боюнча ысык деформацияланган түтүктөрдү колдонуу керек.

5.6 Болот конструкциялар үчүн куймаларды (таяныч бөлүктөр ж.б.) МАСТ 977 боюнча куймалардын II жана III топтору үчүн талаптарды канааттандыруучу 15Л, 25Л, 35Л жана 45Л көмүртектүү болоттон жана ошондой эле МАСТ 1412 талаптарын канааттандыруучу СЧ15, СЧ20, СЧ25 жана СЧ30 маркаларындагы көк чоюндан долбоорлоо керек.

5.7 Болот конструкцияларын ширетүү үчүн төмөнкүлөрдү колдонуу керек: МАСТ 9467 боюнча кол менен жаа ширетүүсү үчүн электроддорду; МАСТ 2246 боюнча ширетме зымдарын, МАСТ 9087 боюнча флюстарды, автоматтык жана механизацияланган ширетүү үчүн МАСТ 26271 боюнча тоскоктук зымды, МАСТ 8050 боюнча көмүркычкыл газын, МАСТ 10157 боюнча аргонду. Колдонулуучу ширетүү материалдары жана ширетүүнүн технологиясы тигиштин металлынын убактылуу каршылыгынын маанисин негизги металлдын убактылуу R_un каршылыгынын ченемдик маанисинен төмөн эмес, ошондой эле тиешелүү ченемдик документтер менен белгиленген жана В.5 таблицага ылайык катуулуктун, соккулук илээшчектиктин жана ширетме бирикмелериндеги металлдын салыштырмалуу узаруусун камсыз кылуусу керек.

5.8 Буроолуу бирикмелер үчүн МАСТ 1759.0, МАСТ ISO 898-1, МАСТ ISO 898-2 техникалык талаптарына жооп берүүчү болот буроолорду жана үлүктөрдү, МАСТ 18123 талаптарына жооп берүүчү эбелектерди жана 5.9 да көрсөтүлгөн жогорку бекемдиктеги буроолорду колдонушат.

Буроолорду МАСТ 15589, МАСТ 15591, МАСТ 7798, МАСТ 7796 жана  МАСТ 7805 боюнча колдонуу керек. 

Үлүктөрдү МАСТ 5915 жана МАСТ 5927 боюнча колдонуу керек.

Буроолорду үзүлүүгө жана чоюлууга иштетүүдө үлүктөрдүн бекемдик класстарын буроолордун бекемдик класстарына ылайык кабыл алуу зарыл:

5- 5.6 да жана 5.8де ; 8 де -8.8; 10-до 10,9; 12- 12,9.

Буроолор үзүлүүгө гана иштеген учурда буроолордун бекемдик классы үлүктөрдүн бекемдик классы 5.6 жана 5.8 болгондо 4; 8.8 болгондо 5; 10.9 болгондо 8; 12,9 болгондо 10.

Эбелектерди МАСТ 11371 боюнча тегерек, кыйшык МАСТ 10906 жана пружиналуу нормалдуу – МАСТ 6402 боюнча колдонуу керек. Жогорку бекемдиктеги буроолор деп бекемдик классы 10.9 дан төмөн эмес буроолорду эсептөө керек.

5.9 Пайдубал буроолору үчүн МАСТ 24379.0 жана В.6 табл. талаптарына жооп берүүчү болот буроолорду колдонушат.

Пайдубалдык жана диаметри 48 мм ге чейинки U – сымал буроолор үчүн үлүктөрдү МАСТ 5915 техникалык талаптары боюнча, 48 мм ден жогору – МАСТ 10605 боюнча колдонушат. Ст3пс2, Ст3сп2, Ст3пс4, Ст3сп4 болоттон пайдубалдык буроолор үчүн жана диаметри 20 диаметри 48 мм ге чейин МАСТ ISO 898-2 боюнча бекемдик классы 4 болгон үлүктөрдү колдонушат, диаметри 48 мм ден жогоркуларга МАСТ 18126 боюнча 02 тобунан төмөн эмес материалдан үлүктөрдү колдонушат. Диаметри 48 мм ге чейинки 09Г2С маркасындагы болоттон жана МАСТ 19281 боюнча пайдубалдык буроолор үчүн МАСТ ISO 898-2 боюнча 5 тен төмөн эмес бекемдик классындагы үлүктөрдү, 48 мм ден жогорку диаметрдегилерге МАСТ 18126 боюнча 05 тобунан төмөн эмес материалдан колдонушат.

Буроолор үчүн колдонулуучу болоттун маркаларынан үлүктөрдү колдонууга жол берилет.

5.10 Фрикциондук жана фланецтик бирикмелер үчүн МАСТ 22356 талаптарына жооп бере турган 40Х “селект” болотунан жогорку бекемдиктеги буроолорду колдонушат, ал эми алардын конструкциясын жана өлчөмдөрүн МАСТ 22353 боюнча кабыл алышат аларга үлүктөр менен эбелектерди МАСТ 22354 жана МАСТ 22355 боюнча кабыл алышат.

Фланецтик бирикмелер үчүн убактылуу каршылыгы 1100 Н/мм² кем болбогон климаттык аткаруудагы ХЛ жогорку бекемдиктеги буроолорду колдонуу керек.

5.11 Асма жабуулардын көтөрүүчү элементтери, электр берүүнүн аба чубалгыларынын таянычтарынын чойгучтарды, бөлүштүрүүчү түзүлүштөрдүн, транспорттун контакттык тармактары, мачталар жана мунаралар, ошондой эле алдын ала чыңалган конструкциялардагы чыңалуучу элементтер үчүн төмөнкүлөрдү колдорнушат:

МАСТ 3062, МАСТ 3063, МАСТ 3064 боюнча спиралдуу аркандар;

МАСТ 3066, МАСТ 3067, МАСТ 3068, МАСТ 3081, МАСТ 7669, МАСТ 14954 боюнча кош эшилген аркандар;

МАСТ 3090, МАСТ 7675, МАСТ 7676, МАСТ 18901боюнча жабык көтөрүүчү аркандар;

МАСТ 7372 талаптарына жооп бере турган аркандык зымдан түзүлүүчү параллелдик зымдардын бир тутамы жана түйдөгү.

5.12 Болот конструкциялар үчүн колдонулуучу материалдардын физикалык мүнөз-дөмөлөрүн В.7 таблицасына ылайык кабыл алышат.

5.13 В тиркемесинин механикалык касиеттерине жана химиялык курамына талаптарын ушул ченемдерди аткарган шартта белгиленген формадагы шайкештиктин сертификатына ээ болгон башка материалдарды колдонууга жол берилет.

Эсептик мүнөздөмөлөрүн аныктоонун принциптери

          5.14 Болот прокатынын жана түтүктөрдүн эсептик каршылыктары конструкциялардын жана элементтердин чектүү абалдары агып кетүүчүлүктүн чегине барабар чыңалуулардагы пластикалык деформациялардын өнүгүүсүнүн кесепети катары, ошондой эле убактылуу каршылыкка барабар чыңалуулардагы талкалануунун кесепети катары жетишилиши мүмкүн экендигин эске алуу менен аныкталышы керек.

5.15 Агып кетүүчүлүктүн чегинин фактылык маанилеринин жана убактылуу каршылыктан ченемдүүлүктөн, ошондой эле кесилиштин өлчөмдөрүнүн номиналдык маанилеринен мүмкүн болгон жагымсыз жагына четтөөлөр материал γ_m боюнча бекемдиктин коэффициенти менен эске алынышы керек.

5.16 Болот прокаттын жана түтүктөрдүн эсептик каршылыктары Г.1 таблицасынын формулаларына ылайык эсептелиши керек, бул жерде прокатка стандарттарда көрсөтүлгөн жана болоттун механикалык касиеттерине баа берүү үчүн колдонулуучу γ_m коэффициентинин маанисин Г.2 таблицасына ылайык контролдун методдоруна жараша кабыл алуу зарыл. Такталык, жазы тилкелүү универсалдуу жана фасондуу прокаттын чоюлуудагы, кысуудагы жана ийилүүдөгү ченемдик жана эсептик каршылыктарынын маанилери (МАСТ 27772 боюнча болот үчүн) Г.3 таблицада, түтүктөр үчүн Г.4 таблицада келтирилген. Прокаттын торецтик бетин бырыштырууга эсептик каршылыктардын маанилери, цилиндрдик шарнирлердеги жергиликтүү бырыштыруу жана катоктордун диаметралдык кысуусунун маанилери Г.5 таблицасында келтирилген.

5.17 Ийилген профилдердин эсептик каршылыктарын алар жасалган такталык прокаттын эсептик каршылыктарына барабар катары кабыл алуу керек; күйгүзүүгө жана цинктөөгө дуушар кылынбаган муздак формаланган профилдердин эсептик каршылыгын ийилүү зоналарындагы болоттун бекемделишин эске алуу менен аныктоого жол берилет.

5.18 Болоттун чарчоосунун эсептик каршылыктары болоттун мүнөздөмөлөрүнө, чыңалган абалынын түрүнө, түйүндүн жана бирикменин конструктивдик чечилишине, деталдарды иштетүүнүн технологиясына жана тешиктердин пайда болушуна жараша белгилениши керек. Чарчоонун эсептик каршылыгын аныктоодо кошумча түрдө жүктөмдүн түрүн, чыңалуунун циклдеринин санын, чыңалуунун эң чоң жана эң кичине маанилерин эске алуу зарыл.

5.19 Куймалардын, чыңалтуулардын, болот аркандардын, жогорку бекемдиктеги зымдан тутамдардын жана түйдөктөрдүн, пайдубалдык жана U сымал буроолордун, ошондой эле фрикциондук бирикмелердеги жогорку бекемдиктеги буроолордун эсептик каршылыктары Г.6 таблицанын формулаларына ылайык аныкталышы керек. Көмүртектүү болоттон куймаларынын эсептик каршылыктарын Г.7 таблица боюнча кабыл алуу керек, көк чоюндан – Г.8 таблицасы боюнча.

5.20 Эритилген металлдын механикалык касиеттери негизги металлдыкынан төмөн болбогон ширетүүчү материалдарды колдонууда жана ширетүүнүн талаптагыдай технологиясында ширетилген бирикмелердин эсептик каршылыктары Г.9 таблицасы боюнча кабыл алынышы керек. Ширетилген бирикмелердин металлын бурчтук тигиштери менен ченемдик жана эсептик каршылыктарынын маанилерин Г.10 таблицасына ылайык кабыл алуу керек. Ар кандай эсептик каршылыктары бар болоттордон элементтеринин уламалык бирикмелеринин эсептик каршылыктарын эсептик каршылыгынын мааниси төмөн болоттон уламалык бирикмелер үчүн сыяктуу кабыл алуу керек. Бурчтук тигиштери бар ширетүүчү бирикмелердин эсептик каршылыктарынын маанилери аракет кылуучу күчкө карата тигиштин ориентациясына карабастан кабыл алынышы керек.

5.21 Бир буроолуу бирикмелердин эсептик каршылыктары Г.11 таблицасына ылайык аныкталышы керек. Бир буроолуу бирикмелердин үзүлүүгө жана чоюлууга ченемдик жана эсептик каршылыктарынын маанилерин Г.12 таблицасы боюнча, буроолор менен бириктирилүүчү элементтердин бырышуусуна эсептик каршылыгы Г.13 таблицасы боюнча кабыл алуу керек. Пайдубалдык буроолордун чоюлууга эсептик каршылыгын Г.14 таблицасы боюнча кабыл алуу керек. МАСТ 22356 боюнча 40Х “селект” маркасындагы болоттон жогорку бекемдиктеги буроолордун чоюлууга эсептик каршылыктарынын маанисин Г.15 таблицасы боюнча кабыл алуу керек.

6 Имараттардын жана курулмалардын конструкцияларын эсептөөнүн принциптери

6.1 Болот конструкцияларынын эсебин чектүү абалдардын методу боюнча аткаруу керек.

Айрым учурларда (мисалы, техникалык абалын балоодо, реконструкциялоону долбоорлоодо ж.б.) конструкциялардын элементтерин бекемдигин баалоодо ыктымалдуулуктун методдорун колдонууга жол берилет.

6.2 Жалпы учурда конструкцияларды эсептөөдө чектүү абалдардын эки тобу каралышы керек: а)биринчи топ -пластикалык (илээшчек), морт жана чарчоодон талкалануу; форманын же абалдын туруктуулугун жоготуу; өзгөрүлүүчү системага өтүү; конфигурациянын сапаттык өзгөрүүсү ошондой эле эксплуатациялоого толук жараксыздыкка алып келүүчү ашыкча пластикалык деформациянын натыйжасында геометрикалык форманын бузулушу; б)экинчи топ – которулууларга, термелүүлөрдүн амплтудаларына, бирикмелердеги жылышууларга, ошондой эле конструкциялардын ченемдүү эксплуатациясын кыйынчылыкка учуратуучу же имараттардын жана курулмалардын узак мөөнөттүүлүгүн төмөндөтүүчү жергиликтүү бузулуулардын жана чектелген жаракалардын пайда болушу.

6.3 Биринчи топтун чектүү абалдарын кароодо аракет кылуучу жана чектүү күч факторлорун (жүктөмдөрдү, күчтөрдү, чыңалууларды) салыштыруу формасында текшерүүлөр жүргүзүлүшү керек. Конфигурациянын сапаттык өзгөрүүсүн баалоодо же геометрикалык форманын ашыкча пластикалык деформациянын аркасында бузулушунда тиешелүү деформациялык факторлордун (которулууларды, деформацияларды, бирикмелердеги жылышууларды) текшерүүлөрү жүргүзүлүшү керек. Экинчи топтун чектүү абалдарын кароодо фактылык жана чектүү деформациялык факторлорду салыштыруу формасындагы текшерүүлөр аткарылышы керек.

6.4 Конструкциялардын элементтеринин көтөрүүчү жөндөмдүүлүгүн эсептөөдө күчтөр (чыңалуулар) жүктөмдөрдүн жана таасирлердин эсептик маанилеринен каралып жаткан кесилиштер же элементтер кабыл алышы мүмкүн болгон чектүү күчтөрдөн (чыңалуулардан) ашпоосу керек. Чектүү күчтөр (чыңалуулар) материалдын эсептик каршылыгын колдонуу менен аныкталышы керек, эреже катары, баштапкы кемчиликтерди эске алуу менен жөнөкөй жүктөмдө.

6.5 Эксплуатациялоого толук жараксыздык шарты боюнча конструкцияларды эсептөөдө (чектүү абалдардын биринчи тобу), жүктөмдөрдүн жана таасирлердин эсептик маанилерине ылайык келүүчү бирикмелердеги толук же калдыктуу которуулар жана жылышуулар ченемдик документтерде белгиленген алардын чектүү маанилеринен ашпоосу керек, ал эми ага жеткенде конструкция алмашууга же капиталдык ремонттоого жатат. Биринчи топтун чектүү абалдарын текшерүүдө толук же калдыктуу которулууларды материалдын серпилгичтүү деформациялардын чегинен ашып иштөөсүн эске алуу менен аныктоо зарыл. Бул учурда жөнөкөй жана бир жолку жүктөө жөнүндө сунушту пайдаланууга жол берилет.

6.6 Конструкцияны ченемдүү эксплуатациялоону кыйындатуу шарты боюнча эсептөөдө (чектүү абалдардын экинчи тобу) тиешелүү эсептик жүктөмдөрдөн которулуулар, термелүүлөрдүн амплитудалары, бирикмелердеги жылышуулар ж.б. технологиялык, конструктивдик, физиологиялык же эстетико-психологиялык талаптардын негизинде ченемдик документтерде белгиленүүчү алардын чектүү маанилеринен ашпоосу керек. Конструкциялардын которулууларын жана термелүүлөрүнүн амплитудаларын, ошондой эле бирикмелердеги жылышууларды экинчи топтун чектүү абалдарын текшерүүдө эреже катары, материалдын серпилгичтүү деформациялардын чектеринде иштөөсүндө, кесилиштердин буроолор үчүн тешиктерден начарлоосун эске албастан аныктоо зарыл.

6.7 Жаңыларды долбоорлоодо жана орун алган конструкциялардын техникалык абалын баалоодо адекваттуу эсептик моделдер колдонулушу керек, алардын жардамы менен төмөнкүлөр аткарылат: системанын айрым элементтеринин ортосундагы күчтөрдүн (чыңалуулардын) бөлүштүрүлүшүн аныктоо; чектүү тең салмактуулуктун тиешелүү шарттарын анализдөөнүн негизинде чектүү жүктөмдөрдү (чыңалууларды) аныктоо; тең салмактуулуктун туруктуулугун аныктоо жана күчтөрдүн (чыңалуулардын) оор маанилерин аныктоо; бүтүндөй системанын жана айрым элементтердин деформативдүүлүгүнүн параметрлерин аныктоо. Көрсөтүлгөн максаттарды ишке ашыруу үчүн эреже катары, төмнкү эсептик моделдерди пайдалануу зарыл: жалпак жана мейкиндиктик стержендик системалар (устундук, рамалык, аркалык, комбинирленген ж.б.); бүтүндөй же туурасынан өтмө кесилиштеги айрым стержендик элементтер, анын ичинде кесилиштин ийилчээк, перфорацияланган же гофрланган бөлүктөрү менен; пластинкалар, анын ичинде стержендик элементтин курамына кире турган (текчелер, дубалчалар, ийкемсиздик кырлары); айлануунун жука дубалдуу кабыкчалары (цилиндрлик. Коникалык, сферикалык ж.б.), анын ичинде моментсиз чыңалган абалда тургандар; жука дубалдуу мембраналык системалар; ванттуу-стержендик, жалпак жана мейкиндиктик ванттык жана асма системалар; конструкциялардын элементтеринин түйүндөрүнүн жана бирикмелеринин атайын моделдери. Ар кандай эсептик мүнөздөмөлөрдү аныктоо үчүн (ички күчтөрдү, чектүү жана оор күчтөрдү, которулууларды, термелүүлөрдүн жыштыгын жана формаларын ж.б) каралып жаткан конструкцияга тиешелүү бир нече эсептик моделдерди колдонууга жол берилет. Эсептик моделдер жана эсептөөнүн негизги өбөлгөлөрү, эреже катары, конструкциялардын иштөөсүнүн чыныгы шарттарын чагылдырышы керек.

6.8 Зарыл болгон учурларда күчтөрдү (чыңалууларды) бөлүштүрүүнү геометриялык жана физикалык түз сызыктуулук эместикти эске алуу менен бирдиктүү мейкиндиктик конструкциялар катары эсептөөнүн негизинде аныктоо керек.

Мейкиндиктик конструкцияларды жалпак системаларга жана айрым элементтерге бөлүүгө негизделген эсептөөнүн жакындатылган методдорун колдонууга жол берилет, бул учурда элементтердин өз ара жана негиз менен аракетин эске алуу керек. Элементтердеги күчтөр жана конструкциялардын которулуулары брутто кесилиштер менен алардын иштөөсүнүн шарттарынан аныкталышы керек. Конструкциялардын элементтериндеги күчтөрдү аныктоодо ширетилген жана фрикциондук бирикмелерди ийкемсиз катары кароого жол берилет.

6.9 Статикалык аныкталбай турган системалар үчүн эсептик күчтөрдү (ийүүчү жана толгочу моменттер, узата жана туурасынан күчтөр) системанын серпилгичтүү иштөөсүнүн божомолунда деформацияланбаган схема боюнча эсептеле алышат. Мындай системалардын айрым элементтери алынган эсептик күчтөрдүн аракеттерине деформацияланган схема боюнча жана материалдын иштөөсүнүн серпилгичтүү деформациялардын чектеринде гана эмес, алардын чектеринен тышкары дагы ишин эске алуу менен эсептелиши мүмкүн.

6.10 Бир катар кесилиштерде пластикалык шарнирлердин пайда болушунун натыйжасында талкалануунун кинематикалык механизминин пайда болушун эске алуу менен чектүү тең салмактуулуктун методу боюнча эсептөөнү аткарууга туруктуулукту жоготуудан бекитилген статикалык аныкталбаган кесилбеген жана кыпчылган устундар жана рамалык конструкциялар үчүн сыяктуу аткарууга жол берилет.

6.11 Рамалык конструкцияларды эсептөөдө бекитилген же бекитилбеген мейкиндиктик жана жалпак системаларды айырмалоо зарыл (1-сүр. кара). Биринчи учурда системанын кайсы болбосун стержени түз сызыктуу акыркы которууларга ээ болбойт, жана конструкциянын көтөрүүчү жөндөмдүүлүгүнө баа берүү алардын айрым элементтеринин өз ара жана негиз менен аракетин эске алуу менен текшерүү жолу менен аткарылышы мүмкүн. Экинчи учурда, айрым элементтерин текшерүү менен катар, түйүндүү которулууларын эске алуу менен бүтүндөй системанын чектүү абалына жетүүнүн мүмкүндүгүн баалоо зарыл. Эгерде бошотуунун конструкциялары (мисалы, байланышты) анын түйүндүү которулууларын беш эседен кем эмес кичирейтсе, жана бул учурда аларга бериле турган бардык күчтөрдү кабыл ала алса, анда системаны бекитилген деп эсептөө керек.

1 сүрөтү– Тутумдар схемасы

а – жылышуудан бошогон, б – жылышуудан бошогон эмес

6.12 Өзөктүк тутумунун айрым элементтеринин жүк көтөрүмдүүлүк жөндөмдүүлүгүн текшерүүдө алардын өз ара жана жерпай менен өз ара аракеттенишүү, эреже катары, түйүндүк жүктөө учурунда ийкемдүү идеалдуу системалардын туруктуулугун талдоодон орнотуу зарыл болгон өзөктөрдүн эсептелген узундугун колдонуу жолу менен эске алууга болот. Өзөктүн эсептелген узундугун каралып жаткан өзөктөгү кысуу күчү эң чоң болгон жүктөрдүн айкалышы үчүн аныктоого жана алынган маанини текшерүүдө жана жүктөмдөрдүн башка айкалыштары үчүн колдонууга жол берилет.

6.13 Конструкциялардын элементтеринин (устунду, өзөктүрдүн, жартакчалардын ж.б.) эсеби, эреже катары, геометриялык линиялуу катыштарды пайдалануу менен аткарылууга тийиш (ийрейүүлөрү үчүн жакындаштырылган туюнтулушу, элемент менен хорданын узундугунун ортосундагы теңдик ж. б.). Конструкциялардын элементтеринин жылышынан келип чыккан геометриялык сызыктуу эместигин эсепке алуу күчтѳнүүлөрдүн жана жылышуулардын 5% тен ашык өзгөрүүсүн пайда кылган системаларды эсептөөдө эске алынууга тийиш. Геометриялык сызыктуу эместигин эске алуу менен эсептөөлөрдү аткарууда тутумдун жалпы деформацияларына байланыштуу күчтөрдүн аракет багытындагы өзгөрүүлөр аныкталууга тийиш (көз салуу эффекти). Геометриялык сызыктуу эмес теориянын негизинде эсептөөлөр тиешелүү ченемдер боюнча өзүнчө, атайын белгиленген учурларда жүзөгө ашырылышы керек.

6.14 Серпилгич эмес деформацияларды (физикалык сызыктуу эместик) эске алуу менен эсептөөлөрдө жөнөкөй жүктөө шарттарында чакан серпилгич деформациялар теориясын колдонууга жол берилет. Конструкциялардын жүктөмдүн максималдуу маанисине чейин бир жолу чоңоюусун эсептөөдө сызыктуу эмес серпилгич материал жөнүндө болжолдоону колдонуу зарыл, ал эми жүктөмдөрдүн мүмкүн болгон азаюусу болгон учурда, анын ичинде кайталап өзгөрүлмө жүктөөдө серпилгич жүктөм (серпилгич пластикалык материал) жөнүндө гипотезаны колдонууга жол берилет.

6.15 Конструкциялардын элементтери, эреже катары, деформацияланбаган чөйрө чеги жана геометриялык гипотезаларды: жалпак кесилиштерди, сектордук аянттарды жана түз ченемдерди колдонуу менен кесилиштин жука дубалдуу эсептик моделинин негизинде эсептелиши керек. Кесилиштин деформациялануучу чөйрө чеги бар элементтерди эсептөөдө кесилиштин контурунун бузулушунун бүтүндөй элементтин жүк көтөрүүчүлүгүнө тиешелүү таасири эске алынышы керек.

6.16 Эгерде олуттуу майышма деформациялар нормалдуу эксплуатациялоону кыйындатпаса же алар локалдуу мүнөзгө ээ болсо жана бүтүндөй конструкциянын иштөө жөндөмдүүлүгүнө таасирин тийгизбесе, ошол эле убакытта 5.4-пункттун талаптарын канааттандырса, конструкцияларды эсептөөнү болоттун убактылуу каршылыгы боюнча аныкталган эсептелген каршылыгын колдонуу менен жүргүзүүгө жол берилет.

6.17 Татаал чыңалуу абалында иштеген элементтер жана кесилиштер үчүн бекемдиктин энергетикалык теориясынын негизинде аныкталган берилген чыңалууларды колдонууга жол берилет.

6.18 Конструкцияларды жана элементтерди эсептөөдө, эреже катары, алардын маанилеринин дал келүү ыктымалдыгын эске алуу менен төмөнкү мүмкүн болгон алгачкы кемчиликтерди эске алуу зарыл:

даярдоо жана тургузууда алынган долбоордук өлчөмдөрдөн, формалардан жана позициялардан геометриялык четтөөлөр (жалпысынан элементтердин ийрилиши, дубалдардын жана алкактардын ийрилиши, окторду түйүндөрдө борборлоштуруу, элементтердин огунун долбоордук абалдан четтөөсү, бекитүү чекиттеринин ортосундагы элементтердин ийрилиши ж. б.);

жүктөмдүн долбоордук абалынан жылышуусу;

прокат, ийилүү, муздак түзөтүүү, ширетүү ж. б.

Эгерде эсептөө колдо болгон конструкциялардын техникалык абалын баалоо үчүн аткарылса, анда изилдөөнүн маалыматтары боюнча кабыл алынган даярдоо жана монтаждоо учурунда, ошондой эле эксплуатациялоо процессинде алынган иш жүзүндөгү геометриялык четтөөлөр эсепке алынууга тийиш. Геометриялык четтөөлөр конструкциялардын ишенимдүүлүгүн баалоодо гана эмес, имараттардын тыш өлчөмдөрүн белгилөөдө (мисалы, кран менен түркүктүн ортосундагы мүмкүн болгон иш жүзүндөгү жылчыкты баалоодо) эксплуатациялоонун коопсуздугунун талаптары боюнча да эске алынууга тийиш.

6.19 Конструкциялардын өздүк калдык чыңалууларын (ширетүүдөн, прокаттоодон, муздак түздөөдөн ж.б.) тышкы жүктөмдөн деформациялар менен шарттуу деформацияларды алгебралык суммалоо жөнүндө гипотезанын негизинде конструкциялардын эсептөөлөрүндө эске алууга жол берилет.

6.20 Жалпы учурда баштапкы кемчиликтер тутумдардын жана конструкциялардын статикалык эсебинде да, айрым элементтердин кесилиштерин тандоодо да эске алынууга тийиш.

6.21 Идеалдаштырылган эсептөө схемасынын негизинде узатасынан багытталган күчтөнүүлөр гана аныкталган элементтерди эсептөөдө (мисалы, борборлото-кысылган элементтер) зарыл болгон учурда мүмкүн болгон баштапкы ийрилик жана мүмкүн болгон түйүндөрдөгү окторду борборлоштуруу эске алынууга тийиш. Идеалдаштырылган эсептөө схемасы күч тегиздигиндеги моменттерди гана аныктаган ийилүүчү элементтер үчүн зарыл болгон учурда күчтүк тегиздигинен жүктөрдүн кокустук жылышынан же мүмкүн болгон баштапкы ийилүүдөн келип чыгуучу мүмкүн болгон кошумча толгоочу жана ийилтүүчү моменттерин эске алынышы керек.

6.22 Конструкцияларды жана бирикмелерди эсептөөдө 5.16, 5.20 жана 5.21-пункттарда көрсөтүлгөн талаптарга кошумча төмөнкүлөр эске алынууга тийиш: эсептик каршылыкты пайдалануу менен бекемдикке эсептелүүчү конструкциялардын элементтери үчүн γ_m=1,25 материал боюнча ишенимдүүлүктүн кошумча көмөк чоңдугу; тиешелүү ченемдик документтерде келтирилген конструкциялардын жана бирикмелердин элементтеринин иштөө шарттарынын көмөк чоңдуктары.

6.23 Конструкциялардын бир катар элементтери үчүн иштөө шарттарынын көмөк чоңдуктары Д тиркемесинде келтирилген.

7 Октук күчтөр жана ийилүү боюнча болот конструкциялардын элементтерин эсептөө

Борборлото-чоюулган жана борборлото-кысылган элементтер

7.1 7.2-пунктта көрсөтүлгөндөн тышкары, N күчү менен борбордук чоюууга же кысууга дуушар болгон элементтердин бекемдигин эсептөө төмөнкү формула боюнча жүргүзүлүүгө тийиш

                                                   (1)

Бир текче буроо менен бекитиле турган жалгыз бурчтан чоюлган элементтер бекитилген жерлердеги кесилиштердин бекемдигин эсептөө (1) жана (2) формулалар боюнча аткарылышы керек. Мында (2) формуладагы γ_c мааниси ушул стандарттардын Д тиркемесине ылайык кабыл алынууга тийиш.

7.2 R_u/γ_u˃R_y катышы бар болгон болоттон жасалган конструкциялык чоюулган элементтердин бекемдигин эсептөө, анын иштеши мүмкүн болгон металл агуучулук чегине жеткенден кийин да төмөнкү формула боюнча аткарылышы керек.

                                                    (2)

7.3 N күчү менен борбордук кысууга дуушар болгон бүтүн дубалдуу элементтеринин туруктуулугун эсептөө төмөнкү формула боюнча жүргүзүлүүгө тийиш.

                                                    (3)

φ маанилери формулалар аркылуу аныкталышы керек: 0 < ≤ 2.5 учурда

;                                    (4)

2,5 < ≤ 4,5 учурда

          (5)

≤ 4,5 учурда

;                                             6)

φ сандык маанилери 3.7. таблицада келтирилген.

7.4 Жалгыз бурчтуу өзөктөр 7.3-пунктта көрсөтүлгөн талаптарга ылайык борбордук кысууга карата эсептелиши керек.

Жалгыз бурчтардан мейкиндик конструкциялардын алкактарын жана тордомо элементтерин эсептөөдө ушул ченемдердин 17.8-пунктунун талаптарын аткаруу керек.

7.5 λx < 3λy болгон ачык П түрүндөгү кесилиштер туташ дубалдары менен кысылган элементтер, мында λx жана λy тиешелүүлүгүнө жараша х-х жана у-у огуна перпендикуляр болгон тегиздиктеги элементтин эсептелген ийкемдүүлүгү (2-сүрөт), планкалар же торлор менен бекемдөөгө сунушталат, мында 7.6 жана 7.8-пункттардын талаптары аткарылууга тийиш.

2 сүрөтү – Элементтердин П-түрүндөгү кесилиштери

a – ачык; б,в – планкалар жана торлор менен бекемделген

Планкалар же торлор жок болгон учурда мындай элементтер (3) формуласы боюнча эсептөөдөн тышкары төмөнкү формула боюнча туруктуулугун жоготуунун ийилүүчү-толгонуучу формасында туруктуулугун текшерүү керек

                                                (7)

мында φ_у – 7.3-пункттун талаптарына ылайык эсептелген ийилүү көмөк чоңдугу;

с - көмөк чоңдугу, төмөнкү формула аркылуу аныкталат

                                      (8)

мында

- оордук борбору менен ийилүү борборунун ортосундагы салыштырмалуу аралык.

Бул жерже

J_ω - кесилиштин секториалдык инерция моменти;

b_i; t_i - демек, кеслишти түзгөн тик бурчтуу элементтердин туурасы жана калыңдыгы.

2-сүрөттө көрсөтүлгөн кесилиштер үчүн,  маанилери жана α төмөнкү формула аркылуу аныкталышы керек:

                          (9)

мында

7.6 Бутактары планкалар же торлор менен туташтырылган курамдык кысылган өзөктөр үчүн салыштырмалуу эркин огуна карата φ көмөк чоңдугу (4) ÷ (6) формулалары менен аларда ка аламаштыруу менен. мааниси 1-таблицада келтирилген маанилерге жараша аныкталышы керек. Торлору бар курамдык өзөктөрдө, жалпысынан өзөктүн туруктуулугун эсептөөдөн тышкары, түйүндөрдүн ортосундагы жерлерде айрым бутактардын туруктуулугун текшерүү керек. Планкалардын ортосундагы участокто λ₁, λ₂, λ₃ айрым бутактарынын ийкемдүүлүгү 40тан ашпоого тийиш. Тегиздиктердин биринде туташ такта бар болсо (сүрөт.2, б, в) бутактын ийкемдүүлүгү планкалардын тегиздигине перпендикуляр анын огуна карата жарым кесилиштин инерциясынын радиусу боюнча эсептелиши керек.

1 –т а б л и ц а

Торчолуу курамдуу өзөктөрдө түйүндөрдүн ортосундагы айрым бутактардын ийкемдүүлүгү 80ден көп болбошу керек жана өзөктүн жалпы берилген ийкемдүүлүгүнөн ашпашы керек. Мындай өзөктөрдү эсептөө деформацияланган схема боюнча жүргүзүлгөн шартта, бутактардын ийкемдүүлүгүнүн жогору, бирок 120дан көп эмес маанилерин кабыл алууга жол берилет.

7.7 Бурчтардан, швеллерден ж. б. тыгыз же прокладкалар аркылуу бириктирилген курамдык элементтердин эсеби ширетилген планкалардын ортосундагы (нак) же четки буроолордун борборлорунун ортосундагы эң чоң аралыктар ашпаган шартта туташ-дубалдар катары аткарылышы керек:

кысылган элементтер үчүн 40i

чоюулган элементтер үчүн 80i

Бул жерде бурчтун же швеллердин инерция радиусу i бөлгүчтөрдүн тегиздигине параллелдүү огуна салыштырмалуу таврлуу же коштаврлуу кесилиштери үчүн, ал эми кайчылаш кесилиштер үчүн минималдуу болушу керек. Бул учурда, кысылган элементтин узундугу ичинде, жок эле дегенде, эки төшөндүлөр коюлушу керек.

7.8 Кысылган курамдык өзөктөрдүн туташтыруучу элементтерин (планкаларды, торлорду) эсептөө өзөктүн бүткүл узундугу боюнча туруктуу кабыл алынган жана төмөнкү формула боюнча аныкталган шарттуу туурасынан багытталган күч Qfic менен жүргүзүлүүгө тийиш

,                                         (19)

мында N – курамдык өзөктөгү узатасынан багытталган күч;

j – бириктирүүчү элементтердин тегиздигиндеги курамдык өзөк үчүн алынган узатасынан ийилүү көмөк чоңдугу. Шарттуу туурасынан багытталган күчтү төмөндөгүдөй бөлүштүрүш керек: туруктуулугун текшерүү жүргүзүлүп жаткан огуна перпендикуляр тегиздикте жаткан планкалардын (торлордун) ортосунда бирдей бириктирүүчү тилкелер (торлор) болгондо; туташ такта жана бириктирүүчү планкалар (торчолор) болгондо-тактага параллель тегиздикте жаткан такта жана планкалардын (торчолордун) ортосунан экиге бөлүнөт; тең жактуу үч кырлуу курамдык өзөктөрдү эсептөөдө бир тегиздикте жайгашкан бириктирүүчү элементтердин тутумуна туура келген шарттуу туурасынан багытталган күч 0,8 ге барабар кабыл алынышы керек.

7.9 Бириктирүүчү планкалардын жана алардын бекитилишинин эсеби (4-сүрөт) жантык тирөөчтөрсүз фермалардын элементтеринин эсеби катары аткарылууга тийиш: планканы кесүүчү F күч, төмөнкү формула боюнча

                                                       (20)

төмөнкү формула боюнча планканы анын тегиздигинде ийилтүүчү М₁ моменти

                                                      (21)

мында Qs, бир кырдын планкасына туура келүүчү шарттуу узатасынан багытталган күч.

7.10 Бириктирүүчү торлорду эсептөө фермалардын торлорун эсептөө катары жүргүзүлүшү керек. Керүүлөрү бар болгон кайчылаш тордун кайчылаш жатнык тирөөчтөрдү эсептөөдө (5-Сүрөт) алкактардын кысылышынан ар бир жантык тирөөчтөрдө пайда болгон жана төмөнкүдөй формула боюнча аныкталган кошумча күч эске алынышы керек

                                                 (22)

мында N – өзөктүн бир бутагындагы күч;

A – бир бутактын кесилиш аянты;

A_d – бир жантык тирөөчтүн кесилиш аянты;

a – формула боюнча аныкталуучу көмөк чоңдугу

                                                (23)

мында a, l и b -5  - сүрөттө көрсөтүлгөн өлчөмдөр

5 сүрөтү – Керүүлөрү бар болгон кайчылаш тордун схемасы

7.11 Кысылган элементтердин эсептелген узундугун азайтуу үчүн каралган өзөктөрдү эсептөө (19) формуласы боюнча аныкталган негизги кысылган элементтин шарттуу туурасынан багытталган күчүнө барабар күч менен жүргүзүлүүгө тийиш.

Ийилүүчү элементтер

7.12 Башкы тегиздиктердин биринде ийилүүчү элементтердин (ийкемдүү дубалы бар, көзөнөктөлгөн дубалы бар жана кран алдындагы устундардан башка) бекемдигин эсептөө төмөнкү формула боюнча аткарылышы керек:

                                               (24)

Ийилүүчү элементтердин кесилиштериндеги τ чыңалууларынын маанилери шартты канааттандырышы керек

                                                    (25)

Эгерде дубал буроо тешиктери менен алсыраса, формуладагы t маанилери (25)төмөнкү формула менен аныкталуучу a  көмөк чоңдугуна көбөйтүлүшү керек

                                                   (26)

мында a – көзөнөктүн кадамы;

d – көзөнөктүн диаметри.

7.13 Ийкемсиздик капталдары менен бекемделбеген устундун дубалынын бекемдигин эсептөө, жогорку алкакка жүктөм колдонулган жерлерде ооп жергиликтүү чыңалуунун s_loc аракетинде, ошондой эле устундардын таяныч кесилиштеринде төмөнкү формула боюнча аткарылышы керек

                                                       (27)

мында s_loc = F/l_eft_w,

бул жерде F – жүктөмдүн (күчтүн) эсептик мааниси;

l_ef – таянуу шарттарына жараша аныкталган жүктөмдү бөлүштүрүүнүн шарттуу узундугу;

6-сүрөттө көрсөтүлгөндөй – таянуу учурда.

l_ef = b+2h,                                                      (28)

мында h – устундун үстүңкү алкагынын калыңдыгынын жана алкак жик катетинин суммасына барабар өлчөм, эгерде астыңкы устун ширетилген болсо (6-сүрөт, а), же текченин сырткы кырынан дубалдын ички бурулуштун башталышына чейинки аралык, эгерде төмөнкү устун прокат болсо (6-сүрөт, б).

6   сүрөтү – Устундуга жүкөмдү бөлүштүрүүнүн узундугун аныктоо үчүн схемалар, а- шитерилген б- прокат

7.14 (24) формуласы боюнча эсептелген устундардын дубалдары үчүн төмөнкү шарттар аткарылышы керек:

                  (29)

мында s_x = M∙y / J_n – устундун огуна параллель болгон орточо дубал тегиздигиндеги нормалдуу чыңалуулар;

s_y – ошол эле, устундулардын огуна перпендикуляр, анын ичинде s_loc, формула менен аныкталат (27);

t_xy – жаныма сызыктуу чыңалуу, (25) формуласы (26) менен эсептелген.

(29) формуласында өз белгилери менен кабыл алынган, ошондой эле s_x жана s_y, чыңалуулары устундун ошол эле чекитинде аныкталышы керек.

7.15 дубалдын тегиздигинде ийилүүчү жана 7.12 жана 7.14-пункттардын талаптарына жооп берген коштаврлуу кесилишкен устундардын туруктуулугун эсептөө төмөнкү формула боюнча жүргүзүлүшү керек

                                                (30)

мында W_c – кысылган алкак үчүн аныкталышы керек;

j_b - Е тиркеме боюнча аныкталуучу көмөк чоңдук.

j_b маанисин аныктоодо l_ef устундун эсептик узундугу үчүн кысылган алкактын бекитүү чекиттеринин туурасынан жылышуудан (узунунан багытталган же туурасынан багытталган байланыштардын түйүндөрү, катуу төшөмөлдүн бекиткич чекиттери)ортосундагы аралыкты кабыл алуу керек; l_ef=l байланыштары жок болгон учурда (мында l – устундун арышы), ашыккорогойлордун эсептик узундугу төмөнкүдөй кабыл алынууга тийиш: lef = l ашыккорогойдун аягында кысылган алкакты горизонталдык тегиздикте бекитүү жок болсо (мында l - ашыккорогойдун узундугу) же горизонталдык тегиздикте кысылган алкакты бекитүү чекиттеринин ортосундагы аралык жана ашыккорогойдун узундугу боюнча.

7.16 Устундардын туруктуулугун текшерүү талап кылынбайт:

а) жүктөмдү катуу төшөмөлдөн өткөрүүдө (оор, жеңил жана ячейкалуу бетонндон жасалган темир-бетон такталар, жалпак жана профилденген металл төшөмөл, толкун сымал болот ж.б.), аны менен тынымсыз устундун кысылган алакагына таянып жана ширетүүчү, буроолор, өзүн өзү кесүүчү буралмалар жана башкалар менен байланышкан; бул учурда сүрүлүү күчтөрүн эсепке алууга болбойт;

б) устундун эсептик узундугунун l_ef, кысылгын алкактын туурасына b карата, коштаврлуу кесилиштин симметриялуу устундары үчүн 2-таблицанын формулалары боюнча аныкталуучу маанилерден ашпаган жана бир кыйла өнүккөн кысылган алкакка карата, ал үчүн чоюлган алкактын туурасы кысылган алкактын туурасынан 0,75 кем эмес болот.

Кысылган алкакты горизонталдык тегиздикте бекитүү фактылык же шарттуу туурасынан багытталган күч менен эсептелиши керек. Бул учурда, шарттуу туурасынан багытталган күчтү төмөндөгүдөй аныктоо керек:

(19) формула боюнча айрым чекиттерде бекитүүдө, керек аныктоого караштуу ийкемдүүлүктүн l= lef /i (бул жерде i - горизонталдык тегиздикте кысылган алкак кесилишинин инерция радиусу), ал эми N төмөнкү формула боюнча аркылуу аныкталышы керек

N=(A_f + 0,25А_w)R_y, (34)            

формула боюнча үзгүлтүксүз бекитилгенде

                                                             (35)

мында q_fic – устундун алкак узундугу бирдигине шарттуу туурасынан багытталган күч;

Qfic - (19) формуласы менен аныкталган шарттуу туурасынан багытталган күч, анда j =1 катары алынышы керек, ал эми N формула (34) боюнча аркылуу аныкталышы керек.

2 – т а б л и ц а

7.17 Эки негизги тегиздикте ийилүүчү элементтердин бекемдигин эсептөө төмөнкү формула боюнча жүргүзүлүшү керек

                                          (36)

мында x жана y - негизги окторго карата каралып жаткан кесилиш чекитинин координаттары.

(36) формуласы боюнча эсептелген устундарда устундун дубалындагы чыңалуунун мааниси эки негизги ийилүү тегиздигинде (25) жана (29) формулалар боюнча текшерилиши керек.

7.16, а-пункттун талаптарын аткарууда эки тегиздикте ийилген устундардын туруктуулугун текшерүү талап кылынбайт.

7.18 статикалык жүктү алып жүрүүчү 530 Н/мм2 чейин агуу күчү менен болоттон жасалган туташ кесилишиндеги кесилиш устундарынын бекемдигин эсептөө, 7.18 7.19 - 7.21, 9.5 жана 9.23-пункттарды эске алуу мененжана төмөнкү формулалар боюнча майышма деформациялардын өнүгүшүн эске алуу менен аткарылышы керек:

башкы тегиздиктердин биринде ийилүүдө, жаныма сызык чыңалуу учурунда t < 0,9Rs (таянуу кесилиштеринен тышкары)

                                              (37)

Башкы эки негизги тегиздиктердин биринде ийилүүдө, жаныма сызык чыңалуу учурунда t < 0,5Rs (таянуу кесилиштеринен тышкары)

                       (38)

бул жерде M, M_x и M_y – ийилүү моменттердин абсолюттук мааниси;

с₁ - (40) жана (41)формулалар боюнча аныкталуучу көмөк чоңдугу;

c_x и c_y - G тиркемеге ылайык кабыл алынган көмөк чоңдуктар.

Устундардын таянуу кесилишинде эсептөө (учурда M = 0; M_x = 0 и M_y = 0) төмөнкү формула аркылуу аныкталышы керек

                                            (39)

Эгерде (37) жана (38) формулаларында таза ийилүү зонасы болсо, с₁, с_x, жана с_y көмөк чоңдуктарынын ордуна, тиешелүүлүгүнө жараша төмөнкүдөй кабыл алынышы керек:

c_1m = 0,5(1 + c); c_xm = 0,5(1 + c_x); c_ym = 0,5(1 + c_y )

М моментинин жана кесилишиндеги туурасынан багытталган Q күчтүн бир убакыттагы аракети менен c₁ көмөк чоңдугун төмөнкү формулалар аркылуу аныктоо керек:

 учурда t ≤ 0,5Rs

c₁ = c                                                  (40)

учурда 0,5Rs <t ≤ 0,9Rs

c₁ = 1,05bc                                     (41)

бул жерде

                                         (42)

Бул жерде c - Е тиркеме боюнча кабыл алынган көмөк чоңдугу;

t жана h – дубалдын калыңдыгы жана бийиктиги;

a – көмөк чоңдугу, барабар a=0,7 дубалдын тегиздигинде ийилген коштаврлуу кесилиши үчүн; a= 0 кеслиштердин башка түрлөрү үчүн;

c₁ – бирден кем эмес жана с көмөк чоңдугунан ашпаган коэффициент.

7.20, 9.5, 9.23 жана 15.1-пункттардын талаптарын эске алуу менен устундарды оптималдаштыруу максатында (37) жана (38) формулалардагы с, с_x жана c_y көмөк чоңдуктарынын маанилерин Е тиркемесинде келтирилген маанилерден аз, бирок 1,0 ден кем эмес кабыл алууга жол берилет.

Буроолор үчүн көзөнөктөр менен дубалдын басаңдатуусу болгондо, жанама сызык чыңалууларынын мааниси, формула (26) менен аныкталган көмөк чоңдугуна көбөйтүлүшү керек.

7.19 Майышма деформациялардын өнүгүшүн эсепке алуу менен өзгөрүлмө кесилиштеги устундардын бекемдигин эсептөө M жана Q күчтөрүнүн эң жагымсыз айкалышы болгон бир участок үчүн гана аткарылышы керек; башка кесилиштеринде майышма деформациялардын өнүгүшүн эсепке алууга жол берилбейт. Агуу күчү 530 Н/мм²ге чейинки, динамикалык, титиреткич же кыймылдуу жүктөмдөрдү кабыл алуучу болоттон жасалган ийилүүчү элементтердин бекемдигин эсептөөнү конструкцияларды жана жабдууларды эксплуатациялоонун талап кылынган шарттарына тоскоол болбогон майышма деформациялардын өнүгүшүн эске алуу менен аткарууга болот.

7.20 Майышма деформациялардын өнүгүшүн эске алуу менен эсептелген устундардын жалпы туруктуулугун камсыз кылуу үчүн 7.16, а-пункттун талаптары аткарылышы керек, же 2-таблицанын формулалары боюнча аныкталган, эсептелген устундун узундугу менен кысылган алкактын жазылыгынын l_ef/b ортосундагы катыштын эң чоң мааниси көмөк чоңдугуна

d = [1 − 0,7(c₁ −1) (c −1)] көбөйтүү жолу менен азайтылган, бул жерде 1 < c₁ ≤ c.

Кысылган алкакка караганда аз өнүккөн устундарды эсептөөдө майышуучулукту эсепке алууга 7.16а пунктунун шарттары аткарылган учурда гана жол берилет.

7.21 Майышма деформациялардын өнүгүшүн эске алуу менен эсептелген устундарда дубалдар 9.10, 9.12, 9.13-пункттардын талаптарына ылайык туурасынан багытталган ийкемсиз капталдар менен бекемделиши керек, анын ичинде топтоштурулган жүктөм колдонулган жерлерде.

7.22 7.20, 7.21, 9.5 жана 9.23-пункттардын талаптары сакталган шартта статикалык жүктөмдү алып жүрүүчү, 20% тен көп эмес айырмаланган, эң чоң ийкемсиз тегиздикте ийилүүчү туруктуу коштаврлуу кесилиштин кесилбеген жана кысылган устундарынын бекемдигин эсептөө (37) формула боюнча таяныч жана арыш моменттерди кайра бөлүштүрүүнү эске алуу менен аткарылышы керек.

Ийилтүүчү М моментинин эсептелген маанилери төмөнкү формуласы боюнча аныкталышы керек

M = aM_maх                                                       (43)

мында М_max – материалдын серпилдүү иштешин болжолдоодо кесилбеген устундан аныкталган арыштагы же таянычтагы эң чоң ийилтүүчү моменти;

a – төмөнкү формула боюнча аныкталуучу моменттерди кайра бөлүштүрүү көмөк чоңдугу

                                             (44)

Бул жерде М_ef - шарттуу ийилтүүчү моменти барабар:

а) маанилеринен чоңураак учтары эркин таянып кесилбеген устундарда:

                                          (45)

                                                  (46)

бул жерде max символу мааниниден кийинкилердин максимумун табуу керек дегенди билдирет;

М₁ – четки арыштагы ийилтүүчү моменти, эркин кысылгын устун катары эсептелген;

M₂ – аралык аралыктын максималдуу ийилтүүчү моменти, эркин кысылгын бир арыштуу устунда катары эсептелген;

a – М₁ моменти аракет кылган кесилиштен эң четки таянычка чейинки аралык;

l – четки арыштын узундугу;

б) учтары кысылган бир арыштуу жана кесилбеген устундарда M_ef = 0,5M₃,

мында M₃ – моменттердин эң чоңу, таянычтарда топослору бар устундар катары эсептелген;

в) бир учу кыпчылып, экинчиси эркин таянган устунда Me_f маанисин (45) формула боюнча аныктоо керек.

(42) формуладагы Q туурасынан келген күчтүн эсептелген маанисин Mmax аракет кыл-

ган жерде кабыл алуу керек. Эгерде Mmax арыштын моменти болсо, устундун таянычтык кеслишитерин текшерүү керек.

7.23 7.22-пункттун талаптарын канааттандырган кесилбеген жана кысылган устундардын бекемдигин эсептөөдө, эки негизги тегиздикте ийилүү болгон учурда t ≤ 0,5Rs 7.22-пункттун талаптарына ылайык эки негизги тегиздикте таяныч жана арыш моменттерин кайра бөлүштүрүүнү эске алуу менен (38) формула боюнча жүргүзүлүшү керек.

Ийилүү менен октук күчкө дуушарланган элементтер

7.24 (47) формула боюнча борбордон тышкары кысылган жана кысылган-ийилүүчү элементтердин бекемдигин эсептөө келтирилген эксцентриситет m_ef≤20 маанисинде, кесилиштин бошоңдугу жок болгондо жана бекемдик жана туруктуулук эсептөөлөрүндө кабыл алынган ийилүүчү моменттердин бирдей маанилеринде аткаруу талап кылынбайт.

7.25 Динамикалык жүктөмдөрдүн түздөн-түз таасирине дуушар болбогон 530 Н/мм² чейин агуу күчү менен болоттон жасалган борбордон тышкары кысылган, кысылган-ийилүүчү, борбордон тышкары чоюлган жана чоюлма-ийилүүчү элементтердин бекемдигин эсептөө,

τ ≤ 0,5R_s жана N/(A_nR_y) ˃ 0,1 болгон учурда төмөнкү формула боюнча аткарылышы керек:

                        (47)

мында N, M_x , M_y – алардын эң жагымсыз айкалышында узатасынан келген күчтүн жана ийилүү моменттеринин абсолюттук маанилери;

n, c_x, c_y – Е тиркемеси боюнча алынган көмөк чоңдуктары.

Эгерде N (A_n R_y ) £ 0,1 болсо (47) формуланы 9.5 жана 9.23-пункттардын талаптарын аткарууда колдонуу керек.

Башка учурларда төмөнкү эсептөө формула боюнча жүргүзүлүшү керек

                            (48)

мында x, y – каралып жаткан кесилиш чекитинин координаттары анын негизги окторуна карата.

7.26 Борбордон тышкаркы кысылган жана кысылган ийилүүчү элементтердин туруктуулугун эсептөө моменттин аракет тегиздигинде (туруктуулукту жоготуунун жалпак формасы) жана моменттин аракет тегиздигинде (туруктуулукту жоготуунун ийилүүчү-толгонуу формасы) аткарылышы керек.

7.27 Симметрия тегиздигине дал келген моменттин аракет тегиздигинде туруктуу кесилиштин борбордон тышкаркы-кысылган жана кысылган-ийилтүүчү элементтеринин туруктуулугун эсептөө төмөнкү формула боюнча жүргүзүлүшү керек

                                                   (49)

Формулада (49) je көмөк чоңдугун аныкталышы керек:

а) формула менен аныкталган шарттуу ийкемдүүлүккө жана кыскартылган салыштырмалуу эксцентриситетке mef карата Ж.2 таблицага ылайык кош дубалдуу жантык тирөөчтөр үчүн

m_ef =hm, (50)

мында h – Ж. 1-таблица боюнча аныкталуучу кесилиш формасынын таасир этүү көмөк чоңдугу;

 – салыштырмалуу эксцентриситет (бул жерде e - эксцентриситет; Wc - эң кысылган булалар үчүн кеслиштин каршылык моменти);

б) ийилүү тегиздигине параллель тегиздиктерде жайгашкан торлору же планкалары бар өтмө өзөктөр үчүн Ж. 3-таблица боюнча шарттуу келтирилген ийкемдүүлүккө (l_ef табл.1 боюнча) жана формула боюнча аныкталуучу салыштырмалуу эксцентриситетке жараша

                                                       (51)

мында а – ийилген тегиздикке перпендикуляр кеслиштин негизги огунан эң кысылган бутактын огуна чейинки аралык,бирок бутак дубалынын огуна чейинки аралыктан кем эмес.

e=M/N маанисинин эксцентриситетин эсептөөдө М жана N маанилерин 7.29-пункттун талаптарына ылайык кабыл алуу керек.

Кошдубалдуу өзөктөр m_ef>20 болгон учурда жана өтмө өзөктөр m > 20 учурда, туруктуулукту эсептөөнүү талап кылынбайт, бул учурларда эсептөө ийилүүчү элементтер үчүн да аткарылышы керек.

7.28 Агуу күчү 530 Н/мм² жогору болгон болоттон жасалган жана кескин симметриялуу эмес кесилиштерге ээ болгон (Ж.1 таблицасы боюнча 10 жана 11 кесилиштердин типтери) борбордон тышкары кысылган элементтер (49) формула боюнча эсептөөдөн тышкары, төмөнкү формула боюнча бекемдиги текшерилиши керек

                                      (52)

мында W_nt маанисин чоюлган була үчүн эсептөө керек, ал эми d көмөк чоңдугун формула менен аныктоо керек

                                                    (53)

7.29 Элементтеги N узатасынан багытталган күчтүн жана ийилүүчү моменттин M эсептелген маанилери болоттун серпилгич деформацияларын кабыл алуу менен деформацияланбаган схема боюнча системаны эсептөөдөн жүктөрдүн бирдей айкалышы үчүн алынышы керек.

Бул учурда, M маанисин төмөнкүгө барабар кабыл алуу керек:

рамалык системаларынын туруктуу кесилиш түркүктөрү үчүн - түркүктөрдүн узундугунун чегиндеги эң жогорку момент;

тепкичтүү түркүктөр үчүн - туруктуу кесилиштин узундугу боюнча эң жогорку момент;

бир учу кысылган жана экинчи эркин учу бар түркүктөр үчүн - ишарбындагын момент, бирок ишарбындын түркүктөн узундугунун үчтөн бир бөлүгүндө жайгашкан кесилиш моменттен кем эмес;

түйүндөрдөн тышкары жүктөмдөрдү кабыл алуучу фермалардын кысылган үстүнкү алкактар жана конструкциялык такталар үчүн - алкактын панелинин узундугунун орто үчтөн бир бөлүгүндөгү эң жогорку моментине, алкактын серпилгич кесилбеген устун катары эсептөөсүнөн аныкталат;

ийилген тегиздикке дал келген симметриясынын бир огу бар, дошполуу тирөөчтүү кысылган өзөктөр жана кесилиштер үчүн - 3-таблицадагы формулалар менен аныкталган момент.

эки симметрия огу бар, дошполуу тирөөчтүү кысылган өзөктөр жана кесилиштер үчүн келпитетигилердин эсептелген маанилери m_ef Ж.4-таблицага ылайык аныкталышы керек.

7.30 Туруктуу кесилиштин борбордон тышкаркы-кысылган элементтеринин симметрия тегиздигине дал келген эң жогорку ийкемдүүлүгү (J_x > J_y) тегиздигинде ийилгенде моменттин аракет тегиздигинен туруктуулугуна эсептөө төмөнкү формула боюнча жүргүзүлүшү керек:

                                                 (54)

мында с – 7.31-пункттун талаптарына ылайык эсептелүүчү көмөк чоңдугу;

j_y – 7.3-пункттун талаптарына ылайык эсептелүүчү көмөк чоңдугу.

3 - т а б л и ц а

7.31 (54) формуладагы с көмөк чоңдугу аныкталышы керек:

салыштырмалуу m x £ 5 келпитетиктин маанилери, төмөнкү формула боюнча

мында a жана b – 4-таблица боюнча кабыл алынган көмөк чоңдуктар;

4 -т а б л и ц а

4 – таблицанын аягы

салыштырмалуу m_x ³ 1 0 келпитетиктин маанилери, төмөнкү формула боюнча

                                            (56)

мында φ_b - 7.15-пункттун жана Е тиркемесинин талаптарына ылайык эки же андан көп кысылган алкактардын бекитүүлөрү бар устунга карата аныкталган көмөк чоңдугу;

туюк кесилиштер үчүн j_b = 1.0;

5 < m_x < 10  формула боюнча салыштырмалуу келпитетиктердин маанилери

c = c₅ (2 − 0,2m_x ) + c₁₀ (0,2m_x −1)                                      (57)

бул жерде c₅ определяется по формуле (55) при m_x = 5, а c₁₀ - по формуле (56) при m_x = 10.

m_x=5 менен (55) формула менен, ал эми c_10,  m_x=10 менен (56) формула менен аныкталат.

Салыштырмалуу m_x келпитетикти аныктоодо, эсептелген M_x моменти төмөнкүдөй кабыл алынышы керек:

моменттин аракет тегиздигине перпендикуляр жылышуудан бекитилген дошполуу кысылган учтары бар өзөктөр үчүн максималдуу момент узундуктун орточо үчтөн бир бөлүгүндө (бирок өзөктүн узундугу боюнча эң чоң моменттин жарымынан кем эмес);

бир жолу чымчылган, эркин учу бар өзөктөр үчүн - ишарбындагы момент (бирок иш арбындан өзөктүн узундугунун үчтөн бирине чейинки кеслиштеги моменттен кем эмес).

Учурдагы ийкемдүүлүктө     с көмөк чоңдугу ашпоого тийиш:

туюк кесилиш өзөктөр үчүн - бирдиктер;

симметриянын эки огу бар коштарвлуу кесилишинин өзөктөрү үчүн-формула менен аныкталган маанилер

                                   (58)

мында ,

бул жерде b_i, t_i – тиешелүүлүгүнө жараша, туурасы жана кесилишти пайда кылгын табактардын жоондугу;

h – алкактардын окторунун ортосундагы аралык;

симметриянын бир огу менен коштаврлуу жана таврлуу кесилиштери үчүн с көмөк чоңдуктары (Ж.1) формула боюнча аныкталуучу маанилерден ашпоого тийиш

7.32 (J_y < J_x жана e_y ¹ 0) ийкемсиздиги эң аз тегиздикте ийилген, l_x > l_y болгон келпитетик кысылган элементтер (49) формуласы боюнча эсептелиши керек, ошондой эле формула боюнча борборлото кысылган өзөктөрсыяктуу моменттин аракет тегиздигинен туруктуулукту текшерет

                                                   (59)

мында j_x – 7.3-пункттун талаптарына ылайык кабыл алынган көмөк чоңдугу.

l_x ≤ l_y болгондо, учурда моменттин аракет тегиздигинен туруктуулукту текшерүү талап кылынбайт.

7.33 Ийилүүчү тегиздикке параллелдүү тегиздикте жайгашкан торлор менен келпитетик кысылган өзөктөрдө (49) формула боюнча жалпы өзөктүн туруктуулугун эсептөөдөн тышкары, айрым бутактар ​​(3) формула боюнча борборлото кысылган өзөктөр катары текшерилиши керек.

Ар бир бутактагы узатасынын багытталган күч моменттен баштап кошумча күч менен аныкталышы керек. у-у (табл.1), огуна перпендикуляр тегиздикте ийилгенде бул күчтүн мааниси төмөнкүдөй формулалар боюнча аныкталууга тийиш: N_ad=M/b -1 жана 3 типтердеги кесилиштер үчүн;

Nad=M/2b- 2 кесилиш түрү үчүн; х-х огуна перпендикуляр тегиздикте ийилгенде 3-түрдөгү кесилиш үчүн, N_ad = 1,16M  моментинен тартылган күч (бул жерде b - бутактардын окторунун ортосундагы аралык).

Планкалары бар борборлото кысылгындан тышкары өтмө өзөктөрдүн айрым бутактары моменттен тартып күч-аракетти жана бутактардын иш жүзүндөгү же шарттуу туурасынан ийилүүсүн эске алуу менен борбордон тышкары кысылган элементтер катары туруктуулугуна текшерилиши керек (кесилбеген ферманын алкактарындай), ошондой эле ушул ченемдердин 7.36-пункту.

7.34 Эки негизги тегиздикте кысылууга жана ийилүүгө дуушар болгон үзгүлтүксүз туташдубалдуу өзөктөрдүн туруктуулугун эсептөө, эң жогорку ийкемсиздик тегиздиги (J_x > J_y) жана симметрия тегиздиги дал келген учурда төмөнкү формула боюнча жүргүзүлүшү керек

                                                           (60)

мында

здесь j_ey следует определять согласно требованиям п.7.27 с заменой в формулах m и l соответственно на m_y и l_y, а с - согласно требованиям п.7.31.

бул жерде j_ey 7.27-пункттун талаптарына ылайык аныкталышы керек, формулалардагы m жана l тиешелүүлүгүнө жараша m_y жана l_y менен, ал эми с - 7.31-пункттун талаптарына ылайык.

Бирдей эмес текчелери бар коштаврлуу кесилиштинөзөктөрү үчүн m_ef,_y = hm_y келтирилген салыштырмалуу келпитетикти эсептөөдө h көмөк чоңдугун Ж. 1. таблица боюнча 8-типтеги кесилиш үчүн аныктоо керек.

Эгерде m_ef,y < m_x, болсо, анда (60) формуланы колдонуу менен эсептөөдөн тышкары, e_у = 0алып, (49) жана (54) формулаларды колдонуу менен кошумча текшерүү жүргүзүлүшү керек.

Салыштырмалуу келпитетиктердин маанилери формулалар менен аныкталышы керек:

жана                                               (61)

мында W_cx жана W_cy – х-х жана у-у огуна салыштырмалуу эң кысылган була үчүн кесилиштердин каршылык моменттери.

Эгерде l_x > l_y болсо, анда (60) формуласын колдонуу менен эсептөөгө кошумча e_y = 0 алуу менен (49) формуланы колдонуу менен кошумча текшерүү жүргүзүлүшү керек.

Эгерде эң жогорку ийкемсиздикитин тегиздиги (J_x>J_y) симметрия тегиздигине дал келбесе, m_x тин эсептелген маанисин 25%ке көбөйтүү керек.

7.35 Эки негизги тегиздикте кысылууга жана ийилүүгө дуушар болгон эки параллелдүү тегиздикте торлору бар, y-y огуна карата симметриялуу (7-сүрөт) эки туташдубалдуу бутактардын өтмө өзөктөрүнүн туруктуулугун эсептөө аткарылышы керек:

жалпы өзөк үчүн - 7.27-пункттун талаптарына ылайык, e_y = 0алып, торлордун тегиздигине параллелдүү тегиздикте;

айрым бутактар ​​үчүн - (49) жана (54) формулалар боюнча кепилтетик кысылган элементтер катары, мында ар бир бутактагы узатасынын багытталган күч M_x моментиндеги күчтү эсепке алуу менен аныкталууга тийиш (7.33-пунктту караңыз), ал эми M_y моментин бутактардын ортосунда алардын ийкемисздигине жараша бөлүштүрүлөт (эгерде M_y нун аракеттери бутактардын биринин тегиздигинде болсо, анда ал толугу менен бул бутакка өткөн деп эсептелиши керек). Айрым бутактардын ийкемдүүлүгүн (49) ушул ченемдердин 8.11-пунктунун талаптарына ылайык формула боюнча эсептөөдө аныктоо керек, (54) формула боюнча эсептөөдө - тордун түйүндөрүнүн ортосундагы максималдуу аралык боюнча.

7.36 Борбордон тышкаркы-кысылган өзөктөрдүн бириктирилген планкаларын же торлорунун эсеби ушул ченемдердин 7.9 жана 7.10-пункттарынын талаптарына ылайык, эки маанинин чоңуна барабар болгон туурасынан багытталган күчкө: ушул ченемдердин 7.8-пунктунун талаптарына ылайык эсептелген устундун иш жүзүндөгү Q туурасынан багытталган күчүнө же Q_fic, шарттуу туурасынан багытталган күчүнө ылайык аткарылышы керек.

Факт жүзүндөгү жылышуу күчү шарттуу күчтөн чоңураак болгон учурда, эреже катары, борбордон тышкаркы кысылган элементтердин бутактары тор менен туташтырылышы керек.

7 сүрөтү  – Эки туташ дубалдуу бутактан турган өзөктүн өтмө кесилиши

Таяныч бөлүктөрү

7.37 Кыймылсыз дошполуу таянычтарын борборлоштуруучу төшөндүлөр менен, тангенциалдык жана өтө чоң реакцияларда-тең салмактуулук таянычтарын колдоо астында басымды бирдей бөлүштүрүү зарыл болгондо колдонуу керек. Жалпак же тоголок кыймылдуу таянычтар устундун же ферманын туруктуу таянычында пайда болгон горизонталдык күчтөрдөн бошотулушу керек болгон учурларда колдонулушу керек. Жалпак кыймылдуу таянычтардагы сүрүлүү көмөк чоңдугу 0,3 кө барабар, катоктук таянычтарда - 0,03 кө барабар кабыл алынат.

7.38 Теңдем таянычтарынын цилиндрдик топсолорундагы (цапфаларындагы) кысылууну эсептөөнү (беттердин борбордук бурчу тийгенде, ага барабар же андан жогору p /2 болгон учурда) төмөнкү формула боюнча аныкталышы керек

                                                                     (62)

бул жерде F – таянычка басым (күч);

r жана l – тиешелүүлүгүнө жараша, радиусу жана топсонун узундугу;

R_lp – бул ченемдердин 1-таблицасынын талаптарына ылайык кабыл алынган тыгыз тийүүдөгү жергиликтүү кысылууга болжолдуу каршылык.

7.39 Катокторду диаметрдик кысуу эсептөө үчүн төмөнкү формула боюнча жүргүзүлүүгө тийиш

                                                    (63)

мында n – катоктордун саны;

d жана l - катоктун диаметри жана узундугу;

R_сd - бул ченемдердин 1-таблицасынын талаптарына ылайык кабыл алынган катоктордун эркин тийүүдөгү диаметралдык кысылышына эсептелген каршылык.

8 Болот конструкцияларынын элементтеринин эсептик узундуктары

Жалпак фермалардын элементтеринин жана байланыштардын эсептелген

узундугу

8.1 Жалпак фермалардын жана байланыштардын l_ef элементтеринин эсептик узундугун, фермалардын кайчылаш торлорунун элементтерин кошпогондо, 5-таблица боюнча кабыл алуу керек.

8.2 Ферма тегиздигинен N₁ жана N₂ (N₁ > N₂), кысуу күчтөрү аракет кылган элементтин l_ef эсептик узундугун (8-сүрөт, в, г) формула боюнча эсептөө керек.

                                          (64)

Бул учурда туруктуулукту эсептөө N₁ күчүн колдонуу менен жүргүзүлүшү керек

5 – т а б л и ц а

 8.3 Бири-бири менен бириктирилген кайчылаш тордун элементтеринин эсептик узундугун (8-сүрөт, д) кабыл алуу керек:

ферманын тегиздигинде-ферманын түйүнүнүн борборунан алардын кесилишкен чекитине чейинки бирдей аралыкта (l_ef= l); ферманын тегиздигинен: кысылган элементтер үчүн - 6 таблица боюнча;

чоюлган элементтер үчүн-толук геометриялык узундукка барабар (l_ef = l₁)

8.4 Элементтердин бир бурчтан кесилишинин инерция радиустары i:

l же 0,9l барабар болгон элементтин эсептелген узундугу (мында l - жакынкы түйүндөрдүн ортосундагы аралык) - минималдуу (i = i_min);

в остальных случаях - относительно оси уголка, перпендикулярной или параллельной плоскости фермы (i=i_x или i=i_y в зависимости от направления продольного изгиба).

башка учурларда - бурчтун огуна салыштырмалуу, ферманын тегиздигине перпендикуляр же параллель (узунунан ийилген багытка жараша i=i_x же i=i_y).

8 сүрөтү – Элементтердин болжолдуу узундугун аныктоо үчүн ферма торлорунун схемалары (белгилери үчүн 5-таблицаны караңыз).

а – үч бурчтуу тирөөчтөр менен; б – жантык тирөөчтүү; в – үч бурчтуу шпренгель менен; г – үч бурчтуу жарым-жартылай жантык тирөөч; д – кайчылаш;

9 сүрөтү – Тегиздиктен ферма алкактарын болжолдуу узундугун аныктоо схемалары

а – ферманын схемасы; б – фермалардын ортосундагы байланыш схемасы (үстүнөн

көрүнүш)

6 -т а б л и ц а

Мейкиндикттүү тор конструкциялардын элементтеринин эсептелген узундугу

8.5 Бир бурчтан кысылган жана жүктөлбөгөн элементтердин кесилиштеринин эсептөө узундугу l_ef жана инерция радиусу i ийкемдүүлүктү аныктоодо 7- таблица боюнча кабыл алынышы керек.

Ийкемдүүлүктү аныктоодо жалгыз бурчтан чоюлган элементтеринин l_ef эсептелген узундуктары жана i айлануу радиусу кабыл алынышы керек:

алкактар үчүн - 7-таблица боюнча; 10, а, д, е -сүрөтүнө ылайык кайчылаш жантык тирөөчтөр үчүн:

беттин тегиздигинде - l_d узундугуна жана i_min айлануу радиусуна барабар;

кырдын тегиздигинен-алкакка бекитүү түйүндөрүнүн ортосундагы аралыкка жана беттин тегиздигине параллель болгон огуна карата i_x инерция радиусуна барабар болгон жантык тирөөчтүн L_d  толук геометриялык узундугунан; 10, б, в, г сүрөткө ылайык жантык тирөөчтөр үчүн узундугуна l_d жана инерция i_min радиусуна барабар;

10   сүрөтү – а, б, в мейкиндиктүү торчолорунун схемалары - чектеш беттерде дал келтирилген түйүндөр менен; г, д, е - чектеш беттерде дал келтирилбеген түйүндөр менен

7 – т а б л и ц а

8 – т а б л и ц а

9 – т а б л и ц а

9 – таблицанын аягы

8.6 l = l_ef / i жалгыз тең капталдуу бурчтардан кысылган жана чоюлган ийкемдүүлүктү аныктоодо 8.5-пунктта айтылбаган учурларда l_ef  бурчунун эсептик узундугу жана алардын i инерция радиустары 10-таблицага жана 11-сүрөткө ылайык кабыл алынышы керек.

Жантык тирөөчтөрдү фасондор менен бекитүүдө жантык тирөөчтөрдүн эсептелген узундугунун көмөк чоңдуктары 2-таблицага 9-эскертүү боюнча аныкталышы керек. Шпренгельдин элементтери үчүн эсептелген узундуктары l_ef жана i инерция радиусу негизги жантык тирөөчтөр үчүн да аныкталышы керек.

8.7 Диафрагманын диагоналдык кесилишкен элементтеринин бир бурчтардан эсептелген узундуктары, эгерде бир элемент кысылып, экинчиси керилип турса, диагоналдын узундугунун жарымына барабар, ал эми эсептелген инерция радиусу i = i_min деп алынат. Эгерде эки элемент тең кысылган болсо, анда эсептелген узундук элементтин толук узундугуна барабар, ал эми i = i_x.

8.8 8.6 жана 8.7-пункттарда каралбаган учурларда жалгыз тең капталдуу бурчтардан жасалган таянычтардын торлорунун элементтеринин эсептик узундугун жана алардын инерциянын эсептик радиустарын аныктоодо төмөнкү шарттарды эске алуу зарыл:

эгерде өзөк учтары боюнча гана бекитилсе, эсептелген узундугу геометриялык, ал эми эсептелген инерция радиусу i = i_min;

эгерде өзөк бир жана экинчи текченин тегиздигинде бекитилүүчү чекиттердин жылышына тоскоол болгон аралык бекиткичтерге ээ болсо, эсептелген узундук бекиткичтердин ортосундагы максималдуу аралыкка барабар, ал эми инерциянын эсептелген радиусу i = i_min;

10 - т а б л и ц а

10 – таблицанын аягы

11 сүрөтү – Шпренгель торунун схемалары

а – тирөөчтүн ортоңку бөлүгүнүн четинин тегиздигинен бекитилүүчү жантык тирөөч менен; б – таянычтын ортоңку бөлүгүнүн четинин тегиздигинен жантык тирөөчтү бекитпестен; в – таянычтын орто бөлүгүндө диафрагмасы жок; г – таянычтын төмөнкү бөлүгүндө ромбдук торлуу диафрагма менен; д – с – таянычтын түбүндө үч бурчтуу тор диафрагма

эгерде ортоңку бекиткичтер жалгыз текченин тегиздигинде гана белгиленген чекиттердин кыймылына тоскоол болсо, эсептик узундук акыркы бекиткичтердин ортосундагы аралыкка барабар кабыл алынат, ал эми инерциянын эсептик радиусу i = i_x;

Эгерде бир ортоңку бекитүү бир гана текченин тегиздикте кыймылына тоскоол болсо жана бекитилген өзөктү бирдей эмес узундуктагы бөлүктөргө бөлсө, анда өзөктүн туруктуулугун эки жолу текшерүү керек:

а) бекитилген эмес текчелердин тегиздигинде, i = i_x инерциянын эсептик радиусу менен акыркы бекиткичтердин ортосундагы аралыкка барабар эсептик узундукту алуу менен;

б) инерцинын эсептик радиусу i = i_min менен, аралык бекитүүдөн акыркы бекитүүгө чейинки максималдуу аралыкка барабар узундукта.

8.9 Түтүктөрдүн же кош бурчтардын элементтеринин эсептелген l_ef узундугу жана i  инерция радиусу "жалпак фермалардын жана байланыштардын эсептелген элементтеринин узундугу" бөлүмүнүн талаптарына ылайык кабыл алынышы керек.

Структуралык конструкциялардын элементтеринин эсептелген узундугу

8.10 Структуралык конструкциялардын жалпы элементтеринин l_ef  эсептелген узундугун 11-таблица боюнча кабыл алуу керек.

Ийкемдүүлүктү аныктоодо структуралык конструкциялардын кесилиштеринин, элементтеринин инерциясынын радиустарын төмөнкүдөй кабыл алуу керек: ийилүүнүн перпендикулярдуу же параллель тегиздигине карата кысылган-ийилүүчү элементтер үчүн (i = i_x же i = i_y);

башка учурларда - минималдуу (i = i_min).

Түркүктөрдүн (тирөөчтөрдүн) эсептелген узундугу

8.11 Туруктуу кесилишүү тирөөчтөрдүн түркүктөрүн же тепкичтүү түркүктөрдүн айрым бөлүктөрүнүн эсептелген l_ef узундугу төмөнкү формула боюнча аныкталышы керек

                  l_ef =ml                                            (65)

мында l – түркүктүн узундугу, анын өзүнчө бөлүгү же кабаттын бийиктиги;

m – эсептелген узундуктун көмөк чоңдугу.

8.12 Түркүктөрдүн жана туруктуу кесилишүү тирөөчтөрдүн эсептелген узундугунун көмөк чоңдуктары алардын учтарын бекитүү шарттарына жана жүктөмдүн түрүнө жараша кабыл алынышы керек. Бекитүүнүн жана жүктөмдүн түрүнүн айрым учурлары үчүн сан маанилери З.6 - таблицада келтирилген

8.13 Түркүктөргө ригелдерди катуу бекитүү менен раманын тегиздигинде туруктуу кесилишиндеги түркүктөрдүн эсептик узундугунун m көмөк чоңдуктары жогорку түйүндөрдүн бирдей жүктөлүшү менен эркин жана эркин эмес рамалар үчүн 12-таблицадагы формулалар аркылуу аныкталышы керек;

(67) формуладагы бир кабаттуу рамалар ​​жана (68), (69) жана (75) формулаларындагы көп кабаттуу рамалар ​​үчүн төмөнкү же жогорку дошполуу ригелдерди түркүктөргө бекитилип турганда, p = 0 же n = 0 (Ji) = 0 же Js = 0), катуу бекитүү менен p = 50 же n = 50 (Ji = 0 же Js = 0). Мында (67) формуладагы m көмөк чоңдукту экиге барабар кабыл алынат жана эркин рамкалар үчүн (68), (69) жана эркин эмес рамкалар үчүн (75) формулалары жөнөкөйлөштүрүлүшү мүмкүн (12-таблицанын өзгөчө учурларын караңыз).

H / B > 6 катышы болгондо (мында H - көп кабаттуу раманын жалпы бийиктиги, В - раманын туурасы), негизге кысылган курамдык өзөк катары бүтүндөй раманын жалпы туруктуулугун текшерүү керек.

8.14 Жогорку түйүндөр бирдей эмес жүктөлгөндө жана бардык мамычалардын үстү боюнча жабуунун катуу диски же узатасынын кеткен байланыштар болгондо имараттын бир кабаттуу эркин рамкасынын тегиздигиндеги эң көп жүктөлгөн түркүктүн эсептелген узундугунун m көмөк чоңдугу төмөнкү формула боюнча аныкталышы керек:

                                            (78)

мында m – 12-таблица боюнча эсептелген текшерилип жаткан түркүктүн эсептик узундугунун көмөк чоңдугу;

J_c жана N_c – тиешелүүлүгүнө жараша кесилиштин инерция моменти жана каралып жаткан раманын эң көп жүктөлгөн түркүктөгү күч;

∑N_i, ∑J_i - Эсептөө аракеттеринин жана каралып жаткан раманын бардык түркүктөрүнүн жана төрт чектеш раманын кесилиштеринин инерция моменттеринин суммасы (ар бир тараптан экиден);

бардык аракеттер N_i текшерилип жаткан түркүктө күч келтирген жүктөмдөрлүн ошол эле айкалышында табылышы керек.

11 – т а б л и ц а

8.15 Раманын тегиздигиндеги тепкичтүү түркүктөрдүн m айрым участокторунун эсептик узундугунун көмөк чоңдуктарынын З тиркемесине ылайык аныктоо керек.

Бир кабаттуу өндүрүштүк имараттардын раманын тепкичтүү түркүктөрү үчүн m эсептик узундуктун көмөк чоңдуктарын аныктоодо:

коңшу түркүктөрдүн жүктөө даражасынын жана катуулугунун таасирин эске албоо;

түркүктөрдүн айрым участокторунда узатасынан багытталган күчтөрдүн эң чоң маани берүүчү жүктөмдөрдүн комбинациялары үчүн гана түркүктөрдүн эсептелген узундугун аныктоо, жана алынган маанилер жүктөмдөрдүн башка комбинациялары үчүн колдонулушу мүмкүн;

көп арыштуу рамалар үчүн (эки же андан көп арыштары бар) бардык түркүктөрдүн үстүн байлоочу жана курулманын мейкиндиктүү ишин камсыз кылуучу жабуунун ийкемсиз диски же узунунан кеткен байланыштары болгон учурда ригелдердин деңгээлинде кыймылсыз бекитилген тирөөчтөрдүн узундугун эсептегендей түркүктөрдүн эсептик узундугун аныктоо;

бир баскычтуу түркүктөр үчүн l₂ / l₁ ≤ 0,6 жана N₁ / N₂ ≥ 3 шарттарын сактоо менен жана 13-таблицага ылайык m маанилерин кабыл алыңыз.

12 – т а б л и ц а

12 – таблицанын уландысы

12 – таблицанын аягы

8.16 Имаратты бойлото багытталган (раманын тегиздигинен) түркүктөрдүн эсептик узундугу рама тегиздигинен жылышуудан бекитилген чекиттердин (түркүктөрдүн тирөөчтөрү, кран алдындагы устундар жана чатырууктук фермалар; байланыштарды жана ригелдерди бекитүү үчүн түйүндөр д.у.с.) ортосундагы бирдей аралыкта кабыл алынышы керек. Эсептелген узундуктарды түркүктөрдүн учтарын бекитүүнүн иш жүзүндөгү аракеттерин эске алган эсептик схеманын негизинде аныктоого жол берилет.

8.17 Транспортер галереяларынын жалпак таянычтарынын бутактарынын эсептик узундугу бирдей кабыл алынышы керек:

галереянын узатасынан кеткен багытында-тирөөчтүн бийиктиги (базанын түбүнөн ферманын же устундун төмөнкү алкактын огуна чейин), алардын учтарын бекитүү шарттарына жараша туруктуу кесилиштин тирөөчтөр үчүн да аныкталган көмөк чоңдугуна көбөйтүлөт;

туурасынан кеткен багытта (таянычтын тегиздигинде) - түйүндөрдүн борборлорунун ортосундагы аралык, мында таянычтын жалпы туруктуулугу жалпысынан негизге кысылган жана үстү бош болгон курамдык өзөк катары текшерилиши керек.

8.18 Кысылган жана чоюлган элементтердин ийкемдүүлүгүнүн ченемделген чектиги И тиркемеге ылайык кабыл алынышы керек.

13 – т а б л и ц а

9 Ийилүүчү жана кысылган элементтердин дубалчалардын жана алкак такталарынын туруктуулугун текшерүү

Устундардын дубалчалары

9.1 Устундардын дубалчаларынын туруктуулугун камсыз кылуу үчүн бекемдөө керек:

дубалчанын бүт бийиктигине коюлган туурасынан багытталган негизги кырлар;

туурасынан багытталган негизги жана узатасынан багытталган кабыргалар;

туурасынан багытталган негизги жана ортоңку кыска кырлар жана узатасынан багытталган кыр (ортоңку кыска кырлар кысылганалкак менен узатасынан кырлардын ортосуна жайгаштырылышы керек).

Алкактар менен чектеш туурасынан кеткен негизги ийкемсиздиктердин кырлары ортосунда жайгашкан тик бурчтуу дубалча бөлүктөрү (жартактар) туруктуулукка эсептелиниши керек. Мында текшерилүүчү жартактын эсептелген өлчөмдөрү болуп төмөнкүлөр саналат:

а – туурасынан багытталган негизги кырлардын окторунун ортосундагы аралык;

h_ef – дубалдын эсептик бийиктиги (12-сүрөт) прокат профилдеринен түзүлгөн устундарда - ички тегеректердин/бурулуштардын башталыштарынын ортосундагы аралыкка, дубалдын толук бийиктигиндеги ширетилген устундарда, жогорку бекем буроолордогу алкактар аркылуу бириктирилген устундарда-устундун огуна эң жакын алкак бурчтарынын ортосундагы аралыкка, ийилген профилдерде (13-сүрөт) - тегеректердин четтеринин ортосундагы аралыкка;

t – дубалдын калыңдыгы.

9.2 Устундардын дубалдарынын туруктуулугун эсептөө чыңалуу абалынын  (s, t жана s_loc) бардык компоненттерин эске алуу менен жүргүзүлүшү керек.

j_b көмөк чоңдугун эске албастан, брутто кесилиш боюнча материалдын серпилгич иштөөсүнүн божомолунда s, t жана s_loc чыңалууларын эсептөө керек.

9.3 Кысуу чыңалуусу "плюс" белгиси менен кабыл алынган дубалдын болжолдуу чегинин жана t орточо жаныма сызыкка ээ чыңалуу формулалар боюнча эсептелиши керек:

                                                       (79)

                                                            (80)

мында h – дубалдын толук бийиктиги;

M жана Q - бөлүмдүн ичиндеги моменттин жана туурасынан багытталган күчүнүн орточо мааниси;

эгерде бөлүмдүн узундугу анын эсептелген бийиктигинен чоң болсо, анда M жана Q бөлүмдүн бийиктигине барабар узундугу менен бир кыйла чыңалган участокя үчүн эсептелиши керек;

эгерде бөлүмдүн ичинде момент же туурасынан багытталган күчү белгини өзгөртсө, анда алардын орточо маанисин ошол эле белги менен бөлүмдүн бир бөлүгүндө эсептөө керек.

Топтоштурулган чыңалуу астындагы дубалдагы s_loc жергиликтүү чыңалуу ушул ченемдердин 7.13 жана 15.38-пункттарынын талаптарына ылайык аныкталышы керек

(γ_f1 = 1,1).

Чоюлган алкакка топтоштурулган жүктөм колдонулган бөлүмдөрдө чыңалуу абалынын эки гана компоненти бир убакта эске алынышы керек: s жана t же s_loc жана t .

Дубалдардын туруктуулугун текшерүүдө (81) формуланын сол тарабынын маанилери 0,9g_c учурда жана g_c учурда боюнча ашпаган устундарда бир тараптуу алкак жиктер колдонулушу керек.

12 сүрөтү  – Курамдык устундун болжолдуу дубал бийиктиги

13 сүрөтү  – Ийилген профилдердин туурасынан багытталган кесилиштердин схемалары

9.4 Формула (29) шарттары аткарылганда, дубалдын шарттуу ийкемдүүлүгү маанилерден  ашпаса, устундун дубалынын туруктуулугун текшерүү талап кылынбайт:

3,5 – Эки тараптуу алкак жиктери бар устундарда жергиликтүү чыңалуу болбосо;

3,2 – ошол эле, бир тараптуу алкак жиктери менен устундарда;

2,5 – Эки тараптуу алкак жиктери бар устундарда жергиликтүү чыңалуу болгондо. Мында 9.10; 9.12-жана 9.13. 9.5 пункттардын талаптарына ылайык туурасынан кеткен негизги ийкемсиздик кырлары орнотулушу керек. Симметриялык кесилиш устундарынын туурасынан кеткен негизги ийкемсиздик кырлары менен гана бекемделген, жергиликтүү чыңалуу (s_loc = 0) жана дубалдын шарттуу ийкемдүүлүгү  жок болгон учурда туруктуулугунун эсеби төмөнкү формула боюнча жүргүзүлүшү керек

                                                 (81)

мында g_c – ушул ченемдердин Д тиркемеси боюнча кабыл алынган көмөк чоңдугу;

                                                    (82)

                                            (83)

 (82 ) Формулада с_cr көмөк чоңдугун кабыл алуу керек:

ширетилген устундар үчүн-14-таблицада көмөк чоңдуктун маанисине жараша:

14 – т а б л и ц а

                                                                        (84)

мында b_f жана t_f – тиешелүүлүгүнө жараша, устундун кысылган алкактын туурасы жана жоондугу;

15-таблицага ылайык алынган b - көмөк чоңдугу; жогорку бекем буроолору бар устундар үчүн с_cr =35,2.

15 - т а б л и ц а

(83) Формулада              

мында d – жартактардын капталдарынын кичинеси (h_ef же а);

m – жартактын чоң тарабынын кичинесине болгон катышы.

9.6 Жергиликтүү чыңалуу болбогондо (s_loc =0) жана t ≤ 0,9R_s, А_f /A_w ≥ 0,25; 2,2 ˂ ≤ 6 болгондо майышма деформациялардын өнүгүшүн эске алуу менен симметриялык кесилиштеги устундардын дубалдарынын туруктуулугун эсептөө; 2.2 ˂ ≤ 6 формула боюнча аткарылышы керек

                                              (85)

мында a = 0,24 − 0,15(t /R_s )² − 8,5 ×10^-3(-2,2)²,

бул жерде g_c Д тиркемеси боюнча кабыл алынышы керек, ал эми t (80) формуласы боюнча аныктоо керек.

9.7 Жергиликтүүчыңалуу (s_loc ¹ 0) болгондо туурасынан кеткен негизги катуулагычтар менен гана бекемделген симметриялуу кесилиштеги устундардын дубалдарынын туруктуулугун эсептөө формула боюнча жүргүзүлүүгө тийиш.

                                      (86)

мында g_c – бул ченемдердин Д тиркемеси боюнча кабыл алынышы керек;

s; s_loc ; t - 9.2-пункттун талаптарына ылайык аныктоо;

t_cr – (83) формула менен аныкталат

s_cr и s_loc,_cr (86) формуладагы маанилерди төмөндөгүдөй аныкталат:

a) учурда а/h_ef £ 0,8   s_cr – (82) формула менен;

                                                            (87)

мында с₁ – (84) формула боюнча эсептелген a/h_ef катышына жана d маанисине жараша ширетилген устундар үчүн 16-таблица боюнча кабыл алынган көмөк чоңдугу, ал эми бекем буроолоруу бар устундар үчүн - 17-таблица боюнча;

Эгерде чоюлган алкак жүктөлгөн болсо, анда (84) формула боюнча d  коэффициентин аныктоодо s_loc жана t гана эске алуу менен дубалды эсептөөдө, жүктөлгөн чоюлган алкактын туурасы жана калыңдыгы тиешелүүлүгүнө жараша b_f жана b_f  катары кабыл алынууга тийиш;

16 – т а б л и ц а

17 – т а б л и ц а

14 сүрөтү  – Негизги ийкемсиздиктин туурасынан багытталган кырлары менен бекемделген устундун схемасы

а – топтоштурулган жүктөм, кысылган алкакка колдонулат; б – ошол эле, чоюлган курга

а - топтоштурулган жүктөм F жана кысылган алкакка колдонулат; б – ошол эле, чоюлган алкакка карата б) a/h_ef > 0,8 жана s_loc / s карата 18-таблицада көрсөтүлгөн маанилерден көп, s_cr - формула боюнча

                                                     (88)

мында с₂ – 19-таблицага ылайык аныкталган көмөк чоңдугу;

(87) формула боюнча, мында a/h_ef > 2 үчүн a = 2h_ef  кабыл алынышы керек;

в) a/h_ef > 0,8 жана s_loc / s катышы 18-таблицада көрсөтүлгөн маанилерден ашпаган учурда:

s_cr – (82) формула боюнча

s_loc,cr – по формуле (87), но с подстановкой 0,5а вместо а при вычислении  в формуле (87) и в табл.16

(87) формула боюнча, бирок (87) формулада жана 16-таблицада эсептөөдө а ордуна 0,5а алмаштыруу менен

Бардык учурларда, t_cr бөлүмдүн чыныгы өлчөмдөрүнүн негизинде эсептелиши керек.

18 – т а б л и ц а

19 – т а б л и ц а

9.8 Симметриялуу кесилиштеги устундун дубалында, туурасынан кеткен негизги кырлардан тышкары, бөлүмдүн эсептелген (кысылган) чегинен h₁ аралыкта жайгашкан бир узунунан катуулоочу кыр менен бекемделген (15-сүрөт), бул кыр бөлүмдү бөлүп турган эки жартакты өзүнчө эсептелиши керек:

а) а) формула боюнча кысылган алкак менен узатасынан кеткен кырдын ортосунда жайгашкан 3-жартакты

                               (89)

мында g_c ушул ченемдердин F тиркемесине ылайык кабыл алынууга тийиш, ал эми s , s_loc жана t - 9.2-пункттун талаптарына ылайык аныкталат.

s_cr1 жана s_loc,cr  маанилери формулалар аркылуу аныкталышы керек:

учурда s_loc = 0

                                          (90)

мында ;

учурда s_loc ≠ 0 и µ₁ = а/h₁ £ 2

                                          (91)   

                                     (92)

мында

                                          (93)

15   сүрөтү – Туурасынан кеткен негизги кырлар жана узунунан катуулоочу кыр менен бекемделген устундун диаграммасы

а – топтоштурулган F жүктөм жана кысылган алкакка колдонулат; б – ошол эле, чоюлганга; 1 – туурасынан кеткен негизги ийкемсиздик; 2 – узатасынан катуулоочу кыр; 3 – кысылган алкактагы жартак; 4 – чоюлган алкактагы жартак

Эгерде a/h₁ > 2 болсо, анда s_cr1 жана s_loc,cr1 эсептөөдө a = 2h₁ кабыл алынышы керек; t_cr1 сыналып жаткан жартактын өлчөмдөрүн ага алмаштыруу менен (83) формула боюнча аныкталууга тийиш;

б) формула боюнча узатасынан кеткен кыр менен чоюлган алкактын ортосунда жайгашкан 4-плита

              (94)

мында                                           (95)

s_loc,cr – d  = 0,8 учурда a/h_ef катышынын маанисин a/(h_ef − h₁) маанисине алмаштыруу менен (87) формула жана 16-таблица боюнча аныкталышы керек;

t_cr2 – (83) формуласы боюнча аныкталып, ага текшерилүүчү жартактын өлчөмдөрү алмаштырылат;

s_loc2 = 0,4s_loc - кысылган алкакка жүктөм тартууда (15-сүрөт, а);

s_loc2 = s_loc - чоюлган алкакка жүктөм тартууда (15-сүрөт, б).

g_c көмөк чоңдукту ушул ченемдердин Д тиркемеси боюнча аныктоо керек.

9.9 Жартакты 3 кошумча кыска туурасынан кеткен кырлар менен бекемдегенде аларды узатасынан кеткен кырга чейин жеткирүү керек (сүрөт16).

Бул учурда, 3 - плитаны эсептөө (89) ÷ (93) формулалары боюнча жүргүзүлүшү керек, анда а чоңдугун а₁ чоңдугу менен алмаштыруу керек, мында а₁ кошуна кыска четтердин окторунун ортосундагы аралык (сүрөт.16); 4-пластинаны эсептөө 9.7,б.талаптарына ылайык жүргүзүлүшү керек.

9.10 Асимметриялык кесилиш устундарынын (кыйла өнүккөн кысылган алкагы менен) туруктуулугунун эсеби төмөнкү өзгөртүүлөрдү эске алуу менен 9.4, 9.6 ÷ 9,8 пункттарынын формулалары боюнча аткарылышы керек:

туурасынан кеткен катуулук кабыргалары менен гана бекемделген дубалдар үчүн (82) жана (88) формулаларында жана 19-таблицада h_ef мааниси нейтралдуу октон бөлүктүн эсептик (кысылган) чегине чейинки эки эселенген аралыкка барабар кабыл алынышы керек.

a/h_ef > 0,8 жана s_loc ¹ 0 болгондо 9.6, b жана 9.6, c пункттарында көрсөтүлгөн эки эсептөө тең s_loc / s маанисине карабастан жүргүзүлүүгө тийиш;

16 сүрөтү  – Туурасынан кеткен негизги ийкемсиз кырлары

(1), узатасынан кеткен ийкемсиз кырлары (2) менен бекемделген, дубалдын бөлүгүн жартакка (3) бөлүүчү, кысылган алкактагы жана жартактагы (4), чоюлган алкактагы, ошондой эле кыска ийкемсиз кырлары (5) менен бекемделген устундун схемасы.

кысылган чөлкөмдө жайгашкан кайчылаш кырлар жана узатасынан кеткен бир кыр менен бекемделген дубалдар үчүн:

а) (90), (91) жана (94) формулаларындагы h₁ / h_ef дин ордуна ah₁ / 2h_ef алмаштырылсын;

б) (95) формуладагы (0,5-h₁/h_ef) ордуна

Бул жерде  

мында s_t – бөлүмдүн эсептелген чектериндеги четки чоюлган чыңалуу ("минус" белгиси менен).

Өнүктүрүлгөн чоюлган (жүктөлбөгөн) алкак болгон учурда s жана t чыңалууларынын бир эле мезгилде таасир этүүсүндө туруктуулукка эсептөөнү (97) формула боюнча жүргүзүү керек.

9.11 Эгерде устундун дубалынын шарттуу ийкемдүүлүгүнүн маанилери боюнча 3,2ден ашса, кыймылдуу жүктөм жок болгондо жана устундун дубалында кыймылдуу жүктөм 2,2 болгондо, устундардын дубалдары туурасынан кеткен ийкемсиз кырлары менен бекемделиши керек.

Негизги туурасынан кеткен кырлардын ортосундагы аралык > 3,2де 2h_ef жана £3,2де 2,5 h_ef ашпоого тийиш.

9.4, 9.6 - 9.9-пункттардагы талаптарга ылайыкталган устундун дубалы 7.16, а же 7.16, б-пункттун талаптарын аткаруу менен устундун жалпы туруктуулугу камсыз кылынган шартта, кырлардын ортосундагы жогоруда көрсөтүлгөн аралыктарды 3h_ef маанисине чейин ашууга жол берилет, мындан тышкары, кысылган алкак үчүн l_ef /b маанилери үстүңкү алкакка колдонулган жүктөм үчүн 2-таблицадагы формулалар менен аныкталган маанилерден ашпоого тийиш.

Чоң кыймылсыз топтоштурулган жүктөр колдонулган жерлерге жана таянычтарга туурасынан кеткен кырлар орнотулушу керек.

Туурасынан кеткен кырлар менен гана бекемделген дубалда алардын чыгып турган бөлүгүнүн туурасы b_h кош симметриялуу кыр үчүн кеминде h_ef /30 + 40 мм болушу керек; бир тараптуу кыр үчүн - h_ef /24 + 50 мм мм кем эмес; t_s кырдын калыңдыгы кем эмес болушу керек

Устундардын капталдарын перо менен дубалга ширетилген жалгыз бурчтардан бир жактуу туурасынан кеткен ийкемсиз кырлары менен бекемдөөгө жол берилет. Мындай кырлардын инерция моменти, дубалдын четине эң жакын бетине дал келген огуна карата эсептелгенде, жупташкан симметриялуу четине караганда кем болбошу керек.

9.12 Дубалды бир узунунан кыры менен бекемдөөдө, кырлардын кесилиштеринин зарыл болгон J_s инерция моменттери аныкталышы керек:

туурасынан багытталган кырлар үчүн-формула боюнча

J_s=3h_ef t³                                                        (96)

узатасынан багытталган кыр үчүн - анын чектик маанилерин эске алуу менен 20-таблицадагы формулалар боюнча.

Узатасынан жана туурасынан кеткен кырлар дубалдын бир тарабында жайгашканда, алардын ар биринин кесилиштеринин инерция моменттери кырга эң жакын болгон дубалдын бетине дал келген огуна карата эсептелет. Туурасынан жана узунунан чыгып турган ийкемсиз кырлардын минималдуу өлчөмдөрү 9.10-пункттун талаптарына ылайык кабыл алынышы керек.

20 – т а б л и ц а