КАРА-ШОРО АЙЫЛДЫК КЕҢЕШИ

 

ТОКТОМ

 

Кара-Шоро айылдык кеңешинин VIII чакырылышынын кезексиз III сессиясы

 

2025-жылдын 7-февралы № 25

 

Кара-Шоро айыл аймагынын 2025-2030- жылдар аралыгындагы орто мөөнөттүү «Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планын» бекитүү жөнүндө

 

 

            Кара-Шоро айылдык кеңешинин VIII чакырылышынын III сессиясы Кара-Шоро ОГУЛдун жумушчу тобунун төрагасы Шермамат уулу Бектурдун «Кыргыз Республикасындагы токойлорго жана жайыттарга климаттык инвестициялар аркылуу көмүртектин секвестрациясы» CS-FOR долбоорунун алкагында даярдалган 2025-2030- жылдарга орто мөөнөттүү «Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планы» жөнүндөгү билдирүүсүн угуп жана талкуулап

 

ТОКТОМ КЫЛАТ

 

1. Кара-Шоро айыл аймагынын 2025-2030- жылдар аралыгындагы орто мөөнөттүү «Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планы» тиркемеге ылайык бекитилсин.

 

2. Кара-Шоро айыл аймагынын 2025-2030- жылдар аралыгындагы орто мөөнөттүү «Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планынын» аткарылышын камсыз кылуу жагы Кара-Шоро айыл өкмөтүнө милдеттендирилсин.

 

3. Токтомдун аткарылышы боюнча көзөмөлдү өзүмө калтырам

 

 

Төрага

З.Кадырбеков

 

 

 

Кара-Шоро айылдык кеңешинин

2025-жылдын 7-февралындагы

кезексиз 3- сессиясынын

№25 токтому менен бекитилген

 

 

 

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫ

ОШ ОБЛУСУ

ӨЗГӨН РАЙОНУ

КАРА-ШОРО АЙЫЛДЫК АЙМАГЫ

 

 

2025 -жылдан 2030-жылга чейинки мезгилдерге

орто мөөнөттүү жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук планы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ак-Жар айылы

 

 

 

МАЗМУНУ

 

КИРИШҮҮ

 

1-БӨЛҮМ. ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ

1.1. Айыл аймагы жана токой чарбасы[1] жөнүндө маалымат – географиялык абалы, климаты, айылдары жана калкы

1.2. Жаратылыш ресурстарын, анын ичинде токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар жөнүндө кыскача маалымат

 

2-БӨЛҮМ. ТОКОЙ ЧАРАБАНЫН ЖАНА АЙЫЛ АЙМАГЫНЫН ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫ

2.1. ААнын жайыт ресурстары

2.1.1. Жайыт участокторунун картасы

2.1.2. Жайыт ресурстарынын жалпы мүнөздөмөсү (аянты, түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу, абалы, карталар, мезгилдүүлүгү)

2.1.3. Жайыт инфраструктурасынын объекттери жана анын абалы

2.1.4. Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашууну эске алуу менен жайыттардын абалына баа берүүнү талдоо

 

2.2. Жер ресурстары

2.2.1. Жерлердин категориялары

 

2.3. Мамлекеттик токой фондунун (МТФ) жаратылыш ресурстары

2.3.1. МТФ жайыттарын пайдалануу

2.3.2. МТФ жайыттарынын абалын баалоо

2.3.3. МТФ жайыттарын башкаруу

 

2.4. Токой ресурстары

2.4.1. МТФ токойлору жөнүндө жалпы маалымат

2.4.2. МТФ жана ӨКЖА кирбеген токойлор ​​жөнүндө маалымат

 

2.5.     Суу ресурстары

2.5.1. Суу ресурстарынын курамдык бөлүктөрү (саздар, дарыялар, көлдөр, булак суулары)

 

2.6.     Биотүрдүүлүк

 

3-БӨЛҮМ. МАЛДЫН САНЫ ЖАНА АЛАРДЫН ЖАЙЫТ ТОЮТУНА БОЛГОН КЕРЕКТӨӨСҮ

3.1. Шарттуу малдын башы

3.2. 5 жылга болжолдонгон шарттуу малдын саны жана тоютка болгон керектөө

3.3. Сезонго жараша жайыттарда жана жайыттардан башка жерлерде тоюттун көлөмү

3.4. Даярдалуучу тоюттун көлөмү

3.5. Тоют балансы

3.6. Малдын асылдуулугун жакшыртуу

3.7. Эпизоотияга каршы иш-чаралардын планын иштеп чыгуу

 

4-БӨЛҮМ. ЖАЙЫТТАРДЫ БАШКАРУУ ЖАНА ПАЙДАЛАНУУ, АЛАРДЫ ЖАКШЫРТУУ ЖАНА КАЛЫБЫНА КЕЛТИРҮҮ БОЮНЧА 5 ЖЫЛГА ЧЕЙИНКИ МЕЗГИЛГЕ АДАПТАЦИЯЛЫК ИШ-ЧАРАЛАРДЫН ОРТО МӨНӨТТҮҮ ПЛАНЫ

4.1. Фокус-топтун жыйынтыгы боюнча жайыт пайдалануучулардын муктаждыктарын баалоону талдоо

4.2. Жайыт ресурстарын башкаруу планы

 

4.2.1. Жайыттардын абалына мониторинг жүргүзүү жана баалоо боюнча иш-чаралар

4.2.2. Жайыттарды пайдалануу планы

4.2.3. Жайыттарды башка максаттар үчүн пайдалануу жана башкаруу планы

 

4.3. Жер ресурстарын башкаруу планы

4.3.1. Жер фондусун жакшыртуу боюнча чаралар

4.3.2. Пайдаланылбаган жана деградацияланган жерлерди пайдалануу планы

 

4.4. Токой эмес жер ресурстарын башкаруу планы

4.4.1. МТФ жайыт ресурстарын баалоо планы

4.4.2. МТФ жайыттарына мал жаюу графиги

4.4.3. Токой жерлерин айыл чарба муктаждыктары үчүн пайдалануунун планы

 

4.5.     Токой ресурстарын башкаруу планы

4.5.1. Токой ресурстарын көбөйтүү боюнча иш-чаралар

4.5.2. Токойдун жыгач эмес ресурстарын пайдалануу боюнча иш-чаралар

4.5.3. Мамлекеттик токой фондусунун жерлерин дыйканчылык, чөп чабуу жана бал челектерди жайгаштыруу үчүн пайдалануу

4.5.4. МТФ жерлерин маданий-ден соолукту чыңдоо максатында пайдалануу планы

 

4.6. Суу ресурстарын пайдалануу планы

4.6.1. Суу ресурстарын сактоо боюнча иш-чаралар

4.6.2. АА аймагынын суу жетпеген аймактарына суу чыгаруу боюнча иш чаралар

4.6.3. Суу коргоо зоналарын түзүү боюнча чаралар

 

4.7. Биологиялык ресурстарды башкаруу планы

4.7.1. Эң маанилүү биотүрдүүлүккө мониторинг жүргүзүүнү уюштуруу

4.7.2. Туристтик ишмердүүлүк үчүн аймактарды аныктоо

4.7.3. Кичи корук аянттарын уюштуруу

 

4.8. Мал чарбасын башкаруу планы

4.8. Малдын асылдуулугун жакшыртуу боюнча иш чаралар

4.8.2. Тоют базасын жакшыртуу боюнча иш чаралар

4.8.3. Эпизоотияга каршы иш чаралар

 

4.9. Жайыттарды башкаруу боюнча адистердин жана ОГУЛдун потенциалын жогорулатуу

 

5-БӨЛҮМ. КИРЕШЕ АЛЫП КЕЛҮҮЧҮ ИШ-АРАКЕТТЕРДИН АБАЛЫ ЖАНА ӨНҮГҮҮСҮ

5.1. Аялдар үчүн шарттарды жана мүмкүнчүлүктөрдү жакшыртууну эске алуу менен кошумча нарк чынжырларын түзүү потенциалын талдоо

5.2. КНЧти түзүү жана өнүктүрүү стратегиясы

5.3. Каржылоо жана колдоо

           

6-БӨЛҮМ. ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫН БАШКАРУУДАГЫ ГЕНДЕРДИК АСПЕКТИ

6.1. Гендердик теңчилик жана жаратылыш ресурстарын туруктуу башкаруу

6.2. Гендердик бөлүштүрүлгөн маалыматтарды чогултуу

6.3. Жаратылыш ресурстарын башкаруунун гендердик планын иштеп чыгуу

 

7-БӨЛҮМ. КОМПЛЕКСТҮҮ БАШКАРУУНУН ЖЫЛДЫК ПЛАНЫ

 

Кыскартуулар

АА	Айылдык Аймак
CS—FOR	“Кыргыз Республикасынын токойлоруна жана жайыттарына климаттык инвестициялоо аркылуу көмүртекти секвестрациялоо” долбоору
АИК	Климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоо
АӨ	Айыл өкмөтү
АРИС	Коомчулукту өнүктүрүү жана инвестициялоо агенттиги
ГЛФ	Мамлекеттик токой фонду
КРС	Ири мүйүздүү мал
ЛХ	Токой чарбасы
МВРСХПП	Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жай министрлиги
МЖП	Мамлекеттик жаратылыш паркы
МиОП	Жайыттардын абалына Мониторинг жүргүзүү жана баалоо
МП	Муниципалдык ишкана
МЧС	Өзгөчө кырдаалдар министрлиги
НДЛП	Жыгач эмес токой продуктылары
ОГУЛ	Жаратылышты башкаруу боюнча жамааттык топ
ОМСУ	Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы
ӨКЖА	Өзгөчө корголуучу жаратылыш аймагы
ПИО	Жасалма уруктандыруу пункту
ПКУПРУИК	Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук планы
РКФР	Орус Кыргыз өнүктүрүү Фонду
РУАР	Райондук агрардык өнүктүрүү башкармалыгы
СВ	Кургак зат
СИНС	Коомчулуктун муктаждыгын биргелешип аныктоо
УГ	Шарттуу баш
УДП	Узак мөөнөттүү пайдалануудагы участок
УПР	Жаратылыш ресурстарын башкаруу
ФГ	Фокус топ
ЦДС	Кошумча нарк чынжырчасы
ЧВС	Жеке ветеринардык адис
ЧМЖ	Майда жандыктардын чумасы

 

 

 

 

КИРИШҮҮ

 

Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук планы (ПКУПРИУИК) “Кыргыз Республикасынын токойлоруна жана жайыттарына климаттык инвестициялоо аркылуу көмүртекти секвестрациялоо” долбоорунун алкагында иштелип чыккан.

ПКУПРИУИК – бул жергиликтүү калктын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын экологиялык, экономикалык жана социалдык кызыкчылыктарын эске алуу менен жаратылыш ресурстарын комплекстүү пландаштыруу жана башкаруу.

Жаратылыш ресурстары, анын ичинде Кара-Шоро айыл аймагынын мамлекеттик жайыттары жана токойлору мамлекеттин менчигинде болуп, башкаруу жана пайдалануу, Кыргыз Республикасынын 1999-жылдын 2-июнундагы Жер кодексине жана Кыргыз Республикасынын 1999-жылдын 8-июлундагы Токой Кодекси, Кыргыз Республикасынын 2005-жылдын 12-январындагы Суу кодекси, Кыргыз Республикасынын 2009-жылдын 26-январындагы “Жайыттар жөнүндө” Мыйзамы, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн “Жайыттар жөнүндө” токтому МТФ жерлерин тескөө жана пайдалануу үчүн” жана Кыргыз Республикасынын башка тиешелүү ченемдик укуктук актыларына ылайык жүзөгө ашырылат.

ПКУПРИУИК токой жана жайыттарды башкаруунун тиешелүү мамлекеттик органдары тарабынан бекитилген Жайыттарды жана токойлорду башкаруу планын иштеп чыгуунун типтүү жоболоруна ылайык, анын ичинде суу ресурстары, Айыл чарба жана кайра иштетүүчү өнөр жай министрлигинин 04-13/152, 15.05.2024-жылдардагы буйругу менен бекитилген башкаруу планын иштеп чыгуунун типтүү жобосуна, ошондой эле токой чарбаларын башкаруу пландарынын формасына ылайык иштелип чыккан.

Бул план ОГУЛдун жумушчу тобу тарабынан иштелип чыгып, тиешелүү токой чарбасынын өкүлдөрүнүн жана башка кызыкдар тараптардын, анын ичинде райондук агрардык өнүктүрүү башкармалыгынын (РУАР) катышуусу менен айылдык аймактын жалпы чогулушунда жактырылды.

ПКУПРУИК – жергиликтүү кеңештин сессиясында каралып, жактырылган жана жаратылыш ресурстарын пайдалануу боюнча айыл өкмөттөрү жана токой чарба ишканалары менен тиешелүү келишимдерди түзгөн бардык жеке жана юридикалык жактар ​​тарабынан милдеттүү түрдө аткарылууга тийиш.

ПКУПРУИКтин максаты: жаратылыш ресурстарынын абалын жакшыртуу, анын ичинде жайыт жана токой аянттарынын абалын жакшыртуу; токой аянттарын көбөйтүү, жайкы жана алыскы жайыттарга жеткиликтүүлүктү жогорулатуу; сүт өндүрүүнү жана малдын салмагын көбөйтүү, климаттын өзгөрүп жаткан шарттарында токой пайдалануучулардын, жайыт пайдалануучулардын кызыкчылыктарын коргоо жана алдын ала иш-аракеттерди өнүктүрүү аркылуу мал чарбасын өнүктүрүүгө жана жамааттын мүчөлөрүнүн кирешелеринин өсүшүнө өбөлгө түзүү жана жакырчылыкты кыскартуу. Планды толугураак ишке ашыруу үчүн жаратылыш ресурстарын башкарууга кеминде 30% аялдарды жана жаштарды тартуу пландаштырылууда. Ишке ашыруу мөөнөтү 5 жыл.

 

1-бөлүм.   жалпы маалыматтар

1.            Айыл аймагы жана токой чарбасы жөнүндө маалымат – географиялык абалы, климаты, айылдары жана калкы.

 

1.1      Географиялык  абалы.

Ош облусунун Өзгөн районундагы Кара-Шоро айыл аймагы 2024-жылы аймактык реформанын негизинде мурдагы Ак-Жар жана Көлдүк айыл аймактарынын базасында бириктирилип жаны аталыш менен Кара-Шоро айыл аймагы болуп түзүлгөн.

Кара-Шоро айыл аймагы райондун чыгыш тарабында жайгашып, Жазы дарыясынын түштүк тарабында Өзгөн-Кара-Шоро жолунда 37-чакырымды камтып күн чыгышты карай созулуп жайгашкан.

Кара-Шоро айыл аймагынын Кара-Шоро айыл өкмөтү Ак-Жар айылында жайгашкандыктан айыл аймагынын административдик борбору Ак-Жар айылы болуп саналат. Ак-Жар айылы Өзгөн районунан 25 чакырым, ал эми Ош областынын борборунан 90 чакырым, жакынкы темир жол станциясынан 66 чакырым, жакынкы эл аралык аэропорттон 92 чакырым алыстыкта жайгашкан.

Кара-Шоро айыл аймагы 6 калктуу конуштан турат. Алыскы айылдары Чыгыш-Түштүгүндө Чалк-Өйдө айылы жана Батыш-Түштүгүндө Семиз-Көл айылдары жайгашкан. Бул айылдары шарты өтө катаал, каттамдары өтө оор болуп эсептелет. Кара-Шоро айыл аймагы негизинен орто шарттуу айыл аймактардын катарына кирет.

Кара-Шоро айыл аймагы деңиз деңгээлинен 1200-2005 метрге чейин бийиктикте жайгашкан. Жеринин жайгашуусу жогорудагы айтылган алыскы 2 айылды кошпогондо адырлуу орто түздүктө жайгашкан айыл аймак.

Айыл аймагы түндүгүнөн Жазы дарыясы жана Жазы айыл аймагы, Түштүк жана Батыш тарабынан Мырза-Аке, Чыгышынан Салам-Алик, Чыгыш-Түштүгүнөн Кара-Кулжа районунун тоо кыркалары менен чектешет.

 

1-таблица. Калк жана үй чарбалары жөнүндө маалымат

 

Кара-Шоро  айыл аймагынын  аянты  жалпысынан  143000 км2. Айыл аймагында калктын  саны- 13843 адам. Кожолуктардын саны- 2278.

 

2-таблица. Айылдар боюнча калктын саны

 

Климаты. Кара-Шоро айыл аймагында кескин континенталдуу климат болуп эсептелет. Жылдын 4 мезгили толугу менен өкүм сүрөт. Бирок жергиликтүү тургундардын айтымында акыркы мезгилдерде климат өзүнүн тен салмактуулугун жоготконун белгилешет. Тээ союз мезгилиндеги учурда болжол менен 35-40 жыл мурунку мезгилде төрт мезгил өз ыргагы менен өкүм сүрчүү эле. Азыркы учурда тенденция жоголуп кышы женил, жайы катаал болуп жатканын байкоого болот. Себеби кыш чилдеде кээ бир жылдары нөшөрлөгөн жамгыр жүрүп кышкы ызгаар сууктар басандап калды. Ал эми февраль март, апрель, май айларында күн жогорку ысык климатта болуп Жай мезгилинде нөшөрлөгөн жамгыр жаап эгиндерди жыйноо, чөп оруу учурларында дыйкан фермерлерге терс кесепеттерин тийгизген учурлар көбөйдү.

Негизинен кышкы суук күндөр декабрь жана январь айларында болууда. Абанын орточо температурасы -15°С, февраль айында кардын жаашы кийинки учурда кескин азайып жылуулук өкүм сүрүп жатат. Ал эми жаз айлары да жылуу болгон учурлар байкалып малды жакынкы жайыттарга чыгарышып эгин эгүү да эрте эгилип кургак учурлар көп байкалууда. Бул мезгилдерде абанын орточо температурасы +20 -25°C чейин жетүүдө. Эгер жаз мезгили жогорудагыдай жылуу болсо, жай айлары катаалдашып, узака чейин нөшөрлөп жааган жамгырга айланып, дыйканчылык аймактарда эгилген эгиндерди сел алып кетүү коркунучтары көбөйүүдө. Чөп оруу, жыйноо учурунда да терс кесепетин тийгизип орулган чөптөрдү чиритип жиберген учурлар көп кездешип калды. Кээ бир жылдары жазы катаал, жамгыр көп болгон учурларда жайыттарга көчүп чыгуу графиктен артта калып кечигүү учурлар болсо, жай мезгили өтө ысып кетип орточо температура +40-45°Cга чейин жетүүдө. Мындай кургакчылык учурлар элибиздин экономикасына өтө терс таасир берүүдө.

Жергиликтүү тургундардын байкашынча жылдык орточо температура жогорулап климаттын кескин ысып кетишинен дыйканчылык талааларында да, жайыттарда да токойчулук чарбаларында да түшүмдүүлүктүн начарлап кетиши ачык эле байкалууда. Мисалы:

•          Жайыттардагы майда булактар такыр эле соолуп, малдын сууга болгон муктаждыктарынан фермерлердин кирешеси да төмөндөөдө. Төрт түлүк малдын сууга болгон муктаждыгы, жайыттардын деградацияланышы, чөптөрдүн куурап калышы экосистемага болгон терс таасир:- бул секвестрациялоонун начарлашы.

•          Чөп ормо аянттар да кургакчылыктын кесепетинен тоюттун түшүмдүүлүгү төмөн болууда.

•          Ошондой эле дыйканчылык аймактарында да суунун тартыштыгы жаралып, суу жетишсиздиктен талаш-тартыштар жаралып, дыйкандар арасында да келишпестиктер күч алып калган учурлар кездешет. Суу тартыштыгынан түшүмдүүлук начарлап кирешелер төмөн болууда.

 

1.2 Жаратылыш ресурстарын, анын ичинде токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар жөнүндө кыскача маалымат

 

Кыргыз Республикасынын 2009-жылдын 26-январындагы №30 «Жайыттар жөнүндө» мыйзамына ылайык мамлекеттик менчиктеги жайыттарды башкаруу боюнча жоопкерчилик жана көзөмөл жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына өткөрүлүп берилген. Кыргыз Республикасынын Токой кодексине ылайык, токой чарбаларынын аймактары Кыргыз Республикасынын токой чарбачылыгын башкаруучу мамлекеттик органынын башкаруусунда болот.

CS-FOR долбоорунун алкагында Кара-Шоро айыл аймагынын ар бир айылында өткөрүлгөн айылдын киришүү чогулуштарында Айылдын Жаратылышты башкаруунун жамааттык тобу (ОГУЛ) түзүлдү жана ОГУЛдардын арасынан Айыл аймактын денгээлиндеги Жаратылышты башкаруунун жамааттык тобун түзүү үчүн ар бир айылдан 2ден т. а. 12 делегат шайланып келишти жана аларды айыл аймактын денгээлинде өткөрүлгөн Конференцияда бекитип беришти. Натыйжада Кара-Шоро айыл аймагында Жаратылышты башкаруу боюнча жамааттык тобу (ОГУЛ) түзүлүп, CS-FOR долбоору менен коомчулуктун арасында байланыш түзгөн коммерциялык эмес уюм катары кызматташып баштады.

Айыл өкмөт башчысынын буйругунун негизинде ОГУЛдун 7 адамдан турган жумушчу тобу түзүлдү. Бул жумушчу топ “Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климатка туруктуулук планын” (ЖРКБКТП) жазуу жумуштарын аткарат.

 

3-Таблица. Токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар

                             

Жайыттарды башкаруунун структурасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4-таблица Кара-Шоро айыл аймагында атайын айыл чарба техникалары тууралуу маалымат

 

 

2-БӨЛҮМ. ТОКОЙ ЧАРАБАНЫН ЖАНА АЙЫЛ АЙМАГЫНЫН ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫ

 

2.1. ААнын жайыт ресурстары

2.1.1. Жайыт участокторунун картасы

 

№1 карта. Жайыт участокторунун картасы

 

№2 карта. Жайыт инфраструктурасы

 

 

2.1.2. Жайыт ресурстарынын жалпы мүнөздөмөсү (аянты, түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу, абалы, карталар, мезгилдүүлүгү)

 

Айыл аймагынын жайыт жерлеринин жалпы аянты  14014 га түзөт. Кара-Шоро АА мал жаюунун колдонуудагы системасы жайыттарды башкарууда участкаларын (санын) же - зонасын (зоналарынын/кыркаларынын санын) камтыйт. Ошондой эле, мал түшүм жыйналгандан кийин айдоо аянттарында, Шалы аянтттарында кыш мезгилинде күн ачык күндөрү толук багылат. Ар бир жайыт участогунда талаа жана шалбаа жайыттары бар. Пайдалануу мезгили боюнча жайыттар жазгы-күзгү, жайкы, кышкы болуп бөлүнөт, бирок иш жүзүндө жайыттар сезондору боюнча жазгы-жайкы, жазгы-жай-кышкы; жайкы; күзгү-кышкы жана жыл бою жайыттар катары пайдаланылат.

Жайыт ресурстарын мүнөздөөгө жайыттардын электрондук карталары колдонулат. Пландагы эсептөөлөр жамааттык карталоону түзүү учурунда алынган маалыматтарга ылайык жүргүзүлөт.

Кара-Шоро айыл аймагында пайдаланылбаган жайыттар эгерде бар болсо (участканын аталышы жана анын себептерин/эмне үчүн пайдаланылбай жатканын айтып бериңиз, мисалы: отоо чөптүү, уулуу, бадалдуу, таштуу, аскалуу, тик, татаал климаттык ж.б).

 

 

 

 

 

 

 

 

8-таблица. Жайыт участокторунун өзгөчөлүктөрү тууралуу маалымат

 

 

Кара-Шоро айыл аймагынын жайыттарында сейрек кездешүүчү, кызыл китепке кирген жаныбарлардан күрөң аюу, сүлөсүн, элик, кийик, тоо текелер кездешет.

Канаттулардын дээрлик бардык түрлөрү кездешет. Айрыкча кекилик өтө көп болот. Кекиликтер климаттын катаал шарттарында, кар өтө көп жааган учурда, кыш өтө оор болгон жылдары жазга чыкпай кырылган убактары да болуп турат.Бирок кекиликтердин көбөйүү жөндөмү жандуу болгондуктан кайра тез эле көбөйүп кетишет.

Ал эми тоо уларлары бийик тоо кыркаларында, адам жетпеген бийик чокуларда, сууктуу аймакта жашоо кечиришет. Кыш өтө суук болгон жылдары төмөндөп келип күнгөй тоолорго кыштап калышат. Уларлардын төмөндөп (пастап) келип калышын жергиликтүү тургундар кыштын катаал болушу менен божомолдоп, климаттын кескин төмондөшүнүн белгиси катары билишет жана камылга көрүшөт.

Ошондой эле алыскы Кара-Шоро жайлоосунда бир канча минералдык дары суулар бар. Бул Кара-Шоро жайлоосу Кыргызстанга белгилүү болгон Кара-Шоро аттуу ыр менен, Кара-Шоро дары суусу, Кара -Шоро кенен жайлоосу жана Кара-Шоро туристик жайы менен белгилүү болгон өзгөчө таанылган, атагы чыккан ажайып кооз жайлоо.

Албетте, Кара-Шоро дары сууларды кылдаттык менен иликтеп, дарылык касиетин кетирбестен айнек идиштерге куюп, дүйнөлүк базарларга чыгарып иштетүүчү ишкерлер, инвесторлор болсо келишим түзүп, мамлекеттин, айыл өкмөттүн казынасына чоң кирешелерди түшүрсө болот.

Кара-Шоро жайлоосунда жайкы туризмди өнүктүрүүнү негизги максат катары пландоо керек.

Кара-Шоро айыл аймагынын жайыттарында өсүмдүктөрдүн, чөптөрдүн бардык түрү өсөт. Кымыздык, чүкүрү, ышкын, ж б дарылык касиети бар аш болумдуу чөптүн түрлөрү да бар. Бул дарылык касиети күчтүү өсүмдүктөрдү атайын терип жешип ооруларга шыпаа табышат. Мисалы: кымыздыкты кан басымды түшүрүү үчүн, ышкынды кант диабети жок кылуу үчүн жешип дарыланышат. Ошондуктан райондун башка аймагында жашаган тургундар үчүн терип барып базарларга алып чыгып сатып киреше табышкан үй бүлөөлөр да бар. Бирок акыркы жылдары жакынкы жайыттардагы жогорудагы аталган аш болумдуу өсүмдүктөр жок болуп кетти. Себеби, жайыттарга ШМБнын ашыкча чыгуусунан өстүрбөй жеп жок кылуусуна байланыштуу болууда.

Мындан сырткары дарылык касиети өтө жогору, эл арасында таанымал, дарылык үчүн кеңири колдонулган дары чөптөрдү, мисалы медицинада белгилүү болгон Элбарчын, Ак кодол, Аркар от, Алтын тамыр, Куч алага окшогон түрдүү-түрдүү дары чөптөр кеңири масштабда өсөт. Бул дары чөптөрдү атайын дары чөптөр менен алектенген аз сандагы элдик дарыгерлер гана жыйнап топтошот. Дары чөптөр жайыттын ар кайсы жеринде, өздөрүнүн өсүү ыңгайына карап өскөндүктөн дары чөптөрдү жыйноого атайын жер бөлүнүп берилген эмес..

Дары чөптөрдү терип саткан адамдар жыл сайын өздөрүнүн ишмердүүлүктөрүн жүргүзүп келишет. Дары чөптөрдү жыйнаган адамдар менен айыл өкмөт же жайыт адистери атайын келишим түзүп иш алып барыша элек, ошондуктан бул маселени да жолго салып айыл өкмөткө киреше түшө турган шарттарын караштырыш керек. Азыркы учурда чыныгы таза дары чөптөргө муктаж адамдар көп. Же атайын фармацефтикалык ишканалар менен айыл өкмөт келишим түзүп экологиялык мыйзамдарды бузбастан иш алып барыса болот. Ал үчүн алдын ала мониторинг жүргүзүп кандай жол менен иш алып баруу пландарын түзүү зарыл.

Акыркы жылдары Сарымсак (сасык матар), Чайыр деген дарылык касиети бар өсүмдүктөрдү чоң көлөмдө атайын адамдарды жалдап жыйнатып жаткан бизнесмендер пайда болду. Бул албетте медицинада пайдаланылса жакшы болот. Тийиштүү адистердин уруксаты менен жыйналып, жергиликтүү бюджетке салыктар төлөнүп мыйзамдуу иш жүргүзүү керек. Ошол эле учурда экологиялык зыяндарды да эсепке алып ордуна башка өсүмдүктүн же чөптөрдүн уругун себүү менен иш алып баруу зарыл

Ошондой эле Байчечекей, Камыр жайлоолорунда тарыхый жазуулар, сүрөттөр чегилген таштар бар.

 

 

Жайыттарды пайдалануу мезгили

Жайыттар жана айыл чарба жерлери, жайыттардан тышкары мал жаюунун жана аларды күркөлөрдө кармоонун мөөнөттөрү боюнча төмөнкүдөй мезгилдерге бөлүнөт:

9-таблица. Жайыттарды пайдалануу сезону

 

Мал жаюу мезгили жыл сайын климатка жараша болот. АӨ тарабынан алынган маалыматтарга ылайык, айыл аймагындагы малдын жалпы саны факты боюнча 19765, анын ичинен 3700 ШБ жыл бою жайытта жайылат, ал эми 11380 ШБ 251 күн жайылат. Айыл аймакта малды бордоп семиртүү жокко эсе

 

Мал жаюу аянттарынын өзгөчөлүктөрү

Жайыт участоктун жалпы аянты 14014 гектарды түзөт. Жайыт пайдалануучулар жайыттарды жылдын төрт мезгилинде пайдаланышат. Бул жайыттарда мал жаюу сентябрдын аягына чейин уланат. (сентябрь айынын аягында жайыт чөптөрү куурап калат.) бардык жайыттарда жайлоосунда мал сугаруучу булактар ​​жана дарыялар бар.

Катыранкы, Мамаден, жайлоосу, Кара-Ой, Сары-Күнгөй, Кызыл, Ой-Жангак, Кагынды, Пор, Кен-Колот, Алай-Булак, Алтын-Башат, Кара-Дөбө Байбиче, Чытты, Кара-Шоро, Жолду-Кара, Көк-Жар, чон Агатан, кичи Агатан, Жолчабай, чон Чабай, Тарчабай Кен-Түз, Шилбили жана Суур-Таш, Ак-Таш,Көк-Торпок, Камыр, Гелинчек, Беш-Терек алыскы жайыт участокторунун турат.

 

Жайыттардын түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу жана алардын абалы

 

10-таблица   Жайыттардын  жалпы  абалы

 

Жогорудагы таблицада жайыттардын түшүмдүүлүгү аныкталды. Жайыттарга болгон сыйымдуулукту кыскартуу керек экендиги такталды. Оптималдуу сыйымдуулуктан ашып кеткендиктен жайыттардын түшүмдүүлүгү начарлап кеткен. Албетте жайыттардын мындай начарлоосуна климаттын туруксуздугу да таасир этүүдө. Кээ бир жылдары курукчулук болуп, кээ жылдары узака созулган жамгырдан чөптөрдүн өсүү дарамети начар болуп, натыйжада жайыттар деградацияга кептелүүдө. Буга климаттын кескин төмөндөөсү өтө чоң таасир кылууда. Андыктан жайыттарга болгон сыйымдуулукту, которуштуруп эс алдырууну тез ишке ашыруу пландарын иштеп чыгыш керек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-сүрөт. Жайыттарды пайдалануу картасынын мисалы

 

 

2.1.3   Жайыт инфраструктурасынын объекттери жана анын абалы       

 

Айыл өкмөт тарабынан түзүлгөн жумушчу топ, айыл аймагындагы инфраструктуранын абалына талдоо жүргүзгөн. Айыл аймактын аймагында Большевик айылы менен Семиз-Көл айылыныны ортосунда жуут пункту бар. Бул жуут пункту ПРЖР-2 долбоорунун алкагында курулган. Азыркы учурда жайыт пайдалануучуларга абдан жакшы кызмат көрсөтүп келүүдө. Жазында жайлоого кетээрде, күзүндө жайлоодон кайтып келгенде жууттан өткөрүшөт. Кошуна айыл аймактан келген койлорду да жууттан өткөрүп жергиликтүү тургундарга. Жайыт пайдалануучуларга кызмат көрсөтүп келет. Бул жуут пункту койдун денсоолугуна кам көрүүдө, мал чарбасын өнүктүрүүдө, жергиликтүү тургундардын экономикалык кирешесинин көбөйүшүнө жакшы салым кошуп келүүдө.

Кара-Шоро айыл аймагынын жайыт участокторунда акыркы жылдары бир канча суу ичүүчү ноолор курулган. Бул курулуштар албетте жайыттарды жакшыртуу жана толук натыйжалуу пайдалануу үчүн мал чарбасын өнүктүрүүдө жайыт пайдалануучуларга ынгайлуу шарт түзүү максатында курулган. Учурда абдан жакшы абалда кызмат көрсөтүүдө.

Айыл аймакта жайытка баруучу 485 км жол бар, анын 80 км начар абалда. Алыскы Кара-Шоро жайытындагы участокторуна барууда жөө жаландап, атчан гана барууга болот. Бул жөө жол кыйла түйшүктү жаратып келет жана көп убакытты талап кылат. Айрыкча аба ырайынын кескин өзгөргөн убактарында жолдо жүргөн жайыт пайдалануучуларды кыйын абалга дуушар кылат. Жол азабы, көр азабы деген сөздүн төркүнү ушундай учурда айтылып калса керек.

Жол менен көпүрө ажырагыс болот эмеспи. Алыскы жайыттарга баруучу көпүрөлөрдүн абалы канаттандыраарлык. Кара-Шоро жайлоосундагы жайыттарга баруучу жолдо Агатан участогунда типтүү көпүрө бар. Бул көпүрө ПРЖР долбоорунун алкагында курулган. Азыркы учурда жайыт пайдалануучуларга, эс алуучу туристерге жакшы кызмат өтөөдө.

Ошондой эле жакынкы жайыттарга барууда айрым участокторго көпүрө куруу муктаждыктарын фокус топтор аркылуу көйгөй катары аныкталган бирок, тилеке каршы алдынкы эки көйгөйдүн катарын толуктай албады. Бул жакынкы жайыттарга көпүрөлөрдү куруу абдан зарыл. Жергиликтүү тургундарды жайыттарга барууда түйшүгүн женилдетет. Экинчиден жакынкы жайыттар менен жанаша үлүш чөп ормолор ж.б. чарбалык иштер менен каттоодо түйшүктү женилдетип, ыңгайлуу шарт түзөт.

 

2.1.4   Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашууну эске алуу менен жайыттардын абалына баа берүүнү талдоо боюнча негизги чаралары төмөндөгүлөр

 

Акыркы жылдары Кара-Шоро айыл аймагынын аймагында аба ырайынын өзгөрүүсү байкалууда: 2023-жыл кургакчыл болуп, жайы жаан-чачынсыз болуп, жогорку температура болгон. Жайыттарда чөптөр күйүп, кээ бир булактар кургап калган, мунун баары малдын продуктуулугуна терс таасирин тийгизген.

2024-жылы жаз-жай айларында жаан-чачындын көп болушу жайыттардын өсүмдүктөрүнө жакшы таасирин тийгизген, бирок, ошол эле учурда, малды жайкы жайыттарга өз убагында чыгарууда (жайыттарда чөптөрдүн кеч өнүп чыгышы) кыйынчылыктар болгон. Албетте узак убакытка тынымсыз жааган жамгырдан Өзгөн-Кара-Шоро борбордук автожолунда көчкү жүрүп 2 ай бою жол каттамдары жабылып жайыт пайдалануучулар түйшүк тартышты.

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматы боюнча, айыл аймагында сел, көчкү жүрүү коркунучу бар Кара-Шоро жайыт аймактарына жетүүдө, каттоодо коркунучту аймактарга кирет. Бул участоктордо жайыттарды пайдалануунун планын түзүүдө, Кыргызгидромет тарабынан иштелип чыккан аба ырайынын божомолун жана алдын ала эскертүү системасынын маалыматтарын колдонуудабыз. Аба ырайынын кескин төмөндөөсү тууралуу маалымат алаарыбыз менен жайыт пайдалануучуларга тез кабар жеткирип, сак болууларын эскертип турабыз.

Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу боюнча төмөндөгү иштер аткарылат:

·         өзгөчө кырдаалдарды болжолдоого мониторинг жүргүзүүнүн натыйжалары боюнча иш-чараларды пландаштыруу (сел ташкындарына, катуу суукка жана жаан-чачынга, жер көчкүлөргө, кургакчылыкка ж. б.);

·         жайыт пайдалануучуларга климаттын өзгөрүшүнүн жайыттарга жана малдын продуктуулугуна тийгизген таасирин түшүндүрүү;

·         жайыттын сыйымдуулугуна ылайык мал жайуу планын түзүү менен, ага жылдын аба ырайы да таасир этет;

·         деградация болгон жайыттарды которуштуруп пайдалануу;

·         жайыттарды пайдалануу мөөнөттөрүн жөнгө салуу менен, эс алууну камсыз кылуу;

·         инфраструктураны жакшыртуу, куруу жана реабилитациялоо менен (сарайлар, көп жылдык чөптөрдү себүү, жер семирткичтерди чачуу, суу ичүүчү жайларды куруу ж.б.);

 

2.2. Жер ресурстары

 

Кара-Шоро айыл аймагынын тургундарына 1994-жылы жер реформасы жүргөндө төмөнкү таблицада көрсөтүлгөндөй жер үлүштөрү берилген.

 

 

Кара-Шоро айыл аймагында жергиликтүү тургундардын жылдык кирешелеринин 40% айыл чарба жерлерин иштетүүдөн түшөт. Сугат жерлерге дан өсүмдүктөрүн (арпа, буудай, жүгөрү, шалы) эгүүдөн көп киреше табышат. Ал эми сугат жерлеринин бир бөлүгүнө тоют даярдоо үчүн көп жылдык чөп өсүмдүктөрүн (эспарцет, беде) эгип жылына 3-4-жолудан оруп алгандыктан кирешелүү сугат жери катары пайдаланып келишет. Андан сырткары акыркы жылдары бак, малина, кулпунай өсүмдүктөрүнүн түрлөрүн өстүрүп киреше табуу жолдорун өздөштүрүп келишет.

Ал эми кайрак айдоо аянттарына бир жолу оруп алганга ылайыкташытырып эспарцет жана күн карама (семичке) эгип пайдаланып келишет.

 

2.2.1. Жерлердин категориялары

 

Бул айыл аймактын айыл чарба жерлерин кошо алганда жер ресурстарынын жалпы аянты 27513,9 гектар, анын ичинен жайыт аянты 14014 га. Жайыттар келишимдин негизинде пайдаланылат.

 

11-таблица. ААнын жер ресурстары

 

12-таблица. Айыл чарба жерлеринин структурасы

 

Айыл аймакта төмөнкү айыл чарба өсүмдүктөрү өстүрүлөт: жүгөрү 41,0 га, шалы 113,0 га, беде жана экспарцет 460,0 га, буудай 600,0 га, арпа 120,0 га.

Көп жылдык бактар: бардыгы 18,2 га анын ичинен:- бак 11,5 га, бадам 6,7га (мисалы, бакчалар, эрозияга каршы көчөттөр, баш калкалоочу тилкелер) 31,0 га ээлейт.

 

2.3.     Мамлекеттик токой фондунун (МТФ) жаратылыш ресурстары

 

М.Жээнбеков атындагы Өзгөн токой чарбасы Мырза-Аке, Жазы, Ак-Терек, Кара-Шоро, Көлдүк, Кызыл-Тоо токойчулуктарынын базасында өз ишмердүүлүгүн жүргүзүп келет. Мырза-Аке токойчулугунда 3 кыдырма бар. Жазы токойчулугунда 2 кыдырма, Ак-Терек токойчулугунда 2 кыдырма, Кара-Шоро токойчулугунда 2 кыдырма, Көлдүк токойчулугунда 2 кыдырма, Кызыл-Тоо токойчулугунда 2 кыдырма бар.

М. Жээнбеков атындагы Озгон токой чарбасындагы жайыттын жалпы аянты 11985 га.

 

2.3.1. МТФ жана ОКЖА жайыттарын пайдалануу

 

Кара-Шоро айыл аймагынын тургундары М Жээнбеков атындагы Өзгөн токой чарбасынын жана Кара-Шоро өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын (парк) жайыт аянттарынан пайдаланышат. Кара-Шоро жайыт пайдалануучулары 2172 ШМБ жогоруда токой чарбаларынын жайыттарынан пайдаланышат.

 

13-таблица. Ижарага алынган МТФ жана ОКЖАнын жайыттары

 

14-таблица. МТФнын жана ОКЖАнын жерлеринде жаюуга болжолдонгон мал

 

 

2.3.2. МТФ жайыттарынын абалын баалоо

 

Жайыттардын абалына баалоо ОГУЛдун жумушчу тобу тарабынан токой чарба адистери менен биргеликте жүргүзүлөт жана жайыттардын түшүмдүүлүгү жана сыйымдуулугу, алардын абалы аныкталат. Бул маалыматтардын негизинде токой чарбасынын жайыттарын пайдалануунун графиги иштелип чыгылат. МТФнын жайыттарынын жер фондунун абалын баалоо, Айыл аймактын жайыттары сыяктуу эле методологияны колдонуу менен жүргүзүлөт.

 

15-таблица. Жайыттардын абалын баалоо

 

16-таблица. Жайыттын сыйымдуулугу

                   

17-таблица. Мал жаюу графиги

 

2.3.3. МТФ жайыттарын башкаруу

 

МТФ жайыттарын комплекстүү башкаруу үчүн айыл өкмөттөр менен токой чарбасынын ортосунда МТФнын жаратылыш ресурстарын биргелешип башкаруу боюнча Меморандум түзүлөт.Учурда райондук мамлекеттик администрациянын, райондук Жайыт ассоциациясынын Райондук агрардык өнүктүрүү башкармалыгынын билдирмелеринин, тапшырмаларынын негизинде иш жүргүзүп келишет. Райондук агрардык өнүктүрүү башкарммалыгы тарабынан жазгы жана күзгү мезгилдерде т.а. көчүү мезгилдерине жол картасы белгиленип кайсы айыл аймактан жайыт пайдалануучулары кайсы маршрут менен жайытка көчүп кетет көчүп келет деген маршруттары көрсөтүлгөн пландарды беришет. Бул боюнча албетте Айыл өкмөт башчылар жана жайыт адистери аткарууга алышат. Жайыт пайдалануучулар кабыл алынган календардык күндөн кечикпестен, түзүлгөн иш пландын негизинде жайыттарга жетишет. Ошондой эле жайыт пайдалануучулар жайыт адиси дайындаган жайыттарда көрсөтүлгөн мөөнөттө отурукташып, мөөнөтү бүткөндө башка көрсөтүлгөн жайыттарга которулуп жайытты пайдаланышат. Бул жайытты туура пайдалануудагы иш чараларга кирет. Жайыттардын сакталышын камсыз кылуу максатында жайыт адиси мониторинг өткөрүп турушат. Мында жайыттардын абалына, ШМБнын жайытка болгон сыйымдуулгуна т.а. келишимде көрсөтүлгөн ШМБ ашыкча кирбегендигин аныктоо максатында мониторинг жасашат.

 

2.4. Токой ресурстары

2.4.1. МТФ токойлору жөнүндө жалпы маалымат

 

2024-жылга карата М.Жээнбеков атындагы Өзгөн токой чарбасынын аймагында 25750 га токой бар. Айыл аймагынын жашоочулары* токой фондусун жана токой эмес аймактарды чарбалык иштерге активдүү пайдаланышууда. Жергиликтүү тургундардын айтымында, жерди пайдалануу абдан интенсивдүү. Кара-Шоро айыл аймагын Шамал-Терек жана Чалк-Өйдө айылдарынын тургундары жаңгак токойунан пайдаланышат. Себеби жаңгак токойу калктуу конуштар менен чек аралаш, ирегелеш жайгашкан. Ошондуктан жогорудагы айылдардын тургундары жангак жакшы түшүм алган жылдары кирешсинин дээрлик 30% Көлдүк токойчулугунун жангак токойунан толтурушат. Келишимдин негизинде токойду арендага алып иштетишет. Жангактан башка итмурун, жапайы алмаларды терип тапшырып кошумча кирешелерди табышат.

 

18-таблица. Токой чарбасынын жерлери жөнүндө маалымат.

 

2.4.2. МТФ жана ӨКЖА кирбеген токойлор ​​жөнүндө маалымат

Кара-Шоро айыл аймагында МТФ жана ОКЖАга кирбеген т.а. муниципалдык токой аянттары жок.

 

2.5. Суу ресурстары

2.5.1. Суу ресурстарынын курамдык бөлүктөрү (саздар, дарыялар, көлдөр, булак суулары)

 

Айыл аймагынын аймагында Жазы жана Көлдүк дарыялары агат. Жазы дарыясы Кара-Шоро айыл аймагынын алыскы жайыттарынын так ортосунан агып өтөт. Ошондой эле Токой чарбасынын жана ОКЖА пайдалуусундагы жайыттарды, жайыт эмес жерлерин да аралап агып өтөт. Ал эми Көлдүк дарыясы Камыр жайытынан башталып, токой чарбасынын аймактарын аралап агып жүрүп, Чалк-Өйдө, Шамал-Терек айылдарын аралап агып Жазы дарыясына куят.

Көлдүк сугат каналы. Көлдүк дарыясынан Какыр, Ак-Жар жана Большевик айылдарына баруучу суу каналы бар бул канал 1950 жылдары ата бабаларыбыз кетмендеп чаап каналды курушкан. Каналга суунун сыйымдуулугу 3м/куб көлөмдө батат жана 3 айылдын 1272 кожолуктун там арка жер аянтын, үлүш жерлерин сугат суу менен толук камсыз кылат. Андан сырткары коншу айыл аймактын да айылдардын суу менен камсыз кылат.

Жазы  сугат каналы.

Жазы дарыясынан чыккан сугат суу каналы да союз мезгилинен бери кызмат көрсөтүп келет. Бул канал Какыр Ак-Жар айылдарынын тургундарынын там арка жерлерин, үлүш, шалы, жана токой чарбасынын сугат жерлерин сугат суу менен камсыз кылат. Сугат суунун тартыштыгы азырынча байкалбайт.

Сугат суу менен туруктуу камсыз болуш үчүн ички каналдарды арыктарды ондоп тузөө көйгөйлөрү бар. Суу канчалык туура пайдаланылып чон талап менен иштетилсе бош жаткан жерлерди кайрак жерлерди сугат жерге айлантып бак дарактарды эгип көрктөндүрүп иштетсе элдин экономикасы да көтөрүлүп көмүртекти сиңирүү да жүрүп туризмди өнүктүрүп кирешелерди көбөйтүүгө толук мүмкүнчүлүк жаралмак.

Суу бул жашоо булагы: жаратылгандардын баарынын керектөөсүнө зарыл, мейли ал адам заты болсун, мейли жан жаныбарлар болсун, мейли биологиялык түрдүүлүк болсун суусуз жашоо болбостугун билебиз. Суунун болушу, экосистеманын сакталышы, бул мөңгүгө байланыштуу. Ошондуктан мөңгүлөрдү сактоо ар бирибиз үчүн милдет болушу шарт. Ал үчүн жаратылышка аяр мамиле жасап, камкордук көрүп, бак дарактарды көбөйтүп өстүруп болгон куч аракеттерибизди, мүмкүнчүлүктөрүбүздү жумшообуз керек.

Акыркы жылдары климат кескин өзгөргөндүктөн мөңгүлөрдүн жок болуп бара жатышы коркунуч жаратып келет. Мөңгүлөрдүн эрип бара жатышы экосистеманын бузулушун аныктоодо. Ошондуктан мөнгүлөрдү сактоо үчүн төмөнкү аймактарда бак эгүүну колго алып, токой аянттарын көбойтүп, токойлорду жакшыртып, жайыттарды жайыттай сактай жана пайдалана билсек мөңгүлөрүбүз сакталат. Экосистемабыз корголот. Мөнгүнүн азайышы бул суунун танкыстыгына алып барат Натыйжада булактар соолуйт. Суу тартыштыгы жаралат. Кургакчылык каптайт. Экосистема бузулат ошол эле учурда экономикалык кыйынчылыктар да күчөйт. 

 

2.6.     Биотүрдүүлүк

Кара-Шоро айыл аймагынын жайыттарында чөп өсүмдүктөрүнүн бардык түрү өсөт. Кымыздык, чукуру, ышкын, ж. б. дарылык касиети бар аш болумдуу чөптүн түрлөрү да бар. Бул дарылык касиети бар пайдалуу өсүмдүктөрдү атайын терип жешип ооруларга шыпаа табышат. Мисалы:кымыздыкты давленииени түшүрүү үчүн, ышкынды кант диабетин жок кылуу үчун жешип дарыланышат. Айрым үй булолор дасторкондун көркү үчүн азык оокат катары кымыздыкты туздап банкага басып алышат.

Райондун башка аймагында жашаган тургундар үчүн терип барып базарларга алып чыгып сатып киреше табышкан үй бүлөөлөр да бар.

Мындан сырткары дарылык касиети өтө жогору, эл арасында таанымал, дарылык үчүн кенири колдонулган дары чөптөрдү, мисалы медицинада белгилүү болгон Элбарчын, Ак кодол, Аркар от, Алтын тамыр, Күч алага окшогон түрдүү-түрдүү дары чөптөр кенири машстабда өсөт. Бул дары чөптөрдү атайын дары чөптөр менен алектенген аз сандагы элдик дарыгерлер гана жыйнап топтошот. Дары чөптөр жайыттын ар кайсы жеринде, өздөрүнүн өсүү ынгайына карап өскөндүктөн дары чөптөрдү жыйноого атайын жер бөлүнүп берилген эмес.

Дары чөптөрдү терип саткан адамдар жыл сайын өздөрүнүн ишмердүүлүктөрүн жүргүзуп келишет. Дары чөптөрдү жыйнаган адамдар менен айыл өкмөт же жайыт адистери атайын келишим түзүп иш алып барыша элек, ошондуктан бул маселени да жолго салып айыл өкмөткө киреше түшө турган шарттарын караштырыш керек.

Акыркы жылдары Сарымсак (сасык матар), Чайыр деген дарылык касиети бар өсүмдүктөрдү чоң көлөмдө атайын адамдарды жалдап жыйнатып жаткан бизнесмендер пайда болду. Бул албетте медицнада пайдаланылса, жергиликтүү бюджетке салыктар төлонүп мыйзамдуу иш жүргүзүлсө дурус болмок. Ошол эле учурда экологиялык зыяндарды да эсепке алып ордуна башка тоютка ылайыктуу чөп өсүмдүктөрүнүн уругун себүүну пландаштырып иш жүргүзүү зарыл.

 

 

3 - БӨЛҮМ. МАЛДЫН САНЫ ЖАНА АЛАРДЫН ЖАЙЫТ ТОЮТУНА БОЛГОН КЕРЕКТӨӨСҮ

 

Мал чарбасын өнүктүрүүдө акыркы жылдары өтө чоң өсүштөр болду. Фермердик чарбаларды өнүктүрүүдө мамлекеттик колдоолор болду. Мында атайын фермердик чарбаларды колдоо, мал чарбасын өнүктүрүү үчүн төмөндөтүлгөн пайызда айыл чарба кредиттерин берүү көп пайда алып келди. Малдардын асыл тукум пародаларын өнүктүрүүну колдогон бир канча иш чаралар, көргөзмөлөр он натыйжаларын берди.

Ошондой эле АРИСтин ПРЖР-2 долбоору аркылуу жайыттарды жакшыртуу, жайыт инфраструктураларын ондоонун жана мал чарбачылыгын өнүктүрүү үчүн атайын долбоордук колдоолордун натыйжасында фермерлерге, жайыт пайдалануучуларга ынгайлуу шарттар түзүлүп, мал чарбачылыгында жакшы жыйынтыктарды бергендиктен малдын башынын көбөйүүсү байкалды.

Азыркы учурда Кара-Шоро айыл аймагынын статистикалык маалыматы боюнча жайыттардын сыйымдуулугунан малдын башынын саны ашыкча экендигин аныктаган маалыматтарды тактадык.

Тактап айтканда мал чарбачылыгынан жергиликтүү тургундардын тапкан кирешеси 45% экендиги аныкталды.

 

7-таблица: Кара-Шоро айыл аймагынын тургундарынын киреше булактары тууралуу маалымат.

 

3.1.     Шарттуу малдын башы

 

Айыл аймакта жыл сайын малдын эсебине санак жүргүзүлөт. 2024-жылдын 1-январына карата айыл аймакта статтын аныктамасы боюнча 14 700 ШБ, (13-таблица).

 

19-таблица. Малдын саны жана түрлөрү боюнча тоют керектөөсү (Статистикалык маалымат боюнча)

 

Кара-Шоро айыл аймагынын жайыттарына жалпы 11380 ШМ чыгат. Бул жайыт адистеринин жана жайыт пайдалануучуулардын берген маалыматы боюнча аныкталды.

Кара-Шоро айыл аймагынан 6315 ШБ, башка айыл аймактардан 5065 ШБ бардыгы 11380 ШБ чыгат. Ал эми Кара-Шоро айыл аймагынын калган 8385 ШМБ райондун айыл аймактарынын жайыттарына чыгышат.

 

20-таблица. Малчылар аркылуу жайлоого чыккан малдын жалпы саны (булак - малчылар)

 

3.2.     5 жылга болжолдонгон шарттуу малдын саны жана тоютка болгон керектөө

 

2022-2024-жылдарга малдардын ар кандай түрлөрүнүн өсүү темпинин негизинде малдардын санынын өсүү болжолуна талдоо көрсөткөндөй, орточо жылдык өсүш -1,6 % экендигин көрсөттү. Бул көрсөткүч албетте жакшы көрсөткүч. Эгерде чындап эле ушундай көрсөткүч улана турган болсо жайыт пайдалануучулардын, фермерлердин жайытка жана төрт түлүк малга болгон мамилери өзгөрүлгөнү байкалат. Себеби фермерлер да сандан сапатка өтүү процессин баштаптыр. Жайыттын акыбалы жылдан жылга начарлап бара жатканын байкашты. Мындай учурда албетте өзгөрүү жасаш керек экендигине күбө болушту. Ошондуктан азыркы учурда асыл тукум малдарга, асыл тукум койлорго өтүү үчун аракеттерди баштады. Мисалы: Россиядан асыл тукум малдарды алып келе баштады, өзүбүздөгү Гиссар жана Арашан кой породаларын ала башташты. Ошондой эле Силос тоютун жана гидропоника тоют даярдоо ыкмасына өтүүгө кызыктар адамдар көбөйдү. Гидропоника боюнча маалымат алышып кызыга баштагандар көбөйүүдө.

Эгерде гидропоника жаны технологиялык ыкмасы жана силос тоютун даярдоо ыкмалары менен тоют өндүрүү башталса жайыттарга болгон басым да азайып, жайыттар жакшыруу жолуна түшмөк. Даярдалган тоюттун көлөмү 20 % көбөймөк, себеби, Кара-Шоро айыл аймагында сугат жана кайрак жерлердин аянты жетишээрлик жана мүмкүнчүлүктөрү да жетиштүү.

CS-FOR долбоорунун алкагында өткөрүлгөн фокус топтордо аныкталган муктаждыктар да асыл тукум породаларга, жасалма уруктандырууга өтүү жана жем чыгаруучу цехтерди ачуу, жайыттарды жакшыртуу үчүн которуштуруп пайдалануу, чөптүн уругун себүү көйгөйлөрүн алып чыгышкандыгы жакшы жоролго экендигин айгинелейт.

Албетте фермерлер малды кармоодо жаны кошумча тоюттарды өндүрүп, малдын асыл тукумдуулугуна өтүүнү изденишүүдө. Албетте бул аракеттер жайыттарды жакшыртууга өбөлгө түзмөк жана көмүртекти секвестрациялоону жогорулатуу менен климаттын кескин өзгөрүшүн басандатмак.

Төмөндөгү таблицадан 2030-жылга карата малдын ШБ өсүшү – 11,5% айланасында кыскара турганын көрсөтүп турат. 14002 ШБ 26 322 755 тонна кургак затты талап кылат. Бул төмөндөгү таблицада көрсөтүлүп тургандай сандан сапатка өтүү иш аракеттеринин далили.

 

21-таблица. Малдын саны жана түрлөрү боюнча малдын тоют керектөөсү

 

3.3.     Сезонго жараша жайыттарда жана жайыттардан башка жерлерде тоюттун көлөмү

 

22-таблица. Сезонго жараша жайыттарда жана жайыттардан башка жерлерде тоюттун көлөмү

 

Ар бир жайыттын орточо түшүмдүүлүгү (жайыттарда жана жайыт участокторунан башка жерлерде тоюттун болушун сезон боюнча эсептөөдө жана талдоодо) жеткиликтүү тоютту баалоо жана аныктоо үчүн, ар бир чарчы метриндеги кургак зат таразага тартылат. Жайыттарда мал жаюунун жол берилген ченемдери орто эсеп менен 50-60% түзөт.

 

3.4. Даярдалуучу тоюттун көлөмү

 

Даярдалган тоюттун түшүмү 2024-жылдын статистикалык маалыматынан алынды.

 

23-таблица. Даярдалган тоют (мисалы)

 

3.5. Тоют балансы

 

Малдын даярдалуучу жана жайыт тоютуна болгон муктаждыгы

Колдо болгон малды тоют менен талаптагыдай камсыз кылуу үчүн даярдалган жана жайыт тоюттарына малдын муктаждыгын билүү зарыл.

Жайытка малдын ашыкча чыгуусунан, т.а. сыйымдуулуктан ашыкча чыккандыктан жайыттар деградацияга учурап, өтө начар, начар деген баллга туура келип тоютка болгон керектөө көрсөткүчү төмөн болуп калагандыгын төмөндөгү таблицадан көрөбүз.

 

24-таблица. Малдын жайытка жана даярдалган тоютка болгон муктаждыгы (КЗ), тонна

 

Жогорудагы таблицага ылайык 2024-жылга жалпы 27 672 750 тонна тоют, анын ичинде: даярдалуучу тоют 17 855 900 тн жана жайыт тоюту 5 401 078,5тн тоют керектелет. Ал эми статистикалык маалымат боюнча 4700 ШБна керектелуучу КЗ тоюту 27 672 750 керектелет. Факт боюнча жайлоого чыккан 6315 ШБ , ал эми башка аймактардан келген ШМБ 5065 ШБ жалпысы 11380 ШМБ жайкы жайыттардан пайдаланышат. МТФ жана ОКЖАнын жайыттарына 2172 ШМБ Кара-Шоро айыл аймагынын жайыт пайдалануучуларынын малдары чыгат. Ошондой эле башка айыл аймактын жайыттарына да Кара-Шоро айыл аймпагынан 6213 ШМБ чыгат.

 

 

 

25-таблицада Кара-Шоро айыл аймагына жана башка айыл аймактарга МТФга чыккан малдардын саны тууралуу аныкталган маалымат

 

3.6.     Малдын асылдуулугун жакшыртуу

 

Кара-Шоро айыл аймагында малдын асылдуулугун жакшыртуу кожолуктардагы уйларды иш жүзүндө уруктандыруу жолу менен жүргүзүлдү (саны). Маалыматтарды таблицадан көрүүгө болот «Айыл чарба жаныбарларын жасалма уруктандыруу».

 

26-таблица. Малдарды жасалма жол менен уруктандыруу

 

Айыл аймакта «Малдарды жасалма уруктандыруу» иштери жүргүзүлбөйт. Бул боюнча коомчулук, фермерлер эми гана талап кое баштады. Андыктан малдын тукумун жакшыртуу планын түзүп, асыл тукум малдын сапаттуу үрөндүк материалы менен жасалма уруктандыруу пункттарын уюштуруп, асылданган малдарды көбөйтүү зарыл.

Малды асылдандыруу боюнча Большевик айылына 1, Шамал-Терек 1, Какыр 1 жасалма уруктандыруу пунктун ачуу керек. 90 % малдын башы жергиликтүү породадан турат, ал эми калган 10% малдын башы алынып келинген породалардан турат. Мисалы: Ала-Тоо, Швицский, Сементал сүт багытындагы породалар, ал эми Ангус породасы эт багытындагы порода болуп эсептелинет.  

7260 бодо малдын тен жарымын 3630 башты саан уй деп эсептесек: ар бир жергиликтүү саан уйдан күнүнө 5 литрден сүт саап алсак, жылына 210 күн сүт саала турган болсо: 3630 х 5л х 210 күн=3 811 500 литр сүт жылына өндүрүлөт. Бул көрсөткүч албетте Кара-Шоро айыл аймакта жашаган 13843 адамга бөлсөк ар бир адамга 275 литрден туура келет жана бул көрсөткүч жылдык пайдалануудан ашыкча. Бир адам күнүнө 200 граммдан сүт ичип турсак 1 жылда 73 литр сүт ичет экенбиз. Ашкан сүт, бирок биз күндө сүт ичебизби?

Эгерде ушул эле сандарды күнүнө 20 литр сүт бере турган сүт багытындагы асыл тукум малга айландырсак кандай болгонун төмөндө аныктайбыз.

3630 х 20лх 210күн=15 246 000л

15 246 000л :13843 адам=1 101 л-73 л ичкен сүт =1 028 л сүт ар бир адамдан ашып калат.

Жергиликтүү менен асыл тукум малдын сүт өндүрүмдүүлүгүн салыштырсак: жергиликтүү порода саалган сүт жылына 1 адамга 275 л   туура келет.

Сүт багытындагы малдан саалган сүт жылына 1 адамга 1 101 л  туура келет.

Ошондуктан сүттүн өндүрүмдүүлүгүн көтөрүү боюнча ачылган жасалма уруктандыруу пунктарына сүт багытындагы сапаттуу породалардын үрөнүн алып келүү зарыл жана сүт багытында порода уйларды кармашыбыз керек.

Ал эми эт багыты боюнча Абердина-ангус породасын жайылтуу керек. Бул үчүн элибизге жасалма уруктандыруу боюнча толук маалымат берүү зарыл ( ватсап группалар, ОГУЛдун) мүчөлөрү аркылуу маалымат жеткирүү зарыл. Келечекте асыл тукум малдарды өнүктүрүү боюнча группаларды уюштуруу, ага жасалма уруктандыруу пунктары менен келишимдерди түзүү жана ар дайым жасалма уруктандыруу боюнча толук маалыматтарды берип туруу керек. Бул иштерди АО ветврачтары, муниципалдык ишкананын жайыт адиси колго алып уюшттуруулары зарыл. Мындан тышкары малдын асыл тукумдуулугун жогорулатуу үчүн тоют даярдоо боюнча жумуштарды алып баруу керек. Мисалы: Гидропоника, силос-сенаж жана башка тоюттардын түрлөрүн даярдоо боюнча.

 

3.7.     Эпизоотияга каршы иш-чаралардын планын иштеп чыгуу

 

Райондук ветеринария башкармалыгы менен биргеликте ветеринардык дарыгер тарабынан иштелип чыккан, айылдык өкмөт тарабынан бекитилген эпизоотияга каршы иш-чаралардын планын киргизүү.