Тиркеме

Кыргыз Республикасынын

Жаратылыш ресурстары, экология жана

техникалык көзөмөл министрлигинин

2026-жылдын 6-мартындагы № 01-01/79

буйругу менен бекитилген

Жер казынасын пайдаланууда бузулган жерлерди рекультивациялоо долбоорун түзүү боюнча методикалык көрсөтмө

1. Жалпы жоболор

1.1 Документтин багыты

Бул методикалык көрсөтмөлөр бузулган жерлерди рекультивациялоо боюнча долбоордук документтердин курамын, мазмунун жана иштеп чыгуу тартибин, ошондой эле рекультивациялоо иштеринин наркын аткарууга таасир этүүчү бардык маанилүү факторлорду эске алуу менен эсептөө эрежелерин белгилейт.

1.2 Колдонуу чөйрөсү

Методикалык көрсөтмөлөр рекультивациялоо долбоорлорун пландоодо, техникалык-экономикалык негиздемеде, макулдашууда жана иштеп чыгууда мамлекеттик органдар, уюмдар, жер казынасын пайдалануучулар, долбоорлоо жана экспертиза мекемелери тарабынан колдонууга милдеттүү.

Жерди рекультивациялоо – бул жер казынасын пайдаланууда бузулган жерлердин өндүрүмдүүлүгүн жана чарбалык баалуулугун калыбына келтирүүгө багытталган уюштуруучулук, техникалык, биологиялык жана мониторингдик иш-чаралардын комплекси.

Рекультивация долбоору айлана-чөйрөгө терс таасирдин алдын алууга жана бузулган жерлердин экологиялык функцияларын калыбына келтирүүгө багытталган комплекстүүлүк, аныктык жана туруктуулук принциптерин эске алуу менен иштелип чыгат.

Методикалык көрсөтмөлөр төмөнкүлөрдүн натыйжасында бузулган жерлерди рекультивациялоо долбоорлоруна тиешелүү: геологического изучения недр;

• геологиялык-издөө иштери;
• геологиялык-чалгындоо иштери;
• жалпы мамлекеттик маанидеги, орто жана чакан кендерди иштетүү (казып алуу);
• кеңири таралган пайдалуу кендерди казып алуу;
• кен казуучулук ишмердүүлүк;
• жер казынасын пайдаланууга байланыштуу имараттарды жана курулмаларды куруу;
• өндүрүш жана керектөө калдыктарын жайгаштыруу;
• жерлердин булганышынын кесепеттерин жоюу;
• жаратылыш жана техногендик кырсыктар;
• жогоруда көрсөтүлгөн учурлардан тышкары, жерлердин бузулушуна алып келген чарбалык ишмердүүлүк.

2. Долбоордук документтердин курамы

Бузулган жерлерди калыбына келтирүү долбоору төмөнкүдөй бөлүмдөрдү камтышы керек:

I бөлүк. Түшүндүрмө кат

II бөлүк. Рекультивациялоонун экологиялык-экономикалык негиздемеси Жерди рекультивациялоо боюнча иштердин айлана-чөйрөгө тийгизген таасири.

III бөлүк. Бузулган жерлерди рекультивациялоо боюнча иштердин мазмуну, көлөмү жана графиги

IV бөлүк. Бузулган жерлердин рекультивациялоого чейинки жана андан кийинки абалын чагылдырган картографиялык материалдар

V бөлүк Бузулган жерлерди рекультивациялоо иштерин жүргүзүүгө кеткен чыгымдардын сметалык эсептөөлөрү

Тиркемелер (тексттик жана графикалык материалдар, адабият)

3. Бөлүктөрдүн мазмунуна коюлуучу талаптар

I бөлүк. Түшүндүрмө кат

3.1 Жер тилкеси жөнүндө жалпы маалымат

3.1.1 Баштапкы шарттардын сүрөттөлүшү

• бузулган жер тилкесинин аянты (гектар менен);
• тилкенин административдик таандыгын көрсөтүү менен жайгашкан жери (облус, район, калктуу пункт);
• бузулган жерлердин чек араларынын бурчтук чекиттеринин координаттары;
• карта-схема, тилкенин жайгашуу планы;
• жерлердин бузулушунун булагы (чарбалык ишмердүүлүктүн түрү, табигый кубулуш);
• бузулуу даражасы (топурактын катмарынын, өсүмдүктөрдүн, рельефтин толук же жарым-жартылай бузулушу);
• бузулуу мүнөзү (механикалык бузулуу, булгануу, эрозия, суу каптоо ж.б.);
• бузулуунун пайда болуу мезгили жана анын узактыгы.
• степень нарушения (полное или частичное нарушение почвенного покрова, растительности, рельефа);

3.1.2 Жерлердин максаттуу багыты жана уруксат берилген пайдаланылышы жөнүндө маалымат

• аймактык пландоо документтерине ылайык бузулган учурга чейинки жерлердин категориясы;  
• жер тилкесинин укук белгилөөчү документтерге ылайык уруксат берилген пайдалануу түрү;
•  рекультивациялоо аяктагандан кийин пландаштырылган жер категориясы;
• рекультивациядан кийин уруксат берилген пайдалануунун пландаштырылган түрү;
• максаттуу багытка ылайык рекультивация багытын тандоону негиздөө.

3.1.3 Укук ээлери жөнүндө маалымат

• жер тилкесинин укук ээси болгон юридикалык жактын аталышы же жеке жактын фамилиясы, аты-жөнү;
• жер тилкесинин идентификациялык номери (эгерде бар болсо);
• укук белгилөөчү документтердин реквизиттери (номери, берилген күнү);
• укук түрү (менчик, ижара, туруктуу (мөөнөтсүз) пайдалануу ж.б.);
• рекультивация жүргүзүүгө жооптуу адамдын аталышы жана реквизиттери.

3.1.4 Өзгөчө пайдалануу шарттары бар аймактар

Жер тилкесинин чектеринде же анын таасиринин чегинде төмөнкү аймактардын бар же жок экендиги көрсөтүлөт:

• ишканалардын жана өндүрүштүк объектилердин санитардык-коргоо зоналары;
• инженердик коммуникациялардын коргоо зоналары (электр берүү линиялары, газ түтүктөрү, суу түтүктөрү ж.б.);
• суу объектилеринин сууну коргоо зоналары жана жээк коргоо тилкелери;
• жаратылышты коргоо багытындагы жерлер, анын ичинде өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын аймагы (коруктар, заказниктер, жаратылыш парктары, жаратылыш эстеликтери ж.б.);
• мамлекеттик токой фондунун жерлери;
• тарыхый-маданий мурастардын жерлери жана объекттери.

Мындай аймактар болгон учурда алардын чек аралары, пайдалануу режими жана чарбалык ишмердүүлүккө чектөөлөр көрсөтүлөт.

3.2 Табигый-климаттык шарттар

3.2.1 Климаттык мүнөздөмө

Участоктун климаттык алкагы жана агроклиматтык району, абанын жылдык орточо температурасы жана мезгилдер боюнча температуралык режими, абсолюттук минималдуу жана максималдуу температуралар, үшүксүз мезгилдин узактыгы жана температуралардын негизги белгилерден (0°С, +5°С, +10°С, +15°С) өтүү даталары, жылдык орточо жаан-чачындын мезгилдик бөлүштүрүлүшү, кар катмарынын бийиктиги, топурактын тоңуу тереңдиги, шамалдын басымдуу багыты жана орточо ылдамдыгы, вегетация мезгилинин узактыгы, аймактын нымдуулук коэффициенти, ошондой эле негизги агроклиматтык көрсөткүчтөр (активдүү температуралардын суммасы жана гидротермикалык коэффициент) сүрөттөлөт.

3.2.2 Аймактын рельефи

Рельефтин жалпы мүнөзү (түз, дөңсөөлүү, тоолуу), абсолюттук жана салыштырмалуу бийиктик белгилери, капталдардын тик бурчтуулугу жана экспозициясы, эрозиялык формалардын болушу (жарлар, колоттор, жер көчкүлөр), жер бузулганга чейинки рельефтин абалы, чарбалык ишмердүүлүктөн келип чыккан өзгөрүүлөр жана рекультивациянын техникалык этабынан кийинки пландаштырылган рельеф сүрөттөлөт.

3.2.3 Геологиялык түзүлүшү жана гидрогеологиялык шарттары

Аймактын геологиялык түзүлүшүнүн (стратиграфиясы, тоо тектеринин литологиясы), төртүнчүлүк чөкмөлөрдүн литологиялык курамынын, топурактардын инженердик-геологиялык мүнөздөмөлөрүнүн (физикалык-механикалык касиеттери), түпкү тектердин болушу жана жайгашуу тереңдигинин, гидрогеологиялык шарттардын, анын ичинде суулуу горизонттордун, жер астындагы суулардын деңгээлинин тереңдиги жана мезгилдик өзгөрүүлөрү, алардын кыймылынын багыты, химиялык курамы, минералдашуу даражасы жана бетонго жана металлдарга карата агрессивдүүлүгү жөнүндө баяндама берилет.

3.3 Топурак-өсүмдүк шарттары

3.3.1 Топурактын катмарынын мүнөздөмөсү

Участоктун топурак-географиялык зонасынын, бузулганга чейинки кеңири таралган топурактардын типтеринин жана подтиптеринин, механикалык (гранулометриялык) курамынын, топурак профилинин жана айрым горизонтторунун, анын ичинде күрдүү катмарынын калыңдыгынын сүрөттөлүшү келтирилет. Негизги агрохимиялык көрсөткүчтөр (гумустун курамы, pH, фосфор менен калийдин кыймылдуу формалары, азоттун курамы, негиздер менен каныккандык даражасы, катиондук алмашуу сыйымдуулугу), агрофизикалык касиеттери (тыгыздыгы, көңдөйлүүлүгү, нымдуулугу), эрозияга учурагандыгы, булгануунун бар экендиги (түрлөрүн көрсөтүү менен) жана топурактын бонитировкалык баасы көрсөтүлөт.

3.3.2 Топурактын күрдүү катмарын алып салуу, сактоо жана пайдалануу жөнүндө маалымат

Кыртыштын күрдүү катмарын (ККК) алуу жүргүзүлгөн же пландаштырылган аймактын аянты, участоктор боюнча алынуучу катмардын кубаттуулугу жана алынган ККК көлөмү (м3 жана тонна менен), аны сактоо орду жана шарттары, сактоо мөөнөтү, ошондой эле ККК сапатын сактоо боюнча иш-чаралар (баш калкалоо, чөп бастыруу) көрсөтүлөт. ККК пайдалануунун пландалган багыты, рекультивациялоодо колдонуу аянты жана участоктору, ошондой эле участоктор боюнча колдонулуучу түшүмдүү катмардын кубаттуулугу келтирилет.

3.3.3 Өсүмдүктөрдүн катмарынын мүнөздөмөлөрү

Сыпаттамасы берилет:

• өсүмдүктөрдүн түрү (токой, шалбаа, талаа, саз ж. б.);
• өсүмдүктөрдүн басымдуу түрлөрү (жыгач, бадал, чөп);
• проективдүү каптоо, %;
• сейрек кездешүүчү жана корголуучу өсүмдүктөрдүн түрлөрүнүн болушу;
• текшерүү учурунда өсүмдүктөрдүн каптоосунун абалы;
• Жердин бузулушунан улам өсүмдүктөрдүн жабыркоосунун даражасы.

3.3.4 Жаныбарлар дүйнөсүнүн мүнөздөмөсү

Сыпаттамасы берилет:

• фауналык комплекстин тиби (токой, шалбаа, талаа, тоо, суу-саз жана башкалар);

• жаныбарлар дүйнөсүнүн негизги өкүлдөрү (сүт эмүүчүлөр, канаттуулар, сойлоп жүрүүчүлөр, жерде-сууда жашоочулар, балыктар, курт-кумурскалар жана башкалар);

• Кыргыз Республикасынын Кызыл китебине жана эл аралык тизмелерге ( МСОП, CITES жана башкалар) кирген жаныбарлардын сейрек кездешүүчү, эндемикалык жана корголуучу түрлөрүнүн болушу;

 • текшерүү учурундагы жаныбарлар дүйнөсүнүн абалы;

• жашоо чөйрөсүнүн бузулуу даражасы жана чарбалык ишмердүүлүктүн таасири (кен казуу, ызы-чуу, чаңдоо, өсүмдүктөрдүн деградациясы ж.б.);

• жерлердин бузулушунун натыйжасында жаныбарлар дүйнөсүнө тийгизген таасиринин даражасы;

• рекультивациялоо иш-чараларынан кийин фаунанын калыбына келүү болжолу.

3.4 Аймактын экологиялык абалы

3.4.1 Жерлердин булганышын баалоо

Булгануу болгон учурда төмөнкүлөр көрсөтүлөт:

• булгануу түрлөрү (химиялык, радиологиялык, бактериологиялык);
• булгаган заттар жана алардын концентрациялары;
• булгануу даражасы (ЧЖБК үлүшүндө же фондук маанилерде);
• булганган аймактардын аянттары;
• булгануунун кирүү тереңдиги;
• булгаган заттардын кооптуулук классы;
• булгоочулардын миграциялык жөндөмдүүлүгү;
• топурактын/жердин үлгүлөрүнүн лабораториялык изилдөөлөрүнүн жыйынтыктары;
• аймакты булгануу даражасы ар кандай зоналарды көрсөтүү менен булгануу карта-схемасы.

3.4.2 Жерлердин деградация даражасы

Бааланат:

• деградациянын түрү (эрозия, дефляция, ашыкча нымдануу, шор басуу, шорлонуу, слитизация, тыгыздоо ж.б.);
• деградациянын даражасы (начар, орточо, күчтүү, өтө күчтүү);
• деградацияга учураган жерлердин аянты;
• деградациянын себептери;
• деградациялык процесстердин ылдамдыгы;
• рекультивация болбогон учурда деградациянын өнүгүү болжолу.

3.4.3 Санитардык-эпидемиологиялык абал

Зарыл болгон учурда көрсөтүлөт:

• санитардык-бактериологиялык изилдөөлөрдүн жыйынтыктары;
• жугуштуу оорулардын козгогучтарынын болушу;
• эпидемиологиялык тобокелдиктер;
• санитардык-саламаттыкты сактоо иш-чараларын жүргүзүү зарылчылыгы.

II бөлүк. Рекультивациянын экологиялык-экономикалык негиздемеси

3.5 Рекультивация багытын тандоо

3.5.1 Рекультивациялоонун мүмкүн болгон багыттарын талдоо

Төмөнкү багыттар каралат:

• Айыл чарбалык (айдоо жерлерин, чабындыларды, жайыттарды, бактарды, мөмө бактарын түзүү);
•  Токой чарбалык (ар кандай максаттагы токой отургузууларын түзүү);
• Суу чарбалык (балык өстүрүү, рекреация, техникалык максаттар үчүн суу сактагычтарды түзүү);
•  Рекреациялык (эс алуу зоналарын, парктарды, скверлерди, спорттук аянтчаларды түзүү);
•  Курулуштук (курулуш үчүн аймакты даярдоо);
• Жаратылышты коргоо (коргоочу отургузууларды түзүү, табигый ландшафттарды калыбына келтирүү);
•  Санитардык-саламаттыкты сактоо (булганган жерлерди консервациялоо жана обочолонтуу).

3.5.2 Тандалган багыттын негиздемеси

Негиздөө төмөнкүлөрдү камтышы керек:

• жерди калыбына келтирүүнүн багытынын жердин максаттуу багытына жана уруксат берилген пайдаланылышына шайкештиги;
• аймактагы жаратылыш-климаттык шарттарды эске алуу;
• топурак-экологиялык шарттарга талдоо жүргүзүү;
• тандалган багыттын экономикалык жактан максатка ылайыктуулугу;
• рекультивациянын калыбына келтирүүнүн социалдык маанилүүлүгү;
•  аймактык пландаштыруу документтерине шайкештиги;
• жер тилкелеринин укук ээлеринин жана кызыкдар тараптардын пикирин эске алуу;
• жердин сапатынын максаттуу көрсөткүчтөрүнө жетүү мүмкүнчүлүгү.

3.6 Экологиялык негиздеме

3.6.1 Айлана-чөйрөгө тийгизген таасирди баалоо

Талданууда:

• пландаштырылган иштердин жаратылыш чөйрөсүнүн компоненттерине тийгизген таасири (атмосфералык аба, суу объектилери, топурактар, өсүмдүктөр, жаныбарлар дүйнөсү);

• рекультивация жүргүзүүдөгү таасир этүү булактары;

• таасирдин мүнөзү (убактылуу, туруктуу, кайтарымдуу, кайтарымсыз);

• таасирдин даражасы (анча-мынча, орточо, олуттуу);

• таасирге дуушар болгон аймактын аянты;

• рекультивациядан кийинки экологиялык кырдаалдын өзгөрүүсүнүн болжолу;

• ишкананын кооптуулук категориясын аныктоо (ИКК).

3.6.2 Айлана-чөйрөнү коргоо боюнча иш-чаралар

Калдыктардын, чыгарылган заттардын жана агындылардын кооптуу категориялары, ошондой эле терс таасирди азайтуу, абанын, суунун жана топурактын булганышын алдын алуу, өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсүн коргоо, калдыктарды коопсуз иштетүү жана рекультивация жүргүзүүдө экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу боюнча иш-чаралар сүрөттөлөт.

3.6.3 Рекультивациянын экологиялык таасирлери

Рекультивациялык иш-чаралардын күтүлгөн оң натыйжалары көрсөтүлөт:

• топурактын жана өсүмдүктөрдүн катмарын калыбына келтирүү;

• эрозия процесстеринин алдын алуу;

• аймактын гидрологиялык режимин жакшыртуу;

• айлана-чөйрөгө терс таасирин азайтуу;

• биологиялык ар түрдүүлүктү калыбына келтирүү;

• санитардык-эпидемиологиялык абалды жакшыртуу;

• ландшафттын эстетикалык жагымдуулугун жогорулатуу;

• рекреациялык пайдалануу же андан ары чарбалык өздөштүрүү үчүн шарттарды түзүү.

3.6.4 Контролду уюштуруу

Айлана-чөйрөнүн абалына жана рекультивациянын натыйжалуулугуна байкоо жүргүзүү тартиби аныкталат:

• контролдоо этаптары жана мөөнөттөрү;

• контролдонуучу көрсөткүчтөр (топурак, аба, суу, өсүмдүктөр);

• жооптуу уюмдар жана контролдоо ыкмалары;

• отчеттуулуктун мезгилдүүлүгү.

3.6.5 Корутунду бөлүк

Долбоордук чечимдердин айлана-чөйрөнү коргоо мыйзамдарынын талаптарына шайкештиги жөнүндө корутундуларды камтыйт;

сунушталган иш-чаралардын жетиштүүлүгү жана натыйжалуулугу жөнүндө;

ошондой эле рекультивациянын экологиялык жана социалдык-экономикалык натыйжаларынын болжолу.

3.7 Экономикалык негиздемеси

3.7.1 Долбоордун экономикалык натыйжалуулугу

Төмөнкүлөр эсептелет:

• рекультивациялоо боюнча иштердин жалпы наркы;

• бирдик аянтка кеткен чыгымдар (сом./га)

3.7.2 Каржылоо булагы

Көрсөтүлөт:

·       жер казынасын пайдалануучунун/жерди пайдалануучунун өз каражаттары жана башкалар;

3.8 Рекультивация боюнча техникалык чечимдер

3.8.1 Жумуштардын параметрлерине жана сапаттык мүнөздөмөлөрүнө коюлуучу талаптар

Төмөнкүлөргө талаптар коюлат:

·       пландаштыруудан кийинки рельефтин параметрлерине (жантаюулар, бийиктик белгилери);

·       төгүлүүчү күрдүү топурак катмарынын калыңдыгына;

·       топурактын физикалык касиеттерине (тыгыздык, нымдуулук, түзүлүш); • топурактын химиялык көрсөткүчтөрүнө (pH, NPK, гумустун курамы); • биологиялык көрсөткүчтөргө (микробиологиялык активдүүлүк, фитотоксиндүүлүк);

·       булгагыч заттардын жол берилген концентрацияларына;

·       отургузуучу материалдын сапатына (уруктар жана көчөттөр);

·       агротехникалык көрсөткүчтөргө (себүү мөөнөттөрү, себүү нормалары, уруктарды жана көчөттөрдү көмүү тереңдиги);

3.8.2 Рекультивациянын этаптары

Долбоор техникалык жана биологиялык эки негизги рекультивациялоо этабын камтышы керек.

III бөлүк. Бузулган жерлерди рекультивациялоо боюнча иштердин мазмуну, көлөмү жана графиги

3.9. Жумуштардын ырааттуулугу жана көлөмү рекультивациянын этаптары боюнча техникалык жана биологиялык иш-чаралардын тизмесинде келтирилген.

3.9.1 Иштерди аткаруунун ырааттуулугу

Ар бир иштин түрү үчүн төмөнкүлөр көрсөтүлөт:

• аткаруунун технологиялык ырааттуулугу;

• колдонулуучу техника жана жабдуулар;

• материалдар жана алардын мүнөздөмөлөрү;

• сапатты көзөмөлдөө ыкмалары;

• иштин башка түрлөрү менен өз ара байланышы.

Биологиялык этап үчүн кошумча төмөнкүлөр көрсөтүлөт:

• участоктор боюнча иштерди жүргүзүү мөөнөттөрү (жыл, мезгил);

• себилүүчү өсүмдүктөрдүн же отургузулуучу породалардын түрлөрү;

• үрөндөрдү себүү нормалары же отургузуунун жыштыгы;

• киргизилүүчү жер семирткичтердин дозалары.

3.9.2 Жумуш көлөмүнүн таблицасы

Төмөнкүлөрдү камтыган жыйынды таблица түзүлөт:

• иштин түрүнүн аталышы

• чен бирдиги

• иштин көлөмү

• иштин бир бирдигинин баасы, сом

• жалпы наркы, сом

3.10 Ишти жүргүзүүнүн мөөнөттөрү

3.10.1 Жалпы рекультивациялоонун узактыгы

Рекультивациялоо боюнча  иштердин башталыш датасы көрсөтүлөт жана төмөнкүлөр боюнча бөлүнгөн толук календарлык план (жарым-жартылай, толук) түзүлөт:

• иш этаптары боюнча;
• иш түрлөрү боюнча;
• аткаруу мөөнөттөрү боюнча (жыл, ай, декада);
• ар бир мезгилдеги иш көлөмү боюнча;
• тартылган техника жана жумушчу күчү боюнча;
• жерлерди жана жер тилкелерин рекультивациялоо боюнча иштерди тапшыруунун пландаштырылган мөөнөтү (ай, жыл);
• рекультивациялык эсептин толукталышынын графиги (ай сайын, квартал сайын, жылдык чегерүүлөр жана жалпы сумма).

3.10.2 Жумуштарды жүргүзүүнүн мезгилдүүлүгү

Төмөнкүлөрдү эске алуу менен иштерди аткаруунун оптималдуу мөөнөттөрү көрсөтүлөт:

• климаттык шарттар (температура, жаан-чачын);
• агротехникалык талаптар (себүү, отургузуу мөөнөттөрү);
• топурактын абалы (нымдуулук, тоңуу);
• өсүмдүктөрдүн биологиялык өзгөчөлүктөрү.
• Мисалы:
• пландоо иштери: май-октябрь (жаан-чачынсыз мезгил)
• көп жылдык чөптөрдү себүү: апрель-май же август-сентябрь
• дарактарды жана бадалдарды отургузуу: апрель-май же сентябрь-октябрь
• органикалык жер семирткичтерди чачуу: күз (сентябрь-октябрь)

Маалыматтар таблица түрүндө берилген (3-тиркеме).

IV бөлүк. Картографиялык материалдар

3.11 Негизги картографиялык материалдар

3.11.1 Жер бетинин рельефин өзгөртүү чиймелери

Төмөнкүлөрдү камтышы керек:

• Бурулуш чекиттеринин координаттары менен рекультивациялоо участогунун чектери;
• Учурдагы рельеф (0,5-1,0 м аралыкта кесилген горизонталдар);
• Пландаштыруудан кийинки долбоордук рельеф (долбоордук горизонталдар);
• Мүнөздүү чекиттердин натыйжалуу бийиктик белгилери;
• Түзүлгөн беттин конфигурациясы жана формасы;
• Профильдерди куруу үчүн кесүү сызыктары;
• Шамал розасы (эрозия коркунучун баалоо үчүн);
• Гидротехникалык курулмалардын жайгашкан жери;
• Суу өткөрүүчү арыктар, дөңсөөлөр, террасалар;
• Ар кандай жантаюудагы участоктордун аянттарын көрсөтүү менен экспликация.
• Топуракты кесүү участоктору (минус белгиси менен);
• Топуракты толтуруу участоктору (плюс белгиси менен);
• Жер массасынын балансы (казуу жана толтуруу көлөмү).

3.11.2 Рекультивациялоо участогунун карта-схемасы

Төмөнкүлөрдү камтыйт:

• жер тилкесинин аянтын көрсөтүү менен чек аралары;

• рекультивациялоонун багыттары жана этаптары боюнча тилкелердин чек аралары (ар кандай штрихтөөлөр же түстөр менен белгиленет);

• технологиялык объектилердин жайгашуусу (кампалар, техника үчүн аянтчалар, жолдор);

• жаратылыш объектилеринин жайгашуусу (суу сактагычтар, токой тилкелери);

• рекультивациялык катмарды түшүрүүчү жерлер, катмардын калыңдыгын көрсөтүү менен;

• тилкелер боюнча өсүмдүктөрдүн түрлөрү жана отургузуу схемалары;

• көрктөндүрүү элементтеринин жайгашуусу (рекреациялык багыт үчүн);

• шарттуу белгилер.

3.12 Графическалык тиркемелер

3.12.1 Ситуациялык (обзордук) план

Төмөнкүлөрдү камтыйт:

• калктуу конуштар системасындагы рекультивациялоо участогунун жайгашкан жери;
• транспорттук тармак (автомобиль жана темир жолдор);
• жакынкы калктуу конуштарга чейинки аралыктар, км;
• гидрографиялык тармак (дарыялар, көлдөр, суу сактагычтар);
• административдик-аймактык түзүлүштөрдүн чектери;
• өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактары (эгерде бар болсо);
• картада объекттин абалын көрсөтүү менен кошумча киргизүү;
• тарыхый-маданий мурастар зонасы (эгерде бар болсо).

3.12.2 Рекультивация объекттеринин жайгашуу планы

Төмөнкүлөрдү көрсөтөт:

• Рекультивациялоо участогунун чектери;

• аймактагы жана ага жакын жердеги учурдагы объектилер (имараттар, курулмалар, коммуникациялар);

• бузулууга же демонтаждоого тийиш болгон объектилер;

• топурактын күрдүү катмарын сактоочу жайлар (үймөктөр, дөбөлөр);

• материалдарды, жер семирткичтерди, техниканы жайгаштыруучу жайлар;

• кирүүчү жолдор жана убактылуу жолдор;

• сугаруу үчүн суу менен камсыздоо булактары;

• санитардык-коргоо жана коопсуздук зоналары;

• булгануу зоналарынын чектери (эгерде бар болсо).

3.12. Рекультивацияланууга тийиш болгон жерлердин жайгашуу планы Төмөнкүлөрдү чагылдырат:

• бурчтук чекиттердин координаттары менен участоктун чектери;
• участоктун аянты, га;
• участоктун идентификациялык номери (эгер бар болсо);
• жер категориясы жана уруксат берилген пайдалануу түрү;
• ар кандай укук ээлеринин жерлеринин чектери (эгер бир нече болсо);
• аймакты бузулуу даражасына жараша участокторго бөлүү;
• рекультивация багыттары боюнча участокторго бөлүү;
• өзгөчө пайдалануу шарттары бар жерлердин чектери;
• жерлердин экспликациясы.

3.13 Тексттик тиркемелер

3.13.1 Уруксат берүүчү жана укук белгилөөчү документтер

Көчүрмөлөр тиркелет:

·          жер тилкесине болгон укукту мамлекеттик каттоо жөнүндө күбөлүк;

·          жер тилкесин ижарага алуу келишими (ижарага алганда);

·          жер тилкесин берүү жөнүндө чечим;

·          жер тилкесинин шаар куруу планы;

·          жерди бузуу менен байланышкан жумуштарды жүргүзүүгө уруксат (жер казынасын пайдаланууга лицензия ж.б.);

·          рекультивациялык эсеп ачуу жөнүндө келишим;

·          арыз берилген күнгө карата рекультивациялык эсептеги каражаттардын суммасы жана арыз берилген күнгө карата каражаттардын калдыгы жөнүндө маалымкат;

·          жерлердин түрлөрү жана категориялары боюнча маалымкат (“Кызрызгипрозем” МПИ)

·         иштин негизги долбооруна мамлекеттик экологиялык экспертизанын оң корутундусу;

·          тарыхый-маданий мурастардын объекттеринин бар же жок экендиги жөнүндө оң корутунду.

3.13.2 Изилдөөлөрдүн жана текшерүүлөрдүн жыйынтыктары

Төмөнкүлөр кирет:

·         инженердик-геологиялык изилдөөлөр боюнча техникалык отчет;

·         топографиялык-геодезиялык иштер боюнча отчет;

·         топуракты изилдөө боюнча отчет;

·         топурактарды жана грунттарды лабораториялык изилдөө протоколдору (агрохимиялык, физикалык, химиялык анализдер);

·         жер астындагы суулардын химиялык анализ протоколдору;

·         геоботаникалык изилдөө боюнча отчет;

·         аймакты экологиялык изилдөө боюнча отчет;

·         үлгүлөрдү алуу актылары;

·         адистештирилген уюмдардын корутундулары;

·         тарыхый-маданий экспертиза боюнча отчет.

3.13.3 Техникалык шарттар жана талаптар

Тиркелет:

·         инженердик тармактарга кошулуу үчүн техникалык шарттар (зарыл болгон учурда);

·         калктын санитардык-эпидемиологиялык бейпилдиги жана жаратылышты коргоо мыйзамдары жаатындагы ченемдик укуктук актылардын талаптары;

·         илимий-изилдөө уюмдарынын сунуштары;

·         эксперттик уюмдардын корутундулары;

·         ченемдик-маалымдама материалдары.

3.13.4 Кошумча  материалдар

Тиркелет:

·          долбоорлоого тапшырма;

·         өндүрүштүк экологиялык контролдоо программасы;

·         жумуштарды жүргүзүүдө айлана-чөйрөнү коргоо боюнча иш-чаралар планы;

·         материалдарга, жер семирткичтерге, отургузуучу материалга спецификациялар;

·         материалдардын, жумуштардын, кызмат көрсөтүүлөрдүн наркы жөнүндө маалымкаттар;

·         колдонулуучу материалдарга сертификаттар;

·         материалдарды жеткирүү жана жумуштарды аткаруу боюнча келишимдер.

V бөлүк. Иштерди жүргүзүүгө кеткен чыгымдардын сметалык эсептөөлөрү

3.14 Сметалык документтердин түзүмү

Сметалык документтер төмөнкүлөрдү камтыйт:

1. Жумуштун айрым түрлөрү боюнча жергиликтүү сметалык эсептөөлөр (сметалар);

2. Объекттик сметалык эсептөөлөр (зарыл болгон учурда);

 3. Рекультивациянын наркынын жыйынды сметалык эсеби;

4. Сметалык документтерге түшүндүрмө кат.

3.14.1 Жергиликтүү сметалык эсептөөлөр

3.14.1.1 Жергиликтүү сметалардын курамы

Төмөнкүлөргө өзүнчө сметалар иштелип чыгат:

 • даярдоо иштери;

• техникалык этаптын иштери (пландаштыруу, ПСПны түшүрүү ж.б.);

 • эрозияга каршы жана мелиоративдик иш-чаралар;

• булганган жерлерди детоксикациялоо иштери (зарыл болгон учурда);

• биологиялык этаптын иштери (себүү, отургузуу);

 • агротехникалык күтүү (жылдар боюнча);

 • аймакты көрктөндүрүү;

• материалдарды, жер семирткичтерди, отургузуучу материалдарды сатып алуу;

• транспорттук чыгымдар.

3.14.1.2 Сметалардын формалары

Смета төмөнкүлөрдү камтыйт:

1. Негизги иштер жана чыгымдар;

2. Жабдуулар, шаймандар;

3. Башка чыгымдар.

Ар бир позиция боюнча төмөнкүлөр көрсөтүлөт:

• негиздемеси (баанын номери);

• иштердин жана чыгымдардын аталышы;

• өлчөө бирдиги, көлөмү;

• бирдиктин наркы жана жалпы наркы, анын ичинде:

 • эмгек акы;

• машиналарды жана механизмдерди пайдалануу.

3.14.2 Рекультивациянын наркын эсептөөнүн негизги принциптери  

Рекультивациялоо иштеринин наркы төмөнкүлөрдү эске алуу менен аныкталат:

• бузулган жерлердин түрлөрү (карьерлер, үйүндүлөр, калдык сактоочу жайлар, шахта талаалары ж.б.);
•  бузуулардын көлөмү жана мүнөзү;
• калыбына келтирүү боюнча долбоордук чечимдер;
• материалдардын, техниканын, жумуштардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн наркы;
• рекультивациянын сапатына жана рекультивациядан кийинки мониторингге коюлуучу талаптар.
• типа нарушенных земель (карьеры, отвалы, хвостохранилища, шахтные Нарктын курамына төмөнкүлөр кирет:
• материалдарга, жабдууларга, жумуштарга (жер, техникалык, биологиялык) жана тиешелүү кызматтарга кеткен чыгымдар;
• экологиялык жана рекультивациядан кийинки мониторинг жүргүзүү;
• калыбына келтирилген аймактарды кеминде үч жыл бою колдоо боюнча иш-чаралар;
• күтүлбөгөн чыгымдар үчүн резерв (жалпы нарктын 10-15%);
• эмгек акы төлөө: өз кызматкерлери, жалданма жумушчулар, салыктарды жана социалдык төлөмдөрдү эске алуу менен подряддык уюмдар;
• нарк инфляцияны эске алуу менен эсептелет.

Ресурстарды эсептөө төмөнкүлөрдү камтыйт: материалдар (түшүмдүү топурак, үрөн, көчөт, жер семирткичтер, шаймандар, сарпталуучу материалдар, геотекстиль, мульча, биопрепараттар), техника, отун, жабдууларды ижарага алуу, топуракты ташуу жана сактоо, сугаруу системаларын орнотуу, таштандыларды коопсуз иштетүү боюнча кызматтар.

Технологиялык жабдууларды демонтаждоо жана ташуу боюнча чыгымдар, анын ичинде даярдоо, жүктөө жана өнөр жай аянтынын чегинен тышкары алып чыгуу, Кыргыз Республикасынын экологиялык мыйзамдарынын талаптарына ылайык, жабдууларды андан ары пайдалануу же жок кылуу үчүн өткөрүп берүү менен эске алынат.

Эскертүү:

1. Иш-чаралардын тизмеси усулдук мүнөзгө ээ; курамы, көлөмү, өлчөмү жана чыгымдардын түзүмү жаратылыш-климаттык, технологиялык, экономикалык шарттарды эске алуу менен долбоор тарабынан такталат.

2. Күрдүү катмары жетишсиз болгондо же жок болгондо, аны толуктоо боюнча чаралар каралат (сатып алуу, алып келүү, даярдоо же касиеттери боюнча окшош топурак материалдарын пайдалануу). Мындай чечимдердин негиздемеси рекультивация долбоорунда келтирилет жана финансылык камсыздоону эсептөөгө киргизилет.

3. Түзөтүү коэффициенттери: участоктон өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен бааны эсептөөдө колдонулат жана рельефти, аймактын базалык ресурстардан жана камсыздоо объектилеринен алыстыгын, ошондой эле климаттык шарттарды камтыйт.

4. Каржылык камсыздоо: рекультивациянын болжолдуу наркынын негизинде аныкталат, ар бир үч жылда кайра каралып турат жана бузулган жерлерди толук рекультивациялоо үчүн зарыл болгон бардык иштерге жана иш-чараларга, анын ичинде келечектеги милдеттенмелерге да тиешелүү.

3.14.3 Рекультивациянын мониторинги

Рекультивациялоо долбоору жер үстүндөгү жана жер астындагы суулардын сапатына, атмосфералык абага, топурактын абалына, өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсүнө мониторинг жүргүзүүнү камтышы керек.

Мониторинг төмөнкүлөрдү камтыйт:

·       үлгүлөрдүн түрлөрүн, анализдерди жүргүзүү мезгилдүүлүгүн, ошондой эле алынуучу үлгүлөрдүн санын көрсөтүү менен лабораториялык изилдөөлөр;

·       өсүмдүктөрдүн тамыр алышын жана аткарылган иштердин натыйжалуулугун баалоо;

·       жантаймалардын абалына жана эрозияга туруктуулугуна байкоо жүргүзүү;

·       эмгекти коргоо жана айлана-чөйрөнү коргоо талаптарынын сакталышын контролдоо;

·       фаунанын саны жана абалы;

·       жантаймаларды, суу буруучу жайларды, дамбалардын абалын мониторингдөө;

·       жыл сайын топурак, суу, гидрогеологиялык изилдөөлөрдү жүргүзүү;

·       бардык этаптарды сөзсүз түрдө сүрөткө тартып алуу;

·       контролдук аянтчаларды орнотуу;

·       жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына рекультивацияланган жерлерди андан ары пайдалануу жана муниципалдык жер көзөмөлүн жүзөгө ашыруу үчүн жүргүзүлгөн мониторингдин жыйынтыктары жөнүндө маалымат берүү.

3.14.4 Баа базасы жана наркты аныктоо ыкмалары

Сметалар базалык, учурдагы жана болжолдуу баа деңгээлдеринде кайра эсептөө жана инфляция индекстерин эске алуу менен иштелип чыгат.

Баа маалыматы төмөнкүлөрдүн негизинде негизделет:

·       ишкердик субъекттердин баа тизмелери жана коммерциялык сунуштары;

·       коммерциялык маалыматтын ачык булактары;

·       мамлекеттик органдар тарабынан жарыяланган маалымдамалар жана башка булактар;

·       жумуштардын, товарлардын, кызмат көрсөтүүлөрдүн баасын түзүү (бааларды тастыктоо мамлекеттик органдар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана башка тиешелүү уюмдар тарабынан түзүлөт).

Бааны эсептөө үчтөн кем эмес көз карандысыз булактардын рыноктук бааларын талдоо негизинде атайын программалык камсыздоону (“РИК” же анын аналогдорун) колдонуу менен жүргүзүлөт.

3.14.5 Булгануу болгон учурда сметалык эсептөөлөрдүн өзгөчөлүктөрү

Демонтаждалган технологиялык жабдууларда туруктуу органикалык булгоочу заттар, озонду бузуучу, радиоактивдүү, уулуу, экотоксикалык жана башка кооптуу химиялык заттар болгон учурда, аларды коопсуз чыгаруу, сактоо, дезактивдештирүү, зыянсыздандыруу, калыбына келтирүү жана (же) жок кылуу үчүн зарыл болгон иштер жана чыгымдар кошумча аныкталат. Мунай же химиялык калдыктар менен булганган жерлерди рекультивациялоо, ошондой эле кооптуу калдыктарды утилдештирүү адистештирилген уюмдар тарабынан аткарылышы керек.

3.14.5.1 Химиялык булгануу учурунда детоксикациялоо иштери

Төмөнкүлөрдү камтыган өзүнчө жергиликтүү сметалык эсептөө түзүлөт:

• булганган жерлерди изилдөө (үлгүлөрдү алуу жана талдоо);

• булганган топурактын/грунттун катмарын алып салуу, м³;

• булганган топуракты ташуу, тонна, км;

• булганган топуракты убактылуу сактоо (зарыл болгон учурда), м³;

• булганган топуракты адистештирилген полигондордо же орнотмолордо көмүү же зыянсыздандыруу, тонна;

• полигонго таштандыларды кабыл алуу баасы (жайгаштыруу үчүн төлөм), тонна;

• булганган жерлерди биоремедиациялоо же фиторемедиациялоо, га;

• сорбенттерди, мелиоранттарды, биопрепараттарды сатып алуу жана киргизүү, тонна;

• детоксикациянын натыйжалуулугун лабораториялык көзөмөлдөө, пробалардын саны;

• булганган катмар алынып салынгандан кийин участокторду рекультивациялоо.

3.14.5.2 Радиоактивдүү булгануудагы иштөө

Өзүнчө сметага төмөнкүлөр кирет:

• аймакка радиологиялык изилдөө жүргүзүү;

• аймакты дезактивациялоо;

• булганган катмарды радиациялык коопсуздук талаптарын сактоо менен алып салуу жана көмүү;

• радиоактивдүү калдыктарды атайын транспорт менен ташуу;

• радиоактивдүү калдыктарды атайын сактоочу жайларда көмүү;

• радиологиялык көзөмөл;

• персонал үчүн жеке коргонуу каражаттарын колдонуу;

• радиациялык коопсуздукту камсыз кылууга кошумча чыгымдар;

• радиоактивдүү материалдарды, калдыктарды колдонууда бардык нормаларды жана эрежелерди сактоо.

3.14.5.3 Кооптуу калдыктар менен булганганда аткарылуучу иштер

Смета төмөнкүлөрдү камтыйт:

• калдыктарды инвентаризациялоо жана паспорттоштуруу;

• кооптуу калдыктарды чогултуу жана ташып чыгаруу, тонна;

• калдыктарды зыянсыздандыруу (термикалык, химиялык жана башка);

• калдыктарды кооптуулук классына ылайык полигондорго жайгаштыруу; • аймакты газсыздандыруу (зарыл болгон учурда);

• аймакты санитардык иштетүү;

• экологиялык мониторинг.

3.14.5.4 Кооптуу калдыктар менен иштөөгө кеткен чыгымдар төмөнкүлөрдү эске алуу менен эсептелет:

• таштандылардын кооптуулук классы;

• таштандыларды иштетүүдөгү коопсуздук талаптары;

• лицензиялык талаптар;

• адистештирилген уюмдарды тартуу зарылдыгы;

• атайын техниканы жана жабдууларды колдонуу;

3.14.6 Өсүмдүктөрдү жана биологиялык ар түрдүүлүктү калыбына келтирүү

Рекультивация өсүмдүктөрдүн катмарын калыбына келтирүүнү жана биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо жана туруктуу иштеши үчүн шарттарды түзүүнү камсыз кылууга тийиш.

3.14.6.1 Өсүмдүктөрдү калыбына келтирүү

• ачык жана эрозия коркунучу бар жерлерге чөп жана дан эгиндерин себүү; • регионго мүнөздүү бадалдарды жана дарактарды отургузуу;

• топуракты бекемдөө үчүн чым жана чөптөрдү колдонуу;

• мульчалоо жана органикалык жер семирткичтерди киргизүү;

• өсүмдүк жамылгысы бар геоторлор менен жантаймаларды бекемдөө;

• топурактын түзүмүн жана биологиялык активдүүлүгүн калыбына келтирүү үчүн сидераттарды себүү;

• инвазивдүү түрлөрдү колдонууга тыюу салуу.

3.14.6.2     Жаныбарлар үчүн шарттарды түзүү жана биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо

• майда жаныбарлар жана канаттуулар үчүн жашырынуучу жана баш калкалоочу жайларды (жасалма ийин, таш үймөктөрү, дүмүрлөр, шамалдан коргоочу тосмолор) уюштуруу;

• амфибиялар, канаттуулар жана майда жаныбарлар үчүн майда суу сактагычтарды жана нымдуу аймактарды түзүү;

• табигый тоют базасын түзүү үчүн мөмө-жемиш бадалдарын отургузуу;

• жаныбарлардын коопсуз жер которушу үчүн “жашыл коридорлорду” түзүү жана алардын санын көзөмөлдөө планын иштеп чыгуу;

• жаш өсүмдүктөрдүн жаныбарлар тарабынан зыянга учурашын алдын алуу үчүн жаңы отургузулган өсүмдүктөрдүн айланасына коргоочу тосмолорду орнотуу;

• курт-кумурскалардын жана майда жаныбарлардын жашоо чөйрөсүн жакшыртуу үчүн биопрепараттарды жана топурактын микробиотасын колдонуу;

• балык ресурстарын сактоо жана калыбына келтирүү боюнча иш-чаралар, анын ичинде суу сактагычтарга балык коё берүү;

• тосмолорду орнотуу жана эскертүүчү белгилерди коюу.

3.14.7 Рекультивациянын наркын эсептөө формуласы

C=K⋅(Ze+Zt+Zb+Zp+Zo+Zf+Zw+Zs+Zl+Rm+Rt+Uw+U+Z_огр+Z_доп+Z_загр)⋅(1+P)

КНСти эске алуу менен жыйынтыктоочу сумма эсептелет

C_{жыйынтык}=C⋅(1+K_КНС)

3.14.7.1 Өзгөрмөлөрдү чечмелөө

·       Ze — жер иштери (көлөмү м³, топуракты алуу/жылдыруу, пландоо боюнча иштер).

·       Zt ​ — техникалык иштер (курулуш жана монтаждоо операциялары, инженердик түзүлүштөр).

·       Zb — биологиялык иштер (себүү, отургузуу, агрохимия, сугаруу, отоо чөптөргө каршы күрөшүү; керек болсо жылдар боюнча көрсөтүү).

·       Zp — аянтчаларды даярдоо жана бекемдөө (дренаж, эңкейиштерди, капталдарды бекемдөө, негиздерди даярдоо).

·       Zo — таштандыларды башкаруу иштери (чогултуу, убактылуу сактоо, ташуу, жок кылуу, полигондорго жайгаштыруу үчүн төлөм).

·       Zf — фаунаны коргоо жана калыбына келтирүү боюнча иш-чаралар (баш калкалоочу жайлар, жашыл коридорлор, суу сактагычтар, балыктандыруу ж.б.).

·       Zw  — Суу объектилерин жана суу коргоо зоналарын калыбына келтирүү (жээк коргоо боюнча иштер, жээк өсүмдүктөрүн калыбына келтирүү).

·       Zs  — топуракты жана биологиялык ар түрдүүлүктү коргоо боюнча иш-чаралар (мульчалоо, сидераттар, биопрепараттар, коргоо чаралары).

·       Zl — лабораториялык анализдер жана мониторинг кызматтары (үлгүлөрдү алуу, лабораториялык изилдөөлөр, инструменталдык көзөмөл).

·       Rm — материалдардын баасы (түшүмдүү катмар, үрөн, көчөт, жер семирткичтер, геотекстиль, мульча, сорбенттер, биопрепараттар ж.б.).

·       Rt — техниканын жана машиналардын наркы (ижара, эксплуатация, тейлөө, күйүүчү май; машиналардын түрлөрү/сааттары боюнча көрсөтүү).

·       Uw—технологиялык муктаждыктар үчүн суу чыгымдары (сугаруу, отургузууларды нымдоо, көчөттөрдүн тамыр алышы; суунун көлөмүн, чыгым нормасын жана суу/транспорттук тарифтерди эске алуу).

·       U — эмгек акы төлөө (жумушчунун жана инженердик-техникалык персоналдын эмгек акысы, салыктар жана социалдык төлөмдөр; позициялар боюнча көрсөтүү: өз кызматкерлери / жалданма / подрядчылар).

·       Z_огр— тосмолорду жана белгилерди орнотуу (убактылуу жана туруктуу тосмолор, эскертүүчү жана коргоочу сигнализация).

·       K— түзөтүү коэффициенттери (рельефти, алыстыкты, климатты эске алган курама коэффициент; жеке коэффициенттердин көбөйтүндүсү болушу мүмкүн: K= K _{рельеф⋅}K_{алыстык}⋅K_климат)

·       P — күтүлбөгөн чыгымдар үчүн резерв (10-15%).

·       Z_доп — базалык формулага кирбеген, бирок долбоордук чечимдерде каралган кошумча иштер жана чыгымдар.

·       Z_загр — булгунганда рекультивациялоого кошумча чыгымдар.

·       K_КНС​ — КНС ставкасы.

·       Кинд - индексациянын коэффиценти;

·       Кинф –инфляциянын коэффициенти;

3.14.7.2 Рекультивациялоонун наркын эсептөө мисалы (1 га жер тилкеси)

Жалпы негизги иштер: 995 000 сом

Түзөтүү коэффициенттери: K = 1,1 → 995 000 × 1,1 = 1 094 500 сом

Күтүлбөгөн чыгымдар үчүн резерв (P = 10%): 1 094 500 × 0,1 = 109 450 сом

КНС чейинки рекультивациянын наркы (C): 1 094 500 + 109 450 ≈ 1 203 950 сом

КНС ставкасы: 12% → C_итог = 1 203 950 × 1,12 ≈ 1 348 434 сом.

3.14.8 Нормативдик-укуктук база

Колдонулган булактарга шилтемелер келтирилген.

3.14.9 Долбоордук документтердин сапаты жана рекультивациялык эсеп үчүн жоопкерчилик

Долбоордук чечимдердин жана рекультивациялык эсептин толуктугу, сапаты жана аныктыгы үчүн жоопкерчиликти долбоордун демилгечиси жана иштеп чыгуучусу тартат.

3.14.10 Долбоорго өзгөртүүлөрдү киргизүү

Бекитилген долбоорго өзгөртүүлөр төмөнкү учурларда киргизилет:

 • баштапкы шарттардын өзгөрүшү;

• кеңейтүү, модернизациялоо же реконструкциялоо;

 • каталар же кемчиликтер аныкталганда.

Киргизилген бардык өзгөртүүлөр долбоорду мамлекеттик экологиялык экспертизага кайрадан берүүнү талап кылат.

3.14.11 Долбоордук жана сметалык документтерди даярдоого коюлуучу жалпы талаптар • долбоор тексттик жана графикалык бөлүктөрдөн турат;

• тексттик бөлүгү кыргыз же орус тилдеринде аткарылат;

• графикалык материалдар белгиленген масштабдарда, колдонуудагы мамлекеттик стандарттардын талаптарын сактоо менен аткарылат;

• бардык бөлүмдөр номерленген жана мазмунга киргизилген;

• текст Times New Roman/Arial шрифти менен 12–14 пт өлчөмүндө, сап аралык 1:25 см жана туурасы боюнча тегиздөө менен басылган;

• барактын четтери: сол жагы 30 мм, оң жагы 15 мм кем эмес, үстүнкү жана астыңкы жагы 20 мм кем эмес;

 • бардык материалдар барактардын үзгүлтүксүз номерлениши менен тигилген;

• чиймелердеги, схемалардагы жана пландардагы жазуулар, белгилер жана шарттуу белгилер так болушу керек жана маалыматты көрүнөө кабыл алууну камсыз кылышы керек.

3.14.12 Долбоорду бекитүү жана макулдашуу

Долбоор төмөнкүлөр тарабынан бекитилет:

• заказчы (кен пайдалануучу же жерди пайдалануучу);

• жер тилкесинин укук ээси (эгерде ал заказчы менен дал келбесе). Долбоор долбоордук уюм (иштеп чыгуучу) менен макулдашылат. Долбоордун титулдук барагына төмөнкүлөр көрсөтүлгөн бекитүүчү жана макулдашуучу жазуу коюлат:

• долбоорду бекиткен адамдын кызмат орду;

• колу жана кол тамгасынын чечмелениши;

• бекитилген күнү;

• уюмдун мөөрү;

• жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына рекультивацияланган жерлерди кабыл алуу-өткөрүп берүү.

3.14.13 Методикалык көрсөтмө төмөнкү документтерге негизделет: Кыргыз Республикасынын Жер кодекси;

1.   “Жер казынасы жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы;

2.   “Кыргыз Республикасынын шаар куруу жана архитектурасы жөнүндө” Кыргыз Республикасынын мыйзамы;

3.   “Имараттардын жана курулмалардын коопсуздугу жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын техникалык регламенти; Закон Кыргызской Республики «Технический регламент «Безопасность зданий и сооружений»;

4.   Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн № 201 “Коомдук саламаттык сактоо тармагындагы актыларды бекитүү жөнүндө” токтому;

5.   Жер казынасын пайдалануу процессинде бузулган жерлерди рекультивациялоо жөнүндө жобо;

6.   Жерлерди рекультивациялоо (калыбына келтирүү) жөнүндө жобо жана аларды пайдаланууга кабыл алуу тартиби

7.   ГОСТы и СНиПы – государственные стандарты и нормы, регулирующие сметные расчёты, строительные, технические и биологические работы (приложение 1).

8.   8. Башка методикалар жана стандарттар – жер казынасын пайдалануу, айлана-чөйрөнү коргоо, жер мамилелери жана курулуш боюнча ченемдерди кошуп алганда, ыйгарым укуктуу органдар тарабынан бекитилген методикалык документтер, ошондой эле сметалык баалардын улуттук жыйнактары жана аларды колдонуу боюнча методикалык көрсөтмөлөр.

3.14.14 Корутунду жоболор

1.   Бул методикалык көрсөтмө бекитилген учурдан тартып күчүнө кирет.

2.   Методикалык көрсөтмө ченемдик укуктук актыларга өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизилген учурда же жаңы практикалык шарттарды эске алуу зарыл болгондо оңдолот.

3.   Бул көрсөтмө менен жөнгө салынбаган маселелер Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык чечилет.

3.14.15 Талаптар

1. Бузулган жерлерди калыбына келтирүү боюнча долбоордук документтерди иштеп чыгуу үчүн сертификаты бар адистерди жана адистештирилген уюмдарды тартуу, алардын бул жааттагы тажрыйбасын жана компетенциясын эске алуу менен.
2. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Жер ресурстары, кадастр, геодезия жана картография мамлекеттик агенттигине караштуу “Кыргызгипрозем” жерге жайгаштыруу боюнча мамлекеттик ишканасынын Уставынын 15-пунктуна ылайык (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 12-февралындагы №53 токтому менен бекитилген), бузулган жерлерди рекультивациялоо боюнча жумушчу долбоорлорду иштеп чыгууну ишке ашыруучу “Кыргызгипрозем” МИнин ыйгарым укуктарын эске алуу.
3. Рекультивация иштери аткарылганга чейин жана андан кийин айлана-чөйрөнүн компоненттерине анализ жүргүзүү үчүн аккредиттелген (сертификатталган) лабораторияларды тартуу.
4. Жерлердин бузулуу даражасын так аныктоого жана аларды калыбына келтирүү боюнча зарыл чараларды белгилөөгө багытталган алдын ала изилдөөлөрдү жүргүзүү.
5. Кыргыз Республикасынын аймагында колдонуудагы, кабыл алынган же жокко чыгарылган мамлекеттер аралык стандарттар жөнүндө маалымат алуу үчүн Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигине караштуу Стандартташтыруу жана метрология борборуна, ал эми курулушта баа түзүү боюнча жыйнактар жана методикалык көрсөтмөлөр жөнүндө маалымат алуу үчүн Кыргыз Республикасынын Курулуш, архитектура жана турак жай-коммуналдык чарба министрлигине кайрылуу керек.

1-тиркеме

Рекультивацияны жана сметалык эсептөөлөрдү жөнгө салуучу документтердин тизмеси

1.    Курулуш иштерине бирдик баалардын жыйнактары (КРЕР 2016, №1-ден 47ге чейинки жыйнак) 2016-жылдын 28-мартындагы №2-чуа тиркемеси – 47 китеп.

2.    Оңдоо-курулуш иштери (№51-62 жыйнак, №63-69 жыйнак) 2016-жылдын 28-мартындагы №2 чуа тиркемеси – 2 китеп.

3.    Долбоорлоо иштерине баалардын жыйнагы (1-65 бөлүм) 2017-жылдын 5-декабрындагы №9 чуа тиркемеси – 67 китеп.

4.    Долбоорлоо-изилдөө иштерине баалардын жыйнагы 2017-жылдын 5-декабрындагы №9 чуа тиркемеси – 2 китеп.

5.    Ишке киргизүү-жөндөө иштери (№1-9 жыйнак, №41 жыйнак) 2016-жылдын 28-мартындагы №2- чуа тиркемеси – 10 китеп.

6.    Жүктөрдү ташуу (1,2,3,4-бөлүмдөр) 2016-жылдын 28-мартындагы №2- чуа тиркемеси - 4 китеп.

7.    Монтаждоо иштери (№1-40 жыйнак) 2016-жылдын 28-мартындагы №2- чуа тиркемеси - 40 китеп.

8.    Материалдарга, буюмдарга жана конструкцияларга сметалык баалардын жыйнагы (№1-30 жыйнак) 2016-жылдын 1-мартындагы №2 чуа тиркемеси - 30 китеп.

9.    Усулдук көрсөтмөлөр - 5 китеп.

10. а) Жабдууларды монтаждоого Кыргызстандын бирдиктүү бааларын колдонуу боюнча көрсөтмөлөр 2017-жылдын 05-декабрындагы №9- чуа тиркемеси - 1 китеп.

б) 2017-жылдын 5-декабрындагы №9- чуа тиркемеси менен бекитилген Кыргыз Республикасынын ишке киргизүү жана жөндөө иштерине карата бирдиктүү бааларын колдонуу боюнча нускамалар - 1 китеп.

в) 2017-жылдын 5-декабрындагы №9- чуа тиркемеси менен бекитилген Кыргыз Республикасынын оңдоо-курулуш иштерине карата бирдиктүү бааларын колдонуу боюнча нускамалар - 1 китеп.

г) 2017-жылдын 5-декабрындагы №9- чуа тиркемеси менен бекитилген Кыргыз Республикасынын курулуш иштерине жана атайын курулуш иштерине карата бирдиктүү бааларын колдонуу боюнча нускамалар - 1 китеп.

д) 2017-жылдын 5-декабрындагы №9- чуа тиркемеси менен бекитилген долбоорлоо иштерине баалардын жыйнактарын колдонуу боюнча жалпы нускамалар - 1 китеп.

е) Оңдоо-курулуш иштерин жүргүзүүдө убактылуу имараттарды жана курулмаларды курууга кеткен чыгымдардын сметалык ченемдеринин жыйнагы, №9 чуа тиркемеси 2017-жылдын 5-декабрындагы - 1 китеп.

ж) Курулуш-монтаждоо иштерин кыш мезгилинде жүргүзүүдөгү кошумча чыгымдардын сметалык ченемдеринин жыйнагы, №9 чуа тиркемеси 2017-жылдын 5-декабрындагы - 1 китеп.

КРЕР- Кыргызча бирдик баалары.

КРЕРр - Оңдоо иштерине кыргызча бирдик баалар.

КР КЧ 12-01-2018 Курулуштагы эмгекти коргоо.

КР КЧ 12-02-2018 Курулуш өндүрүшүн уюштуруу.

КР КЧ 20-02:2024* Жер титирөөгө туруктуу курулуш. Долбоорлоо нормалары.

КР КЧ 40-01:2023 Суу менен камсыздоо. Сырткы тармактар жана курулмалар.

КР КЧ 40-02:2023 Сууну тазалоо. Сырткы тармактар жана курулмалар. Долбоорлоо ченемдери.

КР КЧ 51-01:2024 Таш жана арматураланган-таш конструкциялары.

КР КЧ 52-02:2024 Бетон жана темир-бетон конструкциялары. Негизги жоболор.

КР КЧ 53-01:2024 Болот конструкциялар. Долбоорлоо нормалары.

КР КЧ  10-102:2020* Курулуш терминологиясы.

КР КЧ 22-104:2024 Курулуш конструкцияларын жана курулмаларын коррозиядан сактоо.

КР КЧ 22-106:2025 Казылып алынган аймактардагы жана чөгүүчү топурактардагы имараттар жана курулмалар.

КР КЧ 65-101:2025 Изоляциялык жана жасалгалоочу каптамалар.

КР КЧжЭ 11-01-98 Ар кандай курулуш түрлөрү үчүн инженердик изилдөөлөр.

КР КЧжЭ 23-02-2000 Курулуш климатологиясы.

КР КЧжЭ 52-01:2009 Көтөрүүчү жана тосуучу конструкциялар.

КЧжЭ 2.01.07-85* Жүктөмөлөр жана таасирлер.

КЧжЭ 2.02.03-85* Жер түркүктүү пайдубалдар.

КЧжЭ 2.02.04-88 Түбөлүк тоң топурактардагы негиздер жана пайдубалдар.

КЧжЭ 2.02.05-87 Динамикалык жүктөмдөрү бар машиналардын пайдубалдары.

КЧжЭ 2.05.03-84* Көпүрөлөр жана түтүктөр.

КЧжЭ 2.06.03-85 Мелиоративдик системалар жана курулмалар.

КЧжЭ 2.06.14-85 Жер астындагы жана жер үстүндөгү суулардан тоо-кен казылмаларын коргоо.

КЧжЭ 3.01.03-84 Курулуштагы геодезиялык иштер.

КЧжЭ 3.02.01-87* Жер курулмалары, негиздер жана пайдубалдар.

КЧжЭ 11-02-96* Курулуш үчүн инженердик изилдөөлөр. Негизги жоболор.

МСН 2-03-02-2002 Кооптуу геологиялык процесстерден аймактарды, имараттарды жана курулмаларды инженердик коргоо. Негизги жоболор.

9.602-2016 ЕСЗКС. Жер астындагы курулмалар. Коррозиядан коргоо боюнча жалпы талаптар.

МАМСТ 5180-2015 Топурактар. Физикалык мүнөздөмөлөрдү лабораториялык аныктоо методдору.

МАМСТ 12248.1-2020 Топурактар. Бир тегиздиктүү кесүү методу менен бекемдик мүнөздөмөлөрүн аныктоо.

МАМСТ 12248.2-2020 Топурактар. Бир октуу кысуу ыкмасы менен бекемдик мүнөздөмөлөрүн аныктоо.

МАМСТ 12248.3-2020 Топурактар. Үч октуу кысуу ыкмасы менен бекемдик жана деформациялык мүнөздөмөлөрдү аныктоо.

МАМСТ 12248.4-2020 Топурактар. Компрессиялык кысуу ыкмасы менен деформациялануу мүнөздөмөлөрүн аныктоо.

МАМСТ 12536-2014 Топурактар. Гранулометриялык (бүртүкчөлүү) жана микро агрегаттык курамды лабораториялык аныктоо методдору.

МАМСТ 17177-94 Курулуштук жылуулук изоляциялоочу материалдар жана буюмдар. Сыноо ыкмалары.

МАМСТ 19912-2012 Топурактар. Статикалык жана динамикалык зонддоо менен талаа сыноо ыкмалары.

МАМСТ 20276.1-2020 Топурактар. Штамп менен сыноо ыкмалары.

МАМСТ 20276.2-2020 Топурактар. Радиальдык прессиометр менен сыноо ыкмасы.

МАМСТ 20276.4-2020 Топурактар. Топурактын бүтүн кесимдерин кесүү ыкмасы.

МАМСТ 20276.5-2020 Топурактар. Айланма кесүү методу;

МАМСТ 20276.6-2020 Топурактар. Калактуу прессиометр менен сыноо ыкмасы.

МАМСТ 20276.7-2020 Топурактар. Сектордук жүктү колдонуу менен прессиометрдик сыноо ыкмасы.

МАМСТ 20522-2012 Топурактар. Сыноолордун жыйынтыктарын статистикалык иштетүү ыкмалары.

МАМСТ 21153.2-84 Тоо тектери. Бир октуу кысууда бекемдиктин чегин аныктоо ыкмалары.

МАМСТ 23278-2014 Топурактар. Өткөргүчтүккө талаа сыноо ыкмалары.

МАМСТ 23740-2016 Топурактар. Органикалык заттардын курамын аныктоо ыкмалары.

МАМСТ 24846-2019 Топурактар. Курулуштардын жана имараттардын пайдубалынын деформациясын өлчөө ыкмалары.

МАМСТ 24847-2017 Топурактар. Сезондук тоңуу тереңдигин аныктоо ыкмалары.

МАМСТ 25100-2020 Топурактар. Классификация.

МАМСТ 25584-2023 Топурактар. Фильтрация коэффициентин лабораториялык аныктоо методдору.

МАМСТ 27751-2014 Курулуш конструкцияларынын жана негиздердин ишенимдүүлүгү. Негизги жоболор.

ГОСТ 30416-2020 Топурактар. Лабораториялык сыноолор. Жалпы жоболор.

ГОСТ 30672-2019 Топурактар. Талаа сыноолору. Жалпы жоболор.

МАМСТ EN 826-2011 Курулушта колдонулуучу жылуулук изоляциялоочу буюмдар. Кысуу мүнөздөмөлөрүн аныктоо ыкмалары.

МАМСТ EN 12088-2011 Курулушта колдонулуучу жылуулук изоляциялоочу буюмдар. Узак убакыт бою диффузиялык ным сиңирүүнү аныктоо ыкмасы.

МАМСТ 17.5.1.01-83 Жаратылышты коргоо. Жерлерди рекультивациялоо. Терминдер жана аныктамалар.

МАМСТ 17.5.1.02-85 Жаратылышты коргоо. Жерлер. Калыбына келтирүү үчүн бузулган жерлерди классификациялоо.

МАМСТ 17.5.1.03-86 Жаратылышты коргоо. Жерлер. Жерлерди биологиялык рекультивациялоо үчүн ачылган жана камтылган тоо тектерин классификациялоо.

МАМСТ 17.5.3.04-83 Жаратылышты коргоо. Жерлер. Жерлерди рекультивациялоого жалпы талаптар.

МАМСТ 17.5.3.06-85 Жаратылышты коргоо. Жерлер. Жер иштерин жүргүзүүдө топурактын күрдүү катмарын алып салуунун нормаларын аныктоого карата талаптар.

МАМСТ 17.1.5.02-80 Жаратылышты коргоо. Гидросфера. Суу объектилеринин рекреациялык зоналарына гигиеналык талаптар.

МАМСТ 17.4.3.02-85 Жаратылышты коргоо. Топурактар. Жер иштерин жүргүзүүдө топурактын күрдүү катмарын коргоо талаптары.

МАМСТ 30772-2001 Ресурстарды үнөмдөө. Калдыктарды иштетүү. Терминдер жана аныктамалар.

МАМСТ 17.5.3.05-84. Жаратылышты коргоо. Жерлерди рекультивациялоо. Жерди түздөөгө жалпы талаптар.

МАМСТ 17.5.4.01-84. Жаратылышты коргоо. Жерлерди рекультивациялоо. Ачылган жана тоо тектеринин суу экстрактынын pHын аныктоо ыкмасы.

МАМСТ 17.4.2.01-81 Жаратылышты коргоо. Топурактар. Санитардык абалынын көрсөткүчтөрүнүн номенклатурасы.

МАМСТ 17.4.2.02-83 Жаратылышты коргоо. Топурактар. Жерди жабуу үчүн бузулган түшүмдүү катмардын жарактуулук көрсөткүчтөрүнүн номенклатурасы.

МАМСТ 17.4.2.03-86 Жаратылышты коргоо. Топурактар. Топурактын паспорту.

МАМСТ 17.4.3.01-2017 Жаратылышты коргоо. Топурактар. Үлгүлөрдү алууга жалпы талаптар.

МАМСТ 17.4.3.02-85 Жаратылышты коргоо. Топурактар. Жер иштерин жүргүзүүдө топурактын күрдүү катмарын коргоо талаптары.

МАМСТ 17.4.3.03-85 Жаратылышты коргоо. Топурактар. Булгаган заттарды аныктоо ыкмаларына жалпы талаптар.

МАМСТ 17.4.3.06-2020 Жаратылышты коргоо. Топурактар. Химиялык булгоочу заттардын таасири боюнча топурактарды классификациялоого жалпы талаптар.

МАМСТ 17.4.4.02-2017 Жаратылышты коргоо. Топурактар. Химиялык, бактериологиялык, гельминтологиялык анализ үчүн үлгүлөрдү алуу жана даярдоо ыкмалары.

МАМСТ 17.5.1.02-85 Жаратылышты коргоо. Жерлер. Калыбына келтирүү үчүн бузулган жерлерди классификациялоо.

МАМСТ 17.6.1.01-83 Жаратылышты коргоо. Ландшафттар. Терминдер жана аныктамалар.

МАМСТ 18486-87 Токой чарбасы. Терминдер жана аныктамалар.

МАМСТ 25100-2020 Топурактар. Классификациясы.

МАМСТ 26640 Жер. Терминдер жана аныктамалар.

МАМСТ 27593-88 Топурактар. Терминдер жана аныктамалар.

МАМСТ 28168-89 Топурактар. Үлгүлөрдү алуу.

2-тиркеме

Долбоордун титулдук барагы – Бекитүү жана макулдашуу

Долбоор бекитилди:

·         Тапшырыкчы (жер казынасын пайдалануучу/жерди пайдалануучу): __________________________

·         Кызмат орду: __________________________

·         Ф.А.А.А: __________________________

·         Колу: __________________________

·         Бекитүү датасы: ___ / ___ / _____

·         Уюмдун мөөрү: ________________

Жер тилкесинин укук ээси (эгерде тапшырыкчыдан айырмаланса): Должность: __________________________

·         Ф.А.А.А: __________________________

·         Колу: __________________________

·         Бекитүү датасы: ___ / ___ / _____

·         Уюмдун мөөрү : ________________

Долбоор долбоорлоо уюму (иштеп чыгуучу) менен макулдашылды:

·         Кызмат орду : __________________________

·         Ф.А.А.А:  __________________________

·         Колу: __________________________

·         Макулдашуу датасы: ___ / ___ / _____

·         Уюмдун мөөрү: ________________

Долбоор жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары тарабынан макулдашылды:

·         Кызмат орду: __________________________

·         Ф.А.А.А: __________________________

·         Колу: __________________________

·         Макулдашуу датасы: ___ / ___ / _____

·         Уюмдун мөөрү: ________________