Кыргыз Республикасынын өсүүнүн таяныч борборлорунун

мастер-планын иштеп чыгуу методологиясы

Мазмуну

1-глава. Жалпы жоболор............................................................................................................... 3

2-глава. Өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-планынын максаттары........................ 5

3-глава. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планына талаптар....................................... 7

4-глава. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын иштеп чыгуу жана бекитүү алгоритми............................................................................................................................................................ 10

5-глава. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын бөлүмдөрүн иштеп чыгуу.... 14

1-бөлүм. Учурдагы кырдаалды талдоо жана диагностика............................................ 14

§ 1.1. Программалык жоболорду жана пландарды талдоо......................................... 15

§ 1.2. Көйгөйлөрдү жана мүмкүнчүлүктөрдү аныктоо (диагностика)......................... 15

§ 1.3. Талдоо методдору...................................................................................................... 16

2-бөлүм. Стратегиялык көрүнүш жана максат коюу........................................................ 20

§ 2.1. Шаарлар-өсүү борборлорун өнүктүрүүнүн негизги принциптери................... 20

§ 2.2. Стратегиялык көрүнүштү түзүү................................................................................ 22

§ 2.3. Өнүгүү сценарийлери жана оптималдуу жолду тандоо.................................... 23

§ 2.4. Максаттарды жана артыкчылыктуу багыттарды деталдаштыруу.................. 24

§ 2.5. Негизги милдеттер жана натыйжалуулук көрсөткүчү (ННК)............................. 24

3-бөлүм. Долбоорлор портфелин даярдоо....................................................................... 25

§ 3.1. Долбоорлор портфелин түзүү.................................................................................. 25

§ 3.2. Долбоордук чечимдерди визуалдаштыруу........................................................... 26

§ 3.3. Коомдук талкуу жана финалдаштыруу.................................................................. 27

6-глава. Кызыкдар тараптар менен өз ара аракеттенүү механизмдери......................... 27

7-глава. Ишке ашыруу механизмдери...................................................................................... 30

1-бөлүм. Ишке ашырууну башкаруу системасы............................................................... 30

2-бөлүм. Зарыл болгон институционалдык өзгөрүүлөр................................................. 31

8-глава. Мониторинг жана актуалдаштыруу........................................................................... 31

1-бөлүм. Мониторинг системасы жана отчеттуулук........................................................ 31

2-бөлүм. Максаттуу көрсөткүчтөр жана мастер-планды ишке ашыруунун мониторинги   32

9-глава. ӨТБнын мастер-планын ишке ашыруунун негизги натыйжалуулук көрсөткүчтөрүн (ННК) түзүү методикасы............................................................................................................... 34

1-тиркеме Заманбап аймактык өнүгүүнүн негизги параметрлери - мастер-планды түзүү үчүн багыттар...................................................................................................................................... 40

2-тиркеме Шаарды өнүктүрүүнүн негизги багыттары боюнча сунушталган ННК.... 56

3-тиркеме Визуалдаштыруу жана карталардын мисалдары........................................ 63

1-глава. Жалпы жоболор

1. Бул методология Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 20-февралындагы №81 “2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасын бекитүү жөнүндө” токтомуна ылайык иштелип чыккан жана өсүүнүн таяныч борборлорун өнүктүрүүнү пландаштырууда жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына колдонуу үчүн сунушталат.

2. Методология 2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасынын, Шаардын башкы планы жана шаар куруу чөйрөсүндөгү башка документтер менен шайкеш келтирилген тиешелүү шаарды/айыл аймагын социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасынын (СЭӨП) максаттарын жана милдеттерин ишке ашырууга багытталган өсүүнүн таяныч борборун өнүктүрүүнүн стратегиялык документи болуп саналган мастер-планды иштеп чыгууда колдонулат.

3. Кыргыз Республикасынын өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-пландарын иштеп чыгуунун ушул методологиясы (мындан ары - методология) мастер-пландын түзүмүнө, мазмунуна карата талаптарды белгилейт, өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын (мындан ары-мастер-план) иштеп чыгуу тартибин, иштеп чыгуунун негизги этаптарын, андан ары ишке ашыруу механизмдерин жана өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын ишке ашыруунун мониторингин аныктайт. Мастер-планды иштеп чыгууда “Стратегиялык башкаруу чөйрөсүндөгү айрым маселелер жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 22-августундагы № 484 токтомунда белгиленген бирдиктүү талаптар сакталат.

4. Ушул методологияга ылайык өсүүнүн таяныч борборунун кеңейтилген аймагы (шаар, айыл аймагы - өсүүнүн таяныч борбору болуп эсептелген администрациялык борбор) жана социалдык - экономикалык таасир этүү зонасында турган жанаша жайгашкан калктуу конуштар же экономикалык жактан интеграцияланган калктуу конуштар мастер-пландын объектиси болуп саналат.

5. Мастер-план шаардын өзүнүн, айыл аймагынын административдик чек араларынан кененирээк аймакты камтыйт. Жанаша жайгашкан аймактарды конкреттүү камтуу менен жүргүзүлгөн талдоонун негизинде аныкталат, анда калыптанган экономикалык жана инфраструктуралык байланыштар, маятниктик миграция (шаарга, айыл аймагына күнүмдүк эмгек жана билим алуу сапарлары), транспорттук жеткиликтүүлүк, ошондой эле аймакты өнүктүрүүнүн келечеги эске алынат. Өсүүнүн таяныч борборунун аймагына шаардан тышкары айылдык аймактар жана шаардык борбор менен функционалдык жактан байланышкан башка калктуу конуштар кириши мүмкүн.

6. Мастер-план агломерациялык өнүгүүнүн мүнөзүн эске алат, шаардын (айыл аймагынын) административдик чектерин гана эмес, анын социалдык-экономикалык жана инфраструктуралык таасир этүү зонасында жайгашкан чектеш аймактарды да камтыйт.

7. Бул методологияда төмөнкүдөй түшүнүктөр колдонулат:

1) өсүүнүн таяныч борбору (ӨТБ) – маанилүү социалдык-экономикалык потенциалга ээ жана расмий түрдө ылдам өнүктүрүү үчүн мамлекеттик колдоого алынган административдик-аймактык бирдик (шаар/ айылдык аймак). ӨТБ жанаша жайгашкан калктуу конуштарды жана тиешелүү аймакты өнүктүрүүгө өбөлгө түзүүчү экономикалык жана социалдык активдүүлүк үчүн жагымдуу шарттарды түзүү менен мүнөздөлөт;

2) өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планы (ӨТБ МП) – өсүүнүн таяныч борборунун келечектүү өнүгүүсүн сыпаттаган аймактык өнүктүрүүнүн ачык комплекстүү документи. ӨТБ мастер-планы 2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасын аткаруу үчүн социалдык-экономикалык өнүктүрүү программалары (мындан ары - СЭӨП) жана шаар куруу документтери (башкы план ж.б.) менен байланыштырылып иштелип чыгат жана конкреттүү мейкиндикке байлоо менен аймакты орто мөөнөттүү мезгилге өнүктүрүүнүн көрүнүшүн аныктайт. ӨТБ мастер-планы өсүүнүн таяныч борборун өнүктүрүүнүн артыкчылыктарын, максаттарын жана милдеттерин деталдаштырат, аларды ишке ашыруу боюнча негизги долбоорлордун жана иш-чаралардын тизмесин камтыйт, жергиликтүү стейкхолдерлердин (калктын, бизнестин, бийлик органдарынын) кызыкчылыктарын бириктирет жана өнүгүүнүн бардык катышуучуларынын иш-аракеттерин координациялоо үчүн негиз болуп кызмат кылат;

3) социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасы (СЭӨП) – шаарды же айыл аймагын (администрациялык-аймактык бирдикти) социалдык-экономикалык өнүктүрүү максаттарын, милдеттерин жана иш-чараларын камтыган орто мөөнөттүү келечекке карата өнүктүрүүнүн милдеттүү пландык документи;

4) синтез (мастер-пландаштыруунун алкагында) – ар кандай маалыматтарды, изилдөөлөрдүн жыйынтыктарын жана эксперттик баалоолорду бүтүн тыянактар системасына бириктирүүнү камтыган аналитикалык-долбоордук иштин этабы. Синтез аймактын учурдагы абалынын интеграцияланган картинасын түзүүнү, негизги мыйзам ченемдүүлүктөрдү аныктоону жана өнүгүүнүн структураланган багыттарын түзүүнү камсыз кылат;

5) чектеш кесепеттер (cross-effects) – шаардык системанын чектеш секторлорунда пайда болгон жана социалдык, экономикалык, экологиялык жана мейкиндик процесстерине таасир этүүчү чечимдердин жана долбоорлордун экинчи таасирлери. Чечимдердин комплекстүүлүгүн баалоо жана терс таасирлердин алдын алуу үчүн эске алынат (мисалы, көп батирлүү комплекс курулгандан кийин транспорттук жана мектептерге болгон жүктүн көбөйүшү);

6) аймактын редевелопменти – мурда курулган же функционалдык жактан эскирген аймактарды комплекстүү түрдө кайра куруу, анын ичинде пайдалануу түрлөрүн, курулуш параметрлерин, инженердик инфраструктураны жана коомдук жайларды өзгөртүү аркылуу шаардык чөйрөнүн натыйжалуулугун жана сапатын жогорулатуу. Реконструкциялоону, модернизациялоону, бузууну жана жаңы курулушту камтышы мүмкүн;

7) функционалдык полицентризм – шаардын мейкиндиктик уюштуруу модели, мында бир нече аймактык борборлор (ишкердик, коомдук, тейлөө) маанилүү функцияларды аткарып, жүктөмдөрдү бөлүштүрөт, бир ядродогу кызмат көрсөтүүлөрдүн концентрациясын азайтат, ар кайсы райондордун тургундары үчүн кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн жогорулатат жана транспорт тармагына болгон жүктү азайтат;

8) форсайт-сессиялар – аймактын келечектеги өнүгүүсүнүн мүмкүн болгон сценарийлерин аныктоого багытталган жамааттык эксперттик иштин форматы. Сессияда өзгөрүү факторлору, белгисиздик чекиттери жана стратегиялык альтернативалар аныкталат. Узак мөөнөттүү көз карашты калыптандыруу жана долбоордук чечимдердин ишке ашуусун текшерүү үчүн мастер-пландаштырууда колдонулат;

9) краудфандинг – шаардык долбоорлорду жамааттык каржылоо механизми, анда тургундар, бизнес жана башка кызыкдар тараптар атайын платформалар аркылуу ыктыярдуу түрдө каражат кошот. Жергиликтүү демилгелерди ишке ашыруу, калкты тартуу жана шаарды өнүктүрүүнүн ресурс базасын кеңейтүү үчүн колдонулат;

10) интерактивдүү панелдер (дашборддор) – реалдуу убакытта негизги көрсөткүчтөрдү, геомаалыматтарды, статистиканы жана шаардык мониторингдин жыйынтыктарын визуалдаштыруучу санариптик интерфейстер (компьютердик программалар). Чечимдерди кабыл алуу, мастер-пландын аткарылышын мониторингдөө жана калк менен стейкхолдерлер үчүн ачыктыкты камсыз кылуу үчүн колдонулат.

2-глава. Өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-планынын максаттары

8. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын максаты – бардык кызыкдар тараптардын кызыкчылыктарын эске алуу менен шаардын (айыл аймагынын) жана ага жанаша жаткан аймактардын комплекстүү өнүгүүсүн камсыз кылуу, ресурстарды рационалдуу пландоо жана пайдалануу, коюлган максаттарга жетүү боюнча конкреттүү иш-аракеттер планын түзүү, ошондой эле натыйжаларга мониторинг жүргүзүү жана ишке ашырылып жаткан чараларды өз убагында оңдоо үчүн шарттарды түзүү.

9. Мастер-планды ишке ашыруу шаарлардын, айыл аймактарынын жана региондордун экономикалык өсүшүн тездетүүнү, өсүүнүн таяныч борборлорунда жашоо сапатын жогорулатууну жана улуттук максаттуу багыттарга (анын ичинде Аймакты туруктуу өнүктүрүү максаттарына) жетүүнү камсыз кылууга багытталган.

10. Кыргыз Республикасынын башкаруу жана пландоо системасында мастер-пландын орду (республикалык жана шаардык деңгээлдер) 1-таблицада көрсөтүлгөн.

1-таблица.

3-глава. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планына талаптар

Жалпы талаптар:

11. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планы өнүктүрүүнү пландоону (көз караш, максаттар, сценарийлер), мейкиндиктик пландоону (өнүктүрүү схемалары, шаар куруу аспекттери) жана орто мөөнөттүү өнүктүрүү программасын (ресурстук камсыздоо менен долбоорлордун жыйындысы) бириктирген бирдиктүү комплекстүү документ болуп саналат.

12. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планы орто мөөнөттүү пландаштыруу мезгилине (3-5 жыл) иштелип чыгат.

13. Мастер-план шаар куруу документтерин жана узак мөөнөттүү стратегияларды жаңыртуу үчүн узак мөөнөттүү багыттарды/максаттарды (10 -15 жылга) камтышы мүмкүн.

14. Мастер-планды даярдоодо жана ишке ашырууда профессионалдык экспертиза жана коомчулуктун кеңири катышуусу талап кылынат.

15. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планы иш жүзүндө аткарылуучу, реалдуу жана коом тарабынан колдоого алынган документ болушу керек.

16. Мастер-план Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети тарабынан белгиленген тартипте бекитилгенден кийин, орто мөөнөттүү долбоорлорду жана узак мөөнөттүү багыттарды кошо алганда, мындан аркы пландоо үчүн негиз катары аткаруу үчүн милдеттүү болгон пландык документ статусуна ээ болот.

Мастер-пландын сапатына коюлуучу талаптар:

17. Шаарды жана ага жанаша жаткан аймактарды натыйжасыз ишке ашыруу тобокелдигин азайтуу жана ийгиликтүү өзгөртүү мүмкүнчүлүгүн жогорулатуу максатында, мастер-пландын мазмунунун сапатына карата мастер-план төмөнкүдөй негизги талаптарга жооп бериши керек:

- Комплекстүүлүк жана негиздүүлүк. Мастер-план маалыматтарды ар тараптуу талдоого негизделип, аймакты өнүктүрүүнүн негизги аспекттерин камтууга тийиш: экономика, социалдык чөйрө, инфраструктура (транспорт, энергетика, ТЖКЧ), экология (абанын сапатын, курчап турган чөйрөнүн абалын кошкондо), шаар куруу (коомдук мейкиндиктердин сапатын, ыңгайлуулугун жана ар түрдүүлүгүн кошкондо), башкаруу ж. б. Мастер-пландагы тыянактар жана сунуштар конкреттүү маалыматтар, фактылар жана изилдөөлөрдүн натыйжалары менен негизделиши керек. Иштеп чыгууда колдонулган бардык баштапкы маалыматтар (статистика, божомолдор, сурамжылоолор) булактарын көрсөтүү менен актуалдуу жана анык болууга тийиш.

- Стратегиялык макулдашуу. ӨТБнын мастер-планы улуттук жана региондук деңгээлдерде белгиленген максаттарга жана багыттарга карама-каршы келбөөгө тийиш. Документте сунушталган чаралар Улуттук өнүгүү стратегиясына, ӨТБ программасына, профилдик мамлекеттик программаларга жана стратегиялык документтерге кандайча туура келерин чагылдыруу зарыл. Ошол эле учурда шаардын же айыл аймактын СЭӨП менен шайкештигин камсыз кылуу талап кылынат: мастер-пландын максаттары жана долбоорлору СЭӨПтү толуктап, аны кайталабашы керек. Колдонуудагы башкы план же башка документтер менен дал келбестиктер болгон учурда, мастер-план карама-каршылыктарды жоюу үчүн аларды оңдоо боюнча сунуштарды камтууга тийиш. Муну менен бардык бийлик органдарынын аракеттеринин бирдиктүү багытына жетишилет.

- Конкреттүү жана өлчөнүүчү максаттар. Мастер-планда түзүлгөн стратегиялык максаттар жана милдеттер мүмкүн болушунча конкреттүү, так жана өлчөнө тургандай болушу керек (SMART принциби боюнча: конкреттүү, өлчөнө турган, жеткиликтүү, релеванттуу жана убакыт боюнча чектелген). Прогрессти баалоого мүмкүндүк бербеген (мисалы, “калктын жыргалчылыгын жогорулатуу”) ашыкча жалпы же бүдөмүк формулировкаларга кийинки сандык жана өлчөнүүчү критерийлерсиз жол берилбейт. Ар бир коюлган милдет мастер-планды ишке ашыруу мезгилинин аягына карата так аныкталган максаттуу көрсөткүч (индикатор) менен коштолууга тийиш. Бул натыйжаларды андан ары объективдүү көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берет.

- Реалдуулук жана жеткиликтүүлүк. Мастер-планда каралган долбоорлор жана иш-чаралар убакыт жана ресурстар жагынан реалдуу болушу керек. Бюджеттин жана потенциалдуу инвесторлордун финансылык мүмкүнчүлүктөрүн: мастер-план жана реалдуу болжолдоолор боюнча талап кылынуучу пландалган инвестициялардын көлөмүн эске алуу зарыл. Долбоорлорду ишке ашыруу мөөнөттөрү даярдоо жол-жоболорун (долбоордук-сметалык документтерди иштеп чыгуу, тендерлер ж.б.) жана мүмкүн болуучу кечигүүлөр тобокелдигин эске алуу менен белгиленет. Мастер-план долбоорлорго приоретизация берүү – биринчи кезектеги кадамдарды белгилөөнү камтышы керек (мисалы, биринчи жылы – уюштуруу чаралары жана “тез жеңиш”, орто мөөнөттүү келечекте - ири долбоорлор). Эгерде мурда СЭӨПтө пландаштырууда өтө оптимисттик же тескерисинче өтө этият сценарийлерге жол берилсе, мастер-план бул пункттарды оңдоп, жетишилген натыйжаларга басым жасашы керек. Долбоорлорду иштеп чыгуунун сапаты (техникалык-экономикалык негиздеменин болушу, ишке ашыруу механизмдерин түшүнүү) Пландын ишке ашырылышына олуттуу таасир этет.

- Стейкхолдерлердин кеңири тартылуусу. ӨТБ МПны иштеп чыгуу процесси ачык жана инклюзивдүү болууга тийиш. Кызыкдар тараптарды тартуу - бул сапаттын негизги шарттарынын бири: жергиликтүү жамааттар жана бизнес өздөрү түзгөн планды жакшыраак кабыл алышат. Стейкхолдерлердин бардык негизги этаптарда: диагноз коюуда (көйгөйлөр жөнүндө пикирлерди чогултууда), көз карашты иштеп чыгууда жана артыкчылыктарды тандоодо (өнүгүү сценарийлерин талкуулоодо), долбоорлордун тизмесин түзүүдө (калктын, ишкерлердин, эксперттердин сунуштарын эске алуу), ошондой эле мастер-пландын финалдык долбоорун кароодо (коомдук талкуулар) катышуусун камсыздоо талап кылынат. Иштеп чыгуунун жүрүшү жөнүндө маалымат ачык-айкын болушу керек: аралык отчетторду же анализдин негизги жыйынтыктарын жарыялоо, жергиликтүү ММКлар үчүн пресс-релиздерди же брифингдерди өткөрүү, жарандардан сунуштарды чогултуу үчүн онлайн-платформаларды колдонуу сунушталат. Иштеп чыгуу боюнча жумушчу топтун курамы ар түрдүү жана өкүлчүлүктүү болушу керек, ал эми катышуучуларды тандоо критерийлери (мисалы, бизнес жана БӨУ өкүлдөрү) түшүнүктүү жана ачык болушу керек. Бул план тар чөйрөдө иштелип чыккан жана калктын чыныгы муктаждыктарын эске албаган жагдайдын алдын алат. Тартуунун сапаты, анын ичинде документте эске алынган сунуштардын саны жана мазмуну боюнча бааланышы мүмкүн. Бардык жолугушуулар сүрөткө же видеого, ошондой эле катышуучулардын кол коюлган тизмесине жазылышы керек.

- Тобокелдиктерди жана өнүгүү варианттарын эсепке алуу. Сапаттуу мастер-план ийкемдүүлүктү көрсөтүшү керек: келечектин белгисиздиктерин эске алуу жана ар кандай сценарийлерге даяр болуу. Бул үчүн документте потенциалдуу тобокелдиктерди (локалдуу экономикалык кризистер, жаратылыш кырсыктары, мыйзамдардын өзгөрүшү, мүмкүн болгон социалдык тобокелдиктер жана иш берүүчүлөрдүн, кызматкерлердин жана жергиликтүү жамааттардын ортосундагы кызыкчылыктардын кагылышуусу ж.б.) сыпаттоо жана алдын ала чара көрүү же альтернативдүү чечимдерди кароо сунуш кылынат. Мисалы, эгерде негизги долбоор ири инвесторду тартууга көз каранды болсо, инвестициялар кечиктирилген учурда “Б” планы болушу керек (мамкаржылоону издөө, кичине масштабда этап менен ишке ашыруу ж.б.). Ошондой эле, ар кандай өнүгүү сценарийлери бар болсо (сценарийди пландаштыруу этабын караңыз), документтин сапаты четке кагылган сценарийлердин сыпатталышын жана негизги курстун тандалышынын себептерин жогорулатат – бул стратегиялык тандоонун негиздүүлүгүн көрсөтөт.

- Стандарттарга жана методикалык сунуштамаларга шайкештиги.

 Мастер-планды иштеп чыгууда туруктуу өнүгүүнүн максаттарын, аймактарды өнүктүрүүнүн колдонуудагы стандарттарын жана ыйгарым укуктуу органдар тарабынан сунушталган методикалык документтерди эске алуу зарыл. Ар бир мастер-пландын сапаты КР экономика жана коммерция министрлигинде (же башка ыйгарым укуктуу органда) экспертизадан өткөрүлөт, бул ушул Методологияда баяндалган түзүмү жана мазмуну боюнча минималдуу талаптарга шайкештигин билдирет.

- Баяндоонун түшүнүктүүлүгү жана визуализация.

Мастер-план окурмандар – адистер үчүн кандай түшүнүктүү жана жеткиликтүү болсо, жалпы коомчулукка да дал ошондой түшүнүктүү жана жеткиликтүү болууга тийиш. Документтин тексттик бөлүгү түшүнүксүз терминдерден алыс болуп, бир түрдүү, так баяндалышы керек. Сунушталган өзгөрүүлөрдү мейкиндикте көрсөтүүгө жана долбоорлордун маанисин түшүнүүгө жардам берүүчү көрүнөө элементтерди: схемаларды, диаграммаларды, карталарды, сүрөттөрдү, иллюстрацияларды кошуу зарыл. Бардык карталар жана графикалык схемалар бирдиктүү талаптарга жооп бериши керек: А3 форматында басып чыгарууда окууга ыңгайлуу болушу, масштабдык сызгычты жана легенданы камтышы керек. Карталардын масштабы деталдаштыруу деңгээлине, аймактын өзгөчөлүгүнө жана көрсөтүлгөн маалыматтын мүнөзүнө жараша тандалат, мында болжол менен 1:400 (коомдук жайлардын, көчөлөрдүн жана долбоордук участоктордун деталдуу схемалары үчүн) 1:50 000ге чейинки (аймактык өнүгүүнүн жалпы карталары, жаратылыш-ландшафттык каркас жана стратегиялык түзүм үчүн) диапазонду колдонуу сунушталат. Функционалдык зоналаштыруу, транспорттук схемалар, инженердик инфраструктура жана өнүгүү зоналары үчүн адатта 1:5 000 – 1:15 000 аралыгындагы орто масштабдар, ал эми кварталдык жана локалдык долбоорлор үчүн 1:1 000 – 1:5 000 масштабдары колдонулат. Карталар жана схемалар вектордук форматта (PDF вектордук, SVG же башка түзөтүлүүчү формат), ал эми зарыл болгон учурда – жогорку сапаттагы растрдык версияда (PNG/JPEG кеминде 300 dpi) берилиши керек. Мастер-пландын бардык бөлүмдөрүндө графикалык стилистика, түс чечимдери жана шарттуу белгилер бирдей болушу керек. Логикалык бөлүмдөргө жана бөлүмчөлөргө бөлүү, мазмуну, терминдердин глоссарийи, колдонулган булактардын тизмеси – сапаттуу документтин зарыл атрибуттары болуп саналат. Форматка бөлүү бирдей болушу керек, негизги идеялар баса белгилениши керек, таблицалар жана графиктер номерленип, аталышы болушу керек. Акыркы документти (бекитилгенден кийин) таанышуу үчүн жеткиликтүү кылуу керек (интернет-ресурстарга жайгаштыруу, балким басма версиясын түзүү) – бул дагы анын үстүндөгү иштин сапатынын көрсөткүчү.

- Натыйжаларга мониторинг жүргүзүү жана баалоо.

Мастер-пландын сапаты анын мазмунунан эле эмес, анын канчалык натыйжалуу ишке ашырылганынан да байкалат. Ошондуктан иштеп чыгуу стадиясында эле мониторингдин иштөө системасын түптөө маанилүү. Документке мониторингдин матрицалары – индикаторлордун тизмеси, мезгилдүүлүгү жана маалымат чогултууга жооптуу аларды өлчөө булактары киргизилүүгө тийиш. Ошондой эле отчеттуулук механизмдери так жазылууга тийиш: прогресс тууралуу ким жана канча жолу баяндайт (мисалы, квартал сайын жооптуу аткаруучулар, мастер-пландын ишке ашырылышын мониторинг жүргүзү үчүн жооптуу аткаруучулар, жыл сайын - кеңештин сессиясында мэрдин отчету). Эгерде документ бекитилгенден кийин жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары аны иш жүзүндө иштөө үчүн кабыл алса, мисалы: Мастер-пландын иш-чараларын бюджеттик пландоого киргизсе, анын ишке ашырылышын башкаруу түзүмүн түзсө, иштин жүрүшү жөнүндө өз убагында отчет берсе иштеп чыгуунун сапаты жогору деп эсептелет. Андан ары ишке ашырууда сапат аткарылган иш-чаралардын үлүшү, максаттуу көрсөткүчтөргө жетишүү деңгээли, бөлүнгөн каражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугу боюнча бааланат. Бирок, иштеп чыгуу этабында, команданын милдети болуп – мүмкүн болушунча мындай мониторинг жана башкаруу үчүн бардык куралдарды түптөө саналат.

4-глава. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын иштеп чыгуу жана бекитүү алгоритми

18. ӨТБнын мастер-планын иштеп чыгуу талдоодон тартып расмий бекитүүгө жана ишке ашырууга чейинки кадамдарды камтыган ырааттуу процесс.

19. Иштин бүткүл циклин аткаруу үчүн сунушталган убакыт 6-10 айдан кем эмес. Кыргыз Республикасынын региондорун 2030-жылга чейин комплекстүү социалдык-экономикалык өнүктүрүү боюнча мамлекеттик программасы кабыл алынгандан бери акыркы жылдары бардык региондор тарабынан тиешелүү шаардын, айыл аймагынын социалдык-экономикалык өнүгүү программасын (СЭӨП) иштеп чыгуу боюнча тиешелүү жол-жоболорду жүргүзүү менен жергиликтүү өнүгүү программалары иштелип чыгып, кабыл алынганын эске алганда, мастер-планды иштеп чыгуу мөөнөтү 3 айдан 6 айга чейин мүмкүн.

20. Мастер-планды иштеп чыгуу процессинин логикасы талдоодон стратегияга, андан кийин долбоорлорду ишке ашыруу планына өтүү менен так сакталышы керек, бул кабыл алынган чечимдердин негиздүүлүгүн камсыз кылат.

21. Пландаштыруу этаптары жана бардык этаптарда аткарылуучу иштердин түрлөрү, аткаруунун сунушталган мөөнөттөрү, 10 айлык иштеп чыгуу мезгили болгондо, Гант диаграммасында (1-сүрөт) көрсөтүлгөн, ал пландоо үчүн көрүнүктүү курал болуп саналат. Мастер-планды иштеп чыгуу мөөнөтүн 3 айдан 6 айга чейин пландаштырууда тиешелүү мөөнөттөрү менен Гант диаграммасы түзүлөт.

1-сүрөт. Гант диаграммасы

Даярдоо этабы

22. Мастер-планды иштеп чыгууга даярдык

Мастер-планды иштеп чыгууга даярдык көрүү жана уюштурууну пландоо ӨТБнын мастер-планын иштеп чыгуу боюнча жумушчу топ түзүүнү, консультант же консультанттар тобу үчүн ӨТБ мастер-планын иштеп чыгуу боюнча сынак жана техникалык тапшырманы даярдоону, консультанттарды жалдоо боюнча сынак өткөрүүнү жана келишимге кол коюуну камтыйт.

23. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын мастер-план иштеп чыгууну демилгелөө жөнүндө чечиминин негизинде, СЭӨПтү иштеп чыгуу боюнча жумушчу топтун катышуучуларынан же ӨТБна жанаша жайгашкан айылдык аймактардын өкүлдөрүнөн турган жумушчу топтун жаңы курамы түзүлөт.

24. Жумушчу топ ӨТБнын таасир этүү аймагынын алдын ала чек араларын аныктайт, башкача айтканда, калктуу конуштардын жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен макулдашуунун негизинде ӨТБга кайсы жанаша жаткан калктуу конуштар кирерин аныктайт.

25. Өсүүнүн таяныч борборунун кесиптик деңгээлин камсыздоо үчүн шаардын жергиликтүү өз алдынча башкаруу органына келишим түзүү менен консультантты же консультанттар тобун тартуу сунушталат.

26. Техникалык тапшырманы (ТТ) иштеп чыгуу жана мастер-планды иштеп чыгуу боюнча адистерди тартуу:

Шаардык жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы консультантты тартуу жөнүндө чечим кабыл алганда, жумушчу топ ӨТБнын мастер-планын даярдоо боюнча ТТ иштеп чыгат. ТТ Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлиги, ошондой эле зарыл болгон учурда башка тиешелүү министрликтер же алардын бөлүмдөрү менен милдеттүү түрдө макулдашылат. Иштеп чыгууну каржылоо шаардык бюджеттен же тышкы булактардан жүргүзүлөт.

27. Шаардын жергиликтүү өз алдынча башкаруу органына мастер-пландарды иштеп чыгуу боюнча кызмат көрсөткөн адистештирилген уюмдар/компаниялар үчүн ачык тендер жарыялоо сунушталат. Бул учурда жумушчу топ адистештирилген уюмдун ишин координациялайт, маалымат берет, мастер-планды иштеп чыгуу боюнча иш-чараларга катышат, жергиликтүү мамлекеттик жана мамлекеттик эмес уюмдар менен жолугушууларды уюштурууга көмөктөшөт.

28. Профилдүү уюмдун/компаниянын өкүлдөрүнүн же эксперттер тобунун жогорку билими же 2 жылдан кем эмес атайын иш тажрыйбасы менен тастыкталган төмөнкү компетенцияларды камтышы керек:

- экономика

- менеджмент

- социология

- экология

- маданият таануу/тарых/антропология

- архитектура/шаар куруу

- шаардык/аймактык пландоо

- мастер-пландоо.

Шаарды комплекстүү изилдөө жана биргелешип долбоорлоо технологияларын колдонуу менен коомдук талкууларды модерациялоо тажрыйбасын өткөрүү керек.

29. Маалыматтык коштоо

Консультанттарды аныктоонун жыйынтыгы боюнча, кызмат көрсөтүүчү адистештирилген уюм/компания тарабынан ӨТБнын мастер-планын иштеп чыгууга арналган сайт түзүлөт, ал ӨТБнын мастер-планын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу мөөнөтүнөн кем эмес болушу керек. Сайтты түзүү жөнүндө маалымат максаттуу аудиторияга жеткиликтүү жолдор менен жеткирилиши керек. Сайтта максаттар, милдеттер жана өнүгүүнүн жүрүшү жөнүндө маалымат жарыяланат. Бардык коомдук иш-чаралардын кулактандыруулары алар өткөрүлгөнгө чейин кеминде 7 күн мурун жайгаштырылат. Өткөрүлгөн иш-чаралардын жыйынтыгы алар аяктагандан кийин 5 күндөн кечиктирилбестен жарыяланат. Иштин убактылуу жыйынтыктары ар бир этаптан кийин жарыяланат. Сайт кайтарым байланыш формасын камсыз кылышы керек.

Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын иштеп чыгуу.

30. Мастер-планды иштеп чыгуу процесси төмөнкү этаптарды камтыйт:

- учурдагы кырдаалды талдоо

- өнүгүү векторун аныктоо

- негизги долбоорлорду сыпаттоо

- ишке ашыруу планын даярдоо

- коомдук талкуу жана финалдаштыруу

- региондорду социалдык-экономикалык өнүктүрүү боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдар менен макулдашуу

- жыйынтыктоочу материалдарды даярдоо жана презентациялоо

31. ӨТБ аймагынын социалдык-экономикалык жана мейкиндиктик өнүгүүсүн ар тараптуу талдоо учурдагы вектордун күчтүү жана алсыз жактарын табуу, аймактын жана анын таасир этүү аймагынын уникалдуу артыкчылыктарын аныктоо үчүн жүргүзүлөт.

32. Максатты, өнүгүү багыттарын, белгилүү бир убакыт аралыгында күтүлгөн натыйжаны аныктагандан кийин, өнүгүүнүн артыкчылыктуу долбоорлорунун тизмесин түзүп жана иш-чаралардын планын даярдагандан кийин, мастер-планды иштеп чыгуу боюнча коомдук талкуу өткөрүлүп, аягына чыгарылат.

33. Иштелип чыккан долбоорлор портфели ачык-айкындуулукту жогорулатуу жана колдоо көрсөтүү максатында кеңири коомчулуктун кароосуна (коомдук угуулар же жарандардын электрондук катышуу платформасы аркылуу) сунушталат. Коомдук талкуунун жыйынтыктары документтештирилүүгө тийиш жана жарандардын, бизнестин өкүлдөрүнүн, профсоюздардын жана жергиликтүү жамааттардын сунуштарынын эске алынышынын деңгээлин чагылдырып, чечимдерди кабыл алууда трипартизмди (мамлекеттин, иш берүүчүлөрдүн жана кызматкерлердин катышуусун) камсыз кылат. Мындай ыкма кызыкдар тараптардын катышуусунун эл аралык стандарттарында бекитилген ачыктык жана отчеттуулук принциптерине ылайык келет. Эскертүүлөр жана сунуштар эске алынгандан кийин, ОТР мастер-планынын долбоорун иштеп чыгуу толугу менен аяктайт.

34. ӨТБнын мастер-планын ачык презентациялоо жана жалпыга жеткиликтүү кылуу өз ичине (мамлекеттик сыр менен байланышкан бөлүктөрдү кошпогондо) долбоорлордун толук паспортторун, жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн сыпаттамасын, иштеп чыгууга катышкандардын тизмесин, коомдук талкуулардын отчетторун жана фотоматериалдарын, графиктерди жана карталарды камтыйт.

35. Өсүүнүн таяныч борборунун (ӨТБ) мастер-планынын акыркы долбоору Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигине өсүүнүн таяныч борборун өнүктүрүүнү караган программанын максаттарына жана талаптарына, улуттук стратегиянын жана жалпы мамлекеттик программалардын артыкчылыктарына ылайык келүүсү боюнча корутунду алуу үчүн жөнөтүлөт.

36. Оң корутунду алынгандан кийин мастер-план шаардын жергиликтүү өз алдынча башкаруунун өкүлчүлүктүү органынын колдоосун алууга жөнөтүлөт, андан соң бекитүү үчүн Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин кароосуна киргизилет.

37. Бекитилген мастер-план шаардын расмий веб-сайтында жана ӨТБнын мастер-планынын сайтында жарыяланууга тийиш. Тармактык инвестициялык пландарда эске алуу үчүн тиешелүү мамлекеттик органдарга билдирүүлөр жөнөтүлөт.

38. Мастер-план бекитилгенден кийин, туруктуу уюштуруу жана каржылык моделди, ошондой эле адаптация механизмдерин талап кылган практикалык ишке ашыруу фазасы башталат.

39. Долбоордук-сметалык документтерди иштеп чыгуу, долбоорлорду ишке киргизүү, маалыматтык коштоо.

Артыкчылыктуу инфраструктуралык долбоорлор үчүн биринчи кезекте долбоордук-сметалык документтерди (ДСД) иштеп чыгуу демилгеленет. Ишке ашыруу калктын ишенимин жараткан жана инвесторлордун көңүлүн бурган көрүнүктүү өзгөрүүлөр болгон негизги (“флагмандык”) же демонстрациялык долбоорлордон башталат.

5-глава. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын бөлүмдөрүн иштеп чыгуу

40. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын сунушталган түзүмү:

1. Киришүү

2. Учурдагы кырдаалды талдоо

2.1.   Программалык документтерди талдоо

2.2.   Өсүүнүн таяныч борборунун көйгөйлөрүн жана потенциалын аныктоо (диагностика)

2.3.   Өсүүнүн таяныч борборунун артыкчылыктуу өнүгүү багыттары

3. Стратегиялык көрүнүш жана максат коюу

3.1. Стратегиялык көрүнүштү түзүү

3.2. Өнүгүү сценарийи

3.3. Максаттарды деталдаштыруу жана артыкчылыктуу багыттар

3.4. Негизги милдеттер жана натыйжалуулук көрсөткүчтөрү (ННК)

4. Артыкчылыктуу долбоорлордун портфелин түзүү

4.1.  Портфель түзүү

4.2.  Долбоорлорду паспорттоштуруу

4.3.  Чектеш кесепеттерди эсепке алуу

4.4.  Пландаштыруунун уланмалуулугу

4.5.  Долбоордук чечимдерди визуалдаштыруу

5. Мастер-планды ишке ашыруу жана башкаруу механизмдери

5.1. Ишке ашырууну башкаруу системасы

5.2. Зарыл болгон институционалдык өзгөрүүлөр

6. Мониторинг жана баалоо

6.1. Мониторинг системасы

6.2.  Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын негизги натыйжалуулук көрсөткүчтөрүн (ННК) түзүү.

7. Тиркемелер.

1-бөлүм. Учурдагы кырдаалды талдоо жана диагностика

41. Мастер - планды иштеп чыгуунун бул этабында учурдагы вектордун күчтүү жана алсыз жактарын аныктоо, аймактын уникалдуу артыкчылыктарын жана анын таасир этүү зонасын аныктоо үчүн ӨТБнын аймагынын социалдык-экономикалык жана мейкиндиктик өнүгүүсүнө ар тараптуу талдоо жүргүзүлөт.

42. Өнүктүрүү багыттарынын программалык жоболорун, пландарын жана диагностикасын талдоонун негизинде:

- өсүүнүн таяныч борборунун учурдагы өнүгүү вектору, анын туруктуулугу жана натыйжалуулугу жөнүндө корутунду түзүлөт;

- аныкталган көйгөйлөрдүн жана мүмкүнчүлүктөрдүн синтезин билдирген негизги чакырыктардын жана өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттарынын тизмеси түзүлөт.

43. Негизги чакырыктардын жана өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттарынын тизмеси аныкталган көйгөйлөрдүн, чектөөлөрдүн, мүмкүнчүлүктөрдүн, күчтүү жана алсыз жактардын синтези (салыштыруусу) болуп саналат.

§ 1.1. Программалык жоболорду жана пландарды талдоо

44. Колдонуудагы 2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасынын мындай аймакка (өнөр жай, экспорт, шаардык инфраструктура/кызматтар, билим берүү, маданият) тиешелүү жоболорун, аймактын бул жоболорду ишке ашырууга даярдыгын жана мүмкүнчүлүктөрүн баалоону талдоо стадиясы, төмөнкүлөрдү талдоону караган кабинеттик изилдөөлөрдү жана талаа иштерин жүргүзүүнү өз ичине камтыйт:

- мамлекеттик пландар: программалар, стратегиялар, СЭӨП, башкы план, жер пайдалануу жана куруу эрежелери (ЖПЭ);

- 2025-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондорунда өсүүнүн таяныч борборлорун түзүү жана өнүктүрүү программасында коюлган өнүктүрүү багыттары: кайра иштетүү өнөр жайы жана экспортко багытталган өндүрүштөр, шаардык инфраструктура, коомдук жайлар, базалык кызмат көрсөтүү системасы, орто жана жогорку окуу жайлары, шаардык маданият;

- жергиликтүү жана шаардык статистика: маданият, спорт, саламаттыкты сактоо жана билим берүү мекемелеринин материалдары, укук бузуулар статистикасы, тез жардамдын иши боюнча аты-жөнү аталбаган маалыматтар, өзгөчө кырдаалдар статистикасы;

- кошумча изилдөөлөр: натуралык изилдөө, сурамжылоо, интервью жана киргизилген байкоо.

§ 1.2. Көйгөйлөрдү жана мүмкүнчүлүктөрдү аныктоо (диагностика)

45. Өсүүнүн таяныч борборунун көйгөйлөрүн жана потенциалын идентификациялоо (аныктоо) үчүн төмөнкү багыттар боюнча талдоо жүргүзүлөт:

- калктын жашоо деңгээлин жана сапатын, иш менен камсыз кылуу түзүмүн жана социалдык кызматтардын жеткиликтүүлүгүн баалоо (билим берүү, саламаттык сактоо, социалдык коргоо, маданият, спорт);

- өнүгүүнүн негизги көйгөйлөрүн жана чектөөлөрүн аныктоо (мисалы, инфраструктуранын эскириши, жумуш орундарынын тартыштыгы, экологиялык тобокелдиктер);

- уникалдуу мүмкүнчүлүктөрдү жана күчтүү жактарды аныктоо (мисалы, пайдалуу геолокация, табигый-рекреациялык потенциал, тарыхый-маданий мурас, адамдык капитал).

46. Талдоо алардын параметрлерин баалоо менен төмөнкү негизги багыттарды камтышы керек:

- турак жай-коммуналдык инфраструктурасы – кызмат көрсөтүүлөрдүн толуктугу жана ишенимдүүлүгү, алардын сапаты, ресурстарды үнөмдөө;

- курулуш жана коомдук мейкиндиктер - ыңгайлуулук, шаардык чөйрөнүн өзгөрмөлүүлүгү жана аныктыгы, жашылдандыруу, парк зоналары, көчөлөрдүн ысып кетишинен жана шамалдан “жашыл” коргоо, функциялардын ар түрдүүлүгү, коопсуздук;

- мобилдүүлүк - ылдамдык, ыңгайлуулук, коопсуздук, адамдардын жана жүктөрдүн кыймылынын өзгөрмөлүүлүгү;

- шаардын экономикасы жана эмгек рыногу - бизнести колдоо, жаңы ишканаларды тартуу, бюджеттин киреше базасын өстүрүү, эмгек ресурстарын пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу жана кесиптик компетенциялар системасын өнүктүрүү. Кошумча, жумушчу күчүнүн көндүмдөрүнүн (skill mismatch) ӨТБ экономикасынын учурдагы жана келечектеги муктаждыктарына шайкештиги, анын ичинде иш менен камсыз кылуунун түзүмүн жана эмгек өндүрүмдүүлүгүн баалоо менен талданат, формалдуу эмес иш менен камсыз кылуунун түзүмүн, эмгек миграциясынын масштабын (тышкы жана ички) жана иш берүүчүлөрдүн муктаждыктарына шайкештигин талдоо;

- социалдык чөйрө жана инклюзивдүүлүк - билим берүү, маданий жана социалдык кызматтардын жеткиликтүүлүгү жана ар түрдүүлүгү, креативдүү индустрияларды өнүктүрүү. Негизги параметрлер: кызматтардын калктын бардык катмарлары үчүн, анын ичинде мобилдүүлүгү чектелген жарандар, жаштар, улгайган адамдар жана мигранттар үчүн жеткиликтүүлүгү;

- тарых жана социалдык-маданий иденттүүлүк - архитектуралык эстеликтердин, материалдык/материалдык эмес маданий мурастардын, чөйрөдө чагылдырылган этномаданий өзгөчөлүктөрдүн болушу;

- ден соолук жана экология - медициналык жардам, алдын алуу, спорт, спорттук инфраструктуранын жеткиликтүүлүгү, айлана-чөйрөнүн булганышы. Негизги параметрлер: медициналык кызматтардын жеткиликтүүлүгү жана сапаты, экологиялык коопсуздук, шаардык чөйрөнүн энергиялык натыйжалуулук, “жашыл” инфраструктураны пландаштыруу, климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу жана табигый жана техногендик тобокелдиктерди азайтуу;

- натыйжалуу башкаруу жана санариптик өнүгүү - туруктуу өнүгүүнүн уюштуруучулук жана башкаруу механизмдери: “Акылдуу шаар” (Smart City) системалары, чоң маалыматтарды жана сенсорлорду пайдалануу, ачыктык, жарандардын катышуусу, МЖӨ.

Негизги параметрлер: ачыктык, башкаруунун сапаты, туруктуу каржылоо, ийкемдүүлүк, райондор арасындагы кызмат көрсөтүүлөргө жетүүдөгү мейкиндик теңсиздикти талдоо.

§ 1.3. Талдоо методдору

47. Ар бир багыт боюнча талдоо жүргүзүү үчүн сандык жана сапаттык ыкмалардын айкалышы колдонулат. PESTEL-талдоо (өнүгүүнүн тышкы факторлору), SWOT-талдоо (аймактын күчтүү жана алсыз жактары), бенчмаркинг (мыкты тажрыйбалар жана максаттуу стандарттар менен салыштыруу), Gap-талдоо (учурдагы жана максаттуу абалдын ортосундагы ажырымдарды аныктоо), ошондой эле мейкиндиктик ыкмалар: ГИС-талдоо, көйгөйлөрдү жана мүмкүнчүлүктөрдү картага түшүрүү, интенсивдүүлүктүн жылуулук картасын баалоо (жылуулук карталарын түзүү), шаардык түзүмдүн морфологиялык анализи жана башка ыкмалар колдонулушу мүмкүн.

Талдоонун негизги максаты - аймактын учурдагы көрсөткүчтөрүн өнүгүүнүн каалаган натыйжалары, максаттары жана KPI менен салыштыруу, алардын негизинде сценарийлер жана долбоордук чечимдер түзүлө турган негизги дисбаланстарды жана өсүү чекиттерин аныктоо.

48. PESTEL-талдоо (аймактын өнүгүүсүнүн тышкы факторлору)

Эмнени сыпаттайт:

PESTEL - шаардын өнүгүүсүнө таасир этүүчү тышкы, шаар башкара албаган факторлорду аныктоого мүмкүндүк берет. Ал 6 таасир этүүчү топту камтыйт:

- P — Political: мамлекеттик саясат, жөнгө салуулар, тармактык стратегиялар, эл аралык программалар;

- E — Economic: экономиканын түзүмү, инвестициялар, иш менен камсыз кылуу, калктын кирешеси;

- S — Social: демография, миграция, социалдык теңсиздик, топтордун муктаждыктары;

- T — Technological: санариптештирүү деңгээли, байланыш инфраструктурасы, инновациялар;

- E — Environmental: климат, экология, суу ресурстары, өзгөчө кырдаалдардын тобокелдиктери;

- L — Legal: укуктук чектөөлөр, курулуш ченемдери жана эрежелери, жер мыйзамдары, санитардык ченемдер.

Кантип өткөрүү керек:

1) Нормативдик, статистикалык жана тармактык маалыматтарды чогултуу;

2) Факторлорду 6 блокко структуралаштыруу;

3) Факторлордун таасирин баалоо: колдоочу / чектөөчү / нейтралдуу;

4) Мастер-планга талаптарды аныктоочу тыянактарды түзүү.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Факторлордун жана алардын шаарга тийгизген таасиринин таблицасы;

- Негизги тышкы чектөөлөр жана өнүгүү мүмкүнчүлүктөрү;

- Сценарийлерге жана артыкчылыктарга таасир этүүчү тыянактар (мисалы: климаттык тобокелдиктер - жашыл-суу каркасынын зарылдыгы).

49. SWOT-талдоо (ички потенциал жана аймактагы тосмолор)

Эмнени сыпаттайт:

Бул курал өнүгүүнүн ички (Strengths – Күчтүү жактары, Weaknesses - Алсыз жактары) жана тышкы (Opportunities - Мүмкүнчүлүктөр, Threats - Коркунучтар) аспекттерин баалайт.

Кантип өткөрүү керек:

1) Негизи – диагностиканын маалыматтары, карталар, интервьюлар, изилдөөлөр;

2) Күчтүү жана алсыз жактардын, мүмкүнчүлүктөрдүн жана коркунучтардын тизмесин түзүү;

3) Негизги стейкхолдерлер (муниципалитет, бизнес, тургундар) жана эксперттик топтор менен талкуулоо;

4) Факторлорго артыкчылык берүү: критикалык / маанилүү / экинчи даражадагы.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Анык формулировкалары бар 4×4 матрицасы;

- Кийлигишүүнү талап кылган “өсүү борборлорунун” жана “критикалык тоскоолдуктардын” тизмеси;

- SWOTтун максаттар, натыйжалуулуктун негизги параметрлери жана долбоордук сунуштар менен байланышы.

50. Бенчмаркинг (эң мыкты тажрыйбалар жана стандарттар менен салыштыруу)

            Эмнени сыпаттайт:

Бенчмаркинг шаардын төмөнкүлөргө канчалык деңгээлде шайкеш келээрин аныктайт:

- масштабы боюнча салыштырмалуу шаарлардын эң мыкты тажрыйбаларына;

- тармактык ченемдерге (абанын сапаты, транспорттун жеткиликтүүлүгү);

- улуттук жана эл аралык программалардын максаттуу көрсөткүчтөрүнө.

Кантип өткөрүү керек:

1) Эталондук шаарларды же стандарттарды тандоо (OECD, UN-Habitat, улуттук стандарттар);

2) Көрсөткүчтөрдү салыштыруу: тыгыздык, инфраструктура менен камсыз болуу, транспорттун жеткиликтүүлүгү, жашылдандыруу ж. б.;

3) Четтөөлөрдү аныктоо, себептерин түшүндүрүү;

4) Жеткиликтүү жана анык багыттар боюнча тыянактарды түзүү.

Натыйжада эмне болушу керек:

- “Шаар — эталон — ченем” салыштыруу таблицасы;

- Дефициттерди идентификациялоо (мисалы: жашылдандыруу ченемден 3 эсе төмөн);

- Өлчөнүүчү көрсөткүчтөр менен туюндурулган өнүгүү векторлору боюнча сунуштар.

51. GAP-талдоо (учурдагы жана максаттуу абалдын ортосундагы ажырым)

Эмнени сыпаттайт:

Бул курал төмөнкүлөрдүн ортосунда кандай ажырым бар экенин көрсөтөт:

- учурдагы кырдаалдын (фактылык маалыматтар);

- максаттуу багыттардын (стандарттар, мастер-пландын ННП).

Кантип жүргүзүү керек:

1) Максаттуу көрсөткүчтөрдү аныктоо (стандарттардан, программалардан жана башка документтерден: транспорт, экология, көрктөндүрүү);

2) Учурдагы маалыматтарды чогултуу;

3) “Факт – максатты” салыштыруу;

4) Ажырымдын себептерин аныктоо: институционалдык, финансылык, мейкиндиктик;

5) Ажырымдарды кыскартуу үчүн долбоордук чаралардын топтомун түзүү.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Критикалык деңгээлин көрсөтүү менен ажырымдардын таблицасы;

- Максаттуу ННПга жетүү үчүн зарыл болгон чаралардын тизмеси;

- Сценарийлер жана долбоордук сунуштар үчүн негиз.

Талдоонун мейкиндиктик ыкмалары

52. ГИС- талдоо (мейкиндиктик моделдөө жана картографиялоо)

 Эмнени сыпаттайт:

ГИС - талдоо шаардын мейкиндиктик моделине ар кандай маалыматтарды бириктирүүгө мүмкүндүк берет: инфраструктура, жерди пайдалануу, калктын жыштыгы, авариялар, экология, транспорт.

Кантип өткөрүү керек:

1) Геомаалыматтарды чогултуу (кадастр, спутниктен тартылган сүрөттөр, ачык булактар, уюмдардын жана изилдөөлөрдүн маалыматтары);

2) Кабаттарды бириктирүү: жолдор, тармактар, үйлөр, суу объекттери, жашыл зоналар;

3) Мейкиндик мыйзам ченемдүүлүктөрүн талдоо: жеткиликтүүлүк, жыштык, буфердик зоналар;

4) Аналитикалык карталарды түзүү: транспорттук жеткиликтүүлүк, жашылдандыруунун жетишсиздиги, өзгөчө кырдаалдардын тобокелдиктери.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Аналитикалык карталардын комплекси;

- Мейкиндик тыянактары: кызмат көрсөтүүлөрдүн жетишсиздиги кайсы жерде, кайсы зоналар ашыкча жүктөлгөн, өсүү борборлору кайсы жерде;

- Зоналаштыруу жана долбоордук чечимдер үчүн негиз.

52. Көйгөйлөрдү жана мүмкүнчүлүктөрдү картага түшүрүү (көйгөйлүү-ресурстук карта)

Эмнени сыпаттайт:

Метод диагностикада аныкталган бардык нерселерди визуалдаштырат:

- көйгөйлөр (кооптуу өтмөктөр, жашыруун соода, тыгындар, айлана-чөйрөнүн начар абалы);

- потенциалдар (бош турган аймактар, жаратылыш ресурстары, тарыхый объекттер).

Кантип өткөрүү керек:

1) Талаа маалыматтарын чогултуу, тургундардын арыздары, байкоолор, сүрөткө тартуу;

2) ГМС-картага чекиттерди жана зоналарды түшүрүү;

3) Категориялаштыруу: транспорт, экология, коопсуздук, коомдук жайлар ж.б.;

4) Маалымат булагын жана артыкчылык даражасын көрсөтүү.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Көйгөйлүү-ресурстук карта (стандарттын негизги элементи);

- Критикалык зоналар кайда жана тез жакшыртуу пункттары кайда экенин түшүнүү;

- Долбоордук сунуштар үчүн негиз (тез жеңиштердин тактикасы жана системалык долбоорлор).

54. Heatmap-баалоо (баалоо (жигердүүлүк жана интенсивдүүлүк жылуулук карталары)

Эмнени сыпаттайт:

Жылуулук карталары кубулуштардын концентрациясын чагылдырат: транспорттун кыймылы, жөө жүргүнчүлөрдүн агымы, авариялуулук, соода активдүүлүгү, жарыктандыруу ж.б.

Кантип өткөрүү керек:

1) Камералардан, GPS-сенсорлордон, байкоолордон, статистикадан маалыматтарды чогултуу;

2) Интенсивдүүлүк боюнча жылуулук катмарларын генерациялоо;

3) Маалыматтарды нормалдаштыруу (мезгилдик/сааттык бурмалоолорду жок кылуу үчүн);

4) Интерпретация: ысык точкаларын жана төмөнкү активдүүлүк зоналарын аныктоо.

Натыйжада эмне болушу керек:

- Активдүүлүк визуализациясы менен жылуулук карталары;

- Ашыкча жүктөлгөн жана жетишсиз пайдаланылган мейкиндиктерди идентификациялоо;

-Агымдарды кайра бөлүштүрүү жана инфраструктураны оптималдаштыруу стратегиялары.

55. Шаардык түзүмдүн морфологиялык талдоосу

Эмнени сыпаттайт:

Шаардын формасын изилдөө: көчө-жол тармагы, кварталдар, жыштыктар, курулуштун түрлөрү, мейкиндик үлгүлөрү.

Кантип жүргүзүү керек:

1)Шаардын калыптануусунун тарыхый этаптарын талдоо;

2) Аймактарды морфологиялык типтери боюнча сегменттөө (хрущёвкалар, ЖТЖК, борбор, чет жака);

3) Өлчөөлөр: калктын жыштыгы, кабаттуулук, курулуштун коэффициенти, кварталдын көлөмү;

4) Учурдагы морфологиянын өнүгүү максаттарына шайкештигин баалоо.

            Натыйжада эмне болушу керек:

- Морфологиялык типтердин картасы;

- Жыштыкты жогорулатуу, реновациялоо же чөйрөнү сактоо мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө корутундулар;

- Жерди пайдалануу, зоналаштыруу жана долбоордук чечимдер үчүн негиздер.

2-бөлүм. Стратегиялык көрүнүш жана максат коюу

§ 2.1. Шаарлар-өсүү борборлорун өнүктүрүүнүн негизги принциптери

56. Бул кичи бөлүмчө, 9-главадагы “Өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-планын ишке ашыруунун натыйжалуулугунун негизги көрсөткүчтөрүн (ННК) түзүү” жана 1-тиркемедеги “Заманбап аймактыктык өнүгүүнүн негизги параметрлери - мастер-планды түзүү үчүн багыттар” сыяктуу эле, өсүүнүн таяныч борборлорун комплекстүү өнүктүрүү стандартын түзүү үчүн негиз болот. Алар стандарттын үч негизги элементин сыпатташат: өсүүнүн таяныч борборлорун өнүктүрүү принциптерин белгилешет, аймактар багыт алышы керек болгон негизги параметрлерди сыпатташат жана ӨТБ үчүн ННК түзүү методикасын белгилешет.

57.Мастер-планды иштеп чыгууда өсүү борборлору болгон шаарларды өнүктүрүүнүн негизги принциптерин, аймактарды комплекстүү өнүктүрүүнүн стандартын түзүүнүн негизги принциптерин эске алуу зарыл:

1) Шаарды өнүктүрүүнүн көрүнүшү: “Өсүүнүн таяныч борборлору” катары аныкталган Кыргызстандын шаарлары социалдык-экономикалык өнүгүүнүн заманбап борборлору – өз региондору үчүн локомотив болууга тийиш. Бул шаар чөйрөсүнүн жана инфраструктуранын сапатын заманбап стандарттарга чейин ар тараптуу жогорулатууну билдирет, ошондуктан мындай шаарлар жашоо, иштөө, инвестиция жана туризм үчүн жагымдуу болот. Стратегиялык максаты – керек болсо эң алыскы айылдын тургуну да жумуш, базар, сапаттуу мектептер, ооруканалар жана маданий жашоосу бар акылга сыярлык шаарга ээ болушу керек. Таяныч шаарларды өнүктүрүү ыңгайлуу чөйрөнү, туруктуу инфраструктураны, динамикалуу экономиканы, бекем социалдык чөйрөнү жана экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу менен бир катар негизги багыттарды камтыйт.

2) Тарыхый мурас жана социалдык-маданий иденттүүлүк. Пландоо шаардын өнүгүшүнүн тарыхый контекстин жана анын социалдык-маданий өзгөчөлүгүн эске алат. Тарыхый мурасты – пландоо жана архитектурадан тартып маданий салттарга чейин – өнүгүүнүн ресурсу катары сактоо жана натыйжалуу пайдалануу зарыл. Эстеликтерди сактоо, маданий мейкиндиктерди өнүктүрүү жана жергиликтүү салттарды колдоо аркылуу жергиликтүү иденттүүлүктү бекемдөө шаардын тургундарына жана инвесторлорго жагымдуулугун арттырат. Өсүүнүн таяныч чекитинин өнүгүүсүнүн жаңы этабы тарыхый калыптанган шаардык чөйрөгө жана коомчулукка болгон сый-урматка негизделет, бул шаардык көрүнүштүн жолун улантуучулугун жана уникалдуулугун камсыз кылат.

3) Турак жай-коммуналдык инфраструктура. Турак жай-коммуналдык инфраструктурасы ӨТБнын шаарларын туруктуу өнүктүрүүнүн пайдубалы болуп саналат жана жашоо сапатын, калктын ден соолугун, шаар чөйрөсүнүн инвестициялык жагымдуулугун жана климаттык туруктуулугун аныктайт. Модернизацияланган жана ресурстарды үнөмдөөчү турак-жай системасы шаарлардын калыптанышынын негизги фактору болуп саналат.

4) Секторду өнүктүрүүнүн негизги принциби – шаардын бардык жашоочулары үчүн сууга, жылуулукка, электр энергиясына, санитарияга жана коопсуз турак жайга толук, үзгүлтүксүз жана сапаттуу жетүүнү камсыз кылуу, ошол эле учурда ресурстук жүктөмдү жана абага зыяндуу заттардын бөлүнүп чыгышын азайтуу, климаттык тобокелдиктерге ыңгайлашуу жана шаардык системанын жашоо туруктуулугун жогорулатуу. Турак-жай инфраструктурасы өзүнчө тутумдардын жыйындысы катары эмес, шаардын жашоо жөндөмдүүлүгүн аныктаган бирдиктүү климаттык туруктуу жана ресурстарды үнөмдөөчү платформа катары каралат.

5) Шаар курулушу. Шаар курулушун өнүктүрүү шаардын заманбап көрүнүшүн жана тарыхый макетин эске алуу менен коопсуз, ыңгайлуу жана көп түрдүү шаар чөйрөсүн түзүүнү камтыйт. Мастер-план аймактарды сарамжалдуу пайдалануу, турак жай жана коомдук курулуштарды жаңылоо, ошондой эле сапаттуу коомдук мейкиндиктерди түзүү маселелерин камтыйт. Функционалдык ар түрдүүлүктүн айкалышы (турак жай, бизнес, эс алуу аймактары) жана архитектуралык аныктыгын сактоо маанилүү. Максаты-шаардын инфраструктурасынын коопсуздугу, эстетикасы жана туруктуулугу камсыз кылынган, калктын бардык топтору үчүн ыңгайлуу жана жагымдуу чөйрөнү түзүү.

6) Мобилдүүлүк. Транспорт системасын туруктуу өнүктүрүү-шаардын өсүшүнүн зарыл шарты. Бул бөлүм көчө жана жол тармагына, коомдук транспортко, жөө жана велосипед инфраструктурасына жана жүк ташууну уюштурууга көңүл бурат. Коопсуздукту жакшыртуу менен бирге кыймылдын ылдамдыгын жана ыңгайлуулугун жогорулатуу үчүн: коомдук транспорттун маршруттук тармагын өнүктүрүү, тротуарларды жана веложолдорду орнотуу, жол кыймылын оптималдаштыруу чечимдери сунушталат. Негизги ыкма - мобилдүүлүк көп түрдүү жана экологиялык жактан таза болуп, шаардын бардык райондорунун жана анын тегерегиндеги аймактардын ашыкча тыгынсыз жана айлана-чөйрөгө минималдуу таасири менен байланышын камсыздашы керек.

7) Экономика. Өсүүнүн таяныч борборунун экономикалык өнүгүүсү иштеп жаткан бизнести колдоого жана жаңы инвестицияларды тартууга таянат. Методология шаардын өнөр жай потенциалын талдоону, кайра иштетүү өнөр жайын жана экспортко багытталган башка өндүрүштөрдү өнүктүрүүнү, ошондой эле чакан жана орто ишкердикти, креативдүү индустрияны жана туризмди стимулдаштырууну карайт. Инвестициялык жагымдуулук экономикалык жана инфраструктуралык факторлорду гана эмес, ошондой эле кызматкерлердин укуктарын жана эл аралык стандарттарга ылайык жооптуу бизнес принциптерин сактоону эске алуу менен бааланат. Салык базасынын өсүшү жана жумуштуулук үчүн инвестициялык климатты жакшыртуу үчүн: индустриалдык зоналарды, бизнес-инкубаторлорду түзүү, инфраструктуралык долбоорлор жана жеңилдиктер аркылуу инвесторлорду тартуу боюнча чаралар сунушталат. Экономикалык өсүшкө айлана-чөйрөгө жана жашоо сапатына зыян келтирбестен жетишүү маанилүү, ошондуктан долбоорлор экологиялык жана социалдык тобокелдиктерди эске алуу менен бааланат.

8) Социалдык чөйрө. Шаардык туруктуу өнүгүү адам капиталына инвестиция салбастан мүмкүн эмес. Социалдык чөйрөдө мастер-план билим берүү, саламаттыкты сактоо, маданият, спорт жана социалдык колдоо тутумунун сапатын жана жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга багытталган. Жарандарды маданий турмушка тартууга жана креативдүү индустрияларды колдоого өзгөчө көңүл бурулат, бул социалдык биримдикти чыңдоого жана активдүү жергиликтүү коомчулукту калыптандырууга өбөлгө түзөт. Социалдык чөйрө шаарда жана региондо жашоо сапатынын жалпы деңгээлин жогорулатуу менен вариативдүү кызмат көрсөтүүлөргө жана өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүнө калктын бирдей жеткиликтүүлүгүн камсыз кылууга тийиш.

9) Саламаттыкты сактоо жана экология. Жашоочулардын саламаттыгы жана экологиялык туруктуулугу өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттарынын катарына кирет. Саламаттык сактоо системасын чыңдоо – медициналык кызматтын сапатын жогорулатуудан жана профилактикалык программаларды кеңейтүүдөн баштап, сергек жашоо образын жүргүзүү үчүн спорттук объекттердин жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга чейин. Буга катар экологиялык аспекттерге көңүл бурулат: абанын жана суунун сапатын көзөмөлдөө, таштандыларды башкаруу, жашылдандыруу жана климаттын өзгөрүшүнө көнүү. Максаты – экологиялык тобокелдиктерди азайтуу жана коопсуз, жагымдуу жашоо чөйрөсүн түзүү. Саламаттыкты сактоо жана экологияга комплекстүү мамиле шаардын туруктуулугун камсыз кылат жана аны жашоо жана иштөө үчүн жагымдуу кылат.

10) Башкаруу. Өсүүнүн таяныч борборунун өнүгүшүн натыйжалуу башкаруу муниципалдык башкарууга заманбап ыкмаларды жана кызыкдар тараптарды кеңири тартууну камтыйт. Методикалык бөлүмдө мастер-планды ишке ашыруу үчүн бийликтин, бизнестин жана коомдун аракеттерин координациялоо механизмдери сыпатталат. Шаардык чарбаны башкарууда санариптик чечимдерди киргизүү, бюджеттик процесстердин ачыктыгын камсыз кылуу, мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүү сунушталат. Башкаруу ачыктык жана отчеттуулук принциптерине негизделет. Бул ыкма стратегиялык демилгелер кагаз жүзүндө калбасын камсыздайт, алар так уюштуруу, туруктуу каржылоо жана натыйжаларды дайыма көзөмөлдөө аркылуу ишке ашат.

58. Өнүктүрүү багыттары боюнча кеңири параметрлер жана сунуштар “Өсүүнүн таяныч борборлорунун мастер-планын ишке ашыруунун натыйжалуулугунун негизги көрсөткүчтөрүн (ННК) түзүү” жөнүндө 9-главада белгиленген.

§ 2.2. Стратегиялык көрүнүштү түзүү

59.         Орто мөөнөттүү (3-5 жыл) жана узак мөөнөттүү (10-15 жыл) келечекке аймактын күтүлгөн абалынын формуласы болгон стратегиялык көрүнүш иштелип чыгууда.

60. Көрүнүш аймактык же улуттук системада өсүү чекитинин уникалдуу ролун чагылдырышы керек (мисалы, туристтик борбор, өнөр жай кластери, транспорттук-логистикалык түйүн).

61. Көрүнүш өнүгүүнүн альтернативдүү сценарийлерин иштеп чыгуу жана баалоо үчүн негиз болуп саналат.

62. Көрүнүш эки негизги кадамдын негизинде түзүлөт:

- потенциал менен иденттүүлүктүн синтези: көрүнүш аймактын уникалдуу артыкчылыктарын (географиялык жайгашуусу, жаратылыш потенциалы, адамдык капитал) жана социо-маданий иденттүүлүгүн (“Учурдагы абалды талдоо жана диагностика” 1-бөлүм) синтездөөнүн түздөн-түз натыйжасы болушу керек. Көрүнүш аутенттүү болуп, негизги стейкхолдерлер колдогон келечектин образын чагылдырышы керек;

- бекемдикти текшерүү: түзүлгөн көз караш өнүгүүнүн альтернативдүү сценарийлерин иштеп чыгуу жана баалоо үчүн критерий катары колдонулат. Түзүлгөн көз карашка туруктуу жана эң натыйжалуу жетишүүнү камсыз кылган сценарий гана оптималдуу деп таанылып, андан ары деталдаштыруу үчүн кабыл алынышы мүмкүн.

§ 2.3. Өнүгүү сценарийлери жана оптималдуу жолду тандоо

63. Мастер-пландын бул бөлүмүндө өсүүнүн таяныч борборунун мүмкүн болгон өнүгүү жолдору аныкталат жана төмөнкүлөр көрсөтүлөт:

- өнүгүүнүн альтернативдүү сценарийлерин сыпаттоо;

- ар бир сценарий үчүн артыкчылыктарды жана тобокелдиктерди баалоо;

- стейкхолдерлер менен бирге оптималдуу (эң реалдуу) сценарийди тандоо.

64. Талдоонун жыйынтыгынын негизинде өнүгүүнүн мүмкүн болгон концептуалдык альтернативалары иштелип чыгат, алар эки негизги категорияны айкалыштыруу жолу менен түзүлөт:

I категория: Функционалдык роль (Экономикалык профилди жана кирешенин негизги булагын чагылдырат):

- өнөр жай/логистикалык багыт: кайра иштетүү өнөр жайын, экспортту жана транзиттик коридорлорду өнүктүрүүгө басым жасоо;

- гуманитардык/инновациялык багыт: жогорку билим берүүнү, туризмди, креативдүү индустрияларды жана жогорку технологиялык кызматтарды өнүктүрүүгө басым жасоо;

- тең салмактуу багыт: инвестицияларды бир нече негизги секторлордун ортосунда бөлүштүрүү, экономиканын көп функционалдуулугун камсыз кылуу.

II категория: Амбициялардын деңгээли (инвестициялардын көлөмүн, тобокелдикти жана трансформациялык дараметти чагылдырат):

- консервативдүү: учурдагы инфраструктураны колдоого жана деградациянын алдын алууга багытталган минималдуу инвестициялар;

- орточо-трансформациялык: туруктуу өсүштү жана негизги секторлорду даректүү өнүктүрүүнү камсыз кылган орточо инвестициялар;

- амбициялуу-трансформациялык (жарылуучу): учурдагы векторду өзгөртүүгө жана узак мөөнөттүү көрүнүшкө жетүүгө багытталган максималдуу инвестициялар жана институционалдык өзгөрүүлөр.

65. Ар бир генерацияланган сценарий үчүн (“тең салмактуу + орточо трансформациялык”) зарыл шарттар, инвестициялар, күтүлгөн натыйжалар, ошондой эле тобокелдиктер жана чектөөлөр бааланат. Сценарийлерди баалоо алардын жумуштуулукка, жумуш орундарынын сапатына жана адамдык капиталдын өнүгүшүнө тийгизген таасирин талдоону камтыйт. Экономиканын негизги секторлорунда татыктуу эмгек шарттарын түзүүгө жана кызматкерлердин квалификациясын жогорулатууга өзгөчө көңүл бурулат. Бардык сценарийлерди баалоодо төмөнкү механизмдерди сөзсүз түрдө кароо жана киргизүү зарыл:

- редевелопментти өбөлгөлөө (кароосуз калган өнөр жай аймактарын өздөштүрүү) жана шаардын көзөмөлсүз жайылышын (спраулду) алдын алуу;

- жумуш орундарын жана кызматтарды бирдей бөлүштүрүү үчүн функционалдык көп борборлуулукту өнүктүрүү;

- климаттык туруктуулукка жетишүү жана экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу.

§ 2.4. Максаттарды жана артыкчылыктуу багыттарды деталдаштыруу

66. Тандалган оптималдуу сценарийдин негизинде ӨТБны өнүктүрүүнүн стратегиялык максаттары сыпатталат. Максаттар SMART критерийлерине ылайык келүүгө тийиш: конкреттүү, өлчөнүүчү, жетишүүгө мүмкүн болгон, маанилүү жана убакыт боюнча чектелген.

67. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планынын максаттары, тандалган оптималдуу сценарийдин негизинде түзүлүп, артыкчылыктуу багыттар (тематикалык блоктор) боюнча топтоштурулуп, деталдаштырылат.

68. Артыкчылыктуу багыттар аныкталган көйгөйлөрдү, чектөөлөрдү жана ӨТБнын уникалдуу дараметин синтездөө (салыштыруу) жолу менен түзүлөт.

69. Мастер-пландын артыкчылыктуу багыттары - бул конкреттүү милдеттерди иштеп чыгуу жана андан кийин долбоорлордун портфелин түзүү үчүн негиз болуп калуусуна көңүл бурулган, жергиликтүү маанидеги, башкарылуучу тематикалык блоктор.

70. Артыкчылыктуу багыттарды деталдаштыруу:

- жалпы стратегиялык категорияларды (мисалы, экономиканы, инфраструктураны) конкреттүү милдеттерди иштеп чыгуу жана кийинчерээк долбоорлор портфелин түзүү үчүн негиз боло турган багытталган, жергиликтүү маанидеги, башкарылуучу тематикалык блокторго которуу жүзөгө ашырылат;

- артыкчылыктуу багыттар негизги чакырыктарга түздөн-түз жооп бериши жана ӨТБнын “Учурдагы кырдаалды талдоо жана диагностика” 1-бөлүмүндө аныкталган уникалдуу потенциалын колдонушу керек;

- артыкчылыктуу багыт өсүүнүн максаттуу борбору болушу керек (мисалы, жөн гана “экономика” эмес, “Агроөнөр жайдын экспорттук потенциалын өнүктүрүү” же “Муниципалдык кызматтарды санариптештирүү”);

- ар бир артыкчылыктуу багыт боюнча багытты ишке ашырууга жооптуу мамлекеттик органды (так “ээсин”) аныктоо зарыл;

71. Артыкчылыктуу багыт ага негизги натыйжалуулук көрсөткүчтөрүн (KPI) түздөн-түз байланыштырууну камсыз кылуу үчүн жетиштүү деңгээлде фокусталган болушу керек.

§ 2.5. Негизги милдеттер жана натыйжалуулук көрсөткүчү (ННК)

72. Ар бир артыкчылыктуу багыт боюнча милдеттер - конкреттүү, өлчөнүүчү натыйжалар аныкталат, алар бул багытты түздөн-түз ишке ашырууну камсыздайт.

73. Ар бир милдеттин аткарылышын объективдүү өлчөө үчүн натыйжалуулуктун негизги көрсөткүчтөрү (ННК) аныкталат.

74. Жыйынтыктоочу документ, анын ичинде көрүнүш, максаттар, артыкчылыктуу багыттар жана ННК (мамлекеттик саясатка, 2025-2030-жылдарга карата өсүүнүн таяныч борборун түзүү жана өнүктүрүү программасына шайкештигин текшерүү үчүн) ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдар менен (жергиликтүү деңгээлде андан ары жактыруу үчүн) макулдашылат.

3-бөлүм. Долбоорлор портфелин даярдоо

§ 3.1. Долбоорлор портфелин түзүү

75. Стратегиялык көз караштын жана максаттардын негизинде өнүгүүнүн артыкчылыктуу долбоорлорунун тизмеси түзүлөт. Артыкчылыктуу долбоорлорду тандоодо алардын социалдык багытын - жумуш орундарын түзүү потенциалын (жумушчулардын категориясын көрсөтүү менен), болжолдонгон эмгек акынын деңгээли, негизги кызматтардын жеткиликтүүлүгүн жогорулатууну жана калктын алсыз топторун тартууну эске алуу зарыл. Ар бир долбоор боюнча адамдык капиталдын өнүгүшүнө кошкон салымын аныктоо үчүн социалдык-экономикалык баа берүү (социалдык таасирди талдоо) жүргүзүүлөт. Баалоонун жыйынтыктары долбоордун паспортуна милдеттүү тиркеме болуп саналат жана аны каржылоо жөнүндө чечим кабыл алууда эске алынат.

76. Долбоорлор коюлган милдеттерди ишке ашыруунун түздөн-түз механизми болуп саналат жана төмөнкүлөрдү камсыз кылышы керек:

- тандалган сценарийлерге ылайык келген системалуу трансформацияларды камсыз кылуу (мисалы, бүт транспорттук тармакты модернизациялоо же өсүү зоналарында инфраструктураны интеграциялап өнүктүрүү);

- өсүүнүн таяныч борборунун масштабына жана потенциалына шайкеш келүү;

- инженердик жана өндүрүштүк инфраструктураны түзүүдөн тартып инвестициялык кластерлерге, социалдык сервистерге жана институционалдык реформаларга чейинки багыттардын кеңири спектрин камтыйт.

77. Долбоорлордун тизмесин даярдоодо төмөнкү талаптарды сактоо зарыл:

- ар бир стратегиялык багыт боюнча долбоорлордун тизмеси түзүлөт;

- ар бир негизги долбоор кыскача паспорт форматында паспорттолууга тийиш;

- паспорттоштуруу ишке ашыруунун реалдуулугун жана негиздүүлүктү камсыз кылуу үчүн иш жүзүнө ашыруучу тарабынан тиешелүү эксперттер жана жумушчу топ менен биргеликте ишке ашырылат;

- Чектеш кесепеттерди эсепке алуу: Ар бир долбоорду ишке ашыруунун терс таасирлерин жумшартуу боюнча чараларды эсепке алуу жана пландаштыруу милдеттүү шарт болуп саналат. Бул талдоону аткаруучу команда тиешелүү адистер (мисалы, транспортчулар, экологдор) менен биргеликте жүргүзөт жана төмөнкүлөрдү камтыйт: транспорт агымдарынын өзгөрүшүн, инженердик тармактарга жүктөмдү, экологияга, жумуш менен камсыз кылууга (жумуш орундарын түзүү/бошотууга), калктын кирешесине жана эмгек шарттарына тийгизген таасирин, жерди пайдалануу моделинин өзгөрүшүн баалоо. Талдоонун жыйынтыктары долбоордун акыркы дизайнына жана анын ресурстук планына таасир этет. Мында жумуштуулукка, жергиликтүү калкка жана кызматкерлердин эмгек шарттарына терс таасирлердин алдын алууга өзгөчө көңүл бурулат;

- Пландаштыруунун уланмалуулугу: Документте кайсы долбоорлор иштеп жаткан пландардан (СЭӨП, тармактык программалар, инвестициялык программалар) алынганы жана кайсынысы кошумча сунушталганы так көрсөтүлүшү керек - бул пландаштыруунун ачыктыгын жана ырааттуулугун жогорулатат;

- Шаар курууну макулдашуу жана календардык план: Ишке ашыруу графиги менен жыйынды календардык план түзүлөт. Долбоордук сунуштардын Башкы планга жана Жерди пайдалануу жана курулуш эрежелерине шайкештигин текшерүү маанилүү. Зарыл болгон учурда участокторду резервдөө жана райондоштурууну өзгөртүү үчүн шаар куруу документтеринин маалыматтарын оңдоо процесстери параллелдүү демилгеленет.

78. Долбоорлорду паспорттоштуруу: ар бир негизги долбоор кыскача паспорт форматында сүрөттөлөт, анда төмөнкүлөр көрсөтүлөт:

1) долбоордун максаттары (ӨТБнын мастер-планынын негизги милдеттерине байланган)

2) негизги иш чаралар

3) жайгашкан жер

4) аткаруу этаптары

5) жооптуу аткаруучулар

6) натыйжалуулук көрсөткүчтөрү

7) ресурстук план (болжолдуу наркы жана каржылоо булактары).

79. Долбоорлорду каржылоо көлөмүнүн жана ишке ашыруу мөөнөтүнүн реалдуулугун негиздөө зарыл.

80. Долбоорлордун портфелин түзүү этабында мультипликативдик социалдык-экономикалык эффекттерди, анын ичинде жаңы жумуш орундарын түзүүнү, адамдык капиталды өнүктүрүүнү жана шаардык чөйрөнүн сапатын жогорулатууну эске алуу сунушталат. Бул долбоорлордун туруктуу өнүгүү максаттары жана инклюзивдүү өсүш принциптери менен интеграцияланышын камсыз кылууга мүмкүндүк берет.

§ 3.2. Долбоордук чечимдерди визуалдаштыруу

81. Ачык-айкындуулукту, коомчулук жана инвесторлор менен натыйжалуу байланышты камсыз кылуу, ошондой эле ӨТБнын мастер-планынын мейкиндиктеги түзүмүн бекитүү үчүн долбоордук чечимдер сөзсүз түрдө визуалдаштырылууга жатат. Долбоорлордун жыйынды графигин Гант диаграммасы түрүндө көрсөтүү сунушталат.

82. Долбоордук чечимдерди айкындуу кылуу үчүн картографиялык жана схемалык материалдар - мейкиндиктик өнүгүүнүн схемасы, негизги долбоорлордун локализациясы, инфраструктуралык тармакты жаңыртуу планы жана башкалар менен коштолушу керек.

83. Визуалдаштыруу ГМС технологияларын, атайын программалык камсыздоону жана графикалык дизайнды колдонуу менен аткаруучулар командасы тарабынан ишке ашырылат.

84. Ал мейкиндиктеги өзгөрүүлөрдү айкын көрсөтүшү керек жана төмөнкүлөрдү камтыйт:

- мейкиндикти өнүктүрүү схемасы: ӨТБнын узак мөөнөттүү көрүнүшүнүн графикалык чагылдырылышы, анын ичинде функционалдык көп борборлуулук зоналары, өнүгүүнүн негизги багыттары жана резервдик аймактар;

- негизги долбоорлорду локалдаштыруу: Долбоорлор портфелинде аныкталган артыкчылыктуу инвестициялык, инфраструктуралык жана социалдык объекттерди так картографиялык жайгаштыруу;

- инфраструктуралык тармакты жаңыртуу планы: Долбоорлорду ишке ашырууну камсыз кылуучу жаңы инженердик (жылуулук, суу, электр энергиясы) жана транспорттук тармактарды модернизациялоонун жана куруунун схемалык көрүнүшү.

85. Карталарды түзүү төрт этап менен сунушталат:

1) Маалыматтарды түзүү жана түзүмдөргө бөлүштүрүү:

- баштапкы материалдарды чогултуу (топопландар, кадастр, уюмдардан алынган маалыматтар, изилдөөлөр, сүрөттөр);

- тактыгын жана актуалдуулугун текшерүү;

- бирдиктүү координаттар системасына келтирүү;

- маалыматтарды кайталоолордон жана каталардан тазалоо.

2) ГМС долбоорлорун түзүү (инструменттер):

- QGIS, ArcGIS Pro, NextGIS (же ушуга окшогон башка программалык камсыздоо);

- Google'дун “My Maps” сервиси (кичинекей аймактар үчүн колдонсо болот);

- спутниктик маалыматтардын сервистери (Google Earth Pro, Sentinel Hub);

3) Долбоордук чечимдердин визуализациясын даярдоо:

- айрым тематикалык катмарларды түзүү: транспорт, жашылдандыруу, жерди пайдалануу, тобокелдиктер, мүмкүнчүлүктөр;

- долбоордун бирдиктүү графикалык схемасына ылайык карталарды түзүү;

- жыйынтыктоочу материалдарды талап кылынган форматтарга экспорттоо.

4) Сапатты текшерүү:

- масштабды кичирейткенде карталардын окулушун текшерүү;

- геометриянын жана объекттердин кол тамгасынын тууралыгын текшерүү;

- карталардын мазмунунун мастер-пландын жана календарлык пландын талаптарына шайкештигин текшерүү.

86. Бул материалдар коомдук презентация үчүн негиз болуп саналат жана расмий шаар куруу документтеринде (Башкы планда, Жер пайдалануу жана куруу эрежелеринде) мындан ары эске алынат.

§ 3.3. Коомдук талкуу жана финалдаштыруу

87. Иштелип чыккан долбоорлор портфели ачык-айкындуулукту жогорулатуу жана колдоо максатында кеңири коомчулуктун кароосуна (коомдук угуулар же жарандардын электрондук катышуу платформасы аркылуу) сунушталат.

88. Коомдук талкуунун жыйынтыктары документтештирилүүгө тийиш жана жарандардын, бизнес өкүлдөрүнүн, профсоюздардын жана жергиликтүү жамааттардын сунуштарынын эске алынуу даражасын чагылдырат, чечимдерди кабыл алууда трипартизмди (мамлекеттин, иш берүүчүлөрдүн жана кызматкерлердин катышуусун) камсыз кылат. Мындай ыкма кызыкдар тараптардын катышуусунун эл аралык стандарттарында бекитилген ачык-айкындуулук жана отчеттуулук принциптерине ылайык келет. Эскертүүлөр жана сунуштар эске алынгандан кийин ӨТБнын мастер-планынын долбоору толугу менен аяктайт.

6-глава. Кызыкдар тараптар менен өз ара аракеттенүү механизмдери

89. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын иштеп чыгуунун бардык этаптарында негизги кызыкдар тараптарды иштеп чыгуу процессине тартуу зарыл.

90. Өсүүнүн таяныч борборунун мастер-планын иштеп чыгуу аймагындагы кызыкдар тараптарга төмөнкү өкүлдөр кирет:

1) чакан, орто жана ири бизнестин өкүлдөрү

2) ар кандай деңгээлдеги бийлик органдарынын өкүлдөрү, депутаттар

3) эл аралык уюмдар жана донорлор

4) муниципалдык мекемелердин өкүлдөрү (маданият, спорт, билим берүү ж.б. тармактар)

5) турак жай жана турак эмес кыймылсыз мүлктүн ээлери

6) профсоюздардын өкүлдөрү

7) коммерциялык эмес уюмдардын өкүлдөрү жана активдүү жашоочулар

8) аймакты пайдалануучулар (аймакты пайдаланган, бирок башка топторго кирбегендер).

91. Ар бир топ үчүн өзүнүн байланыш каналдары жана алар менен өз ара аракеттенүү формалары талап кылынат. Ошондой эле, эң жакшы натыйжаларга жетүү жана кызыкчылыктардын тең салмактуулугун сактоо үчүн жолугушууларды тышкы профессионал модераторлор тобу өткөрүп, каттап турушу максатка ылайык.

92. Кызыкдар тараптар менен өз ара аракеттенүү боюнча сунуштар

Бул пунктта стейкхолдерлер (шаардык өзгөрүүлөргө кызыкдар жана иш процессине жана натыйжаларына олуттуу таасир эте алган уюмдар жана жеке адамдар) менен гана эмес, жалпысынан кызыкдар тараптар (ӨТБ МП таасир эте турган уюмдар жана адамдар) менен да өз ара аракеттенүү маселесин карап чыгуу зарыл. Бул сунуштар Генри Саноффтун эмгектерине, анын постсоветтик мейкиндикте, Россиянын мисалында адаптациялоо тажрыйбасын талдоого (Россиянын Курулуш министрлигинин шаардык чөйрөнү комплекстүү жакшыртуу долбоорлорун ишке ашырууга коомчулуктун катышуусун уюштуруу боюнча сунуштары, Татарстан Республикасынын Шаарларды өнүктүрүү институту үчүн даярдалган аймактарды өнүктүрүү долбоорлорун коомдук талкуулоону уюштуруу жана өткөрүү боюнча методикалык сунуштары) жана Кыргызстандын Бишкек, Ош, Каракол, Нарын жана Кант шаарларында анын элементтерин колдонуу тажрыйбасына негизделген. Ош шаарында бул элементтер 2025-жылы БУУӨПтүн (OpenOsh) долбоорлорунун биринин алкагында колдонулган.

93. Аймактарды өнүктүрүү долбоорлоруна шаардыктардын катышуусунун 5 деңгээли бөлүнүп каралат:

1) маалымат берүү (тургундар долбоорлоо процессинен кабардар болуп турушат);

2) консультация (тургундар менен айрым маселелер боюнча кеңешилет, бирок бардык чечимдерди буйрутма берүүчү/долбоорду иштеп чыгуучу өз алдынча кабыл алат);

3) тартуу (тургундар чечим кабыл алуу жана долбоорду ишке ашыруу процессине тартылат);

4) өкүлчүлүк берүү (чечим кабыл алуу боюнча ыйгарым укуктардын бир бөлүгү толугу менен шаар тургундарына берилет);

5) өнөктөштүк (долбоорду ишке ашыруу жөнүндө чечим биргелешип кабыл алынат, ал эми буйрутма берүүчү (шаардык администрация/компания) долбоорду ишке ашырууда шаардык коомчулуктарды колдойт).

94. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары төмөнкүлөрдү камтыган биринчи жана экинчи деңгээлдер менен чектелбеши керек, мында:

- долбоорлор жана окуялар тууралуу маалымат жарыяланат;

- берилген темалар боюнча сурамжылоолор жана фокус-группалар өткөрүлөт;

- иштелип чыккан долбоорлорду талкуулоо менен коомдук презентациялар уюштурулат.

95.Заманбап катышуучу долбоорлоо практикасы кызыкдар тараптарды долбоордун үстүнөн иштөөнүн эң алгачкы этаптарынан баштап, анын ишке ашырылышын көзөмөлдөөгө чейин тартууну сунуштайт. Кызматташуунун ар кандай формалары жана ыкмалары ар кандай этаптарда колдонулат, бирок мындай өз ара аракеттенүүнүн бир нече негизги принциптерин бөлүп көрсөтүүгө болот:

1)  иштин башталышы жана жүрүшү жөнүндө маалыматтын алар аяктаганга чейин ачык болушу

2)  алгачкы этаптардан баштап талкууларды өткөрүү

3)  бардык кызыкдар тараптардын ачык-айкын катышуусу

4)  натыйжалуу талкуу үчүн маалыматтын толуктугу

5)  катышуудан байкаларлык жана өлчөнүүчү эффект.

96. Катышуу формаларынын жана инструменттеринин мисалдары: