Кыргыз Республикасынын Авиациялык эрежелери КРАЭ-6 «Вертолёттор. Аба кемелерин эксплуатациалоо. III бөлүк» ӨЗГӨРТҮҮЛӨР жана ТУУРАЛООЛОРДУ КАТТОО БАРАГЫ

            Эскертүү. Бул нускага өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизген күн жөнүндө жазуулар жана бул нускага өзгөртүүнү киргизген адамдын колу ушул Эрежелердин ээсине тиешелүү.

МАЗМУНУ

Өзгөртүүлөрдү Жана Түзөтүүлөрдү Каттоо Барагы ……………………….. 2

Мазмуну .............................................................................................................. 3 Кыскартмалар жана шартту белгилер ………………………………….........  9

1-Бап. Аныктамалар. жалпы жоболор ……………………………………… 13

2-Бап. Колдонуу …………………………………………………………….. 31

3-Бап. Эларалык коммерциялык аба транспорту. Жалпы жоболор …….. 31

§ 1. Мыйзамдарды, эрежелерди жана жол-жоболорду сактоо  …………… 32

§ 2. Чет өлкөлүк эксплуатант тарабынан мамлекеттик мыйзамдарынын, эрежелеринин жана процедураларынын сакталышы ................................... 33

§ 3. Учуу коопсуздугун башкаруу ................................................................... 35

§ 4. Психоактивдүү заттарды колдонуу  ......................................................... 36

4-Бап. Учууларды аткаруу .............................................................................. 36

§ 1. Эксплуатациялык каражаттар  .................................................................. 36

§ 2. Учууларды жүргүзүү укугуна тастыктамалоо жана контролдоо ..........37

§ 3. Учууларга даярдык .................................................................................. 38

§ 4. Учуу учурунда аткарылуучу эрежелер .................................................. 45

§ 5. Вертолёт командиринин милдеттери …………………………………... 48

§ 6. Учууларды камсыз кылуу боюнча кызматкердин / учуу диспетчеринин милдеттери ......................................................................................................... 48

§ 7. Кол жүгү (Ручной багаж) ........................................................................... 49

§ 8. Чарчоону көзөмөлдөө ................................................................................. 49

5-Бап. Тастыктамаланган вертолёттордын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө карата эксплуатациялык чектөөлөр ................................. 50

§ 1. Жалпы жоболор ....................................................................................... 50

§ 2. Тастыктамаланган вертолётторго карата колдонулуучу учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдүн эксплуатациялык чектөөлөрү .......................................... 51

§ 3. Тоскоолдуктар жөнүндө маалымат ........................................................ 54

§ 4. Ачык аба ырайы шарттарында (ПМУ) 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык аткарылуучу вертолёттордын операцияларына карата кошумча талаптар (визуалдык учуу эрежелери (ПВП) боюнча атайын учууларды кошпогондо) ................................................................................... 54

6-Бап. Вертолёттун бортундагы приборлор, жабдуулар жана учуу документтери ………………………………………………………………….. 55

§ 1. Жалпы жоболор ........................................................................................... 55

§ 2. Бардык вертолёттор: бардык учуулар ....................................................... 57

§ 3. Борттук жазгычтар (самописцылар) ......................................................... 59

§ 4. Күндүз жана түнкү ПВП жана ППП учууларын аткаруу үчүн приборлор жана жабдуулар .................................................................................................. 63

§ 5. Бардык вертолёттор: суу бетинде учуулар .............................................. 64

§ 6. Бардык вертолёттор: кургактыктын атайын белгиленген райондорунун үстүнөн учуулар ................................................................................................. 65

§ 7. Авариялык берүүчү түзүлүш (ELT) .......................................................... 65

§ 8. Бардык вертолёттор: бийиктикте учуулар ................................................ 66

§ 9. Бардык вертолёттор: муз пайда болгон шарттардагы учуулар .............. 67

§ 10. Жүргүнчүлөрдү ташууну аткаруучу вертолёттор. Аба ырайынын өзгөчө кубулуштарын аныктоо .................................................................................... 67

§ 11. Үн деңгээли боюнча КРАЭ-16нын I томунун жоболоруна шайкеш келүүгө тийиш болгон бардык вертолёттор ..................................................... 67

§ 12. Жүргүнчү ташуучу вертолёттордагы кабиналык экипаж мүчөлөрүнүн орундук жайгашуусу ........................................................................................... 68

§ 13. Барометрдик бийиктик боюнча маалымат жөнөтүүчү кабыл алып жооп бергич (приём-ответчик) менен жабдылышы керек болгон вертолёттор ...... 68

§ 14. Микрофондор .............................................................................................. 68

§ 15. Вибрация деңгээлин көзөмөлдөө системасы ........................................... 69

§ 16. Автоматтык конуу тутумдары (системалары), коллиматордук индикаторлор (HUD) же эквиваленттүү индикаторлор, кеңейтилген визуалдаштыруу мүмкүнчүлүктөрү бар техникалык көрүү тутумдары (EVS), синтезделген визуалдаштыруу тутумдары (SVS) жана/же айкалыштырылган визуалдаштыруу тутумдары (CVS) менен жабдылган вертолёттор ............... 69

§ 17. Электрондук учуу планшеттеры (EFB) .................................................... 69

7-Бап. Вертолёттун борттук байланыш, навигациялык байкоо (көзөмөл) жабдуулары ........................................................................................................................ 70

§ 1. Байланыш жабдуулары............................................................................ 70

§ 2. Навигациялык жабдуулар........................................................................ 75

§ 3. Байкоо жабдуулары................................................................................. 76

§ 4. Жабдууну орнотуу................................................................................... 76

§ 5. Электрондук навигациялык маалыматтарды башкаруу.......................... 74

8-Бап. Вертолёттордын учууга жарамдуулугун сактоо.................................. 74

§ 1. Учууга жарамдуулукту сактоону улантууга байланыштуу эксплуатанттын милдеттери..................................................................................................... 74

§ 2. Эксплуатанттын техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча колдонмосу

§ 3. Техникалык тейлөө программасы............................................................ 76

§ 4. Учууга жарамдуулукту сактоо жөнүндө катталуучу маалыматтар......... 76

§ 5. Учууга жарактуулукту сактоо боюнча маалымат.................................... 77

§ 6. Модификациялар жана оңдоолор............................................................ 77

§ 7. Техникалык тейлөө тууралуу күбөлүк..................................................... 77

§ 8. Эсепке алуу документациясы.................................................................. 78

9-Бап. Вертолёттун учуу экипажы................................................................. 78

§ 1. Учуу экипажынын курамы...................................................................... 78

§ 2. Авариялык кырдаалда учуу экипажынын мүчөлөрүнүн милдеттери...... 78

§ 3. Учуу экипажынын мүчөлөрүн окутуу программасы............................... 78

§ 4. Квалификация.......................................................................................... 80

§ 5. Учуу экипажынын жабдуулары (жеке жабдуулары) .............................. 82

§ 6. Учуу убактысы, кызматтык учуу убактысы жана эс алуу убактысы....... 82

§ 7. Эксплуатанттын милдеттери .................................................................. 87

§ 8. Экипаж мүчөлөрүнүн милдеттери .......................................................... 87

§ 9. Чарчоо тобокелдигин башкаруу (FRM)................................................... 88

§ 10. Учуу убактысын көрсөтүү режимдери .................................................. 88

§ 11. Коммерциялык аба ташууларын аткаруучу эксплуатанттар ................. 89

§ 12. Учуу мезгилдери жана нөөмөттө болуу (дежурство) мезгилдери ........ 92

§ 13. Дислокация ........................................................................................... 93

§ 14. Бөлүнгөн нөөмөт мезгили ..................................................................... 93

§ 15. Резервде болуу (запас) мезгили жана аэропортто нөөмөттө болуу мезгилдери 93

§ 16. Запас....................................................................................................... 94

§ 17. Эс алуу мезгилдери................................................................................ 94

§ 18. Тамактануу............................................................................................. 95

§ 19. База жөнүндө, учуу убактысы, нөөмөт жана эс алуу мезгилдери боюнча эсепке алуу жазуулары ............................................................................................. 96

§ 20. Чарчоону башкаруу боюнча даярдык.................................................... 96

§ 21. Жарандык авиациянын аба кемелеринин экипаж мүчөлөрүнүн иш убактысы жана эс алуу убактысы режиминин өзгөчөлүктөрү................................................ 96

§ 22. Атайын авиациялык иштерди аткарууда иш убактысы .......................... 97

§ 23. Учуу нөөмөтү .............................................................................................. 98

§ 24. Учуу убактысы ............................................................................................ 99

§ 25. Учуу нөөмөттөрүнүн ортосундагы жердеги иш убактысы ................... 99

§ 26. Аба кемелери учууларды аткарууда учуу эксплуатациясы боюнча Колдонмо тарабынан уруксат берилген экипаждын минималдуу курамынын учуу нөөмөтүнүн узактыгы ............................................................................ 100

§ 27. Транспорттук учууларды аткарууда кеңейтилген экипаж курамынын учуу нөөмөтүнүн узактыгы ........................................................................... 100

§ 28. Нөөмөттө туруу жана резервде болуу учурундагы иштөө убактысы 101

§ 29. Учуу нөөмөттөрүнүн ортосунда жана учуу кечиккен учурда базадан тышкаркы аэропортто учууну күтүп турган мезгилдеги жердеги иштөө убактысы ........................................................................................................... 101

§ 30. Аба кемесинин учууларды аткарууда бөлүнгөн учуу нөөмөтү үчүн иштөө жана эс алуу убактысынын узактыгы ................................................. 102

§ 31. Экипаж мүчөсү жүргүнчү катары орун алмаштырганда иштөө убактысынын узактыгы ................................................................................... 102

§ 32. Окуу жана (же) машыгуу учууларын аткарууда иштөө убактысынын узактыгы ............................................................................................................. 102

§ 33. Мүчүлүштүктөрү (бузук жерлери) бар аба кемесин айдап өтүүдө (айдоодо) (перегонка) иш убактысынын жана эс алуу убактысынын узактыгы

§ 34. Күтүлбөгөн жагдайлар учурунда экипаж мүчөлөрүнүн иштөө жана эс алуу убактысы ................................................................................................... 103

§ 35. Авиациялык иштерди аткарууда учуу экипаждары мүчөлөрүнүн иштөө жана эс алуу убактысынын өзгөчөлүктөрү ................................................... 104

§ 36. Милдеттүү медициналык текшерүүдөн өтүү убактысы ..................... 105

§ 37. Эс алуу убактысы ................................................................................... 105

§ 38. Күнүмдүк эс алуу .................................................................................... 106

§ 39. Апта (жума) сайын үзгүлтүксүз эс алуу мөөнөтү(дем алыш күндөрү)107

§ 40. Требования к планированию и учету рабочего времени и времени отдыха .............................................................................................................. 107

10-Бап. Учуу коопсуздугун камсыздоо боюнча кызматкер/учуу диспетчери

11-Бап. Борттук журналдар жана эсепке алуу документтери, колдонмолор109

§ 1. Учуу боюнча колдонмо ............................................................................ 109

§ 2. Эксплуатанттын техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча колдонмосу

§ 3. Техникалык тейлөө программасы ............................................................ 111

§ 4. Борттук журнал .......................................................................................... 111

§ 5. Борттогу авариялык куткаруу жабдууларын эсепке алуу ..................... 112

§ 6. Борттук жазгычтардын (самописцы) жазуулары .................................. 112

12-Бап. Кабина экипажынын мүчөлөрү  ……………………………………  112

§ 1. Авариялык кырдаалда милдеттерди бөлүштүрүү  ...................................113

§ 2. Учуу маалындагы кабиналык экипаж мүчөлөрүнүн коопсуздугу ....... 113

§ 3. Даярдык (окутуу) .......................................................................................113

13-Бап. Коопсуздук  ………………………………………………………….. 114

§ 1. Вертолёттун тинтүү эрежелеринин контролдук тизмеси ..................... 114

§ 2. Даярдоо (окутуу) программалары ........................................................... 114

§ 3. Мыйзамсыз кийлигишүүлөр фактылары тууралуу билдирүү .............. 114

14-Бап. Кооптуу жүктөр …………………………………….………………. 114

§ 1. Жалпы колдонуу учурлары ....................................................................... 114

§ 2. Мамлекеттик жоопкерчилик ..................................................................... 115

§ 3. Кооптуу жүктөрдү жүк катары ташуу үчүн эксплуатациялык уруксаты жок эксплуатанттар .......................................................................................... 115

§ 4. Кооптуу жүктөрдү жүк катары ташуу үчүн атайын уруксаты бар эксплуатанттар ................................................................................................ 116

§ 5. Маалымат берүү ........................................................................................ 117

§ 6. Ички коммерциялык аба кемесинин ташуулары ................................... 118

 15-Бап. Эксплуатанттар тарабынан учуулардын коопсуздугунун камсыз кылынышын контролдоо ……………………………………………………. 118

§ 1. Негизги авиациялык мыйзамдар .............................................................. 118

16-Бап. Аспаптык ( начар) метеорологиялык шарттарда 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык вертолёттордын операцияларына карата кошумча талаптар  …………………………………………………………… 119

§ 1. Кыймылдаткычтардын ишенимдүүлүгү ................................................ 119

§ 2. Системалара жана жабдуулар  ................................................................. 121

§ 3. Иштөө жөндөмдүүлүгүнө минималдык талаптар: эксплуатациялык жабдуулар .........................................................................................................

§ 4. Учууларды аткаруу боюнча колдонмонун маалыматы ........................ 122

§ 5. Окуялар жөнүндө маалыматтарды билдирүү ......................................... 122

§ 6. Эксплуатант тарабынан учууларды пландоо ......................................... 122

§ 7. Учуу экипажынын тажрыйбасы, даярдыгы жана квалификациясын текшерүү ........................................................................................................... 123

§ 8. Эксплуатантты тастыктамалоо же бекитүү ........................................... 123

17-Бап. Эксплуатанттын тастыктамасы (ЭТ) ............................................... 124

§ 1. Колдонуунун максаты жана чөйрөсү ...................................................... 124

§ 2. ЭТ форматы .............................................................................................. 124

§ 3. Аба кемесинин ар бир модели үчүн эксплуатациялык спецификациялар

18-Бап. Борттук жазгычтар ............................................................................. 132

§ 1. Жалпы талаптар ........................................................................................ 129

§ 2. Учуу маалыматтарын жазгыч (FDR) жана борттук маалыматтарды каттоо системасы (ADRS) ........................................................................................... 131

§ 3. Борттук үн жазгычы (CVR) жана экипаж кабинасындагы үн абалын каттоо системасы (CARS) ............................................................................... 132

§ 4. Визуалдык кырдаалды катточу борттук жазгыч (AIR) жана визуалдык кырдаалды каттоочу борттук система (AIRS) ............................................... 133

§ 5. Маалыматтарды берүү линиясынын каттоочусу (DLR) ........................ 134

§ 6. Учуу маалыматтарын каттоочу борттук системаларды текшерүү ....... 134

A4-1 таблицасы. Учуу маалыматтарын жазгычтын параметрдик мүнөздөмөлөрү ................................................................................................ 136

A4-2 таблицасы. Маалыматтарды берүү линиясынын каттоочусу үчүн колдонмолордун сүрөттөлүшү ....................................................................... 141

A4-3 таблицасы. Борттогу маалыматтарды жазуу системаларынын параметрдик мүнөздөмөлөрү .......................................................................... 142

19-Бап. Жалпы багыттагы авиация үчүн атайын ырастоолор .................... 146

§ 1. Колдонуунун максаты жана чөйрөсү .................................................... 146

§ 2. Атайын бекитүү форматы ..................................................................... 146

20-Бап. 3-bis беренесинде каралган келишимдин кыскача сүрөттөлүшү ... 140

§ 1. Колдонуунун максаты жана чөйрөсү ..................................................... 148

21-Бап. Чарчоо тобокелдигин башкаруу системасына (FRMS) коюлган талаптар (FRMS) ............................................................................................. 151

§ 1. FRMS боюнча саясат жана документтештирүү .....................................151

§ 2. Чарчоого байланышкан тобокелдиктерди башкаруу процесстери   .... 152

§ 3. FRMS жардамы менен учуу коопсуздугун камсыздоо процесстери ... 153

§ 4. FRMSти жайылтуу процесстери .............................................................. 153

22-Бап. Учуу иштерин жүргүзүү боюнча колдонмонун мазмуну .............. 154

§ 1. Түзүм ......................................................................................................... 162

§ 2. Мазмуну. Жалпы жоболор ...................................................................... 154

§ 3. Аба кемесин эксплуатациялоо боюнча маалымат ............................... 156

§ 4. Маршруттар, аэродромдор и вертолёт аянтчалары ............................. 157

§ 5. Даярдык .................................................................................................... 158

Кошумча А. Медициналык каражаттардын запастары .............................. 158

§ 1. Биринчи медициналык жардам комплектиси (кутучасы) .................... 158

Кошумча Б. Минималдык жабдуулар тизмеси (MEL) ............................... 159

Кошумча В. Эксплуатанттын ишмердүүлүгүн тастыктамалоо жана текшерүү

§ 1. Колдонуунун максаты жана чөйрөсү ..................................................... 160

§ 2. Милдеттүү техникалык коопсуздукту баалоолору ............................... 161

§ 3. Уруксаттар ................................................................................................ 162

§ 4. Бекитүүгө же кабыл алууга байланыштуу башка жагдайлар ............... 162

§ 5. Учуу иштерин жүргүзүү боюнча стандарттарынын аткарылышын текшерүү .......................................................................................................... 162

§ 6. Эксплуатанттын тастыктамаларын өзгөртүү ......................................... 162

Кошумча Г. Учуу коопсуздугун камсыз кылуу боюнча документация системасы ......................................................................................................... 163

§ 1. Киришүү .................................................................................................... 163

§ 2. Түзүм ......................................................................................................... 163

§ 3. Апробация ................................................................................................. 164

§ 4. Түзүү .......................................................................................................... 165

§ 5. Ишке киргизүү .......................................................................................... 165

§ 6. Өзгөртүү ..................................................................................................... 166

Кошумча Д. Аспаптык (начар) метеорологиялык шарттарда 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык вертолёттордын операцияларына (учууларына) карата кошумча нускамалык материал ................................ 167

§ 1. Максаты жана милдети ........................................................................... 167

§ 2. Кыймылдаткычтардын ишенимдүүлүгү ............................................... 167

§ 3. Учуу иштерин жүргүзүү боюнча Колдонмо ........................................ 169

§ 4. Эксплуатантты тастыктамалоо же бекитүү ....................................... 169

§ 5. Эксплуатацияга уруксат берүү жана техникалык тейлөө программасына коюлган талаптар .............................................................................................170

Кошумча Е. Борттук өзү жазгычтарга тиешелүү колдонуудагы жоболор боюнча маалымдама ....................................................................................... 170

§ 1. Киришүү .................................................................................................... 170

§ 2. Таблицалардын аталыштары ................................................................... 171

§ 3. Жалпы жоболор ........................................................................................ 172

§ 4. Мисалдар ................................................................................................... 172

Кошумча Ё. Кооптуу жүктөр ......................................................................... 173

§ 1. Колдонуу максаты жана чөйрөсү ........................................................... 173

§ 2. Аныктамалар ........................................................................................... 173

§ 3. Мамлекеттер ............................................................................................ 173

§ 4. Эксплуатант ............................................................................................. 174

Кыскартуулар жана шарттуу белгилер

(ушул КРАЭде колдонулган терминдер жана белгилөөлөр)

КРАЭ –Кыргыз Республикасынын авиациялык эрежелери

1-КРАЭ “Авиация кызматкерлерине күбөлүктөрдү берүү”

2-КРАЭ “Учуу эрежелери”

3-КРАЭ “Учууларды метеорологиялык жактан камсыз кылуу”

4-КРАЭ “Аэронавигациялык карта”

5-КРАЭ “Абадагы жана жердеги операцияларда колдонулуучу өлчөө бирдиктери”

Ушул эрежелерде «Аба кемелерин эксплуатациялоо»

7-КРАЭ “Жарандык аба кемелерин каттоо”

8-КРАЭ “Аба кемелеринин учууга жарактуулугу”

9-КРАЭ “Формалдуулукту жөнөкөйлөтүү”

10-КРАЭ “Авиациялык электробайланыш”

11-КРАЭ “Аба кыймылын тейлөө”

12-КРАЭ “Издөө жана куткаруу”

13-КРАЭ “Авиациялык кырсыктарды жана инциденттерди иликтөө”

14-КРАЭ “Аэродромдор”

15-КРАЭ “Учуу үчүн аэронавигациялык камсыздоо”

17-КРАЭ “Авиациялык коопсуздук”

18-КРАЭ “Кооптуу жүктөрдү аба аркылуу ташуу”

19-КРАЭ “Учуу коопсуздугун башкаруу”

20-КРАЭ “Аба каттамдары эрежелери”

АУБС (АСУП) - Учууну башкаруунун автоматтык системасысы

БКЭС (БСПС) - Кагылышууларды эскертүү боюнча борттук системасы

ВМШ (ВМУ) – визуалдык метрологиялык шарттар

гПа – гектопаскаль

сым.мам.бир. (д.рт.ст.)- сымап мамычасынын дюйму

кат. I –I категория

кат. II – II категория

кат. III – III категория

кг - килограмм

км - километр

кН - килоньютон

м - метр

Мбар – миллибар

Гц – мегагерц

д.миль (м. миля) - деңиз миль

АКТ (ОВД) – аба кыймылын тейлөө

ЖАО (ОГА) – жарандык авиация органы

АКУ (ОрВД) – аба кыймылын уюштуруу

ВУЭ (ПВП) - визуалдык учуу эрежелери

УТКА (ПДПВ) - учууну токтотууга керектүү аралык (дистанция)

ПМШ (ПМУ) - прибордук метеорологиялык шарттар

ПУЭ (ППП) - прибордук учуу эрежелери

КЖА (РПД) - конууга жеткиликтүү аралык (вертолёт үчүн)

ЭБС (СИ) - Эл аралык бирдиктер системасы

см. - сантиметр

ЭТ (СЭ) – эксплуатант тастыктамасы

АКБ (УВД) - Аба кыймылын башкаруу

уз – түйүн (узел)

фут - фут

ЖМ (ЧМ) - жыштыктык модуляция

ADRS - маалыматтарды каттоо борттук системасы

ADS-C - келишимдик автоматтык көз каранды байкоо

AIG - Авиациялык кырсыктарды жана инциденттерди иликтөө бөлүмү

AIR - визуалдык абалды жазуучу борттук регистратор

AIRS - визуалдык абалды каттоо борттук системасы

АОС - авиациялык оперативдик көзөмөл

АРСН – конууга даярдануу

AR - санкцияланган, талап кылынуучу

ATN - авиациялык электробайланыш тармагы

CARS - экипаж кабинасындагы үн абалын каттоо системасы

CFIT - техникалык жактан жарактуу аба кемесинин жер менен кагылышуусу

СОМАТ – эксплуатант материалдары

CPDLC - маалымат берүү линиясы аркылуу “диспетчер – пилот” байланыш системасы

CVR - кабинадагы үн жазгыч (борттук сүйлөө жазгычы)

CVS - айкалышкан визуализация системасы

DA - чечим кабыл алуу абсолюттук бийиктиги

DA/H - чечим кабыл алуу абсолюттук / салыштырмалуу бийиктиги

DH - чечим кабыл алуу салыштырмалуу бийиктиги

DLR - маалымат берүү линиясынын регистратору

DLRS - маалымат берүү линияларын каттоо системасы

DME - аралыктын өлчөө жабдуусу

DPATO - учуудан кийинки мүнөздүү чекит

DPBL- конууга чейинки мүнөздүү чекит

EFB - электрондук учуу планшети

EFIS - Аба кемесинин учуу-пилоттук жабдууларынын электрондук системасы

EGT – чыгарылган газдардын температурасы

EICAS - Кыймылдаткычтын ишин индикациялоо жана экипажды эскертүү системасы

ELT - авариялык багыт бергич (аварийный приводной передатчик)

ELT(AF) - автоматтык стационардык ELT

ELT(AP) - автоматтык көчмө ELT

ELT(AD) - автоматтык жайылтылуучу ELT

ELT(S) - авариялык-куткаруу ELT

EPR - кыймылдаткычтагы басымдын жогорулатуу даражасы

EUROCAE - жарандык авиация үчүн жабдуулардын европалык уюму

EVS - кеңейтилген визуализация мүмкүнчүлүктөрү бар техникалык көрүү системасы

FANS - келечектеги аэронавигациялык системалар

FATO - конуу жана учуу акыркы этабынын зонасы

FDР - учуу тапшырмасын аткаруу мөөнөтү

FDR - учуу маалыматтарын жазуучу түзүлүш (самописец)

g – нормалдуу тездөө

HUD – коллиматордук индикатор

HUMS - вертолёттун абалын жана иштөө жөндөмүн көзөмөлдөө системасы

IGE – жердин таасир (гравитациялык) зонасында

ILS - аспаптар боюнча конуу системасы

LDAH - колдонууга боло турган (ылайыктуу) конуу аралыгы

LDP - конуу боюнча чечим кабыл алуу чекити

LDRH - талап кылынган конуу аралыгы

LED – жарык диод (светодиод)

MDA - минималдуу абсолюттук түшүү бийиктиги

MDA/H – минималдуу абсолюттук/салыштырмалуу түшүү бийиктиги

MDH - минималдуу салыштырмалуу түшүү бийиктиги

MEL – минималдуу жабдуулар тизмеси

MLS – микротолкундуу конуу системасы

MMEL - типтик минималдуу жабдуулар тизмеси

MOPS - минималдуу эксплуатациялык мүнөздөмөлөрдүн стандарттары

N1 - төмөнкү басым компрессорунун айлануу саны (эки баскычтуу компрессор)

 N2 - жогорку басым компрессорунун айлануу саны (эки баскычтуу компрессор);

— вентилятордун айлануу саны (үч баскычтуу компрессор)

NVIS – түнкү көрүү системасы

ОСА - тоскоолдуктарды абсолюттук бийиктикте өтүү бийиктиги

ОСА/Н - тоскоолдуктарды абсолюттук/салыштырмалуу бийиктикте өтүү бийиктиги

ОСН - тоскоолдуктарды салыштырмалуу бийиктикте өтүү бийиктиги

OEI – иштебеген бир кыймылдаткыч менен

OGE – жердин таасир аймагынан тышкары

PANS - аэронавигациялык тейлөө эрежелери

РВС - мүнөздөмөлөргө негизделген байланыш

PBN - мүнөздөмөлөргө негизделген навигация

PBS - мүнөздөмөлөргө негизделген байкоо

PNR – кайтуу чек арасы

psi – чарчы дюймга фунт (басым бирдиги)

R – айлануучу винттин радиусу

RCP - байланыштын талап кылынган мүнөздөмөлөрү

RNAV – аймактык (зоналдык) навигация

RNP - талап кылынган навигациялык мүнөздөмөлөр

RSP - байкоонун талап кылынган мүнөздөмөлөрү

RTCA - Радиотехникалык авиациялык комиссия

RVR - учуп-конуу тилкесиндеги көрүнүү аралыгы

SOP - стандарттык эксплуатациялык жол-жоболор (процедуралар)

SVS - синтезделген визуалдаштыруу системасы

- чыгарылган газдардын температурасы

TDP - учуу учурундагы чечим кабыл алуу чекити

TIT - турбина алдындагы газдардын температурасы

TLOF – конуу жана көтөрүлүү зонасы

TODAH - колдонууга мүмкүн болгон учуу аралыгы (вертолёт үчүн)

TODRH - талап кылынган учуу аралыгы (вертолёт үчүн)

UTC – дүйнөлүк координацияланган убакыт

VNAV - вертикалдык зоналдык навигация

Vтoss - Коопсуз учуп чыгуу ылдамдыгы. Критикалык кыймылдаткыч иштебей калганда, ал эми калган кыймылдаткычтар белгиленген эксплуатациялык чектерде иштеп жаткан шартта, учактын бийиктикке чыгуу процессин камсыз кылган минималдуу ылдамдык.

Vy - бийиктикке чыгуу ылдамдыгынын эң жакшы көрсөткүчү

Шарттуу белгилер

С° - Цельсий даражасы

% - пайыз

1-Бап. Аныктамалар. Жалпы жоболор

1.                 6 - Кыргыз Республикасынын Авиациялык эрежелеринин III бөлүгүнүн (мындан ары – 6-КРАЭ) талаптары жарандык авиацияда пайдаланылып жаткан бардык вертолёттордын эксплуатациясын камтыйт. Төмөндө келтирилген терминдер вертолёттордын эл аралык каттамдарын аткаруу боюнча талаптарда колдонулган учурларда, алар төмөнкүдөй мааниге ээ:

Абсолюттук бийиктикке чечим кабыл алуу (DA) же салыштырмалуу бийиктикке чечим кабыл алуу (DH) — үч өлчөмдүү (3D) конуу ыкмасы учурунда белгиленген абсолюттук же салыштырмалуу бийиктик, анда конууну улантуу үчүн зарыл болгон визуалдык байланыш белгиленбеген учурда экинчи айлампага кетүү (кайра айланып чыгуу) иш-аракети башталышы керек.

Абсолюттук бийиктикке чечим кабыл алуу (DA) деңиз деңгээлинин орточо деңгээлинен эсептелет, ал эми салыштырмалуу бийиктикке чечим кабыл алуу (DH) — учуп-конуу тилкесинин босогосунун бийиктигинен эсептелет.

«Багыттоочу белгилер менен талап кылынган визуалдык байланыш» учкучтун (пилоттун) аба кемесинин турган ордун жана анын номиналдык учуу траекториясына карата өзгөрүү ылдамдыгын баалоосу үчүн жетиштүү убакыттын ичинде визуалдык каражаттардын бир бөлүгүнүн же конууга кирүү аймагынын (зонасынын) көрүнүүсүн билдирет. Чечим кабыл алуунун салыштырмалуу бийиктигин колдонуу менен III категория боюнча учууларда багыт берүүчүлөр менен зарыл болгон визуалдык байланыш учуунун конкреттүү эрежелери жана шарттары үчүн көрсөтүлгөн жол жоболорду аткарууну камтыйт.

Эгерде эки түшүнүк тең колдонулса, ыңгайлуулук үчүн «абсолюттук/салыштырма бийиктик чечим кабыл алуу » деген форма жана «DA/H» кыскартмасы колдонулат.

Тоскоолдуктарды учуп өтүүнүн абсолюттук бийиктиги (ОСА) же салыштырма бийиктиги (ОСН) — бул тиешелүү учуп-конуу тилкесинин босогосунун же зарыл учурларда аэродромдун бийиктигинен эсептелүүчү, тоскоолдуктарды коопсуз учуп өтүүнү камсыз кылуу үчүн колдонулуучу минималдуу абсолюттук же салыштырма бийиктик.

Абсолюттук тоскоолдуктарды үстүнөн өтүү бийиктиги деңиз деңгээлинен, ал эми салыштырмалуу тоскоолдуктарды үстүнөн өтүү бийиктиги — учуу-конуу тилкесинин босогосунун бийиктигинен эсептелет, же так эмес конуу схемалары колдонулган учурда аэродромдун бийиктигинен, же эгерде учуп-конуу тилкесинин босогосунун бийиктиги аэродромдукунан 2 метрге (7 футка) кем болсо, анда босогонун бийиктигинен эсептелет. Айлампа боюнча конуу схемалары үчүнтоскоолдуктарды үстүнөн өтүүчү салыштырмалуу бийиктик аэродромдун бийиктигинен эсептелет.

Эки түшүнүк тең колдонулган учурларда ыңгайлуулук үчүн «тоскоолдуктарды учуп өтүүнүн абсолюттук/салыштырма бийиктиги» деген форма жана «ОСА/Н» кыскартмасы колдонулат.

Авариялык багыт бергич (Кырсыкка багыт берүүчү түзүлүш) (ELT) – бул белгиленген жыштыктарда өзгөчө сигналдарды берүүчү жабдууну билдирген жалпы термин. Колдонулушуна жараша, мындай жабдуу кагылышуудан кийин автоматтык түрдө ишке кириши же колдун жардамы менен активдештирилиши мүмкүн. ELT түзүлүштөрү төмөнкү типтердин бирине тиешелүү болушу мүмкүн:

Автоматтык стационардык ELT (ELT(AF)) — аба кемесинин бортуна туруктуу орнотулган автоматтык түрдө иштетилүүчү ELT түзүлүшү.

Автоматтык көчмө ELT (ELT(AP)) — аба кемесине туруктуу түрдө бекитилип орнотулган, бирок зарыл учурда оңой алынып чыгуучу, автоматтык түрдө ишке кирүүчү ELT түзүлүшү.

Автоматтык түрдө жайылуучу ELT (ELT(AD)) — Автоматтык түрдө жайылуучу ELT (ELT(AD)) — аба кемесинин бортунда кыймылсыз бекитилген жана соккунун натыйжасында автоматтык түрдө жайылып, ишке кирүүчү, ал эми айрым учурларда гидростатикалык датчиктер аркылуу да иштетилүүчү авариялык түзүлүш. Мындан тышкары, аны кол менен да жайылтуу мүмкүнчүлүгү каралган.

Кырсыктан куткаруу үчүн колдонулуучу ELT (ELT(S)) — аба кемесинин бортунан алынуучу, кырсык болгон учурда колдонууга ыңгайлуу шартта жайгаштырылуучу жана аман калган адамдар тарабынан кол менен иштетиле турган авариялык багыт берүүчү ELT түзүлүшү.

Авиациялык иштер — бул аба кемеси өзгөчө кызмат көрсөтүү түрлөрүн аткаруу үчүн колдонулуучу учуу болуп саналат. Мындай иштер айыл чарба, курулуш, аэрофототасмага тартуу, топографиялык сүрөткө тартуу, байкоо жана патрулдоо, издөө жана куткаруу, аба аркылуу жарнама жана башка ушул сыяктуу тармактарда жүргүзүлөт.

Акклиматизацияланган — экипаж мүчөсүнүн циркаддык биоритми өзү турган сааттык алкак зонасы менен синхрондоштурулган абал.

Экипаж мүчөсү учуп чыгуу пунктундагы жергиликтүү убакытка карата ±2 сааттын чегинде жайгашкан сааттык алкак зонасына акклиматизацияланган деп эсептелет. Эгерде кызматтык тапшырманы аткаруунун башталган жериндеги жергиликтүү убакыт менен кийинки тапшырманы аткаруунун башталган жериндеги жергиликтүү убакыттын ортосундагы айырма эки сааттан ашса, экипаж мүчөсү максималдуу суткалык учуу мезгилин эсептөө үчүн 1-таблицада көрсөтүлгөн маанилерге ылайык акклиматизацияланган деп эсептелет.

Адам факторунун аспекттери —авиациядагы долбоорлоо, сертификациялоо, кадрларды даярдоо, эксплуатациялык ишмердүүлүк жана техникалык тейлөө процесстерине карата колдонулуучу жана адамдын мүмкүнчүлүктөрүн тийиштүү түрдө эсепке алуу аркылуу адам менен системанын башка компоненттеринин ортосундагы коопсуз өз ара аракеттенүүнү камсыз кылууга багытталган принциптер.

Коопсуз мажбур конуу — бул вертолёттун же, жер бетиндеги адамдардын денесине жаракат алып келбей негиздүү түрдө вертолёттун же башка аба кемесинин сөзсүз түрдө конуусу же авариялык түрдө сууга конуу учуру.

Ыңгайлуу абал — бул төмөнкү шарттар сакталган жагдай:

а) жердин жана айлана-чөйрөнүн өзгөчөлүктөрү ылайыктуу болгондуктан, коопсуз мажбурлап конууну ишке ашырууга мүмкүн болгон абал;

б) вертолёттун ичиндеги адамдар тышкы чөйрөнүн таасирлеринен жеткиликтүү түрдө корголгон абал;

в) тышкы шарттарды эске алуу менен издөө жана куткаруу иштерин жүргүзүү же аларды уюштуруу мүмкүнчүлүгү камсыздалган абал; жана

г) жер үстүндөгү адамдарга же мүлккө коркунуч жаратуу ыктымалдыгынын деңгээли бааланып, ал коопсуздук талаптарына ылайык кабыл алынуучу деңгээлде болгон абал.

Жогоруда көрсөтүлгөн талаптарга жооп берген тыгыз чектелген райондун бөлүктөрү ыңгайлуу аймактар катары эсептелет.

Борттук өзүнчө жазгыч түзүлүш — бул аба кемесине орнотулган жана авиациялык окуялар же инциденттер боюнча иликтөө жүргүзүүдө кошумча маалымат булагы катары колдонулуучу ар кандай өзүнчө жазуучу аспап.

Автоматтык түрдө жайылтылуучу борттук жазгыч контейнери (ADFR) — аба кемесинин бортунда орнотулган жана аба кемесинен автоматтык түрдө ажырата ала турган жазгычтын комбинациясы.

Вертолёт — абадан оор болгон аба кемеси болуп, анын учушу негизинен тик абалда жайгашкан бир же бир нече көтөрүүчү винттердин кыймылдаткыч аркылуу айланышы натыйжасында абанын реакция күчү менен камсыздалат.

Вертолёт аянтчасы (Вертодром) – вертолёттордын келип-кетүүсү жана жер үстүндө кыймылдоосу үчүн толугу менен же жарым-жартылай арналган аэродром же кандайдыр бир курулуштагы атайын аянтча.

Бул бөлүмдө «вертодром» (вертолёт аянтчасы) термини колдонулган бардык учурларда, ал термин негизинен учактарды тейлөөгө арналган аэродромдорго да тиешелүү экендиги түшүнүлөт. Кээде вертолёттор вертолёт үчун аянтча болуп эсептелбеген аянттарга уча алышат же ошол аянттардан учушат.

Жер бетинен көтөрүлүп жайгашкан вертолёт үчүн аянтча — бул жерден жогору деңгээлдеги курулуштун үстүндө жайгашкан аянтча.

Вертопалуба — ачык деңизде жайгашкан, калкып жүрүүчү же туруктуу конструкциянын үстүндө жайгашкан вертолёт үчүн аянтча.

Визуалдык метеорологиялык шарттар (ВМШ) – бул көрүүнүн алыстыгы, булуттарга чейинки аралык жана булуттардын ылдыйкы чек арасынын бийиктиги боюнча чагылдырылган метеорологиялык шарттар, алар белгиленген минимумдарга туура келген же алардан жогору болгон көрүнүү аралыгы. Белгиленген минимумдар 2 - КРАЭде (АПКР) камтылган.

Аба кемеси  – бул атмосферада аба менен өз ара аракеттенүү аркылуу сакталып туруучу, бирок жер бетинен чагылдырылган аба менен өз ара аракеттенүүнүн эсебинен эмес, абада кармалып туруучу аппарат.

Кеңейтилген мүмкүнчүлүктөргө ээ аба кемеси — базалык аба кемесинин конкреттүү учуп чыгуусун, конууга кирүүсүн же конуусун аткаруу үчүн талап кылынган жабдууларын толуктоочу кошумча жабдуулар менен камсыздалган аба кемеси.

Адамдын мүмкүнчүлүктөрү – бул авиациялык ишмердүүлүктүн коопсуздугуна жана натыйжалуулугуна таасир этүүчү адамдын жөндөмдөрү жана алардын чектери.

Дем алуу убактысы – бул учуу экипажынын мүчөсү жер бетине келип конгондон кийинки ар кандай убакыт аралыгындагы эксплуатациялоочу тарабынан бардык кызматтык милдеттерден бошотулган мезгил.

Аэродром жайгашкан мамлекет – аэродром анын аймагында жайгашкан мамлекет. Аэродром жайгашкан мамлекетке вертолёт аянтчалары жана конуу тилкелери да кирет.

Жалпы багыттагы авиациядагы эксплуатанттын негизги жайгашкан мамлекети – бул эксплуатант негизги иш жүргүзгөн жери жайгашкан мамлекет, же эгерде мындай иш жүргүзгөн жери жок болсо, эксплуатациялоочунун туруктуу жашаган жери деп эсептелген мамлекет.

Каттоо өлкөсү — аба кемеси катталган, реестрге кирген мамлекет.

Эл аралык эксплуатациялоочу агенттикке таандык аба кемеси улуттук таандыктыкка негизделбестен катталган учурда, бул агенттиктин курамына кирген мамлекеттер Чикаго конвенциясына ылайык каттоо мамлекети үчүн жүктөлгөн жоопкерчиликти солидардуу түрдө көтөрүүгө милдеттүү. 1967-жылдын 14-декабрындагы Кеңештин эл аралык эксплуатациялоочу агенттиктер тарабынан пайдаланылган аба кемелеринин улуттук таандыктыгы жана каттоосу жөнүндө резолюциясында каралган.

Эксплуатанттын мамлекети — эксплуатанттын негизги иш жүргүзүү жери жайгашкан мамлекет же, эгер эксплуатантта мындай иш жүргүзүү жери жок болсо, анын туруктуу жайгашкан жери бар мамлекет.

Калкы жыш жайгашкан аймак – шаарга же калктуу конушка карата айтканда, негизинен жашоо, коммерциялык ишмердүүлүк же эс алуу үчүн пайдаланылган ар кандай аймак.

Жүк — почтаны жана коштолгон же туура эмес жөнөтүлгөн багажды

кошпогондо, аба кемесинин бортунда ташылуучу ар кандай мүлк.

Учуп-конуу тилкесиндеги көрүнүү аралыгы (RVR) – бул учуп-конуу тилкесинин борбордук сызыгында турган учактын учкучу тилкенин бетиндеги белгилөө сызыктарын же тилкени чектеген же анын борбордук сызыгын көрсөтүп турган чырактарды көрө алган аралык.

Кыймылдаткыч/двигатель (Мотор) – аба кемесин кыймылга келтирүү үчүн колдонулган же ошондой максатта пайдаланууга арналган түзүлүш. Ал иштеши жана башкарылышы үчүн зарыл болгон бардык компоненттерди жана жабдууларды камтыйт, бирок аба пропеллери/учуруучу винттер (эгер колдонулса) кирбейт.

Кошумча (запасной) вертолёт аянтчасы – бул вертолет белгиленген конуу аянтчасына жетүү мүмкүн эмес же андан конуу максатсыз болгондо конууга тийиш болгон аянтча. Ал аба кемесинин техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык керектүү кызмат көрсөтүүлөргө жана жабдууларга ээ болушу керек жана күтүлгөн колдонуу убагында иштеп турууга тийиш. Кошумча (запасной) аянтчаларга төмөнкүлөр кирет:

Учуу учурундагы кошумча (запасной) вертолёт аянтчасы – бул вертолёт (вертолёт) учкандан кийин кыска убакыттан кийин конууга муктаж болгондо жана учуу аянтчасын колдонуу мүмкүн болбогондо конууга каралган кошумча (запасной) аянтча.

Маршруттагы кошумча (запасной) вертолёт аянтчасы – бул вертолёт (вертолет) маршрут боюнча учуп баратып, кошумча аэродромго конууга муктаж болгондо конууга мүмкүнчүлүк берген кошумча (запасной) аянтча.

Багытталган пункттун кошумча (запасной) вертолёт аянтчасы – бул вертолёт белгиленген конуу аянтчасына конуу мүмкүн болбогондо же максатсыз болгондо конууга каралган кошумча (запасной) аэродром.

Учуу жүргүзүлгөн аянтча ошол эле учурда маршруттагы кошумча (запасной) аянтча же максаттуу жердеги кошумча (запасной) аянтча болуп да кызмат кыла алат.

Аспаптын жардамы менен конууга кирүү – бул конуу схемасынын негизинде навигациялык аспаптын жардамы менен конууга же конууга кирүүгө жүргүзүлгөн жол жобо (процедура). Аспаптык конууга кирүүнүн эки ыкмасы бар:

а) эки өлчөмдүү (2D) аспаптык конууга кирүү – бул учурда навигациялык багыт берүү (жөнгө салуу) жалаң гана каптал (горизонталдуу) багытта жүргүзүлөт.);

б) Үч өлчөмдүү (3D) аспаптык конууга келүү – бул бокустук жана вертикалдык (бийиктик) навигациялык багыттоону колдонуу менен жүргүзүлөт.

Бокустук жана вертикалдык навигациялык багыттоо төмөнкү ыкмалар менен камсыз кылынышы мүмкүн:

a) Жер үстүндөгү радионавигациялык каражаттын жардамы менен; же

б) жердеги, спутниктеги, автономдуу навигациялык каражаттардын же алардын айкалышынын негизинде компьютер тарабынан чыгарылган навигациялык маалыматтар аркылуу.

Конууга кирүүнүн акыркы бөлүгүндө үзгүлтүксүз төмөндөө менен аткарылуучу кирүү (CDFA) – бул так эмес аспаптык конууга кирүү схемасы боюнча аткарылуучу, конууга туруктуу абалда өтүү техникасына шайкеш келген учкучтук ыкма, анын негизинде учуу үзгүлтүксүз төмөндөө менен, учушта деңгээлдеп туруусуз, конууга кирүүнүн акыркы көзөмөлдөө чекитиндеги (FAF/FAP) абсолюттук же салыштырма бийиктикке барабар же андан жогору бийиктиктен башталып, учуу-конуу тилкесинин конуу чегинен болжол менен 15 метр (50 фут) бийиктикте жайгашкан чекитке чейин, же болбосо ушул аба кемеси үчүн конууга чейин деңгээлдөө (выравнивание) маневри башталышы керек болгон чекитке чейин жүргүзүлөт.

Конууга кирүүнүн жана учуунун акыркы этабынын аймагы (зонасы) (FATO) – бул белгиленген зона, анын үстүндө вертолёттун конууга кирүүнүн акыркы этабы — илинип турууга (режим висения) өтүү же түз эле конуу ишке ашырылат жана бул зонанын ичинен учуу маневри башталат. Эгерде FATO зонасы 1-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык иш жүргүзгөн вертолёттор үчүн колдонулса, анда бул белгиленген зона жарым-жартылай үзгүлтүккө учураган учуудан чыгуучу аймакты да камтышы керек.

Зоналдык навигация (RNAV) – бул аба кемелерине жердеги, спутниктеги же автономдуу навигациялык каражаттардын (же алардын айкалышынын) иштөө чөйрөсүндө каалаган траектория боюнча учууга мүмкүндүк берген навигация ыкмасы.

Зоналдык навигация өзүнө мүнөздөмөлөргө негизделген навигацияны (PBN), ошондой эле мүнөздөмөлөргө негизделген навигациянын аныктамасына кирбеген операциялардын башка түрлөрүн камтыйт.

Коллиматордук индикатор (HUD) – бул учкучтун (пилоттун) учуу багытындагы көрүү талаасында, кабинадан сырткаркы көрүнүштүн фонунда учууга байланыштуу маалыматтарды чагылдыруучу индикация системасы.

Аба кемесинин командири – эксплуатант тарабынан же жалпы авиацияда аба кемесинин ээси тарабынан командирлик милдеттерин аткарууга жана учуунун коопсуз жүргүзүлүшү үчүн жооптуу болгон учкуч (пилот).

Комбинацияланган визуалдаштыруу системасы (CVS) – бул кеңейтилген визуалдаштыруу мүмкүнчүлүктөрүнө ээ техникалык көрүү системасынан (EVS) жана синтезделген визуалдаштыруу системасынан (SVS) алынган сүрөттөрдү көрсөтүүчү индикациялоо системасы.

Коммерциялык аба ташуу – бул жүргүнчүлөрдү, жүктөрдү же почтаны акы төлөп же ижара негизинде ташуу максатында аба кемеси менен аткарылган учуу.

Конуу жолунун акыркы  участогу (FAS) – бул приборлор боюнча конуу схемасынын бөлүгү болуп, анын алкагында аба кемеси учуп-конуу тилкесинин түз сызыгына чыгат жана конууга түшүү ишке ашырылат.

Автоматтык түрдө чыгарылуучу борттук жазгычтын контейнери (ADFR) – бул аба кемесине орнотулган жана өзгөчө кырдаал жаралганда автоматтык түрдө аба кемесинен бөлүнүп чыгуучу жазгыч түзүлүш болуп эсептелет.

Келишимдин кыскача мазмуну - Эгерде аба кемеси Каттоо мамлекети менен башка мамлекеттин ортосундагы 83-bis беренесиндеги келишимдин негизинде иштетилсе, Келишимдин кыскача мазмуну - бул Каттоо мамлекети тарабынан башка мамлекетке өткөрүлүп берилген функцияларды жана милдеттерди кыскача жана так аныктаган ИКАО Кеңешинде катталган 83-bis беренесиндеги келишимге тиркелген документ.

Жогорудагы аныктамада айтылган "башка мамлекет" - бул коммерциялык аба ташууларын жүргүзгөн эксплуатанттын мамлекети же жалпы авиация операцияларын жүргүзгөн жалпы авиация эксплуатантынын негизги жайгашкан мамлекети.

Учуу боюнча Колдонмо – бул аба кемесинин учууга жарактуулук тастыктамасына (учууга жарактуулук күбөлүгүнө) байланышкан документ болуп, анда аба кемеси учууга жарактуу деп эсептелүүчү чектөөлөр, ошондой эле учуу экипажынын мүчөлөрүнө аба кемесин коопсуз пайдалануу үчүн зарыл болгон көрсөтмөлөр жана маалыматтар камтылат.

Максималдуу масса — бул максималдуу тастыктамаланган учуу учурундагы көтөрө ала турган масса.

Аба кемесин токтотуучу орун – бул аба кемесин токтотуу үчүн арналган перрондогу атайын аймак.

Вертолёттордын токтоочу орду - вертолётты токтотууга жана эгерде абада башкаруу каралган болсо, вертолётты кондуруу жана учуруу үчүн арналган учактардын токтоочу орду.

Минималдуу абсолюттук түшүү бийиктиги (MDA) же минималдуу салыштырма түшүү бийиктиги (MDH) – бул эки өлчөмдүү (2D) аспаптык конуу схемасында же айлампа боюнча конуу схемасында көрсөтүлгөн абсолюттук же салыштырма бийиктик болуп, зарыл болгон визуалдык байланыш орнотулмайынча, аба кемесинин түшүүсүнө уруксат берилбеген чектен төмөн бийиктик болуп эсептелет.

Минималдуу абсолюттук түшүү бийиктиги (MDA) деңиз деңгээлинен эсептелет, ал эми минималдуу салыштырма түшүү бийиктиги (MDH) — аэродромдун бийиктигинен же учуп-конуу тилкесинин чегиндеги босогонун бийиктигинен эсептелет (эгер анын бийиктиги аэродромдун бийиктигинен 2 метрге же 7 футка аз болсо). Айлампа боюнча конуу схемасындагы минималдуу салыштырма түшүү бийиктиги аэродромдун бийиктигинен эсептелет.

«Зарыл болгон визуалдык байланыш менен ориентирлер» — бул учкучтун аба кемесинин абалын жана анын номиналдык учуу траекториясына карата өзгөрүү ылдамдыгын баалоого жетиштүү убакыт аралыгында айрым визуалдык каражаттарды же конуу зонасын көрө алуу мүмкүнчүлүгүн билдирет. Айлампа боюнча конуу учурда зарыл болгон визуалдык байланыш учуп-конуу тилкесинин районуна карата камсыздалууга тийиш.

Эки түшүнүк тең колдонулган учурларда, ыңгайлуулук үчүн «минималдуу абсолюттук/салыштырма бийиктигинен түшүү» деген форма жана «MDA/H» кыскартмасы колдонулат.

Минималдуу жабдуулар тизмеси (MEL) — бул аба кемесин белгилүү шарттарда, белгилүү бир жабдуунун иштебей калуусуна карабастан пайдаланууга уруксат берүүчү тизме болуп саналат. Ал тийиштүү аба кемеси тиби үчүн иштелип чыккан MMEL (мастер MEL) же андан дагы катуу талаптардын негизинде эксплуатант уюм тарабынан түзүлөт.

Модификация – бул аба кемесинин түрүнүн, кыймылдаткычынын же пропеллеринин конструкциясын өзгөртүү.

Модификация ошондой эле техникалык тейлөө тастыктамасы менен милдеттүү түрдө аткарылуучу техникалык тейлөө тапшырмасын түзгөн модификацияны камтышы мүмкүн.

Деңиз операциялары – бул учуунун маанилүү бөлүгү оффшордук пункттарга жана кайра кайтууда адатта деңиз үстүндө жүргүзүлүүчү операциялар. Мындай операциялардын курамына, башкалардын катарында, деңиздеги мунай, газ жана башка пайдалуу казындыларды иштетүү объекттерин камсыз кылуу, ошондой эле деңиз лоцмандарын ташуу кирет.

Мүнөздөмөлөргө негизделген байкоо (PBS) – бул аба кыймылына кызмат көрсөтүүдө колдонулуучу талаптарга жана мүнөздөмөлөргө негизделген байкоо системасы. Талап кылынган байкоо мүнөздөмөлөрү (RSP) байкоону камсыздоого жана тиешелүү маалыматтарды берүү убактысына, үзгүлтүксүздүгүнө, даярдыгына, бүтүндүгүнө, байкоо маалыматтарынын тактыгына, коопсуздугуна жана функционалдуулугуна карата системанын компоненттерине коюлуучу талаптарды камтыйт. Бул талаптар белгилүү бир аба мейкиндиги концепциясынын алкагында пландаштырылган операцияны аткаруу үчүн зарыл болгон көрсөткүчтөрдү аныктайт.

Мүнөздөмөлөргө негизделген навигация (PBN) – бул аба кыймылынын башкаруу маршруту, аспаптык конуу схемасы же белгиленген аба мейкиндигинде учуу үчүн учуу учактарына коюлган талаптарга негизделген зоналдык навигация.

Мүнөздөмөлөргө коюлган талаптар навигациялык спецификацияларда (RNAV спецификациясы, RNP спецификациясы) аныкталат жана анда пландаштырылган учууну белгилүү бир аба мейкиндиги концепциясынын алкагында аткаруу үчүн зарыл болгон тактык, бүтүндүк, үзгүлтүксүздүк, даярдык жана функционалдык мүмкүнчүлүктөр камтылган.

Навигациялык спецификация – бул белгиленген аба мейкиндигинде мүнөздөмөлөргө негизделген навигация шарттарында учууларды камсыздоо үчүн аба кемесине жана учуу экипажына коюлган талаптардын жыйындысы.

Навигациялык спецификациянын эки түрү бар:

Талап кылынган навигациялык мүнөздөмөлөрдүн спецификациясы (RNP) – бул аймактык навигацияга негизделген навигациялык спецификация болуп, анда мүнөздөмөлөрдүн сакталышын көзөмөлдөө жана мүнөздөмөлөр бузулганда эскертүүлөрдү берүү талаптары камтылат. Бул спецификациялар “RNP” префикси менен белгиленет, мисалы, RNP 4, RNP APCH.

Аймактык навигация спецификациясы (RNAV) – бул зоналдык навигацияга негизделген навигациялык спецификация болуп, анда мүнөздөмөлөрдүн сакталышын көзөмөлдөө жана бузулганда эскертүү берүү талаптары камтылбайт. Бул спецификациялар “RNAV” префикси менен белгиленет, мисалы, RNAV 5, RNAV 1.

Жердеги тейлөө — аба кемесинин аэропортко келишине жана андан учуп чыгышына зарыл болгон, аба кыймылын башкаруу кызматтарынан тышкаркы тейлөө иш-чараларынын жыйындысы.

Ыңгайсыз шарттар — мындай шарттар төмөнкүлөрдү камтыйт:

а) жердин мүнөзү же айлана-чөйрөнүн абалы ылайыксыз болгондуктан, коопсуз аргасыз конууну ишке ашыруу мүмкүн болбогон учурлар; же...

б) вертолёттун бортундагы адамдар сырткы чөйрөнүн таасиринен тийиштүү деңгээлде корголбогон шарттарда болушса; же...

в) болжолдонгон сырткы шарттарды эске алуу менен издөө-куткаруу операцияларын уюштуруу же өткөрүү мүмкүнчүлүгү камсыздалбаган учурлар; же...

г) жердеги адамдардын же мүлктүн коопсуздугуна коркунуч туудуруу тобокелдиги кабыл алынгыс болуп эсептелет.

Чектелген эмес ыңгайсыз шарттар — чектелген аймактан тышкаркы ыңгайсыз шарттар.

Түн — бул жарандык кечки күүгүм бүткөндөн, жарандык таңкы жарыктын башталганга чейинки убакыт аралыгы, же болбосо тиешелүү орган тарабынан белгиленген күн батышы менен чыгышынын ортосундагы башка мезгил.

Жарандык караңгы кечинде күндүн борбору горизонттун 6° төмөндө турганда бүтөт жана эртең менен күндүн борбору горизонттун 6° төмөндө турганда башталат.

Аба кыймылын тейлөө (АКТ) — жалпы термин болуп, төмөнкүлөрдү камтыйт: учуу маалыматтык тейлөө, кырсык боюнча кабарлоо, консультациялык тейлөө, ошондой эле аба кыймылын башкаруу кызматтары (аймактык диспетчердик тейлөө, конууга жакындоо диспетчердик тейлөө же аэропорттук диспетчердик тейлөө).

Кооптуу жүктөр – бул аба транспорту аркылуу ташылган учурда адамдардын ден соолугуна, коопсуздугуна же мүлккө олуттуу коркунуч жаратышы мүмкүн болгон буюмдар же заттар. Кооптуу жүктөр 18- КРАЭдин 3-бөлүмүндө классификацияланат.

1-класстагы учуу-техникалык көрсөткүчтөргө ылайык жүргүзүлүүчү операциялар – мындай учуу-техникалык көрсөткүчтөргө ылайык жүргүзүлүүчү операциялар, эгерде критикалык кыймылдаткыч иштен чыкса, вертолёт тиешелүү конуу аянтчасына коопсуз учууну уланта алат, эгерде шарт кыймылдаткыч иштен чыккан учур учуудагы чечим кабыл алуу чекитине (TDP) чейин же конуудагы чечим кабыл алуу чекитинен (LDP) өткөндөн кийин гана жарактуу. Бул учурда вертолёт учууну токтотуу аймагында же конуу аянтчасында коопсуз коно алышы керек.

2-класстагы учуу-техникалык көрсөткүчтөргө ылайык жүргүзүлүүчү операциялар – бул учуу-техникалык көрсөткүчтөр ушундай деңгээлде белгиленген операциялар болуп, критикалык кыймылдаткычы иштен чыкса да учкуч вертолётты коопсуз түрдө тиешелүү конуу аянтына жеткире алат. Бирок бул талап учуунун башталышындагы көтөрүлүү манёвру же конуу манёврунун аягындагы учурлардагы кыймылдаткычтын иштен чыгышына тиешелүү эмес, андай учурда мажбурлап конуу жүргүзүлөт.

3-класстагы учуу-техникалык көрсөткүчтөргө ылайык жүргүзүлүүчү операциялар – бул учуу-техникалык көрсөткүчтөр ушундай деңгээлде белгиленген операциялар болуп, учуунун каалаган учурунда кыймылдаткыч иштен чыкса, мажбурлап конуу жүргүзүлүшү керек.

Операция – бул бирдей же окшош кооптуу факторлорго байланыштуу бир же бир катар иш-аракеттер болуп, мындай кооптуу факторлордун тобокелчилигин жок кылуу же азайтуу үчүн алдын ала каралган жабдуулар комплектинин болушун же пилоттук көндүмдөргө ээ болууну жана бул көндүмдөрдү сактоону талап кылат. Бул иш-аракеттерге, башка нерселерден тышкары, деңиз операциялары, жүк көтөрүү операциялары же тез жардам көрсөтүү операциялары кирет.

Жүргүнчү – бул учак эксплуатанты менен аба ташууну жүргүзүү боюнча келишим түзгөн жаран же анын учуу максатында учакты чартердик негизде колдонуу максатында келишим түзүлгөн жаран. Учактын учуу салмагына кирген коммерциялык жүктүн салмагын эсептөө үчүн орточо салмак төмөнкүчө кабыл алынат: жаз-күз мезгилинде орточо салмак – 75 кг, күз-кыш мезгилинде – 80 кг. Балдардын салмагы мезгилге карабастан төмөнкүчө белгиленет:

·                    2 жашка чейинкилер – 15 кг;

·                    2-ден 12 жашка чейинкилер – 30 кг.

Конфигурациядан четтөөлөрдүн тизмеси (CDL) – бул типтүү конструкция үчүн жооптуу уюм тарабынан түзүлүп, өндүрүүчү мамлекет тарабынан бекитилген тизмек. Ал типтүү аба кемесинин учуунун башталышында жок болгон сырткы бөлүктөрүн аныктап берет жана зарыл болгон учурда аларга байланыштуу колдонуу чектөөлөрү жана учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдөгү өзгөрүүлөр боюнча маалыматтарды камтыйт.

Учуу планы – аба кемесинин пландаштырылган учуусу же учуунун бир бөлүгү жөнүндө аба кыймылын тейлөө органдарына берилүүчү белгилүү бир маалыматтар. Учуунун шарттарын жана ар кандай этаптарын белгилөө үчүн «учуу планы» термининин алдында «алдын ала», «берилген», «учурдагы» же «жумушчу» деген сөздөр колдонулушу мүмкүн. Терминдин алдында «билдирүү» деген сөз колдонулганда, бул учуу планынын берилүүчү маалыматтарынын мазмунун жана форматын түшүндүрөт.

Учууга жарактуулукту сактоо – аба кемесинин, кыймылдаткычтын, аба винтинин же алардын курамдык бөлүгүнүн учууга жарамдуулуктун колдонуудагы талаптарына шайкештигин жана алардын кызмат мөөнөтү ичинде коопсуз пайдалануу шарттарына жооп берген абалда сакталышын камсыз кылуучу процесстердин жыйындысы.

Жалпы авиациянын аба кемесинин учуусу — бул аба кемесинин учуусу, коммерциялык аба ташуулардан же авиациялык атайын иштерди аткарууга байланыштуу учуулардан башка учуу.

Учуу убактысы (вертолёттор үчүн) — вертолёттун винттери айлана баштаган учурдан тартып, вертолёт учуу аяктагандан кийин толук токтоп, винттери айланбай калган учурга чейинки жалпы убакыт аралыгы.

Төмөн көрүнүү шарттарындагы учуулар (LVO) — учуп конууга жакындап келүү учурунда RVR көрсөткүчү 550 метрден төмөн жана/же DH мааниси 60 метрден (200 фут) төмөн болгон учурлар, ошондой эле учуп чыгуу учурунда RVR көрсөткүчү 400 метрден төмөн болгон учурлар.

Аспаптык метеорологиялык шарттар (АМШ-ПМУ) — көрүнүү аралыгы, булуттарга чейинки аралык жана булуттардын төмөнкү чегинин бийиктиги менен мүнөздөлгөн метеорологиялык шарттар. Бул көрсөткүчтөр визуалдык метеорологиялык шарттар үчүн белгиленген минимумдардан төмөн болуп саналат. Визуалдык метеорологиялык шарттар үчүн белгиленген минимумдар 2 - АПКРдин 4-бөлүмүндө камтылган.

Учууларды аткарууга жарактуу — аба кемеси, кыймылдаткычы, аба винти же түзүмдүк бөлүгү бекитилген конструкцияга жана коопсуз эксплуатациялоо шарттарына жооп берген абалда болуу.

Техникалык тейлөө программасы –белгилүү бир техникалык тейлөөнүн так пландалган иштери жана алардын аткаруу мөөнөттөрү, ошондой эле аларга байланыштуу жол жоболорду, мисалы, коопсуз эксплуатацияны камсыз кылуу үчүн керектелген ишенимдүүлүк программаларын камтыган документ.

Психоактивдүү заттар – Психоактивдүү заттар - алкоголь, опиоиддер, каннабиноиддер, тынчтандыруучу жана уктатуучу каражаттар, кокаин, башка психостимуляторлор, галлюциногендер жана учуучу эриткичтер; тамеки жана кофеин кошулбайт.

Учуу боюнча жумушчу план – бул эксплуатант тарабынан вертолёттун учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүн, эксплуатациялык чектөөлөрдү жана белгиленген маршруттагы, ошондой эле тиешелүү вертолёт үчун аянтчалардагы күтүлүп жаткан шарттарды эске алуу менен учууну коопсуз аткаруу үчүн түзүлгөн план.

Кеңейтилген эксплуатациялык мүмкүнчүлүктөр — бул кеңейтилген мүмкүнчүлүктөргө ээ аба кемесинин учуусуна уруксат берилген эксплуатациялык мүмкүнчүлүктөр болуп, алар аэродромдун эксплуатациялык минималдарын негизги аба кемесине салыштырмалуу төмөн деңгээлде камсыздайт жана кеңейтилген мүмкүнчүлүктөргө ээ аба кемесинин системаларынын мүнөздөмөлөрүнө, ошондой эле колдонулуп жаткан тышкы инфраструктурага негизделет.

Учууга жарактуулукту сактоого байланыштуу каттоого алынуучу маалыматтар — аба кемеси, кыймылдаткычы, аба винти же тиешелүү бөлүктүн учууга жарактуулукту сактоо иштеринин абалына байланыштуу каттоого алынуучу маалыматтар.

Оңдоо (Ремонт) - бул аба кемесинин, кыймылдаткычтын, пропеллердин же тиешелүү тетиктердин бузулгандан же эскиргенден кийин тиешелүү учууга жарамдуулук стандарттарына ылайык алардын учууга жарамдуулугун калыбына келтирүү.

Кайтуу чекити – бул аба кемеси белгиленген маршруту боюнча багыттагы аэродромго же ушул рейс үчүн маршрут боюнча каралган запас аэродромго чейин учууну уланта ала турган эң акыркы географиялык чекит.

Учууларды башкаруу – бул аба кемесинин коопсуздугун, үзгүлтүксүздүгүн жана эффективдүүлүгүн камсыз кылуу максатында учууну баштоо, улантуу же аяктоо, ошондой эле маршрутун өзгөртүү боюнча ыйгарым укуктарды жүзөгө ашыруу.

Учууларды аткаруу боюнча Колдонмо – бул эксплуатациялык персонал өз милдеттерин аткарууда колдонуу үчүн арналган эрежелерди, көрсөтмөлөрдү жана сунуштарды камтыган документ.

Техникалык тейлөө уюмунун жол жоболору боюнча Колдонмо – бул техникалык тейлөө уюмунун жетекчиси тарабынан бекитилген документ болуп, анда техникалык тейлөө уюмунун түзүлүшү жана анын жетекчилигинин милдеттери, аткарылган иштердин чөйрөсү, өндүрүштүк база, техникалык тейлөө жол жоболору жана сапатты камсыздоо же инспекциялык текшерүүлөр системалары жөнүндө толук маалымат камтылган.

Учуу эксплуатациясы боюнча Колдонмо (аба кемеси) — эксплуатант мамлекети үчүн кабыл алынган жана кадимки, өзгөчө жана авариялык кырдаалдардагы иш-аракеттердин тартибин, текшерүү карталарын, чектөөлөрдү, учуу-техникалык мүнөздөмөлөр тууралуу маалыматтарды жана аба кемесинин системалары боюнча маалыматтарды, ошондой эле аба кемесин эксплуатациялоого байланышкан башка материалдарды камтыган колдонмо.

Учуу эксплуатациясы боюнча колдонмо учууларды аткаруу боюнча колдонмонун курамдык бөлүгү болуп саналат.

Эксплуатанттын техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча колдонмосу — бул документ, анда эксплуатанттын жол жоболору сүрөттөлөт жана ал ошол эксплуатанттын аба кемелеринин бардык пландалган жана пландалбаган техникалык тейлөө иштеринин убактылуу канааттандырарлык аткарылышын башкарууга мүмкүндүк берет.

Техникалык тейлөөгө байланыштуу күбөлүк — бул документ, анда техникалык тейлөөнүн көрсөтүлгөн иштеринин бекитилген маалыматтарга жана техникалык тейлөөнү уюштуруу боюнча жол жоболор колдонмосунда сүрөттөлгөн жол жоболорго ылайык канааттандырарлык аткарылгандыгы тастыкталган маалыматтар камтылган.

Мүнөздөмөлөргө негизделген байланыш (РВС) – бул аба кыймылын тейлөө кызматын көрсөтүүгө коюлган талаптарга жана байланыштын өзгөчөлүктөрүнө негизделген байланыш системасы.

Талап кылынган байланыш мүнөздөмөлөрү (RCP) байланыш системасынын компоненттерине карата төмөнкүдөй мүнөздөмөлөр боюнча талаптарды камтыйт: байланыштын камсыздалышы жана берүү убактысы, үзгүлтүксүздүк, жеткиликтүүлүк, ишенимдүүлүк, коопсуздук жана функционалдык мүмкүнчүлүктөр. Бул талаптар белгилүү бир аба мейкиндигиндеги операцияларды коопсуз жана натыйжалуу аткаруу максатында колдонулат.

Учуу сектору — аба кемесинин токтоочу жеринен башталып, кайра токтоочу жеринде аяктаган учуу же учуулардын бири. Ал төмөнкү этаптардан турат:

-                     учууга даярдануу,

-                     учуу убактысы,

- учуу секторунан же учуулардын сериясынан кийин учуу аяктагандан кийинки мезгил.

Учуулардын сериясы — бул үзгүлтүксүз учуулар тобу, алар:

а) 24 сааттык мөөнөт ичинде башталып, аяктайт; жана

б) баары бир эле аба кемесинин командири тарабынан аткарылат.

Эксплуатанттын тастыктамасы (ЭТ) – бул эксплуантка белгилүү бир коммерциялык аба ташууларды жүргүзүүгө уруксат берген тастыктама.

Учуу коопсуздугу боюнча документтөө системасы – бул эксплуатант тарабынан белгиленген жана өз ара байланышкан документтердин топтому болуп, анда учуу учурундагы жердеги операциялар үчүн зарыл болгон маалыматтар системалуу түрдө камтылган жана анда кеминде учууларды аткаруу боюнча жетекчилик менен эксплуатанттын техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча колдонмонун камтылышы керек.

Синтезделген визуалдаштыруу системасы (SVS) – бул учкучтун кабинасынан көрүнүштү көрсөтүү үчүн маалыматтарга негизделген синтезделген сүрөттөрдү перспектива түрүндө индикациялоочу система.

Кеңейтилиген визуализация мүмкүнчүлүктөрү бар техникалык көрүнүш системасы (EVS) – бул сүрөт сенсорлорун колдонуу менен алынган тышкы чөйрөнүн электрондук сүрөттөрүн реалдуу убакыт режиминде индикациялоочу система. EVS системасына түнкү көрүнүш системалары (NVIS) кирбейт.

Учуу коопсуздугун башкаруу системасы (УКБС) – бул учуу коопсуздугун башкарууга системалуу ыкма болуп, зарыл болгон уюштуруучулук түзүмдү, жоопкерчиликтин иерархиясын, жетекчилик принциптерди жана жол жоболорду камтыйт.

Чарчоо коркунучун башкаруу системасы (ЧББС) – бул илимий принциптерге жана билимге, ошондой эле операциялык тажрыйбага негизделген чарчоого байланыштуу коопсуздук тобокелдиктерин үзгүлтүксүз көзөмөлдөө жана башкаруу үчүн маалыматтарга негизделген система, ошондой эле тиешелүү кызматкерлер өз функцияларын тийиштүү деңгээлде сергектик менен аткарышын камсыз кылат.

Кызмат убактысы - учуу же кабина экипажынын мүчөсү эксплуатант тарабынан кызматтык милдеттерин аткарууга келүү же баштоого милдеттүү болгон учурдан башталып, ал адам бардык кызматтык милдеттерин аткаруудан бошотулган учурда аяктаган убакыт аралыгы.

Кызматтык учуу убактысы – бул учуу кызматынын же борттук экипаждын мүчөсү бир же бир нече учууларды аткарууга байланыштуу кызматка келүүгө милдеттүү болгон учурдан башталып, ал экипаж мүчөсү болгон акыркы учуу аяктаганда аба кемеси толугу менен токтоп, кыймылдаткычтары өчүрүлгөндө аяктаган убакыт аралыгы.

Тиешелүү учууга жарактуулук ченемдери — каралып жаткан аба кемелеринин, кыймылдаткычтарынын же аба винттеринин тиешелүү классы үчүн макулдашкан мамлекет тарабынан белгиленген, кабыл алынган же таанылган, толук камтылган жана деталдуу учууга жарактуулук ченемдер.

Тийиштүү аба кыймылын башкаруу органы – белгилүү бир аба мейкиндигинде аба кыймылын тейлөөнү камсыз кылуу үчүн жооптуу мамлекет тарабынан дайындалган тиешелүү орган.

Учуу камсыздоо боюнча кызматкер/учуу-диспетчер – бул эксплуатациялоочу тарабынан учуулардын аткарылышын көзөмөлдөөгө жана байкоого дайындалган, күбөлүгүнүн бар же жок экенине карабастан, 1-КРАЭнин (АПКР) талаптарына ылайык квалификацияга ээ болгон жана аба кемесинин командирине учууну коопсуз аткарууга көмөк көрсөтүүчү, нускама берүүчү жана (же) жардам көрсөткөн адам.

Байкоонун талап кылынган мүнөздөмөлөрүнүн спецификациясы (RSP) – аба кыймылын башкаруу кызматын көрсөтүүгө, тиешелүү жер үстүндөгү жабдууларга, аба кемесинин мүмкүнчүлүктөрүнө жана мүнөздөмөлөргө негизделген байкоону жүзөгө ашыруу үчүн талап кылынган операцияларга коюлган талаптардын жыйындысы.

Байланыштын талап кылынган мүнөздөмөлөрүнүн спецификациясы (RCP) – аба кыймылын башкаруу кызматын көрсөтүүгө, тиешелүү жер үстүндөгү жабдууларга, аба кемесинин мүмкүнчүлүктөрүнө жана мүнөздөмөлөргө негизделген байланыштарды камсыз кылуу үчүн талап кылынган операцияларга коюлган талаптардын жыйындысы.

Атайын бекитүү - бул эксплуатациялык спецификацияларда көрсөтүлгөндөй, коммерциялык аба ташууларын жүргүзүүгө документтештирилген уруксат же коммерциялык эмес аба ташууларын жүргүзүүгө атайын бекитүүлөрдүн тизмесинде документтештирилген бекитүү. "Уруксат берүү", "атайын бекитүү", "бекитүү" жана "кабыл алуу" терминдеринин кененирээк сүрөттөлүшү ушул Эрежелердин D тиркемесинде берилген.

Чектелген жагдайдагы ыңгайсыз абал – бул чектелген аймактын чегинде түзүлгөн ыңгайсыз абал.

Аспаптар боюнча конууга кирүү схемасы (IAP) — учуу аспаптары боюнча аткарылуучу, белгиленген талаптарды сактоо менен тоскоолдуктар менен кагылышууну болтурбоону караган алдын ала пландаштырылган маневрлердин сериясы. Ал конууга кирүүнүн баштапкы этабынын контролдук чекитинен же тиешелүү учурларда белгиленген келүү маршрутунун башталышынан тартып конуу аткарыла турган чекитке чейин, ал эми конуу аткарылбай калган учурда — күтүү аймагындагы же маршруттагы тоскоолдуктардан өтүү критерийлери колдонула турган чекитке чейинки аралыкты камтыйт.

Аспаптар боюнча конууга кирүү схемалары төмөнкүдөй түргө бөлүнөт:

1. Так эмес аспаптык конууга кирүү схемасы (NPA) – бул “А” тибиндеги эки өлчөмдүү (2D) аспаптар боюнча конууга кирүүнү аткарууга арналган схема.

2. Вертикалдык багыттоочу аспаптык конууга кирүү схемасы (APV) – бул мүнөздөмөлөргө негизделген навигация (PBN) колдонуу менен аткарылуучу, “А” тибиндеги үч өлчөмдүү (3D) аспаптык конууга кирүү схемасы.

3. Так конууга кирүү схемасы (PA) — А же В тибиндеги аспаптар боюнча үч өлчөмдүү (3D) конууга кирүүнү аткаруу үчүн арналган, навигациялык системаларды (ILS, MLS, GLS жана SBAS CAT I) колдонууга негизделген аспаптар боюнча конууга кирүү схемасы.

Аспаптар боюнча конууга кирүүнүн түрлөрү ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 80-пунктунда көрсөтүлгөн.

Так эмес (неточный) конууга кирүү схемалары боюнча учуулар акыркы участокто үзгүлтүксүз төмөндөө ыкмасын (CDFA) колдонуу менен аткарылышы мүмкүн. Борттук жабдуулар тарабынан аткарылган эсептөөлөрдүн негизинде вертикалдык навигацияны (VNAV) колдонуу менен консультативдик наведение бар CDFA приборлор боюнча үч өлчөмдүү (3D) конууга кирүү катары эсептелет. Ал эми талап кылынган вертикалдык төмөндөө ылдамдыгын автоматташтырылбаган эсептөө менен аткарылган CDFA приборлор боюнча эки өлчөмдүү (2D) конууга кирүү катары эсептелет.

Техникалык тейлөө – бул учуу жөндөмдүүлүгүн сактоону камсыз кылуу үчүн зарыл болгон иштерди аткаруу, анын ичинде контролдук-кайтаруучу иштер, текшерүүлөр, алмаштыруулар, кемчиликтерди жоюу, жеке же айкалыштырып аткаруу, ошондой эле өзгөртүүлөрдү же оңдоолорду практикалык жүзөгө ашыруу.

Типтик минималдуу жабдуулар тизмеси (MMEL) – бул конкреттүү учак тибине ылайык типтик конструкция үчүн жооптуу уюм тарабынан түзүлгөн, өндүрүүчү мамлекет тарабынан бекитилген жана бир же бир нече жабдуунун иштебей калуусу учууну баштоого тоскоол болбогон компоненттерди аныктаган тизмеси. MMELде өзгөчө эксплуатациялык шарттар, чектөөлөр же эрежелер белгиленет.

Байланыштын талап кылынган мүнөздөмөлөрүнүн тиби (RCP тиби) — мисалы, RCP 240 сыяктуу белгилөө болуп, ал байланыштын транзакция убактысына, үзгүлтүксүздүгүнө, даярлыгына жана бүтүндүгүнө тиешелүү RCP параметрлерине берилген маанилерди аныктайт.

Конуу боюнча чечим кабыл алуу чекити (LDP) — конуу мүнөздөмөлөрүн аныктоодо колдонулуучу чекит болуп, анда кыймылдаткыч иштен чыккан учурда ушул чекиттен кийин конуу коопсуз түрдө улантылат же экинчи айлампага кетүү (go-around) башталат.

LDP учуу-техникалык мүнөздөмөлөрү 1-класска ылайык операцияларды аткарган вертолётторга гана тиешелүү.

Көтөрүлүү боюнча чечим кабыл алуу чекити (TDP) — көтөрүлүү мүнөздөмөлөрүн аныктоодо колдонулуучу чекит болуп, ал жерде кыймылдаткыч иштен чыкса, көтөрүлүү токтотулат же коопсуз түрдө улантылат.

TDP учуу-техникалык мүнөздөмөлөрү 1-класска ылайык операцияларды аткарган вертолётторга гана тиешелүү.

Учуу шарттарын жер үстүндө имитациялоого арналган тренажёрдук түзүлүш – төмөнкү үч түрдөгү түзүлүштөрдүн каалаган бири, алардын жардамы менен жерде учуу шарттары окшоштурулат:

1. Учуу шарттарын имитациялоочу тренажёр – белгилүү бир типтеги аба кемесинин учкучтар кабинасын (экипаж кабинасын) толук жана так кайталоону камсыз кылган, механикалык, электрдик, электрондук жана башка борттук системалардын иштөөсүн реалдуу түрдө имитациялоого, учуу экипажынын мүчөлөрү үчүн кадимки эксплуатациялык шарттарды жана ошол типтеги аба кемесинин учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүн кайра жаратууга мүмкүндүк берген тренажёрдук түзүлүш.

2. Учуу техникасын өздөштүрүү үчүн колдонулуучу тренажёр: ал экипаждын кабинасындагы реалдуу абалды кайрадан жаратат жана приборлордун көрсөткүчтөрүн, механикалык, электрдик, электрондук жана башка борттук системалардын жөнөкөй функцияларын, ошондой эле белгилүү бир класстагы аба кемелеринин учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүн окшоштурат (имитациялайт).

3. Аспаптар (приборлор) боюнча учууга негизги даярдык көрүү үчүн колдонулуучу тренажёр; ал тиешелүү аспаптар менен жабдылган жана аба кемесинин аспаптар боюнча учуу учурундагы абалына окшош болгон экипаж кабинасындагы шарттарды кайрадан жаратат (имитациялайт).

Универсалдуу коргоочу костюм – коргоочу костюм катары да, куткаруучу жилет катары да коюлган талаптарга бир убакта жооп берген коргоочу костюм.

Чарчоо – уйкусуздуктун, узак убакыт ойдо жүрүүнүн, суткалык ритмдин фазаларынын жана/же жумуштук жүктөмдүн (акыл-эс жана/же физикалык иш-аракеттин) натыйжасында келип чыккан, акыл-эс же физикалык эмгекке жөндөмдүүлүктүн төмөндөшү менен мүнөздөлгөн физиологиялык абал болуп, ал адамдын учуу коопсуздугуна байланышкан кызматтык милдеттерин аткаруудагы активдүүлүгүн жана жөндөмдүүлүгүн начарлатышы мүмкүн.

Конууга чейин мүнөздүү чекит (DPBL) – конууга кирүү жана конуу этабынын чегиндеги чекит. Бул чекиттен кийин вертолёттун бир кыймылдаткычы иштебей калган учурда учууну коопсуз улантуу мүмкүн болбой калат жана мажбурлап конуу талап кылынат. Мындай чекиттер 2-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөр боюнча операцияларды аткарган вертолёттор үчүн гана колдонулат.

Учкандан кийинки мүнөздүү чекит (DPATO) – учуу жана баштапкы бийиктикке чыгуу этабындагы чекит. Бул чекитке чейин вертолёттун бир кыймылдаткычы иштебей калса, учууну коопсуз улантуу мүмкүн эмес болуп, мажбурлап конуу талап кылынат. Мындай чекиттер да 2-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөр боюнча операцияларды аткарган вертолёттор үчүн гана колдонулат.

Кабина экипажынын мүчөсү – жүргүнчүлөрдүн коопсуздугунун кызыкчылыгы үчүн эксплуатант же аба кемесинин командири тарабынан жүктөлгөн милдеттерди аткарган, бирок учуу экипажынын курамына кирбеген экипаж мүчөсү.

Учуу экипажынын мүчөсү – тиешелүү күбөлүгү бар жана кызматтык учуу убактысынын ичинде аба кемесин башкарууга байланышкан милдеттер жүктөлгөн экипаж мүчөсү.

Экипаж мүчөсү – кызматтык учуу убактысынын ичинде аба кемесинин бортунда белгилүү милдеттерди аткаруу үчүн эксплуатант тарабынан дайындалган адам.

Эксплуатант – аба кемелерин эксплуатациялоо менен алектенген же ушул тармакта кызматтарды сунуш кылган жеке же юридикалык тарап (уюм, ишкана).

Вертолёт конуучу аянтчасынын (вертодром) эксплуатациялык минимумдары – вертолёт конуучу аянтчаны (вертодром) колдонууга карата төмөнкү чектөөлөрдү билдирет:

а) учуу үчүн – учуу тилкесиндеги көрүнүү аралыгы (RVR) жана/же көрүнүштүүлүк, зарыл болсо – булуттуулук параметрлери;

б) аспаптык 2D конууга – көрүнүү жана/же учуу тилкесиндеги көрүнүү аралыгы (RVR), минималдуу/салыштырма түшүү бийиктиги (MDA/H), зарыл болсо – булуттуулук параметрлери;

в) аспаптык 3D конууга – көрүнүү жана/же учуу тилкесиндеги көрүнүү аралыгы (RVR), абсолюттук жана/же салыштырма бийиктикте чечим кабыл алуу (DA/H) – учуунун тибине жана/же категориясына жараша аныкталат.

Мүнөздөмөлөргө негизделген аэродромдун эксплуатациялык минимумдары (PBAOM) — бул базалык аба кемесинин учууларында колдонулуучу минимумдарга салыштырмалуу, учуп чыгуунун, конууга кирүүнүн жана конуунун конкреттүү операциялары үчүн аэродромдун кыйла төмөн эксплуатациялык минимумдары.

PBAOM минимумдары аба кемесинин жалпы мүмкүнчүлүктөрүнүн жана колдонуудагы жердеги каражаттардын негизинде эсептелет.

PBAOM кеңейтилген эксплуатациялык мүмкүнчүлүктөрдөн келип чыгуу менен белгилениши мүмкүн.

PBAOM PBN боюнча учуулар менен гана чектелбейт.

Эксплуатациялык спецификациялар – эксплуатанттын тастыктамасына байланышкан уруксаттар, шарттар жана чектөөлөр. Алар учууну аткаруу боюнча Нускамада (Руководство по производству полётов) көрсөтүлгөн шарттарга жараша аныкталат.

Электрондук учуу планшети (EFB) – бул учуу курамы үчүн арналган электрондук маалымат системасы болуп, жабдуулардан жана колдонмо программалардан турат. EFB системасы учуу учурунда же учууга байланыштуу милдеттерди аткарууда маалыматтарды сактоого, жаңыртууга, көрсөтүүгө жана иштеп чыгууга мүмкүндүк берет.

Учуу жана баштапкы бийиктикке чыгуу этабы – бул учуунун учуу башталган учурдан тартып 300 метр (1000 фут) бийиктикке жеткенге чейинки бөлүгү (бул бийиктик FATO үстүндөгү салыштырма бийиктикке карата эсептелет). Эгер пландалган учуу бул бийиктиктен жогору болсо, анда 300 м бийиктикке чейин; эгер андай болбосо – бийиктикке чыгуунун аягына чейин уланат.

Маршрут боюнча учуу этабы – учуу жана баштапкы бийиктикке чыгуу этабы аяктагандан баштап, конууга кирүү жана конуу этабы башталганга чейинки учуу бөлүгү.

Эгерде тоскоолдуктардан көрүү шартында өтүүнүн тийиштүү бийиктиги камсыз болбой калса, анда учуулар тоскоолдуктардан жетиштүү бийиктикте өтүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылгандай пландаштырылууга тийиш. Эгерде критикалык кыймылдаткыч иштен чыкса, эксплуатанттарга альтернативалуу процедураларды караштыруу талап кылынат.

Конууга кирүү жана конуу этабы (вертолёттор үчүн) – бул учуунун 300 метр (1000 фут) бийиктиктен (FATO үстүндөгү салыштырма бийиктикке карата) же, эгер учуу бул бийиктиктен төмөн пландалса, төмөндөөгө өтүү учурунан тартып башталып, конууга же экинчи айлампага өтүү чекитине чейинки бөлүгү.

COMAT — эксплуатанттын өздүк максаттары үчүн анын аба кемесинде ташылуучу эксплуатанттын материалдары

Vтoss – критикалык кыймылдаткыч иштебей калган учурда, калган кыймылдаткычтар эксплуатациялык чектерде иштеп турганда, вертолёт коопсуз түрдө бийиктикке көтөрүлө ала турган минималдуу ылдамдык. Бул ылдамдык аспаптар аркылуу аныкталат же учуунун колдонмосунда көрсөтүлгөн ыкма менен камсыз кылынат.

2-Бап. Колдонуу

Бул Эрежелер эл аралык жарандык авиация жөнүндө Конвенциянын 6-кошумчасына ("Аба кемелерин эксплуатациялоо. III бөлүк. Эл аралык учуулар. Вертолёттор", 11-басылышы, № 26 өзгөртүү кошулган) жана ИКАО тарабынан кабыл алынган өзгөртүүлөрдүн негизинде иштелип чыккан.

2.                 Бул Эрежелерге тиркелген бардык тиркемелер ушул Эрежелердин ажырагыс бөлүгү болуп эсептелет.

3.                 Бул Эрежелерге тиркелген тиркемелер Эрежелерди толуктап туруучу материалдарды камтыйт жана түздөн-түз колдонууга же жарандык авиациянын ушул Эрежелер менен жөнгө салынуучу субъекттери тарабынан тиешелүү нормаларды, колдонмолорду, нускамаларды же башка документтерди иштеп чыгууда колдонууга арналган талап же сунуш иретинде колдонулат.

4.                 Бул Эрежелерге киргизилген эскертүүлөр маалыматтык мүнөзгө ээ же ушул Эрежелердин тиешелүү пункттарына, башка нормативдик укуктук актыларга же документтерге же башка тиешелүү булактарга шилтемелерди берет жана ушул Эрежелердин расмий бөлүгү болуп эсептелбейт.

5.                 Бул Эрежелердин талаптарында колдонулган бардык этиштер азыркы чакта, өздөштүрүү ыкмасында жазылат. “Тийиш” деген этиш буйрук маанисинде колдонулуп, эрежелердин, процедуралардын же жоболордун аткарылышы милдеттүү экенин билдирет.

6.                 Бул Эрежелерде сунуш катары берилген жоболор "керек" деген көмөкчү этиш аркылуу, негизги этиштин инфинитив формасы менен жазылат. “Мүмкүн” деген этиш колдонулган учурда, тиешелүү жобону же процедураны аткаруу милдеттүү эмес экенин билдирет.

7.                 6-КРАЭнин III бөлүгүндө камтылган талаптар эл аралык коммерциялык аба ташууларына же жалпы багыттагы авиациянын эл аралык учууларына тартылган бардык вертолётторго карата колдонулат; ал эми авиациялык атайын иштерге тартылган вертолётторга бул Талаптар жайылтылбайт.

3-Бап. Эл аралык коммерциялык аба транспорту.

Жалпы жоболор

8.                 Эл аралык жарандык авиация жөнүндө конвенция Жарандык авиация органына тиешелүү функцияларды бекитет, аларды бул мамлекет жагдайга жараша аткарууга укуктуу же милдеттүү. Бирок Ассамблея А23-13 резолюциясында Жарандык авиация органы аба кемелери башка мамлекеттин эксплуатанты тарабынан ижарага алынган, фрахтталган же алмаштырылган учурларда (айрыкча, экипажсыз) өз милдеттерин тийиштүү деңгээлде аткара албай калышы мүмкүн экенин, ошондой эле Конвенциянын 83-bis беренеси күчүнө киргенге чейин мындай учурларда Конвенция эксплуатант мамлекеттин укуктарын жана милдеттерин тийиштүү түрдө аныктабай калышы мүмкүн экенин тааныган.

9.                 Эгерде эл аралык ташуулар вертолёттор менен биргелешип аткарылса жана алардын бардыгы эле Кыргыз Республикасында катталбаган болсо, ушул Эрежелердин эч бир жобосу кызыкдар мамлекеттерге тиешелүү КРАЭнин талаптары менен Жарандык авиация органынын мойнуна жүктөлгөн функцияларды биргелешип аткаруу жөнүндө макулдашууларды түзүүгө тоскоолдук кылбайт.

§ 1. Мыйзамдарды, эрежелерди жана жол-жоболорду сактоо

10.             Эксплуатант бардык кызматкерлер чет өлкөдө жүргөндө, анын вертолёттору учууларды ишке ашырып жаткан мамлекеттердин мыйзамдарын, эрежелерин жана жол-жоболорун сактоого тийиш экендигин билүүсү үчүн чараларды көрөт.

11.             Эксплуатант бардык пилоттордун өз милдеттерине тиешелүү болгон жана учуп өтүүчү райондорго, колдонулуучу вертолёт үчүн аянтчага жана тийиштүү аэронавигациялык каражаттарга карата колдонулуучу мыйзамдар, эрежелер жана жол-жоболор менен таанышуусун камсыз кылуу чараларын көрөт. Эксплуатант учуу экипажынын башка мүчөлөрүнүн вертолёттун бортундагы өздөрүнүн тийиштүү милдеттерине тиешелүү болгон ушундай эрежелер жана жол-жоболор менен таанышуусу үчүн чараларды көрөт.

12.             Пилоттор жана учууларды камсыздоо боюнча персонал үчүн учуу схемаларынын параметрлерине жана эксплуатациялык жол-жоболорго тиешелүү маалымат PANS-OPS документиндеги I томдо келтирилген. Визуалдык учуулардын жана аспаптар боюнча учуулардын схемаларын түзүү критерийлери PANS-OPS документиндеги II томдо берилген. Айрым мамлекеттерде колдонулуучу тоскоолдуктардан учуп өтүү критерийлери жана схемалары кээде PANS-OPS документинде кабыл алынгандардан айырмаланат, ошондуктан мындай айырмачылыктарды билүү учуулардын коопсуздугу үчүн чоң мааниге ээ.

13.             Эксплуатант же дайындалган өкүл учууларга жетекчилик кылуу үчүн жоопкерчилик тартат.

14.             Бул жобо ушул мамлекетте катталган вертолётторды эксплуатациялоого байланышкан мамлекеттин укуктарына жана милдеттерине таасир этпейт.

15.             Учууларга жетекчилик кылуу жоопкерчилиги, эгерде эксплуатант тарабынан бекитилген учууларды жүргүзүүнү контролдоо жана байкоо жүргүзүү методунда учууларды камсыздоо боюнча кызматкерлердин/учуу диспетчерлеринин персоналын колдонуу каралган учурда гана, аба кемесинин командирине жана учууларды камсыздоо боюнча кызматкерге/учуу диспетчерине жүктөлөт.

16.             Учууларды камсыздоо боюнча кызматкердин/учуу диспетчеринин ыйгарым укуктары, милдеттери жана жоопкерчилиги боюнча толук нускамалык материал «Учууларды жүргүзүү боюнча колдонмо» документинде камтылган, ал эми күбөлүгү бар аттестацияланган учууларды камсыздоо боюнча кызматкерлердин/учуу диспетчерлеринин курагына, жөндөмүнө, билимине жана тажрыйбасына карата талаптар 1-КРАЭде берилген..

17.             Эгерде учууларды камсыздоо боюнча кызматкер/учуу диспетчери аба кемесинин же адамдардын коопсуздугуна коркунуч туудурган авариялык кырдаал жөнүндө биринчилерден болуп билсе, анда бул адамдын иш-аракеттери ушул Эрежелердин 2-главасынын 31-параграфынын 168-пунктуна ылайык, зарыл болгон учурда, Жарандык авиация органына жана тиешелүү ыйгарым укуктуу органдарга кырдаалдын мүнөзү жөнүндө токтоосуз кабарлоону жана жардам талап кылынса, аны көрсөтүү боюнча сурам жөнөтүүнү камтыйт.

18.             Эгерде вертолёттун же адамдардын коопсуздугуна коркунуч туудурган авариялык кырдаал жергиликтүү эрежелердин же жол-жоболордун бузулушуна алып келүүчү иш-аракеттерди көрүүнү талап кылса, вертолёттун командири бул тууралуу тиешелүү жергиликтүү ыйгарым укуктуу Жарандык авиация органына токтоосуз кабарлайт. Окуя болгон мамлекеттин талабы боюнча, вертолёттун командири мындай ар кандай бузуулар тууралуу ошол мамлекеттин тиешелүү ыйгарым укуктуу органына баяндама берет. Бул учурда вертолёттун командири бул баяндаманын көчүрмөсүн эксплуатант мамлекетке да берет. Мындай баяндамалар мүмкүн болушунча тез арада жана адатта он күндүн ичинде берилет.

19.             Эксплуатанттар аба кемелеринин командирлери, вертолёт учуп өтө турган райондогу издөө-куткаруу кызматтарына тиешелүү бардык зарыл маалыматтардын вертолёттун бортунда болушун камсыздоо чараларын көрүшөт.

20.             Мындай маалымат учкучка Учуу операциялары боюнча колдонмодо же тиешелүү деп эсептелген башка формада берилиши керек.

21.             Эксплуатанттар учуу экипажынын мүчөлөрү 1-КРАЭде көрсөтүлгөндөй, радиотелефондук байланыш жүргүзүүдө колдонулган тилде сүйлөө жана аны түшүнүү жөндөмдүүлүгүн көрсөтүшүн камсыз кылуу үчүн чараларды көрүшөт.

§ 2. Чет өлкөлүк эксплуатант тарабынан мамлекеттик мыйзамдарынын, эрежелеринин жана процедураларынын (жол-жоболорунун) сакталышы

22.             Эгерде Жарандык авиация башкармалыгы чет элдик эксплуатант Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын, эрежелерин жана процедураларын же учуу коопсуздугуна тиешелүү талаптарды бузганын аныктаса, Жарандык авиация башкармалыгы дароо эксплуатанты жана зарыл болгондо эксплуатанттын мамлекетин кабардар кылат. Эгерде эксплуатант мамлекети менен каттоодон өткөн мамлекети ар башка болсо, бул кабарлама каттоодон өткөн мамлекетке да жөнөтүлөт.

23.             Ушул Эрежелердин 3-бапынын 22-пунктунун пунктунда каралгандай мамлекеттерге билдирүү берилген учурда, эгерде маселе жана аны чечүү зарыл болсо, Жарандык авиация органы тиешелүү учурларда, эксплуатанттын мамлекети жана каттоо мамлекети менен эксплуатант тарабынан сакталган учуу коопсуздугу стандарттары боюнча консультацияларды өткөрөт.

24.             Аба кемесинин командири бортто калган колдонулуучу күйүүчү майдын көлөмү пландаштырылган акыркы резервдик күйүүчү май менен коопсуз конууга мүмкүн болгон конкреттүү конуучу жерге чейин учуу үчүн зарыл болгон көлөмдөн аз эмес экендигине ынануу максатында аны контролдойт.

25.             Аба кемесинин командири белгиленген жерге конууга тийиш болгон учурда, бирок анын эсеби боюнча ошол жерге конууга берилген колдонуудагы уруксаттын ар кандай өзгөрүшү же аба кыймылына байланыштуу башка кармалуулар пландаштырылган акыркы резервдик күйүүчү майдан аз көлөмдөгү май менен конууга мажбур кылса, анда командир MINIMUM FUEL деп жарыялоо аркылуу Аба кыймылын башкаруу (АКБ) органдарына күйүүчү майдын минималдуу калдыгы жөнүндө кабарлайт.

26.             MINIMUM FUEL жарыясы аба кыймылын башкаруу органдарына конуучу жердин бардык пландаштырылган варианттары болжолдонгон бир гана конкреттүү конуучу жерге чейин кыскаргандыгын жана сактык максатында конуу үчүн башка жер жок экендигин, ошондуктан колдонуудагы уруксаттын ар кандай өзгөрүүлөрү же аба кыймылындагы кармалуулар пландаштырылган акыркы резервдик күйүүчү майдан аз көлөмдөгү май менен конууга алып келиши мүмкүн экендигин маалымдайт. Бул авариялык кырдаал болуп эсептелбейт, бирок кандайдыр бир кошумча кармалуулар болуп өтсө, авариялык кырдаал келип чыгышы мүмкүн экендигин билдирет.

27.             Сактык максатындагы конуучу жер — бул болжолдонгон конуучу жерден айырмаланган жана пландаштырылган акыркы резервдик күйүүчү майды сарптай баштаганга чейин коопсуз конууга мүмкүн болгон конуучу жер.

28.             Эгерде эсептөөлөргө ылайык, коопсуз конууну ишке ашырууга мүмкүн болгон эң жакынкы аянтчага конгондон кийин кала турган колдонулуучу күйүүчү майдын көлөмү ушул Эрежелердин 124–129-пункттарына ылайык талап кылынган акыркы резервдик күйүүчү майдан аз болсо, аба кемесинин командири MAYDAY MAYDAY MAYDAY FUEL билдирүүсүн берүү менен күйүүчү май боюнча авариялык абалды жарыялайт.

29.             Пландаштырылган акыркы резервдик күйүүчү май деп 124–129-пункттарда эсептелген күйүүчү майдын көлөмү түшүнүлөт жана бул — ар кандай конуучу жерге конгондон кийин сакталууга тийиш болгон күйүүчү майдын минималдуу көлөмү. MAYDAY MAYDAY MAYDAY FUEL билдирүүсү менен АКБ органдарына кабарлайт, бардык мүмкүн болгон варианттары конкреттүү бир конуучу жерге чейин кыскаргандыгын жана акыркы резервдик күйүүчү майдын бир бөлүгү конор алдында сарпталып кетиши мүмкүн экендигин маалымдайт.

30.             Учкуч (Пилот) акыркы берилген маалыматтарды эске алуу менен, ошондой эле учуп өтүүчү райондун өзгөчөлүктөрүн (тагыраагы, сактык максатында конуучу аянтчалардын бар экендигине тиешелүү жагдайларды), метеорологиялык шарттарды жана башка көңүл бурууга татыктуу жагдайларды эсепке алуу менен, эң жакынкы коопсуз конуу аянтчасына конгондон кийин калган күйүүчү майдын көлөмү акыркы резервдик күйүүчү майдан аз болоруна негиздүү ынануу максатында эсептөөлөрдү жүргүзөт.

31.             "MAYDAY FUEL" сөздөрү 10-КРАЭнин II бөлүгүнүн б) пунктунда талап кылынгандай, авариялык кырдаалдын мүнөзүн сүрөттөйт.

32.             Эксплуатациялык инспекциялоо, тастыктамалоо жана туруктуу көзөмөлдөө жол-жоболору боюнча Колдонмо чет өлкөлүк эксплуатанттар тарабынан жүзөгө ашырылуучу учууларды жүргүзүүнү көзөмөлдөөгө тиешелүү нускамалык материалды камтыйт. Колдонмо ошондой эле ушул Эрежелердин 2-главасынын 2-параграфынын 23-пунктунда аталган консультацияларга жана ага байланыштуу аспекттерге тиешелүү нускамалык материалды, анын ичинде ИКАОнун учуулардын коопсуздугун камсыздоо боюнча типтүү беренесин камтыйт. Бул берене эки тараптуу же көп тараптуу макулдашууга киргизилген учурда, аба кызматын көрсөтүү жөнүндө эки тараптуу же көп тараптуу макулдашуунун каалаган тарабы учуулардын коопсуздугун камсыздоодо көйгөйлөрдү аныктаган учурда, мамлекеттер ортосунда консультацияларды өткөрүүнү карайт.

§ 3. Учуу коопсуздугун башкаруу

33.             Тастыктамаланган учуп чыгуу салмагы 7000 кг жогору же жүргүнчү сыйымдуулугу 9 адамдан ашык болгон жана учуу маалыматтарын жазгыч (самописец) менен жабдылган вертолёттун эксплуатанты өзүнүн учуулардын коопсуздугун башкаруу тутумунун алкагында учуу маалыматтарын талдоо программасын иштеп чыгууга жана ишке ашырууга тийиш.

34.             Эксплуантант кээде учуу маалыматтарын талдоо программасын башка жакка ишке ашырууну тапшыруусу мүмкүн, бирок мындай программага болгон жалпы жоопкерчиликти өзүнө калтырат.

35.             Учуу маалыматтарын талдоо программасында жазалоо чаралары колдонулбайт жана 19-КРАЭге ылайык маалымат булагын коргоонун жетиштүү кепилдиги камсыздалат.

36.             Жарандык авиация органы CVR, CARS, AIR класс А жана AIRS класс А жазуучу түзмөктөрдүн жазуулары же транскрипцияларын 13- КРАЭне ылайык авиациялык кырсык же окуяны иликтөөгө тиешеси жок максаттарда колдонууга уруксат бербейт, төмөнкү учурларды эске албаганда:

а) жазуулар же транскрипциялар учуу коопсуздугуна байланыштуу окуяга тиешелүү болуп, учуу коопсуздугун башкаруу системасынын контекстинде аныкталган; жазуулардын персоналдаштыруудан бошотулган тиешелүү бөлүктөрү менен чектелген; жана 19- КРАЭ тарабынан каралган коргоого ылайык сакталат; же

б) жазуулар же транскрипциялар авиациялык кырсык же окуяны иликтөөгө байланышпаган кылмыш иштеринде колдонуу үчүн суралып, 19- КРАЭ боюнча коргоого милдеттүү; же

в) жазуулар борттук жазуучу түзмөктөрдүн системаларын инспекциялоо үчүн, 4-эскертмеде каралгандай колдонулат.

37.             Жарандык авиация органы FDR, ADRS, AIR класс B жана C, ошондой эле AIRS класс B жана C жазуучу түзмөктөрдүн жазуулары же транскрипцияларын 13-КРАЭге ылайык авиациялык кырсык же окуяны иликтөөгө тиешеси жок максаттарда колдонууга уруксат бербейт, бирок төмөнкү учурларды эске алганда:

а) жазуулар эксплуатант тарабынан учуу жарактуулугу же техникалык тейлөө максатында колдонулат;

б) жазуулар эксплуатант тарабынан ушул Эрежелерде каралган учуу маалыматтарын талдоо программасынын алкагында колдонулат;

в) жазуулар авиациялык кырсык же окуяны иликтөөгө байланышпаган иштерде колдонуу үчүн суралат;

г) жазуулар персоналдаштыруудан бошотулган (анонимдештирилген); же

д) жазуулар коргоо чаралары колдонулганы шартында берилет.

38.             Эксплуатант өз учуу коопсуздугун башкаруу системасынын алкагында учуу коопсуздугу боюнча документтөө системасын түзөт, ал эксплуатациялык персонал үчүн колдонуу жана башкаруу максатында каралган.

§ 4. Психоактивдүү заттарды колдонуу

39.             Психоактивдүү заттарды колдонууга байланыштуу жоболор1- КРАЭ (АПКР) жана 2- КРАЭде (АПКР) камтылган.

4-Бап. Учууларды аткаруу

§ 1. Эксплуатациялык каражаттар

40.             Эксплуатант учуу ишке ашырыла турган эксплуатациялык шарттарга мындай учуу үчүн, вертолётты коопсуз эксплуатациялоо жана жүргүнчүлөрдү коргоо үчүн түздөн-түз талап кылынган жер үстүндөгү жана/же суудагы каражаттар шайкеш келерин жана алар ушул максатта туура колдонуларын негиздүү маалыматтардын негизинде ырастамайынча, учуу башталбашы үчүн чараларды көрөт.

41.             "Негиздүү маалыматтар" деген түшүнүк — эксплуантантка учуу пунктунда берилген расмий маалыматтар же аэронавигациялык маалымат кызматтары тарабынан жарыяланган маалыматтар же башка оңой жеткиликтүү булактардан алынган маалыматтарды колдонуу.

42.             Эксплуантант учуу учурунда байкалган каражаттардагы ар кандай бузулуулар тууралуу тиешелүү жооптуу органга кечиктирбестен кабар берилишин камсыз кылат.

§ 2. Учууларды жүргүзүү укугунатастыктамалоо жана контролдоо

43.             Эксплуатант, эгерде анын Жарандык авиация органы тарабынан берилген жарактуу эксплуатанттын тастыктамасы жок болсо, коммерциялык аба ташууларын (авиациялык иштерди, жалпы багыттагы авиация максаттарында) аткаруу менен алектенбейт.

44.             Эксплуатанттын тастыктамасы эксплуатантка эксплуатациялык спецификацияларга ылайык коммерциялык аба ташууларын (авиациялык иштерди, жалпы багыттагы авиация чөйрөсүндөгү ишмердүүлүктү) аткарууга укук берет.

45.             Жарандык авиация органы тарабынан эксплуатанттын тастыктамасынын берилиши, эксплуатанттын учуулардын белгиленген мүнөзүнө жана көлөмүнө шайкеш келген талаптарга жооп берүүчү уюштуруу түзүмүн, учууларды башкаруу жана контролдоо методикасын, даярдоо программасын, ошондой эле жердеги тейлөө жана техникалык тейлөө тутумун көрсөтө алгандыгынан (далилдегенинен) көз каранды.

46.             Ушул Эрежелердин В тиркемесинде эксплуатанттын тастыктамасын берүү маселелери боюнча нускамалык материал камтылган.

47.             Эксплуатант өзүнүн атынан иштерди аткарган үчүнчү тараптар үчүн жетектөөчү принциптерди жана жол-жоболорду иштеп чыгат.

48.             Эксплуатанттын тастыктамасынын мөөнөтсүз берилиши, Жарандык авиация органынын көзөмөлү астында эксплуатант тарабынан ушул Эрежелердин 46-пунктунун талаптарынын сакталышынан көз каранды.

49.             Эксплуатанттын тастыктамасы эң аз дегенде төмөнкүдөй маалыматтарды камтыйт жана ушул Эрежелердин 23-главасынын 2-пунктунда келтирилген форматка шайкеш келет:

а) Жарандык авиация органы жана Жарандык авиация органынын атынан тастыктама берүүчү ыйгарым укуктуу орган;

б) эксплуатанттын тастыктамасынын номери;

в) эксплуатанттын аталышы, коммерциялык аталышы (эгерде ал башкача болсо) жана негизги иш жүргүзгөн жеринин дареги;

г) берилген күнү жана Жарандык авиация органынын өкүлүнүн фамилиясы, колу жана кызматы;

д) бортунда жайгашкан контролдонуучу документте ыкчам жетекчиликке тиешелүү байланыш маалыматтарынын турган орду.

50.             Эксплуатанттын тастыктамасы менен байланышкан эксплуатациялык спецификациялар эң аз дегенде 24-главанын 3-пунктунда көрсөтүлгөн маалыматтарды камтыйт жана ушул документте берилген форматка шайкеш келет.

51.             В тиркемесинде эксплуатанттын тастыктамасы менен байланышкан эксплуатациялык спецификацияларга киргизилиши мүмкүн болгон кошумча маалыматтар камтылган.

52.             Жарандык авиация органы эксплуатанттын ишмердүүлүгүнө туруктуу көзөмөлдү жүзөгө ашыруу максатында аны тастыктамалоо тутумун (системасын) уюштурат.

53.             Келишим түзүүчү мамлекеттер башка Келишим түзүүчү мамлекет тарабынан берилген эксплуатанттын тастыктамасын жарактуу деп тааныйт, эгерде мындай тастыктама берилген талаптар ушул Эрежелерде жана 19-КРАЭде камтылган тиешелүү Талаптарга жок дегенде барабар болсо.

54.             Мамлекет чет өлкөлүк эксплуатант тарабынан жүзөгө ашырылуучу учууларды жүргүзүүнү көзөмөлдөө жол-жоболорун аныктоочу программаны негиздейт жана учуулардын коопсуздугун камсыздоо үчүн зарыл болгон учурда тийиштүү иш-аракеттерди көрөт.

55.             Эксплуатант учуулар жүзөгө ашырылып жаткан Кыргыз Республикасынын аба мыйзамдарынын талаптарын аткарат жана сактайт.

56.             Эксплуатант тийиштүү эксплуатациялык персонал колдонуусу үчүн учууларды жүргүзүү боюнча Колдонмонун (РПП) болушун камсыз кылат. Учууларды жүргүзүү боюнча Колдонмо андагы маалыматтарды жаңыртуу максатында зарылчылыкка жараша өзгөртүлөт же кайра каралып чыгат. Өзгөртүүлөр киргизилген же кайра карап чыгуу жүргүзүлгөн ар бир учурда, бул тууралуу ушул Колдонмону колдонууга тийиш болгон бардык персоналга кабарланат.

57.             Жарандык авиация органы эксплуатанттын учууларды жүргүзүү боюнча колдонмонун нускасын бардык өзгөртүүлөрү жана/же кайра каралган жоболору менен бирге карап чыгуу жана бекитүү үчүн Жарандык авиация органына берүүгө милдеттүү экендиги тууралуу талаптарды белгилейт.

58.             Зарыл болгон учурда эксплуатант иштердин түрлөрүн аткаруу үчүн учууларды жүргүзүү боюнча Колдонмого кошумча катары стандарттык операциялык жол-жоболорду иштеп чыгышы мүмкүн, алар Жарандык авиация органы тарабынан каралат жана бекитилет.

59.             Учууларды жүргүзүү боюнча Колдонмонун жоболору Жарандык авиация органы тарабынан бекитилет.

§ 3. Учууларга даярдык

60.             Учуу же учуулардын сериясы аба кемесинин командири алдын ала учууга чейинки даярдыктын жыйынтыктарына канааттангандыгын документ түрүндө тастыкталмайынча башталбайт, бул тастыктоо төмөнкүлөрдү камтышы керек:

а) вертолёт учууга жарактуу;

б) ушул Эрежелердин 4-бөлүмүндө белгиленген, пландаштырылган учуунун түрүнө ылайык зарыл болгон аспаптар жана жабдуулар, бул каттам үчүн жетиштүү өлчөмдө орнотулган;

в) вертолётка ушул Эрежелердин 8-бөлүмүнүн 8-параграфындагы 362 жана 363-пункттарга ылайык каралган техникалык тейлөөдөн өткөндүгү тууралуу күбөлүк берилген;

г) вертолёттун массасы жана оордук борборунун жайгашуусу күтүлүп жаткан учуу шарттарында коопсуз учууну камсыз кылат;

д) борттогу жүктүн бардыгы туура жайгаштырылып, ишенимдүү бекитилген;

е) эксплуатациялык чектөөлөрдүн (ушул Эрежелердин 3-бөлүмүндө көрсөтүлгөн) белгиленген учуу учурунда сакталары текшерилип, анын жыйынтыгы оң болгон;

ё) ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 15-параграфындагы 99 жана 100-пункттарында көрсөтүлгөн, жумушчу учуу планын түзүүгө байланыштуу стандарттар сакталган.

61.             Учууга даярдык боюнча толтурулган документтер эксплуатациялоочу (эксплуатант) тарабынан үч айлык мөөнөткө сакталууга тийиш.

62.             Ар бир пландаштырылган учуу же учуу сериялары үчүн учуунун оперативдик планы түзүлөт, ал аба кемесинин командири тарабынан бекитилет жана Жарандык авиация башкармалыгына берилет. Учуунун оперативдик планын берүүнүн эң натыйжалуу ыкмасын эксплуатант аныктайт

63.             Учууларды жүргүзүү боюнча колдонмодо учуунун жумушчу планынын мазмуну жана аны колдонуу тартибинин сыпаттамасы баяндалат.

64.             Учуп чыгуу учурундагы запастык вертолёт үчүн аянтча, эгерде учуп чыга турган вертолёт үчүн аянтчадагы аба ырайы шарттары ошол вертолёт үчүн аянтчанын колдонуудагы эксплуатациялык минимумдарына шайкеш келсе же бул минимумдардан төмөн болсо, тандалат жана учуунун жумушчу планында көрсөтүлөт.

65.             Учуп көтөрүлгөн учурда запастык катары тандалган вертолёт аянтчасы боюнча жеткиликтүү маалымат, пландаштырылган колдонуу убактысында ал жердеги шарттар вертолёт аянтчасынын белгиленген эксплуатациялык минимумдарына жооп берерин же алардан жогору болорун ырастоого тийиш.

66.             Эгерде учуу аспап менен учуу эрежелери (ППП) боюнча аткарылса, жумушчу учуу планында жана учуу планында бара турган чекитте кеминде бир резервдик вертолёт аянтчасы көрсөтүлүүгө тийиш, төмөнкү учурларды кошпогондо:

а) Учуу узактыгы жана вертолёттун белгиленген багыттагы вертолёт үчүн аянтчасына (вертодромуна) эсептелген келүү убактысына чейин жана андан кийин 1 саат ичиндеги үстөмдүк кылуучу метеорологиялык шарттар конууга жакындап келүүнү жана визуалдык метеорологиялык шарттарда конууну аткарууга мүмкүндүк берет жана Жарандык авиация органы тарабынан белгиленгендей, вертолёттун пландаштырылган конуу вертолёт үчүн аянтчасына эсептелген келүү убактысына карата, ошондой эле ошол убакытка чейин жана андан кийин жетиштүү мезгил ичинде конууга жакындап келүү жана конуу визуалдык метеорологиялык шарттарда аткарыларына жетиштүү ишеним берет; же

б) Эгерде бара турган вертолёт аянтчасы обочолонгон (изолированный) аймакта жайгашкан болуп, резервдик вертолёт аянтчасы болбосо. Мындай учурда кайтуу чекити (PNR) аныкталат.

67.             Белгиленген конуу пунктунун резервдүү вертолёт үчүн аянтчасы катары тандап алынган учак үчүн аянтчасы боюнча жеткиликтүү маалыматтар, аны пайдалануунун эсептелген убактысында шарттар бул операцияны аткаруу үчүн ошол учак үчүн аянтчасына белгиленген эксплуатациялык минималдарга жооп берерин же алардан жогору болорун тастыктайт.

68.             Эгерде учуу пландалган пункттагы аба ырайынын божомолу вертолёт аянтчасынын эксплуатациялык минимумдарынан төмөн шарттарды көрсөтсө, анда дайын жер үчүн эки резервдик вертолёт аянтчасы тандалышы керек. Дайын жердеги биринчи резервдик вертолёт аянтчасындагы аба ырайынын шарттары дайын жер вертолёт аянтчасынын эксплуатациялык минимумдарына туура келүүгө же алардан жогору болууга тийиш, ал эми экинчи резервдик вертолёт аянтчасындагы шарттар резервдик вертолёт аянтчасынын эксплуатациялык минимумдарына туура келүүгө же алардан жогору болууга тийиш.

69.             Конуу массасы учуу иштерин жүргүзүү боюнча Колдонмодо берилген таблицалардын негизинде эсептелүүгө тийиш. Мындай (учуп көтөрүлүү) массасын эсептөөдө тик учуучунун конфигурациясы, табигый шарттар жана учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө терс таасир тийгизген системалардын иши эске алынууга тийиш.

70.             Визуалдык учуу эрежелери (ВУЭ) боюнча аткарыла турган учуу, качан гана учурдагы метеорологиялык маалыматтар же учурдагы маалыматтардын жана божомолдордун топтому учуу маршрутундагы же маршруттун бир бөлүгүндөгү, же болбосо визуалдык учуу эрежелерине ылайык учууларды аткаруу болжолдонгон райондогу метеорологиялык шарттар тийиштүү убакытка карата бул эрежелерди сактоо мүмкүнчүлүгүн камсыз кыларын көрсөтмөйүнчө башталбайт.

71.             Эгерде учуу аспаптык учуу эрежелерине (ИВИ) ылайык аткарылып жатса, түнкү көрүү системаларын (NVIS) же башка өркүндөтүлгөн көрүү системаларын колдонуу учурдагы Эрежелердин 2-бөлүмүнүн 113-пунктунун 17-параграфында көрсөтүлгөн талаптарды жокко чыгарбайт.

72.             Аспаптык учуу эрежелерине (ППП) ылайык аткарыла турган учуу, дайындалган конуу пунктунда же эгерде талап кылынса — кеминде бир запастык вертолёт үчүн аянтчада шарттар болжолдуу келүү убактысына карата вертодромдун эксплуатациялык минимумдарына шайкеш келерин же андан кыйла жакшы болорун көрсөткөн маалымат алынмайынча башталбайт.

73.             Ар бир запас вертолёт үчүн аянтчада же конуу пунктунда конууга жакындап келүүнү жана конууну аткаруу мүмкүнчүлүгүн же мүмкүн эместигин аныктоодо учуу коопсуздугунун жетиштүү деңгээлин камсыз кылуу максатында, эксплуатант, эксплуатант мамлекет үчүн кабыл алынуучу, вертолёт үчун аянтчанын же конуу пунктунун эксплуатациялык минимумдарына кошулууга тийиш болгон булуттун төмөнкү чегинин бийиктиги жана көрүнүү аралыгы боюнча тиешелүү кошумча маанилерди белгилейт.

74.             Вертолёт, белгилүү же күтүлүп жаткан муз каптоо/(катуу) (обледенение) шарттарда учууга тастыкталган жана тийиштүү жабдуулар менен камсыздалган учурда гана учууну аткара алат.

75.             Жерде муз катуу мүмкүнчүлүгү бар же белгилүү шарттарда аткарылышы пландалып жаткан учуу, эгерде вертолёт муз катууну аныктоо боюнча текшерүүдөн өтпөсө жана зарыл болгон учурда муздан коргоо иштери жүргүзүлбөсө, башталбайт. Муз катмарлары же табигый жол менен пайда болгон башка булгануулар учуудан мурда вертолёттун уча ала турган абалы камсыз болушу үчүн толук тазаланышы керек.

76.             Вертолётта аба ырайынын шарттарына жана күтүлүп жаткан кечигүүлөргө карабастан, учуунун коопсуз аякташын камсыз кылуу үчүн жетиштүү күйүүчү май жана май болгондо гана учуу башталат. Мындан тышкары, күтүлбөгөн жагдайларды үчүн бортто навигациялык резерв жүргүзүлөт.

77.             Ушул Эрежелердин 2-бабынын 17-параграфынын 118-пунктуна ылайык, визуалдык учуу эрежелери боюнча учууларды аткарууда вертолёттордын бортунда кеминде төмөнкү шарттарды камсыз кыла турган өлчөмдө күйүүчү май жана май запасы болууга тийиш:

а) белгиленген конуу аянтчасына чейин учууга жетиштүү;

б) күйүүчү майды эң аз сарптаган ылдамдыкта 20 мүнөт учууга жетиштүү финалдык күйүүчү май запасы болушу керек;

в) эксплуатант мамлекеттин пикири боюнча, эксплуатант тарабынан көрсөтүлгөн ар кандай мүмкүн болгон өзгөчө кырдаалдар учурунда күйүүчү майдын көбөйгөн сарпталышын эске алуу менен кошумча күйүүчү майдын запасы болушу керек.

78.             Туура учуу боюнча учууларда (ППП) 118-пункттун 17-параграфы, 2-бөлүмүнө ылайык, вертолёттун бортунда күйүүчү май жана май төмөнкү шарттарды аткарууга жетиштүү өлчөмдө болушу керек:

1) Эгерде резервдик вертолёт аянтчасы талап кылынбаса, анда вертолёт төмөнкүлөрдү аткара алышы керек: пландалган аэродромго же вертолёт үчүн аянтчасына чейин уча алуу; конууга чейин учууну ишке ашырууга, жана андан кийин төмөнкүлөргө ээ болууга тийиш:

а) пландалган аэродром же вертолёт үчүн аянтчасынын үстүнөн 450 метр (1500 фут) бийиктикте күтүү зонасында стандарттык температура шарттарында 30 мүнөт уча ала турган финалдык күйүүчү май запасы болушу керек;

б) эксплуатант тарабынан көрсөтүлгөн мүмкүн болгон ар кандай өзгөчө кырдаалдарда күйүүчү майдын көбөйгөн чыгымын эске алуу менен, эксплуатант өлкөнүн пикири боюнча, кошумча күйүүчү майдын запасы болушу керек.

2) Эгерде резервдик вертолёт аянтчасы талап кылынса, анда вертолёт төмөнкүлөрдү аткара алышы керек: пландалган вертолёт аянтчасына же конуу жайына чейин уча алуу; конууга ыкма жасап, экинчи айланууга чыгуу, андан кийин:

а) учуу планында көрсөтүлгөн резервдик вертолёт аянтчасына же конуу жерине чейин уча алуу, конууга ыкма жасап, андан кийин төмөнкүдөй күйүүчү май запастарына ээ болуу:

б) финалдык күйүүчү май резерви – стандарттык температура шарттарында, резервдик вертолёт аянтчасынын үстүнөн 450 метр (1500 фут) бийиктикте, күтүү зонасындагы ылдамдык менен 30 мүнөт учууга, конууга ыкма жасоого жана конууга жетиштүү өлчөмдө;

в) кошумча күйүүчү майдын запасы – эксплуатант тарабынан көрсөтүлгөн ар кандай мүмкүн болгон өзгөчө кырдаалдарда күйүүчү майдын жогорулаган чыгымын эске алуу менен, эксплуатант өлкөсүнүн пикири боюнча, жетиштүү өлчөмдө.

3) Эгерде резервдик вертолёт аянтчасы же конуу жери каралбаган болсо, 98-пункттун 16-параграфына (2-бөлүм) ылайык (мисалы, багытталган конуу жери обочолонгон болсо), вертолётто жетиштүү күйүүчү май болушу керек: пландалган багыт боюнча вертолёт аянтчасына уча ала турган; андан кийин географиялык жана сырткы шарттарды эске алуу менен коопсуз конууга жетиштүү убакыт уча ала турган күйүүчү май запасы болушу керек.

79.             Ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 18-параграфындагы 116-пунктка ылайык талап кылынган күйүүчү май жана май көлөмүн эсептөөдө, жок дегенде, төмөнкү шарттар эске алынат:

а) күтүлүп жаткан метеорологиялык шарттар;

б) аба кыймылын башкаруу органдарынын көрсөтмөсү боюнча маршрутан мүмкүн болгон четтөөлөр жана аба кыймылы менен байланышкан кармалуулар;

в) ППП боюнча учууда, пландалган конуу вертодромунда бир ирет приборлор боюнча конууга аракет жасоо, анын ичинде экинчи айланууга чыгуу;

г) колдонулуучу учурларда, кабина басымынын жоголушунда же маршруттук учуу учурунда бир кыймылдаткыч иштен чыкканда учууларды аткаруу боюнча колдонмодо көрсөтүлгөн иш-аракеттер тартиби;

д) вертолёттун конушун кармап турууга же күйүүчү май жана/же майдын чыгымын көбөйтүүгө алып келе турган башка бардык шарттар.

80.                Ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 18-параграфында белгиленген жоболор, учуу учурунда башка вертолёт үчүн аянтчага багытты өзгөртүү максатында учуу планын өзгөртүүгө тыюу салбайт, эгерде маршруту өзгөртүлгөн чекиттен тартып 4-бөлүмдүн 18-параграфында каралган талаптар толук сактала турган болсо.

81.             Учуу башталгандан кийин күйүүчү майдын баштапкы пландалган максаттардан башка максаттар үчүн колдонулушу, кошумча талдоону талап кылат жана эгер бул колдонууга татыктуу болсо, пландалган операцияга тиешелүү түзөтүүлөрдү киргизүүнү шарттайт.

82.             Көтөрүүчү винттердин айлануусу токтогон учурда вертолётко күйүүчү май куюуга жол берилбейт:

а) жүргүнчүлөрдү отургузуу же түшүрүү учурунда; же

б) кычкылтек запасын толуктоо учурунда.

83.             Вертолёттун ичинде жүргүнчүлөр бар учурда, анын көтөрүүчү винттери токтоп турган же айланып жаткандыгына карабастан, май куюу иши квалификациялуу кызматкерлердин тийиштүү көзөмөлү астында жана жетиштүү сандагы курамдын катышуусунда ишке ашырылат. Бул кызматкерлер колдо болгон эң практикалык жана коопсуз каражаттарды колдонуу менен вертолёттон адамдарды эвакуациялоого жана аны кыска мөөнөттө башкарууга даяр болууга тийиш. Буга жетишүү үчүн:

а) Учуу экипажы жүргүнчүлөргө май куюу учурунда инцидент (кокустук) болуп кетсе, зарыл болгон иш-аракеттер тууралуу нускама берүүнү камсыз кылат.

б) Май куюуну көзөмөлдөп жаткан жердеги кызматкерлер менен вертолёттун бортундагы квалификациялуу кызматкерлердин ортосунда вертолёттун ички сүйлөшүү аппараты же башка ылайыктуу каражаттар аркылуу туруктуу эки тараптуу байланыш камсыз кылынат. Ошондой эле, бул максатта радиобайланыш каражаттарын колдонууда адашма токтордун жана радиоиндукцияланган чыңалуунун пайда болуу коркунучу бар экенин эске алуу менен этияттык көрсөтүү зарыл.

в) Кыймылдаткыч авариялык абалда токтогон учурда, учуу экипажы вертолёттун сыртындагы кызматкерлердин же жүргүнчүлөрдүн, көтөрүүчү винттердин айлануу зонасынан коопсуз аралыкта болушун камсыздоо боюнча чараларды көрөт.

84.             Эксплуатант мындай май куюу кандай шарттарда жүргүзүлүшү мүмкүн экендигинин тартибин белгилеп, аныктайт.

85.             Ушул эрежелердин 125-пунктунун талаптарынан тышкары, эксплуатациялык эрежелерде төмөнкүдөй эң аз дегенде сактык чаралары кабыл алынаары көрсөтүлүшү керек:

а) Вертолёттун май куюлуп жаткан тарабындагы эшиктери, эгерде алар авариялык чыгуу үчүн арналган жалгыз эшиктер болбосо, мүмкүн болушунча жабык турушу керек;

б) Вертолёттун май куюлбаган тарабындагы эшиктери, эгерде учуу боюнча колдонмодо (RFM) башкача көрсөтүлбөсө, аба ырайы ыңгайлуу болгон учурда ачык турат;

в) Тийиштүү натыйжалуулуктагы өрт өчүрүү каражаттары, өрт чыгып кеткен учурда аларды дароо колдонууга мүмкүн боло тургандай жайгаштырылат;

г) Вертолёттун ичинен күйүүчү майдын буулары байкалганда же май куюу учурунда башка кооптуу көрүнүштөр пайда болгондо, май куюу токтоосуз түрдө токтотулат;

д) Авариялык эвакуациялоого арналган жердеги же вертолёт аянтындагы чыгуу жолдорунун астындагы мейкиндик бош болууга тийиш;

е) Вертолёттон тез арада чыгып кетүү үчүн коопсуздук курлары чечилген абалда (бошотулган) болууга тийиш;

ё) Көтөрүүчү винттер айланып жаткан учурда, бортто учуусун андан ары уланта турган жүргүнчүлөр гана калууга тийиш.

86.             Вертолёттун ичинде жүргүнчүлөр бар учурда AVGAS (авиациялык бензин) күйүүчү майы, кеңири фракциялуу күйүүчү май же ушул күйүүчү майлардын түрлөрүнүн аралашмасы менен май куюуга жол берилбейт.

87.             Төмөнкү учурларда вертолёттон күйүүчү майды агызып салууга (слив) эч кандай шартта жол берилбейт:

а) жүргүнчүлөр бортто болгон учурда;

б) жүргүнчүлөрдү отургузуу же түшүрүү ишке ашырылып жаткан учурда;

в) кычкылтек запасы толукталып жаткан учурда;

88.             Аба кемесин күйүүчү май менен камсыз кылуу (куюу) боюнча жоболор 14 - КРАЭде, ошондой эле Аэропорттук кызматтар боюнча Колдонмодо камтылган.

89.             Авиациялык керосин эмес, башка түрдөгү күйүүчү май менен куюу жүргүзүлгөндө, же күйүүчү май куюу учурунда авиациялык керосин турбореактивдүү кыймылдаткычтар үчүн башка түрдөгү күйүүчү майлар менен аралашма түзгөндө, ошондой эле ачык күйүүчү май түтүгү колдонулган учурда, кошумча сактык чараларын сактоо зарыл.

90.             Текстте стандарттык атмосфера шарттарындагы абсолюттук бийиктиктердин маанилери колдонулат, алар болжол менен төмөнкү абсолюттук басым маанилерине туура келет:

91.             Жүргүнчүлөр кабинасында жана учуу экипажынын кабинасында атмосфералык басым 700 гПа дан төмөн боло турган абсолюттук бийиктиктерде аткарылуучу учуу, бортто дем алуу үчүн жетиштүү көлөмдө кычкылтек запасы болгон учурда гана башталат:

а) учкучтардын бардык мүчөлөрү жана жүргүнчүлөрдүн 10% үчүн – кабиналарда басым 700 гПа менен 620 гПа аралыгында болуп турган 30 мүнөттөн ашкан ар кандай убакыт аралыгында колдонууга жетиштүү өлчөмдө;

б) экипаж жана жүргүнчүлөр үчүн, алар ээлеген кабиналардагы атмосфералык басым 620 гПадан төмөн болгон ар кандай убакыт аралыгында колдонууга жетиштүү өлчөмдө;

92.             Герметизацияланган кабиналары бар вертолёт менен аткарылуучу учуу, бортто дем алуу үчүн кычкылтектин запасы экипаждын бардык мүчөлөрү жана жүргүнчүлөрдүн белгилүү бир бөлүгү үчүн, аткарылып жаткан учуунун шарттарына жараша — разгерметизация болгон учурда, алар жайгашкан каалаган кабинадагы атмосфералык басым 700 гПа дан төмөн болгон каалаган убакыт аралыгында жетиштүү болгон шартта гана башталат. Мындан тышкары, эгерде вертолёт атмосфералык басым 376 гПа дан жогору болгон абсолюттук бийиктиктерде учууну аткарып, 4 мүнөт ичинде атмосфералык басым 620 гПа болгон абсолюттук бийиктикке коопсуз төмөндөй албаса, жүргүнчү кабинасын ээлеген адамдар үчүн кеминде 10 мүнөткө жетиштүү кычкылтек запасы каралууга тийиш.

§ 4. Учуу учурунда аткарылуучу эрежелер

93.             Вертолёт конууга белгиленген вертолёт үчүн аянтчага карай улантылат, эгерде акыркы алынган маалыматтар учуу убактысы эсептелген учурда бул вертолёт үчүн аянтчага же дайындалган пункттагы жок дегенде бир резервдик вертолёт үчүн аянтчада конуу, ушул Эрежелердин 9-параграфынын 61-пунктуна ылайык белгиленген эксплуатациялык минимумдарга ылайык жүзөгө ашырылат дегенге негиз болсо гана.

94.             Аспаптар боюнча конууга кирүү 300 метрге (1000 фут) чейин — вертолёт үчүн аянтчанын деңгээлинен эсептегенде, же болбосо акыркы конуу бөлүгүнүн башталышынан ары улантылбайт, эгер кабарланган көрүнүү аралыгы (видимость) же көзөмөл RVR вертолёт үчун аянтча үчүн белгиленген эксплуатациялык минимумдан төмөн болсо.

95.             Эгер вертолёт акыркы конуу участогуна чыккан соң же 300 метрге (1000 фут) чейин — вертолёт үчун аянтча деңгээлинен төмөн түшкөн соң — кабарланган көрүнүү аралыгы же RVR белгиленген минимумдан төмөн түшүп кетсе, конуу DA/H (Decision Altitude/Height) же MDA/H (Minimum Descent Altitude/Height) чекитине чейин улантылат. Бирок, кайсы болбосун вертолёт үчүн аянтчада, эгер конуу белгиленген эксплуатациялык минимумдарга шайкеш келбеген чекитке жетсе, тик учуучу конууга кирүүнү токтотот.

96.             Аба кемесинин бортунан учуу учурунда метеорологиялык байкоолорду жүргүзүү эрежелери, ошондой эле аларды каттоо жана билдирүүлөрдө берүү эрежелери 3-КРАЭде көрсөтүлгөн.

97.             Метеорологиялык шарттарга байланыштуу эмес, бирок учуу учурунда кездешүүчү коркунучтуу шарттар тууралуу тиешелүү авиациялык станцияга дароо кабар берилет. Мындай билдирүүлөрдө башка аба кемелеринин коопсуздугун камсыздоо жагынан пайдалуу болушу мүмкүн болгон бардык керектүү маалыматтар камтылышы керек.

98.             Учуу жана конуу учурунда, учкучтар экипажынын пилот кабинасында өз милдеттерин аткарууга тийиш болгон бардык мүчөлөрү өз жумуш орундарында болуусу зарыл.

99.             Маршрут боюнча учууну аткарууда, кабинада өз милдеттерин аткарууга милдеттүү болгон учуу экипажынын бардык мүчөлөрү вертолётты иштетүүгө байланыштуу милдеттерди аткаруу же табигый муктаждыктарын канааттандыруу үчүн чыгып кетүү зарыл болгон мезгилдерден тышкары, жумуш орундарында калышат.Конец формы

100.        Учуу экипажынын бардык мүчөлөрү жумуш ордунда болгондо коопсуздук курларын тагынышат.

101.        Байлануучу система ийин курларын жана бел курун камтыйт, алар ошондой эле өзүнчө да колдонулат.

102.        Учкучтун ордун ээлеген учуу экипажынын мүчөсү учуп чыгуу жана конуу учурунда байлануучу системаны колдонот; калган бардык экипаж мүчөлөрү, эгерде ийин курлары алардын өз милдеттерин аткаруусуна тоскоолдук кылбаса, учуп чыгуу жана конуу учурунда өздөрүнүн байлануучу системаларын колдонушат, ал эми тоскоолдук кылган учурда ийин курларын чечүүгө уруксат берилет, бирок бел куру байланган абалда калууга тийиш.

103.        Учуу экипажынын бардык мүчөлөрү, вертолёттун учууда коопсуз иштешин камсыз кылуу үчүн зарыл болгон милдеттерин аткарып жатканда, ушул Эрежелердин 2-главасынын 20-пунктунун 134 же 135-пункттарына ылайык кычкылтек менен камсыздоо талап кылынган ар кандай жагдайларда дем алуу үчүн кычкылтекти үзгүлтүксүз колдонушу керек.

104.        Аспаптар боюнча учуу үчүн колдонулган ар бир учуу жана жерге конуу аймагы же вертолёт үчүн аянтча үчүн бир же бир нече жабдуулар боюнча конуу схемалары түзүлөт, алар Жарандык авиация органдары же вертолёт үчүн аянтчаларды эксплуатациялоого жооптуу мамлекет тарабынан бекитилип, жарыяланат; эгер вертолёт үчүн аянтча кандайдыр бир мамлекеттин аймагынан тышкары болсо, бекитүү жана жарыялоо ошол мамлекет тарабынан жүргүзүлөт.

105.        Аспаптар боюнча учуу эрежелерине ылайык учууну ишке ашырып жаткан бардык вертолёттор, Жарандык авиация органы же ушул вертолёт үчүн аянтча жайгашкан мамлекет тарабынан, же болбосо, эгерде вертолёт үчүн аянтча кайсы бир мамлекеттин аймагынан тышкары жайгашкан болсо, вертолёт үчүн аянтчаны эксплуатациялоо үчүн жооптуу мамлекет тарабынан бекитилген аспаптар боюнча конууга кирүү схемасын сактоого тийиш.

106.        Айрым мамлекеттерде колдонулуучу аспаптар боюнча учуу жана тоскоолдуктардан өтүү схемаларын түзүү критерийлери жана схемалар кээде бири-биринен айырмаланат. Учуу коопсуздугун камсыздоо көз карашынан алганда мындай айырмачылыктарды билүү өтө маанилүү мааниге ээ.

107.        Эксплуатант учуп чыгуу жана конуу жол жоболорунда вертолёттун үн дңгээлинин / ызы-чуусунун (шум) таасирин минималдаштыруу зарылчылыгы эске алынышын камсыздоо боюнча чараларды көрүүгө тийиш.

108.        Эксплуатант учуу учурунда күйүүчү майдын чыгымын көзөмөлдөөнү жана текшерүүлөрдү жүргүзүүнү камсыз кылуу үчүн, Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген саясатты жана жол-жоболорду белгилейт.

109.        Аба кемесинин командири бортто колдонулган жана калган күйүүчү майдын көлөмүн көзөмөлдөп турат. Бул көзөмөлдүн максаты — күйүүчү майдын көлөмү коопсуз конуу пландаштырылган конкреттүү конуу пунктуна чейин учууга, ошондой эле пландаштырылган акыркы резервдик күйүүчү май менен коопсуз конууну аткарууга жетиштүү экендигине ишенүү.

110.        Аба кемесинин командири аба кыймылын башкаруу органдарына MINIMUM FUEL деп жарыялоо аркылуу күйүүчү майдын минималдуу калдыгы жөнүндө билдирет. Бул билдирүү командир белгилүү бир конуу пунктуна конууну аткарууга тийиш болгон учурда, бирок анын эсептөөлөрү боюнча конууга берилген учурдагы уруксаттын өзгөрүшү же аба кыймылына байланыштуу башка кечигүүлөр пландаштырылган акыркы резервдик күйүүчү майдан аз көлөмдөгү күйүүчү май менен конууга алып келиши мүмкүн болгон учурларда жасалат.

111.        MINIMUM FUEL жөнүндө жарыялоо аба кыймылын башкаруу органдарына пландалган бардык альтернативдүү конуу варианттары бир гана болжолдонгон конкреттүү конуу пункту менен чектелгенин, ошондой эле алдын алуу максатындагы конуу үчүн башка конуу жери жок экенин маалымдайт. Бул кырдаал авариялык абал болуп саналбайт, бирок кошумча кечигүү болсо — авариялык абал сөзсүз жаралат дегенди билдирет.

112.        Коопсуздук максатындагы конуу чекити — бул пландалган негизги конуу чекитинен айырмаланып, күйүүчү майдын пландаштырылган акыркы кору (финалдык резерв) керектеле баштаганга чейин коопсуз конуу ишке ашырылат деп болжолдонгон конуу орду.

113.        Аба кемесинин командири күйүүчү май боюнча авариялык абалды MAYDAY MAYDAY MAYDAY FUEL билдирүүсүн берүү аркылуу жарыялайт, эгер эсептөөлөргө ылайык, коопсуз конуу аткарылуучу эң жакын аянтчага конгондон кийин пайдаланууга мүмкүн болгон күйүүчү майдын көлөмү ушул Эрежелердин 2-бөлүмүнүн 18-параграфынын 120-пунктуна ылайык талап кылынган акыркы резервдик күйүүчү майдан аз болуп калса.

114.        Пландаштырылган күйүүчү майдын акыркы кору (финалдык резерв) дегенде, ушул Эрежелердин 2-главасынын 18-параграфынын 120 жана 121-пункттарында эсептелген күйүүчү майдын көлөмү түшүнүлөт жана бул — каалаган конуу ордуна конгондон кийин калууга тийиш болгон күйүүчү майдын эң аз өлчөмү. MAYDAY MAYDAY MAYDAY FUEL деп жарыялоо Аба кыймылын башкаруу (АКБ) органдарына конуунун бардык мүмкүн болгон варианттары бир гана конкреттүү конуу ордуна чейин кыскаргандыгын жана күйүүчү майдын акыркы корунун бир бөлүгү конууга чейин сарптала тургандыгын маалымдайт.

115.        Учкуч акыркы берилген маалыматты, учуп өтүүчү райондун өзгөчөлүктөрүн (тагыраак айтканда, сактануу максатында конуучу аянтчалардын бар экендигин), метеорологиялык шарттарды жана башка көңүл бурууга татыктуу жагдайларды эске алуу менен, эң жакынкы коопсуз конуу аянтчасына конгондон кийин калган күйүүчү майдын өлчөмү акыркы кордон (финалдык резервден) аз боло тургандыгына негиздүү ынануу максатында эсептөөлөрдү жүргүзөт.

116.        "MAYDAY FUEL" деген сөзү — авариялык кырдаалдын мүнөзүн сүрөттөйт, жана бул КРАЭ-10 талаптарына ылайык колдонулат.

§ 5. Вертолёттун командиринин милдеттери

117.        Тик учуучу командири вертолётту башкаруу жана анын коопсуздугу үчүн жооптуу болуп саналат, ошондой эле учуу учурунда кыймылдаткыч(тар)тын иштетилишинен баштап, вертолёт толугу менен токтотулганга, кыймылдаткыч(тар) өчүрүлгөнгө жана көтөрүүчү винттердин айланышы токтотулганга чейин борттогу бардык экипаж мүчөлөрү, жүргүнчүлөр жана жүк коопсуздугуна жооп берет.

118.        Вертолёттун командири ушул Эрежелердин 2-бөлүмүнүн 7-параграфынын 842-пунктунда каралган контрольдук карталардын так жана толук аткарылышын камсыз кылуу үчүн тийиштүү чараларды көрөт.

119.        Вертолёттун командири өзүнө жеткиликтүү эң ыкчам каражаттарды колдонуу менен, вертолёт менен байланышкан кандай гана болбосун окуя адамдын оор дене жаракат алышына же өлүмгө алып келген дене жаракаты, же вертолётка же мүлккө олуттуу зыян келтирилишине алып келген учурда, бул тууралуу эң жакын аба кыймылын тейлөө (ОВД) органын кабардар кылууга жоопкерчилик тартат.

120.        «Өлүмгө алып келген дене жаракаты» термининин аныктамасы 13-КРАЭде камтылган.

121.        Вертолёттун командири учуу аяктагандан кийин эксплуатантка вертолётта белгилүү болгон же шектелген бардык кемчиликтер жөнүндө кабарлоого жооп берет.

122.        Вертолёттун командири ушул Эрежелердин 5-бөлүмүнүн 2-параграфынын 416-пунктунда көрсөтүлгөн маалыматтарды камтыган борттук журналды жүргүзүү же жалпы декларацияны түзүү үчүн жооптуу болот.

§ 6. Учууларды камсыз кылуу боюнча кызматкердин/учуу диспетчеринин милдеттери

123.        Учууну камсыздоочу кызматкер/учуу диспетчери, учууну башкаруу жана көзөмөлдөө ыкмасына ылайык, ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 2-пунктунун 34-тармагы боюнча төмөнкү милдеттерди аткарат:

а) учууга даярдоодо вертолёт командирине жардам көрсөтүп, керектүү маалыматтарды камсыз кылат;

б) вертолёт командирине учуунун иш планын жана учуу планын даярдоодо жардам берип, зарыл болгондо учуу планын түзүп, аны тиешелүү аба кыймылын башкаруу органына тапшырат;

в) учуу учурунда вертолёт командирине учууну коопсуз жүргүзүү үчүн зарыл болгон маалыматтарды тиешелүү каражаттар менен камсыз кылат.

124.        Өзгөчө кырдаалдарда учууларды камсыздоочу кызматкер/учуу диспетчери:

а) учууну уюштуруу боюнча Колдонмолордо көрсөтүлгөн жол жоболорду аткарат, бирок аба кыймылын башкаруу эрежелерине каршы келген аракеттерден качат;

б) аба кемесинин командирине учуунун коопсуздугуна тиешелүү жана учууну коопсуз жүргүзүү үчүн зарыл болгон маалыматтарды, анын ичинде учуу учурунда келип чыккан учуу планынын өзгөртүүлөрүнө байланыштуу маалыматтарды өткөрүп берет.

125.        Аба кемесинин командири жогорудагы маалыматтарды, өзгөчө авариялык абалдар контекстинде, учууну камсыздоо кызматкерине же учуу диспетчерине жиберет.

126.        Ошондой эле учуу учурунда аба кемесинин командири ушундай эле маалыматтарды, өзгөчө авариялык абалдарда, учууну камсыздоо кызматкерине же учуу диспетчери менен бөлүшүүсү да бирдей маанилүү.

§ 7. Кол жүк

127.        Эксплуатант вертолётта жана жүргүнчү салонунда ташылуучу бардык жүктүн туура жана ишенимдүү жайгаштырылышын камсыз кылат.

§ 8. Чарчоону контролдоо (башкаруу)

128.        Эксплуатанттын мамлекети чарчоону контролдоо максатында эрежелерди белгилейт. Бул эрежелер илимий принциптерге, билимдерге жана эксплуатациялык тажрыйбага негизделип, учуу жана кабиналык экипаж мүчөлөрү өз милдеттерин тийиштүү деңгээлдеги сергектик абалында аткарышын камсыз кылууга багытталат. Ушуга ылайык, Жарандык авиация органы төмөнкүлөрдү белгилейт:

а) учуу убактысынын ченемдерине, кызматтык учуу убактысына, кызматтык убакытка жана эс алуу убактысына карата нормативдик эрежелер; б) чарчоого байланыштуу тобокелдиктерди башкаруу тутумуна (FRMS) тиешелүү эрежелер, эгерде чарчоону контролдоо максатында эксплуатантка 7-эскертменин жоболоруна ылайык FRMS тутумун колдонууга уруксат берилсе.

129.        Эксплуатанттын мамлекети ушул Эрежелердин 184-пунктуна ылайык жана учуу коопсуздугуна чарчоо менен байланышкан тобокелдиктерди башкаруу максатында, эксплуатант төмөнкүлөрдүн бирин иштеп чыгуусун талап кылат:

а) эксплуатанттын мамлекети тарабынан белгиленген чарчоону контролдоонун нормативдик эрежелерине ылайык учуу убактысынын, кызматтык учуу убактысынын, кызматтык убакыттын ченемдери жана эс алуу убактысына коюлган талаптар; же б) эксплуатанттын мамлекети тарабынан бардык учуулардын түрлөрү үчүн белгиленген эрежелерге жооп берген FRMS тутуму; же в) аткарылып жаткан учуулардын белгилүү бир түрлөрүнө карата эксплуатанттын мамлекети тарабынан белгиленген эрежелердин талаптарына жооп берген FRMS тутуму, ал эми калган учуулардын түрлөрү үчүн — эксплуатанттын мамлекети тарабынан белгиленген чарчоону контролдоонун милдеттүү нормативдик эрежелери.

130.        Чарчоону контролдоонун милдеттүү нормативдик эрежелерин сактоо эксплуатантты өзүнүн тобокелдик факторлорун, анын ичинде чарчоо менен байланышкан тобокелдик факторлорун, 19-КРАЭнин жоболоруна ылайык учуу коопсуздугун башкаруу тутумун (СУБП) колдонуу аркылуу башкаруу милдетинен бошотпойт.

131.        Эксплуатант, бардык учуу жана кабина курамдарынын мүчөлөрүнүн учуу убактысын, кызматтык учуу убактысын, кызматтык убакытты жана эс алуу убактысын, эксплуатанттын мамлекет тарабынан белгиленген маалымат алуу мөөнөтү боюнча каттап турат.

132.        Эгерде эксплуатант өз кызматтарынын бир бөлүгүн же бардыгын көрсөтүүдө чарчоону контролдоо боюнча белгиленген ченемдик эрежелерди сактаса, Жарандык авиация органы:

а) эксплуатанттан чарчоону контролдоону ишке ашырган өз кызматкерлерин алардын милдеттери жана чарчоону контролдоо принциптери менен тааныштырууну талап кылат;

б) өзгөчө учурларда, эксплуатант тарабынан берилген тобокелдиктерди баалоонун негизинде бул эрежелерден четтөөлөрдү бекитиши мүмкүн. Бекитилген четтөөлөр чарчоону контролдоонун ченемдик эрежелеринин негизинде камсыз кылынган деңгээлге салыштырмалуу учуулардын коопсуздугунун эквиваленттүү же андан жогору деңгээлин камсыз кылууга тийиш.

133.        Эгерде эксплуатант өз кызматтарынын бир бөлүгүн же бардыгын көрсөтүүдө учуулардын коопсуздугу үчүн чарчоого байланыштуу тобокелдиктерди башкаруу максатында FRMS системасын киргизсе, Жарандык авиация органы:

а) бул эксплуатанттан FRMS функцияларын өзүнүн учуулардын коопсуздугун башкаруунун башка функциялары менен интеграциялоо (бириктирүү) процесстеринин болушун камсыз кылууну талап кылат;

б) бул эксплуатанттан учуу убактысынын, учуу-кызматтык убактысынын жана кызматтык убакыттын максималдуу маанилерин, ошондой эле эс алуу убактысынын минималдуу маанилерин белгилөөнү талап кылат;

в) эксплуатанттын FRMS системасын, ал чарчоону контролдоо боюнча ченемдик эрежелердин бир бөлүгүнүн же бардыгынын ордуна колдонула баштаганга чейин бекитет. Бекитилген FRMS системасы чарчоону контролдоо боюнча ченемдик эрежелерге салыштырмалуу учуулардын коопсуздугунун эквиваленттүү же андан жогору деңгээлин камсыз кылат.

5-Бап. Тастыктамаланган вертолёттордын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө карата эксплуатациялык чектөөлөр

§ 1. Жалпы жоболор

134.        Вертолёттор ушул главанын колдонуудагы стандарттарына ылайык, Жарандык авиация органы тарабынан белгиленген же таанылган (кабыл алынган) учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдүн ченемдерине ылайык эксплуатацияланат.

135.        Эгерде критикалык кыймылдаткыч бузулганда учууну коопсуз улантуу камсыздалбаса, вертолёт операциялары коопсуз милдеттүү конууну аткарууну эсепке алгандай кылып жүргүзүлөт.

136.        Эгерде критикалык кыймылдаткыч бузулганда учууну коопсуз улантуу мүмкүн болбосо, вертолёт операциялары коопсуз милдеттүү конууну аткарууга мүмкүндүк берген аба ырайы, жарыктуулук шарттары, маршруттар жана альтернативдүү аэродромго багыттар боюнча жүргүзүлөт.

137.        Ушул Эрежелердин 194-пунктунун жоболоруна карабастан, эксплуатанттын мамлекети тобокелдиктерди баалоонун жыйынтыктарына таянуу менен, 190-пункттун жоболоруна ылайык белгиленген учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдүн талаптарына коопсуз аргасыз конууну аткарууну карабаган четтөөлөр жөнүндө маалыматты киргизүүгө уруксат бериши мүмкүн. Тобокелдиктерди баалоодо минималдуу түрдө төмөнкүлөр эске алынат:

а) операциянын шарты жана тиби;

б) учуу аткарылып жаткан район/жердин шарты;

в) критикалык кыймылдаткычтын иштен чыгуу ыктымалдуулугу жана узактыгы, ошондой эле мындай окуянын алгылыктуулугу;

г) кыймылдаткычтын (кыймылдаткычтардын) ишенимдүүлүгүнө мониторинг жүргүзүү жана аны камсыз кылуу үчүн жол-жоболор жана системалар;

д) критикалык кыймылдаткычтын иштен чыгуусунун кесепеттерин жумшартууга багытталган персоналды даярдоо жана эксплуатациялык жол-жоболор;

е) вертолёттун жабдылышы.

138.        Жарандык авиация органы 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык визуалдык метеорологиялык шарттарда операцияларды аткарууга уруксат берген учурларда, мындай операциялар ушул Эрежелердин 5-главасынын 5-параграфынын 215–218-пункттарынын жоболоруна ылайык ишке ашырылат.

§ 2. Тастыктамаланган вертолёттордын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө карата эксплуатациялык чектөөлөр

139.        Ушул Эрежелердин 5-главасынын 2 жана 3-параграфтарынын 199–204-пункттарында камтылган стандарттар тастыктамаланган вертолётторго карата колдонулат.

140.        Ушул Эрежелердин 3-главасынын 1-параграфынын 190-пунктунда айтылган жана 3-главанын 2-параграфынын 198-пунктунда көрсөтүлгөн вертолётторга тиешелүү учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдүн ченемдеринин тийиштүү бөлүктөрү менен аныкталуучу учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдүн деңгээли, ушул главанын талаптарында каралган жалпы деңгээлге шайкеш келет..

141.        Вертолёт учууга жарамдуулук тастыктамасынын (күбөлүгүнүн) жоболоруна ылайык жана ошол вертолёттун учуу боюнча жетектемесинде камтылган бекитилген эксплуатациялык чектөөлөрдүн алкагында эксплуатацияланат.

142.        Жарандык авиация органы ушул жоболордо каралган коопсуздуктун жалпы деңгээли эксплуатациялоонун бардык күтүлгөн шарттарында, анын ичинде ушул главанын жоболорунда атайын камтылбаган шарттарда да сакталышын камсыз кылуу үчүн жетиштүү деңгээлде ишке ашырыла турган алдын алуу чараларын көрөт.

143.        Учуу боюнча колдонмодо камтылган учуунун мүнөздөмөлөрү жөнүндөгү маалымат ушул Эрежелердин 5-главасынын 2-§ 203-204-пункттарында камтылган талаптар алдыдагы учуу учурунда аткарыла тургандыгын көрсөткөн учурда гана учуу башталат.

144.        Ушул главада камтылган талаптарды аткарууда вертолёттун учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө олуттуу таасир этүүчү бардык факторлорду (мисалы: массасы, эксплуатациялык жол-жоболор, вертолёт аянтчасынын деңгээлинен бийиктигине шайкеш келген барометрдик бийиктик, температура, шамал жана үстүнкү катмардын абалы) эсепке алуу зарыл. Мындай факторлор түздөн-түз эксплуатациялык параметрлер катары же кыйыр түрдө — учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдү белгилөөдө каралган же ушул вертолёт эксплуатацияланып жаткан учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдүн ченемдерине киргизилген жол берилүүчү четтөөлөр же коопсуздук запастары аркылуу эсепке алынат.

145.        Вертолёттун учуу учурундагы баштапкы массасы ушул Эрежелердин 5-бөлүмүнүн 2-параграфындагы 190-пунктунда көрсөтүлгөн учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдүн нормаларын сактоого мүмкүндүк берген массадан жогору болбошу керек, ага учуу учурунда болжолдонгон массаны азайтуу жана зарыл деп эсептелген күйүүчү майды төгүү кирет.

146.        Вертолёттун учуп чыгуу башталышындагы массасы, ушул Эрежелердин 5-главасынын 2-параграфынын 203-пунктунда көрсөтүлгөн факторлорду эсепке алуу менен, вертолёттун учуу боюнча колдонмосунда белгиленген максималдуу учуп чыгуу массасынан эч бир учурда ашпоого тийиш.

147.        Вертолёттун болжолдуу конуу убактысындагы жана башка вертолёт конуу аянтчасындагы болжолдуу массасы, ушул Эрежелердин 5-главасынын 2-пунктунун 203-пунктунда көрсөтүлгөн факторлорду эске алуу менен, вертолёттун учуу боюнча колдонмосунда белгиленген максималдуу конуу массасынан эч качан ашпоого тийиш.

148.        Вертолёттун массасы учуунун башталышында же пландалган конуу убактысында, ошондой эле негизги конуу вертолёт үчүн аянтчасында жана каалаган резервдик вертолёт үчүн аянтчасында эч качан 16-КРАЭнин I бөлүгүндө көрсөтүлгөн үндүн тастыктамалоо талаптарына ылайык вертолёттун ылайык келүүсү көрсөтүлгөн максималдуу массадан ашпоого тийиш, эгер Жарандык авиация органы тарабынан белгилүү бир вертолёт аянтчаларында үндүн таасиринин көйгөйү жок болгон учурлар үчүн өзгөчө уруксат берилбесе.

149.        1-класстын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык аткарылган операциялар. Вертолёт учуунун башталышындагы чечим кабыл алуу чекитинде же андан мурда аныкталган критикалык кыймылдаткычтын иштен чыгышы учурунда учууну токтотуп, жеткиликтүү токтотулган учуу аймагында токтой алышы керек; ал эми чечим кабыл алуу чекитинде же андан кийин аныкталган критикалык кыймылдаткычтын иштен чыгышы учурунда учууну улантып, учуу траекториясы боюнча бардык тоскоолдуктардан коопсуз аралык менен өтүүнү камсыз кылышы керек, андан кийин вертолёт ушул Эрежелердин 5-бөлүмүнүн 206-пунктунун 3-параграфынын 1-пунктунда көрсөтүлгөн шарттарды сактай ала турган абалга жетиши керек.

150.        2-класстын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык аткарылган операциялар. Вертолёт DPATO чекитине жеткенден кийин кез келген учурда критикалык кыймылдаткычтын иштен чыгышы учурунда учууну улантып, учуу траекториясы боюнча бардык тоскоолдуктардан коопсуз аралык менен өтүүнү камсыз кылышы керек, андан кийин вертолёт ушул Эрежелердин 3-бөлүмүнүн 206-пунктунун 3-параграфынын 1-пунктунда көрсөтүлгөн шарттарды сактай ала турган абалга жетиши керек. Критикалык кыймылдаткыч DPATO чекитине жеткенге чейин иштен чыкса, вертолёт мажбурлап конууга аргасыз болот; бул учурда ушул Эрежелердин 3-бөлүмүнүн 190-пунктунун 1-параграфунда көрсөтүлгөн шарттар колдонулат.

151.        3-класстын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык аткарылган операциялар. Учуу траекториясынын каалаган чекитинде кыймылдаткычтын иштен чыгышы вертолётту мажбурлап конууга мажбурлайт; бул учурда ушул Эрежелердин 5-бөлүмүнүн 183-пунктунун 1-параграфунда көрсөтүлгөн шарттар колдонулат.

152.        1 жана 2-класстардын техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык операциялар. Вертолёт учуу этабынын кайсы бир учурунда маанилүү кыймылдаткычы иштен чыккан учурда, учуу учурунда кайсы бир учурда болбосун тиешелүү минималдуу абсолюттук бийиктиктен төмөн түшпөстөн, 1-класстын техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык операцияларды жүргүзүү шарттары же 2-класстын техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык операцияларды жүргүзүү шарттары аткарылган чекитке чейин учуусун уланта алат.

153.        3-класстын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык аткарылган операциялар. Вертолёт бардык кыймылдаткычтар иштеп турган учурда пландалган маршруту боюнча же пландаштырылган өзгөртүлгөн маршруттар боюнча учуп, учуу учурунда эч качан тиешелүү минималдуу абсолюттук бийиктиктен төмөн түшпөйт. Учуу траекториясынын каалаган чекитинде кыймылдаткыч иштен чыкса, вертолёт мажбурлап конууга мажбур болот; бул учурда ушул Эрежелердин 205-пунктунда көрсөтүлгөн шарттар колдонулат.

154.        1-класстын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык аткарылган операциялар. Конууга жакындаган этаптын каалаган чекитинде жана конууга чечим кабыл алуу чекитине чейин аныкталган критикалык кыймылдаткыч иштен чыкса, вертолёт максаттуу вертодромдо же каалаган резервдик вертодромдо, конууга кирүү траекториясы боюнча бардык тоскоолдуктардан өтүп, жеткиликтүү конуу дистанциясында конуп, токтой алат же экинчи айланып конууга чыгып, учуу траекториясы боюнча бардык тоскоолдуктардан коопсуз бийиктик запасын сактап учууну уланта алат, ал запа п. 208де көрсөтүлгөн менен барабар. Эгер иштен чыгуу конууга чечим кабыл алуу чекитинен кийин болуп жатса, вертолёт жеткиликтүү конуу дистанциясында конуп, токтой алат.

155.        2-класстын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык аткарылган операциялар. Критикалык кыймылдаткыч DPBL чекитине чейин иштен чыкса, вертолёт максаттуу вертодромдо же каалаган резервдик вертодромдо, конууга кирүү траекториясы боюнча бардык тоскоолдуктардан өтүп, жеткиликтүү конуу дистанциясында конуп, токтой алат же экинчи айланып конууга чыгып, учуу траекториясы боюнча бардык тоскоолдуктардан коопсуз аралык менен өтүүнү камсыздай алат, ал аралык п.209да көрсөтүлгөн менен барабар. Кыймылдаткыч DPBL чекитинен кийин иштен чыкса, вертолёт мажбурлап конууга аргасыз болот; бул учурда ушул Эрежелердин 205-пунктунда көрсөтүлгөн шарттар колдонулат.

156.        3-класстын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык аткарылган операциялар. Учуу траекториясынын каалаган чекитинде кыймылдаткычтын иштен чыгышы вертолётту мажбурлап конууга мажбурлайт; бул учурда ушул Эрежелердин 205-пунктунда көрсөтүлгөн шарттар колдонулат.

§ 3. Тоскоолдуктар жөнүндө малыматтар

157.        Эксплуатант Жарандык авиация органы тарабынан белгиленген учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдүн нормаларынын жоболорун сактоо менен учуунун башталышы, бийиктикти баштап көтөрүү, конууга кирүү жана конуу процедураларын иштеп чыгуу үчүн жеткиликтүү тоскоолдук тууралуу маалыматтарды колдонуп иштейт.

§ 4. ПВП боюнча атайын учуулардан тышкары, 3-класстын учуу-техникалык мүнөздөмөлөрүнө ылайык ПМУда аткарылган вертолёт операциялары үчүн кошумча талаптар

158.        3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык, жөнөкөй метеорологиялык шарттарда учуулар аймагында операциялар жүргүзүлүп жаткан, мүнөздөмөсү жарандык авиациянын тийиштүү органы тарабынан алгылыктуу деп табылган аймактардын үстүнөн гана аткарылат.

159.        3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык, жөнөкөй метеорологиялык шарттарда аткарылуучу вертолёттордын операцияларын бекитүүдө, Жарандык авиация органы вертолёттун аспаптар боюнча учуу эрежелерине (АУЭ) ылайыктуулугун камсыздоо жана 8 жана 6-КРАЭдин жоболорунда каралган учуулардын коопсуздугунун жалпы деңгээлин сактоо боюнча төмөнкүлөрдүн эсебинен чараларды көрөт:

а) кыймылдаткычтын ишенимдүүлүгү;

б) техникалык тейлөө жол жоболорун, эксплуатация тажрыйбасын жана экипаждын даярдоо программаларын эксплуатант тарабынан колдонулушу;

в) орнотулганган жабдуулардын.

160.        3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык, жөнөкөй метеорологиялык шарттарда (ЖМШ) операцияларды аткаруучу вертолёттордын эксплуатанттары кыймылдаткычтын абалын контролдоо программасына ээ болушат жана кыймылдаткычтарды контролдоо үчүн кыймылдаткычты жана вертолётты даярдоочулар тарабынан сунушталган жабдыктарды, системаларды жана эксплуатациялоо/техникалык тейлөө жол жоболорун колдонушат.

161.        Механикалык бузулуулардын келип чыгуусун минималдаштыруу максатында, 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык жөнөкөй метеорологиялык шарттарда (ЖМШ) операцияларды аткаруучу вертолёттор башкаруучу винтинин (руль винтинин) өткөргүч системасындагы титирөө (вибрация) деңгээлин контролдоону колдонууга тийиш.

6-Бап. Борттук аспаптар, жабдуулар жана учуу документациясы

162.        Вертолётты борттук байланыш жана навигациялык жабдуулар менен камсыз кылуу боюнча талаптар ушул эреже‑тартиптердин 7‑бөлүгүндө көрсөтүлгөн.

§ 1. Жалпы жоболор

163.        Учууга жарактуулук күбөлүгүн берүү үчүн минималдуу зарыл болгон жабдуулардан тышкары, зарыл болгон учурда вертолёттун бортунда төмөнкү пункттарда көрсөтүлгөн аспаптар, жабдуулар жана учуу документи жайгаштырылат же бар болот. Алар колдонулуучу вертолёттун түрүнө жана учуу шарттарына жараша аныкталат. Жабдуулар жана аспаптар, ошондой эле алардын орнотулушу каттоого алган мамлекет тарабынан бекитилет же макулдашылат.

164.        Вертолёттун бортунда эксплуатанттын тастыкамасынын расмий күбөлөндүрүлгөн көчүрмөсү жана вертолёттун ушул түрүнө тиешелүү жана аталган тастыктамага байланыштуу белгиленген эксплуатациялык спецификациялардын нускасы болууга тийиш. Тастыктама жана ага байланыштуу уруксаттар англис тилиндеги котормону камтыйт.

165.        Эксплуатанттын тастыктамасынын мазмунуна жана ага байланыштуу эксплуатациялык спецификацияларга тиешелүү жоболор ушул Эрежелердин 2-главасынын 2-параграфынын 37 жана 38-пункттарында келтирилген..

166.        Эксплуатант учууларды жүргүзүү боюнча колдонмого эксплуатант тарабынан бекитилген жабдуулардын минималдуу тизмесин (MEL) киргизет, ал вертолёттун командирине кандайдыр бир аспап, жабдуу же система иштен чыккан учурда, каалаган белгиленген пункттан учууну баштоо же улантуу мүмкүнчүлүгүн аныктоого мүмкүндүк берет. Жарандык авиация органы MEL вертолёттун катталган мамлекетте колдонулуучу учууга жарамдуулук талаптарына ылайык болуусуна таасир этпеши үчүн тийиштүү чараларды көрөт.

167.        Эгер эксплуатант минималдуу жабдуулар тизмесин (MEL) түзүү үчүн керектелген типтик минималдуу жабдуулар тизмеси (MMEL) жок болсо, анда белгилүү вертолёттун учуу эксплуатациясы боюнча колдонмоунда көрсөтүлгөн уруксат берилген бузулуулар жана иштен чыгуулардын тизмесин колдонууга уруксат берилет.

168.        Эксплуатант эксплуатациялык персонал жана командалык курам үчүн ар бир колдонулган вертолёттун учуу эксплуатациясы боюнча жетекчиликтин болушун камсыз кылат. Бул жетекчилик учурдагы, өзгөчө жана авариялык кырдаалдарда вертолётты эксплуатациялоодо жасала турган аракеттерди аныктайт. Жетекчилик вертолёттун системалары жана колдонулуучу контроль карталары жөнүндө маалыматты камтыйт. Жетекчиликтин түзүмү адам факторунун аспектилерин эске алат жана бардык учуу операциялары учурунда командалык курам үчүн жеткиликтүү болушу керек.

169.        Жарандык авиация органы менен эксплуатанттын мамлекетинин ортосунда 83 bis беренесинде каралган келишимге ылайык эксплуатациялануучу вертолёттун бортунда, аталган келишимдин кыскача сүрөттөмөсүнүн расмий күбөлөндүрүлгөн көчүрмөсү электрондук же басып чыгарылган түрдө болууга тийиш.

170.        Көзөмөлдү жүзөгө ашырууда, мисалы, перрондук текшерүүлөрдү жүргүзүү учурунда, келишимге ылайык эксплуатанттын мамлекетине өткөрүлүп берилүүчү функцияларды жана милдеттерди аныктоо үчүн Жарандык авиация органынын учуулардын коопсуздугу боюнча инспекторуна 83 bis беренесинде каралган келишимдин кыскача сүрөттөмөсү менен таанышууга мүмкүнчүлүк берилет.

171.        Келишимдин кыскача сүрөттөмөсү Жарандык авиация органы же эксплуатанттын мамлекети тарабынан ИКАО Кеңешинде каттоодон өткөрүү үчүн 83 bis беренесинде каралган келишим менен бирге ИКАОго жөнөтүлөт.

172.        ИКАО Кеңешинде катталган жана 83 bis беренесинде каралган келишим менен бирге жөнөтүлүүчү келишимдин кыскача сүрөттөмөсүндө ушул келишимдин колдонуу чөйрөсүнө кирген бардык аба кемелеринин тизмеси камтылат. Бирок, бортто сакталган расмий күбөлөндүрүлгөн көчүрмөдө ушул көчүрмө жайгашкан конкреттүү аба кемесин гана көрсөтүү зарыл.

§ 2. Бардык вертолёттор: бардык учуулар

173.        Вертолёт командалык курамына учуу траекториясын көзөмөлдөөгө, Эрежелер менен талап кылынган бардык манёврларды аткарууга жана күтүлгөн эксплуатациялык шарттарда аталган вертолётка тиешелүү эксплуатациялык чектөөлөрдү сактоого мүмкүндүк берген аспаптар менен жабдылат.

174.        Вертолёт жабдылат:

а) жеңил жеткиликтүү жерлерге жайгаштырылган зарыл медициналык каражаттар менен. Медициналык каражаттардын запасы төмөнкүлөрдү камтышы керек:

1.                 Биринчи жардам комплекти;

2.                 Эгер вертолётта кабиналык курам учуу команданын мүчөлөрү катары ташылууга тийиш болсо, кабина курамы тарабынан колдонулуучу универсалдуу профилактикалык комплект. Бул комплект кабина курамына болжолдонгон инфекциялык оорулар же дене суюктуктарына байланыштуу оорунун алдын алуу үчүн жардам көрсөтүүгө арналган.

б) пайдалануу учурунда вертолёттун ичинде уулуу газдардын кооптуу концентрациясын жаратпай турган типтеги кол өрт өчүргүчтөр менен жабдылат. Кеминде бирден өрт өчүргүч төмөнкү жерлерге орнотулат:

1.                 учуу экипажынын кабинасында; жана

2.                 учуу экипажынын кабинасынан бөлүнгөн жана ага экипаж мүчөлөрүнүн түз кирүү мүмкүнчүлүгү жок болгон ар бир жүргүнчүлөр салонунда;

3.                 Жарандык авиация органы тарабынан аныкталган ар бир адам үчүн отургуч же уктоочу орун менен;

4.                 ар бир отургучта белдик коопсуздук куру жана ар бир уктоочу орунда чектөөчү курлар менен.

5.                 учуу экипажынын ар бир отургучунда бекемдөөчү системалар менен, учкучтун ар бир креслосундагы байлап кармоочу система кескин тормоздоо учурунда пилоттун тулку боюнун кыймылын автоматтык түрдө чектөөчү түзүлүштү камтыйт.

175.        Кош башкаруу каралган учурларда, ар бир учкуч отургучундагы жабдуу системасы жумушчу жөндөмдүүлүгүн жоготкон учурда отургучта отурган адамдын вертолётты башкарууга тоскоолдук кылышына жол бербеген жогорку денени бекитүүчү түзүлүштү камтышы керек.

176.        Конструкциясына жараша, бул максат үчүн инерциялык барабандуу түзүлүштөгү бекитүүчү (кулпулоочу) механизм жетиштүү болот.

177.        Байлап кармоочу система ийиндик курларды жана белдик курун камтыйт, алар өзүнчө да колдонулушу мүмкүн.

178.        Жүргүнчүлөргө төмөнкү маалыматтарды жана көрсөтмөлөрдү билдирүүнү камсыз кылуучу каражаттар менен:

1.                 коопсуздук курун же байлап кармоочу системаларды качан тагынуу зарыл экендиги жөнүндө;

2.                 эгер вертолётта кычкылтек жабдуусу каралган болсо, кантип жана качан колдонуу керектиги;

3.                 качан тамеки чегүүдөн кармануу зарыл экендиги жөнүндө ;

4.                 эгер вертолётта каралган болсо, куткаруучу жилет же окшош жеке кайык каражаттары кайда жайгашкандыгы жана кантип колдонуу керектиги;

5.                 авариялык чыгуу жолдору кайда жайгашкандыгы жана алар кантип ачыла тургандыгы жөнүндө.

179.        Эгерде сактоочу предохранителдер колдонулса, учуу учурунда жеткиликтүү жайларда жайгашкан предохранителдерди алмаштыруу үчүн тиешелүү өлчөмдөгү запастагы электр предохранителдер менен камсыз кылынууга тийиш.

180.        Ар бир вертолётта, жекече учууга жарамдуулук жөнүндө күбөлүгү 2011-жылдын 31-декабрында же андан кийин биринчи жолу берилген болсо, дааратканада сүлгү, кагаз жана таштандылар үчүн таштанды чакасына (урнасына) орнотулган өрт өчүрүүчү интеграцияланган система колдонгон бардык курамдык заттар, ошондой эле жекече учууга жарамдуулук жөнүндө күбөлүгү 2016-жылдын 31-декабрында же андан кийин биринчи жолу берилген болсо, колго көтөрүп жүрүүчү өрт өчүргүчтөрдө колдонулган өрт өчүрүүчү курамдык заттар төмөнкү талаптарга жооп берүүгө тийиш:

а) Жарандык авиация органы тарабынан колдонулган минималдуу талап кылынган мүнөздөмөлөргө жооп берет;

б) 1987-жылдагы Озон катмарын бузган заттар боюнча Монреаль протоколунда көрсөтүлгөн заттардын түрлөрүнө кирбеши керек, бул Монреаль протоколу боюнча Озон катмарын бузган заттарга арналган колдонмодо баяндалгандай..

181.        Вертолёттун бортунда төмөнкүлөр болушу керек:

a) ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 3-параграфынын 60–62-пункттарында көрсөтүлгөн учуу өндүрүшү боюнча Колдонмо же анын учуу жүргүзүүгө тиешелүү бөлүктөрү;

б) вертолёттун учуу боюнча Колдонмосу же башка документтер, анда ушул Эрежелердин 5-бөлүмүнүн жоболорун колдонуу үчүн талап кылынган учуу-техникалык мүнөздөмөлөр же вертолётты учууга жарактуулук күбөлүгүнө ылайык эксплуатациялоо үчүн зарыл болгон башка маалыматтар камтылган (эгер бул маалыматтар учуу өндүрүшү боюнча жетекчиликте жок болсо);

в) такталган жана пайдаланууга ыңгайлуу карталар, алар пландалган учуунун маршруту жана негизги маршруттан четтөө зарыл болгон учурда колдонулушу мүмкүн болгон бардык альтернативдүү маршруттарды камтууга тийиш.

182.        Эгер вертолётта куткаруу кызматтары тарабынан кырсык учурунда фюзеляжды ачууга ылайыктуу жерлер белгиленсе, анда бул жерлер төмөндө көрсөтүлгөндөй белгиленет (караңыз: 1-сүрөт). Белгилөөчү белгилер кызыл же сары боёк менен чийилет жана зарыл болгон учурда айлана-чөйрөдөн айырмаланышы үчүн ак сызык менен курчалат.

183.        Эгер бурчтук белгилердин ортосундагы аралык 2 метрден ашса, алардын ортосуна өлчөмү 9×3 сантиметр болгон кошумча сызыктар түшүрүлөт. Мында ар кандай эки кошуна белгиленген чекиттин ортосундагы аралык 2 метрден ашпоого тийиш.

184.        Бул Стандарт бардык вертолётторда фюзеляжды авариялык ачуу үчүн орундар каралышы керектигин билдирбейт.

1-сүрөт. Фюзеляжды авариялык ачуу орундарынын белгилениши (маркировкасы)

§ 3. Борттук жазгычтар (самописцы)

185.        Соккуга туруктуу борттук жазгычтар төмөнкү системалардын биринен же бир нечесинен турушу мүмкүн:

- учуу маалыматтарын жазуучу түзүлүш (FDR),

- борттук үндү жазуучу түзүлүш (CVR),

- визуалдык кырдаалды жазуучу түзүлүш (AIR)

- жана/же маалымат берилиш линиясын жазуучу түзүлүш (DLR).

186.        Кээде визуалдык кырдаал же маалымат линиясы боюнча маалыматтар CVR же FDR аркылуу жазылышы мүмкүн.

187.        Комбинацияланган өзү жазгычтар (FDR/CVR) вертолётторды борттук жазгычтар менен жабдуу боюнча ушул Авиациялык эрежелерде көрсөтүлгөн талаптарды аткаруу максатында колдонулат.

188.        Борттук жазгычтарга байланыштуу кенен көрсөтмөлүү материалдар ушул Эрежелердин 4-тиркемесинде келтирилген.

189.        Жеңилдетилген борттук жазгычтар төмөнкү системалардын биринен же бир нечесинен турушу мүмкүн:

- борттук маалыматтарды каттоо системасы (ADRS),

- экипаж кабинасындагы үн абалын каттоо системасы (CARS),

- борттук визуалдык кырдаалды каттоо системасы (AIRS)

- маалымат берилиш линиясын каттоо системасы (DLRS).

190.        Визуалдык кырдаал жана маалымат линиясы боюнча маалыматтар кээде CARS же ADRS аркылуу жазылышы мүмкүн.

191.        2016-жылдын 1-январына чейин типтүү тастыктама үчүн арыздар берилген вертолёттордын учуу жазгычтарына карата колдонулуучу техникалык талаптарды EUROCAE ED-112, ED-56A, ED-55 "Минималдуу эксплуатациялык көрсөткүчтөрдүн стандарттары (MOPS)" документтеринен же мурунку ушул сыяктуу башка документтерден таанышууга болот.

192.        2016-жылдын 1-январынан тартып же андан кийинки мөөнөттө типтүү тастыктама алууга арыз берилген вертолёттордын борттук жазгычтарына карата колдонулуучу техникалык талаптар EUROCAE ED-112A документинде — «Минималдуу эксплуатациялык мүнөздөмөлөрдүн стандарттары (MOPS)» же ага барабар башка документтерде көрсөтүлгөн талаптарга ылайык аныкталат.

193.        Максималдуу учуу салмагы 3175 кг дан ашкан жана жекече учууга жарамдуулук тастыктамасы алгач 2016-жылдын 1-январына же андан кийин берилген, тастыктамаланган бардык вертолёттор FDR менен жабдылышы керек, ал FDR Кошумча 4-төмөгү А4-1 таблицасында көрсөтүлгөн эң аз дегенде 48 параметрди каттоого алат.

194.        Бардык вертолёттор, максималдуу учуп көтөрүлүүчү массасы 7000 кг ашкан же 19дан ашуун жүргүнчү орду бар, тастыктамаланган жана жеке учууга жарактуулук күбөлүгү биринчи жолу 1989-жылдын 1-январында же андан кийин берилген болсо, IV түрүндөгү FDR менен жабдылышы керек.

195.        Бардык вертолёттор, максималдуу учуп көтөрүлүүчү массасы 3175 кг ашып, тастыктамаланган, 7000 кг чейин (кошо алганда), жана жеке учууга жарактуулук күбөлүгү биринчи жолу 1989-жылдын 1-январында же андан кийин берилген болсо, V түрүндөгү FDR менен жабдылышы зарыл.

196.        Бардык газтурбиналуу вертолёттор, тастыктамаланган максималдуу учуп көтөрүлүүчү массасы 2250 кг ашып, 3175 кг чейин (кошо алганда) болгон, жана типтик тастыктама алуу үчүн арыз 2018-жылдын 1-январында же андан кийин берилген болсо, төмөнкү жабдуулардын бири менен жабдылууга тийиш:

a) FDR, ал эң аз дегенде алгачкы 48 параметрди каттоого алат; же б) С классындагы AIR (визуалдык абалды каттоочу система) же болбосо AIRS, учкучтун (пилоттун) дисплейинде көрсөтүлгөн учуу траекториясынын жана ылдамдыктын параметрлерин каттай алган; же в) ADRS (борттук маалыматтарды каттоо системасы), 4-тиркеменин A4-1 таблицасында көрсөтүлгөн алгачкы 7 параметрин каттай алган.

197.        Бардык вертолёттор, учууга жарамдуулук тастыктамасы биринчи жолу 2018-жылдын 1-январында же андан кийин берилген, максималдуу тастыкталган учуп чыгуу салмагы 3175 кг же андан аз болгон бардык вертолёттор төмөнкүлөр менен жабдылышы керек:

a) FDR, кошумча 4төгү А4-1 таблицада көрсөтүлгөн параметрлердин ичинен жок дегенде алгачкы 48 параметрди каттоого (жазууга) тийиш болгон; же б) С классындагы AIR (визуалдык абалды каттоочу система) же AIRS, учкучтун (пилоттун) дисплейинде көрсөтүлгөн учуу траекториясынын жана ылдамдыктын параметрлерин каттай алган; же

в) ADRS (борттук маалыматтарды каттоо системасы), ал кошумча 4төгү А4-1 таблицада көрсөтүлгөн алгачкы 7 параметрди каттоого (жазууга) тийиш.

198.        Тастыктамаланган, максималдуу учуп көтөрүлүү массасы 3175 кгдан ашкан бардык вертолёттор, типтүү тастыктамасын алуу үчүн арызы 2023-жылдын 1-январында же андан кийин Келишим түзүүчү мамлекетке берилген болсо, кошумча 4төгү А4-1 таблицада көрсөтүлгөн жок дегенде алгачкы 53 параметрди каттоого жөндөмдүү FDR менен жабдылышы керек.

199.        Тастыктамаланган, максималдуу учуп көтөрүлүү массасы 3175 кгдан ашкан бардык вертолёттор, учууга жарамдуулук боюнча жеке тастыктамалары биринчи жолу 2023-жылдын 1-январында же андан кийин берилген болсо, Тиркеме 4төгү А4-1 таблицада көрсөтүлгөн жок дегенде алгачкы 53 параметрди каттоого жөндөмдүү FDR менен жабдылышы зарыл.

200.        FDR, ADRS, AIR же AIRS фольгага механикалык жазууну, жыштыктык модуляция (ЧМ) ыкмасы менен каттоону, фотоплёнкага же магниттик плёнкага жазууну колдонбойт.

201.        Бардык FDR (учуу маалыматтарын жазгычтар) өздөрүнүн иштөөсүнүн акыркы 10 саатынан кем эмес убакыттын ичинде катталган маалыматты сакташат.

202.        Максималдуу тастыкталган учуу салмагы 7000 кгдан ашкан бардык вертолёттор CVR менен жабдылышы керек. Эгерде вертолёт FDR менен жабдылган эмес болсо, CVRде кеминде негизги көтөрүүчү винттин айлануу ылдамдыгы катталууга тийиш.

203.        1987-жылдын 1-январынан тартып же андан кийин жеке учууга жарамдуулук тастыктамалары берилген, тастыктамаланган максималдуу учуу массасы 3175 кг ашкан бардык вертолёттор ​​CVR менен жабдылышы керек. Эгерде вертолёт FDR менен жабдылган эмес болсо, CVRде кеминде негизги көтөрүүчү винттин айлануу ылдамдыгы катталууга тийиш.

204.        CVR жана CARS магниттик лентага же зымга жазууну колдонбойт.

205.        CVR менен жабдылышы талап кылынган бардык вертолёттор, анын иштөөсүнүн акыркы 2 саатынан кем эмес убакыттын ичинде жазылган маалыматты сактай алуучу CVR менен жабдылат.

206.        Жеке учууга жарамдуулук күбөлүктөрү биринчи жолу 2016-жылдын 1-январында же андан кийин берилген бардык вертолётторда маалыматтарды берүү үчүн CVR орнотуу каралат, мындай байланыш линиясы боюнча берилүүчү билдирүүлөр борттук өзү жазгыч тарабынан катталат.

207.        Жеке учууга жарамдуулук сертификаттары биринчи жолу 2016-жылдын 1-январына чейин берилген, CVR орнотуу каралган жана 2016-жылдын 1-январында же андан кийин модификацияланган бардык вертолётторда мындай байланыш линиясы боюнча берилүүчү билдирүүлөр соккуга туруктуу борттук өзү жазгыч тарабынан катталат; маалыматтарды берүү линиясы боюнча орнотулган байланыш жабдуусу биринчи жолу 2016-жылдын 1-январына чейин бекитилген аба кемесинин тибинин конструкциясына же модификациясына ылайык келген учурлар буга кирбейт.

208.        Жеке учууга жарамдуулук тастыктамалары биринчи жолу 2016-жылдын 1-январына чейин берилген, CVR орнотуу каралган жана 4-кошумчанын 5.1.2-пунктунда аталган маалыматтарды берүү линиясы боюнча байланыштын кандайдыр бир түрлөрүн колдонуу максатында 2016-жылдын 1-январында же андан кийин модификацияланган бардык вертолётторда, мындай байланыш линиясы боюнча берилүүчү билдирүүлөрдү соккуга туруктуу борттук өзү жазгыч менен каттоо сунушталат.

209.        Жазуунун минималдуу узактыгы CVRдагы жазуунун узактыгына барабар.

210.        Маалыматтарды берүү линиясынын жазууларын экипаж кабинасындагы үндөрдүн жазуулары менен өз ара байланыштыруу (корреляциялоо) мүмкүнчүлүгү камсыз кылынат.

211.        Борттук өзү жазгычтар катталган маалыматтарды сактоону, калыбына келтирүүнү жана чечмелөөнү камсыз кылуу максатында, жазууну максималдуу түрдө иш жүзүндө коргоо үчүн конструкцияланат, жайгаштырылат жана орнотулат. Борттук өзү жазгычтар соккуга туруктуулук жана өрткө каршы коргонуу боюнча белгиленген техникалык талаптарга жооп беришет.

212.        Борттук өзү жазгычтар учуу убактысынын ичинде өчүрүлбөйт.

213.        Борттук өзү жазгычтардын жазууларын сактап калуу үчүн, алар кырсыктан же инциденттен кийин учуу убактысы аяктаганда өчүрүлөт. 13-КРАЭнин талаптарында каралгандай, жазууларды алуу жол жобосу аткарылганга чейин борттук өзү жазгычтар кайра иштетилбейт.

214.        Вертолёттун бортундагы өзү жазгыч тарабынан жасалган жазууларды алып коюу зарылдыгы, кырсыктын олуттуулугун жана анын жагдайларын, анын ичинде эксплуатациялоо үчүн кесепеттерин эске алуу менен, иликтөө жүргүзүлүп жаткан мамлекеттин ыйгарым укуктуу органы тарабынан аныкталат.

215.        Борттук өзү жазгычтардын жазууларын сактап калуу боюнча эксплуатанттын жоопкерчилиги жөнүндө жоболор 9-главанын пункттарында камтылган.

216.        Өзү жазгычтардын эксплуатациялык жарамдуулугун сакталышын камсыз кылуу максатында, пайдалануу (эксплуатациялоо) процессинде борттук өзү жазгычтар системаларынын жазууларын текшерүү жана баалоо жүргүзүлөт.

217.        Борттук өзү жазгычтар системаларын кароо процедуралары 25-главада келтирилген.

218.        Талаптарга ылайык, эксплуатанттар тарабынан авиациялык кырсыктарды иликтөө боюнча ыйгарым укуктуу органдарга берилүүчү FDR (учуу маалыматтарын жазгыч) параметрлерине тиешелүү документация электрондук форматта болууга жана тармактык спецификацияларды эске алууга тийиш.

§ 4. Күндүз жана түнкү ПВП жана ППП учууларын аткаруу үчүн приборлор жана жабдуулар

219.        Ушул Эрежелердин 6-бөлүмүнүн 4-параграфындагы 271, 272 жана 273-пункттарында көрсөтүлгөн пилотаждык аспаптарга коюлган талаптар аспаптардын же электрондук дисплейлердин айкалышын колдонуу жолу менен камсыздалат.

220.        ПВП боюнча күндүз учууларды аткаруучу бардык вертолёттор жабдылышы керек:

а) Магниттик компас;

б) Секунд, мүнөт жана сааттарды көрсөтүүчү так хронометр;

в) Так барометрдик бийиктикти көрсөткүч;

г) Аба ылдамдыгын көрсөткүч;

д) Космоско багытталган абал көрсөткүч (авиагоризонт);

е) Граждандык авиация органы тарабынан талап кылынган кошумча приборлор же жабдуулар.

221.        ПВП боюнча түнкү учууларды аткаруучу бардык вертолёттор жабдылышы керек:

а) Ушул Эрежелердин 6-главасынын 4-параграфынын 272-пунктунда көрсөтүлгөн жабдуулар менен;

б) Ар бир каралган учкуч үчүн мейкиндиктеги абалды көрсөткүч (авиагоризонт) жана бир кошумча мейкиндиктеги абалды көрсөткүч менен;

в) Тайгалануу көрсөткүчү (указатель скольжения);

г) Багыт көрсөткүчү (гирокомпас);

д) Вертикалдуу көтөрүлүү жана түшүү ылдамдыгынын көрсөткүчү;

е) Жарандык авиация органы тарабынан белгиленгендей, мындай кошумча приборлор же жабдуулар менен, ошондой эле төмөнкү жарыктар менен.

ё) Учуп жаткан же вертолёт үчүн аянтчадагы турган аба кемелери үчүн 2-КРАЭ тарабынан талап кылынган жарыктар менен;

ж) эки конуу чырактары, конуу чырактарынын бири жок дегенде вертикалдык тегиздикте башкарылма болушу керек;

з) вертолёттун коопсуз иштөөсү үчүн маанилүү болгон жана учуу экипажы тарабынан колдонулган бардык шаймандар жана жабдуулар үчүн жарыктандыруу;

и) бардык жүргүнчүлөр салонундагы чырактар;

й) ар бир экипаж мүчөсүнүн жумушчу ордундагы кол чырак (фонарь) менен;

к) Конуу чырактарынын бири, жок дегенде вертикалдык тегиздикте башкарылуучу болуусу керек;

222.        ППП боюнча учууларды аткарууда же бир же бир нече пилотаждык аспаптарды колдонбостон вертолёттун керектүү мейкиндиктеги абалын сактоо мүмкүн болбогон учурларда, бардык вертолёттор төмөнкүлөр менен жабдылат:

а) Магниттик компас;

б) Саат, мүнөт жана секунддарды көрсөтүүчү так хронометр;

в) Эки так барометрдик бийиктикти көрсөткүч;

г) Конденсациядан же муз болуп тоңуудан улам бузулуусунун алдын алуучу түзүлүш менен жабдылган аба ылдамдыгын көрсөтүүчү система;

д) Тайгалануу көрсөткүчү (указатель скольжения) ;

е) Ар бир каралган учкуч үчүн мейкиндик абалын көрсөтүүчү көрсөткүч (авиагоризонт) жана кошумча бир мейкиндик абалын көрсөтүүчү көрсөткүч менен;

ё) Багыт көрсөткүч (гирокомпас);

ж) Багыт көрсөткүч (Гироскоптук) аспабынын электр менен камсыздалышы жетиштүү экенин көрсөтүүчү түзүлүш;

з) Экипаж кабинасына орнотулган тышкы абанын температурасынын көрсөткүчү менен;

и) Вертикалдуу көтөрүлүү жана түшүү ылдамдыгынын көрсөткүчү менен;

й) Стабилизация системасы, эгер тастыктамалоо органы вертолёт өзүнүн конструкциялык өзгөчөлүктөрүнө ылайык туруктуулукка ээ деп ишенсе, колдонулбайт;

к) Тиешелүү полномочный орган тарабынан талап кылынган кошумча приборлор же жабдуулар;

13) Түнкү учууларда ушул Эрежелердин 6-бөлүмүнүн 4-параграфындагы 272-пункттун ё–к пунктчаларында жана 273-пункттун к пунктчасында көрсөтүлгөн жарыктар менен.

223.        ППП эрежелери боюнча иштеген бардык вертолёттор ​​негизги электр менен камсыздоо системасынан көз карандысыз авариялык кубат булагы менен жабдылган, ал вертолёттун мейкиндиктеги абалын (жасалма горизонт) көрсөткөн аспаптын иштешин жана жарыктандырылышын камсыз кылат, ал учкуч-командирге даана көрүнүп турат, кеминде 30 мүнөт бою иштейт. Авариялык кубат булагы негизги электр менен камсыздоо системасы толугу менен иштен чыккандан кийин автоматтык түрдө ишке киргизилет жана аспап панелинде вертолёттун жасалма горизонту(лары) авариялык кубат булагынан иштеп жатканы так көрсөтүлүшү керек..

224.        ППП боюнча учууларды аткарууда тастыктамаланган максималдуу учуу салмагы 3175 кг ашкан же жүргүнчүлөр үчүн орундуктарынын максималдуу саны 9дан көп болгон вертолёт учуу багытындагы жердин рельефине баа берүү функциясы бар жерге жакындагандыгы тууралуу эскертүү системасы менен жабдылууга тийиш.

§ 5. Бардык вертолёттор: суу бетинде учуулар

225.        Суу мейкиндигинин үстүндө учууларды аткаруу үчүн арналган бардык вертолёттор, вертолёттун сууга коопсуз конушун камсыз кылуу максатында, туруктуу иштөөчү же тез жайылуучу калкыма каражаттар (плавучие средства) менен жабдылат:

а) деңиз операцияларын же эксплуатанттын мамлекети тарабынан каралган суу үстүндөгү башка операцияларды аткарууда; же

б) 1- же 2-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операцияларды аткарууда, кургактыктан номиналдык крейсердик ылдамдык менен 10 мүнөттөн ашык учуу аралыгындагы суу мейкиндигинин үстүндө жагымсыз кырдаалда учууну аткарууда;

226.        Жагымсыз (кооптуу) кырдаалда учууларды аткарууда сууга коопсуз аргасыз конууну ишке ашыруу үчүн, вертолёт сууга конууга ылайыкталып жасалышы же сууга аргасыз конууга тийиштүү талаптарга ылайык тастыктамаланышы керек; же

а) Калкыма каражаттар менен жабдуу талап кылынган аралыкты карап жатканда, Жарандык авиация органы вертолётты тастыктамалоо стандарттарын эске алууга тийиш.

б) 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операцияларды аткарууда, кургактыктан пландоо режиминдеги учуунун чектүү аралыгынан же сууга коопсуз аргасыз конуу аралыгынан ашкан аралыкта суу мейкиндигинин үстүндө учууну аткарууда.

§ 6. Бардык вертолёттор: кургактыктын атайын белгиленген райондорунун үстүнөн учуулар

227.        Издөө жана куткаруу иштерин жүргүзүү өзгөчө кыйынчылыктарга дуушар болгон жер аймактары катары, тийиштүү мамлекет тарабынан белгиленген кургактыктагы аймактардын үстүнөн учууларды аткарууда, вертолёттор учуп өтүүчү аймактын шарттарына ылайыктуу болгон сигнал берүүчү түзүлүштөр жана авариялык-куткаруу жабдуулары (адамдардын жашоосун камсыз кылуу каражаттарын кошо алганда) менен жабдылат.

§ 7. Авариялык берүүчү түзүлүш (ELT)

228.        1 жана 2-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операцияларды аткарган бардык вертолёттор кеминде бир автоматтык ELT менен жабдылууга тийиш, ал эми ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 10-параграфындагы 275-пунктунун 1-а) пунктчасында көрсөтүлгөндөй суу мейкиндигинин үстүндө учууларды аткарууда — бир автоматтык ELT жана куткаруу плот же куткаруу жилетин орнотуу үчүн арналган бир ELT(S) менен жабдылууга тийиш.

229.        3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операцияларды аткарган бардык вертолёттор кеминде бир автоматтык ELT менен жабдылууга тийиш, ал эми ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 10-параграфындагы 275-пунктунун 1-б) пунктчасында көрсөтүлгөндөй суу мейкиндигинин үстүндө учууларды аткарууда — бир автоматтык ELT жана куткаруу плотун же куткаруу жилетин орнотуу үчүн арналган бир ELT(S) менен жабдылууга тийиш.

230.        Ушул Эрежелердин 4-главасынын 14-параграфынын 289, 290-пунктунун талаптарына ылайык бортко орнотулуучу ELT жабдуулары 10-КРАЭнин (Авиациялык эрежелердин жана талаптардын) тийиштүү жоболоруна ылайык иштейт.

231.        Аба кемесиндеги жана ага байланыштуу жашоону камсыздоочу түзүлүштөгү ELTлердин санын, түрүн жана жайгаштырылышын туура тандоо, издөө жана куткаруу үчүн өзгөчө кыйын болгон аймактарды кошо алганда, суу же кургактыктын үстүндө учуп бараткан аба кемеси менен байланышкан кырсык болгон учурда ELT жайгаштыруунун эң жогорку ыктымалдуулугун камсыз кылат. Өткөргүч түзүлүштөрдү жайгаштыруу алардын зыяндан жана өрттөн оптималдуу корголушун камсыз кылууда маанилүү фактор болуп саналат. Автоматтык туруктуу ELTлер үчүн башкаруу жана активдештирүү түзүлүштөрүн (активдештирүүнү көзөмөлдөөчү түзүлүштөр) жайгаштыруу жана аларга байланыштуу иштөө жол жоболору да кокусунан активдештирүүнү тез аныктоо жана экипаж мүчөлөрү тарабынан ыңгайлуу кол менен активдештирүү зарылдыгын эске алуу менен аныкталат.

§ 8. Бардык вертолёттор: бийиктикте учуулар

232.        Текстте стандарттык атмосферада абсолюттук бийиктиктин мааниси колдонулат, ал болжол менен төмөнкү өлчөмгө туура келет:

233.        Абсолюттук бийиктиктеги атмосфералык басым 700 гПа дан төмөн болгон шарттарда учууга арналган вертолёттордын учкучтар жана жүргүнчүлөр үчүн кабиналары кычкылтек сактоо жана берүүчү жабдуулар менен жабдылышы керек. Кычкылтектин запасы ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 20-параграфынын 133-пунктуна ылайык учакта болушу зарыл.

234.        Абсолюттук бийиктиктеги атмосфералык басым 700 гПа дан төмөн болгон шарттарда учууга арналган, бирок учкучтар жана жүргүнчүлөр үчүн кабиналарындагы басымды 700 гПа дан жогору деңгээлде кармап туруучу системалар менен жабдылган вертолёттор да, ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 20-параграфынын 134-пунктуна ылайык, кычкылтек сактоо жана берүүчү жабдуулар менен жабдылышы жана тиешелүү кычкылтек кору (запасы) бортто болушу керек.

235.        Абсолюттук бийиктиктеги атмосфералык басым 376 гПа дан төмөн болгон шарттарда учууга арналган же болбосо 376 гПа дан жогору абсолюттук бийиктиктерде учкан учурда 4 мүнөттүн ичинде 620 гПа басым деңгээлине чейин коопсуз төмөндөй албай турган вертолёттор (эгер мындай вертолётторга учууга жарактуулук күбөлүгү 1998-жылдын 9-ноябрында же андан кийин берилген болсо), 4-бөлүмдүн 20-параграфынын 134-пунктунун талаптарына ылайык автоматтык түрдө ишке кирүүчү кычкылтек менен камсыздоо жабдуулары менен жабдылышы керек. Кычкылтек приборлорунун жалпы саны жүргүнчүлөр жана кабиналык экипаж үчүн орундардын санынан кеминде 10% га көп болушу шарт.

236.        Абсолюттук бийиктиктеги атмосфералык басым 376 гПа дан төмөн болгон шарттарда учууга арналган же болбосо 376 гПа дан жогору абсолюттук бийиктиктерде учкан учурда 4 мүнөттүн ичинде 620 гПа басым деңгээлине чейинки абсолюттук бийиктикке коопсуз төмөндөй албай турган жана учууга жарактуулук боюнча жеке күбөлүгү 1998-жылдын 9-ноябрына чейин берилген вертолёттор, ушул Эрежелердин 4-бөлүмүнүн 20-параграфынын 134-пунктунун талаптарына ылайык автоматтык түрдө ишке кирүүчү кычкылтек менен камсыз кылуучу жабдуулар менен жабдылышы керек. Кычкылтек аспаптарынын жалпы саны жүргүнчүлөр жана кабиналык экипаж үчүн орундардын санынан кеминде 10 % га көп болушу шарт.

§ 9. Бардык вертолёттор: муз пайда болгон шарттардагы учуулар

237.        Бардык вертолёттор, учуу учурунда муз пайда болуучу же муз пайда болуу ыктымалдыгы бар шарттарда пайдаланылган учурда, белгиленген талаптарга жооп берген туруктуу жана/же мезгил-мезгили менен иштөөчү музга каршы жабдуулар менен жабдылышы керек.

§ 10. Жүргүнчү ташуучу вертолёттор: өзгөчө аба ырайы кубулуштарын аныктоо

238.        Жүргүнчүлөрдү ташууну аткаруучу вертолёттор, эгерде алар маршрут боюнча күн күркүрөөсү же башка потенциалдуу кооптуу аба ырайы шарттарына туш келүү мүмкүн болгон аймактарда эксплуатацияланса жана ал шарттар түнкүсүн же приборлор боюнча учуунун метеорологикалык шарттарында (ПМУ) байкала турган болсо, метеорологиялык радиолокатор же аба ырайынын өзгөчө кубулуштарын аныктоочу башка жабдуулар менен жабдылууга тийиш.

§ 11. Үн деңгээли боюнча 16-КРАЭнин I томунун жоболоруна шайкеш келүүгө тийиш болгон бардык вертолёттор

239.        Үн боюнча 16-КРАЭнин I томунун жоболоруна ылайык келүүгө тийиш болгон ар бир вертолёттун бортунда вертолёттун үнгө тастыктамалангандыгын тастыктаган документ болот. Жарандык авиация органы тарабынан берилген вертолёттун үнгө (шумга) тастыктамасы англис тилине которулган текстти камтыйт.

240.        Тастыктоочу маалыматтар Жарандык авиация органы тарабынан16-КРАЭнин I томунун жоболоруна ылайык берилген вертолёттун үн денгээли боюнча тастыктамасында камтылат.

§ 12. Жүргүнчү ташуучу вертолёттордагы кабиналык экипаж мүчөлөрүнүн орундук жайгашуусу

241.        Бардык вертолёттор ар бир кабина экипажынын мүчөсү үчүн учуу багыты боюнча алдыга же артка каратылган (вертолёттун узундук огуна карата 15° чейинки бурчта), коопсуздук куру (байлоо системасы) менен жабдылган отургучтар менен камсыз кылынат. Бул отургучтар авариялык эвакуациялоо учурунда белгиленген иш-аракеттерди аткарууга жооптуу болгон кызматкерлер үчүн каралган.

242.        Ушул Эрежелердин 4-главасынын 3-пунктунун 228-пунктунун, в) пунктчасынын жоболоруна ылайык, кабина экипажынын ар бир кошумча мүчөсүнүн колдонуусу үчүн отургучтар жана коопсуздук курлары каралышы керек.

243.        Кур системасына ийин боолору жана бел кур кирет, алар да өзүнчө колдонулат.

244.        Кабина экипажынын мүчөлөрүнүн орундары ылдый (полдун) деңгээлиндеги авариялык чыгуулардын жана каттоочу мамлекет тарабынан авариялык эвакуациялоо үчүн каралган башка авариялык чыгуулардын жанында жайгаштырылат.

§ 13. Барометрдик бийиктик боюнча маалымат жөнөтүүчү кабыл алып жооп бергич (приёмоответчик) менен жабдылышы керек болгон вертолёттор

245.        Тийиштүү ыйгарым укуктуу орган тарабынан башкача уруксат берилген учурларды кошпогондо, бардык вертолёттор барометрдик бийиктик жөнүндө маалыматтарды берүүчү жана 10-КРАЭнин жоболоруна ылайык иштеген жооп бергич (транспондер) менен жабдылат.

246.        247. Бул жобонун максаты — абада кагылышууларды алдын алуу борттук системаларынын (БСПС) натыйжалуулугун камсыз кылуу, ошондой эле аба кыймылын тейлөөнүн эффективдүүлүгүн жогорулатуу болуп саналат. Ошондой эле барометриялык бийиктик жөнүндө маалыматтарды берүүчү транспондерлер менен жабдылбаган аба кемелери учууларды аткарууда борттук кагылышууларды эскертүү системалары менен жабдылган аба кемелери колдонгон аба мейкиндигине кирбөөсүн камсыз кылуу максаты көздөлөт.

§ 14. Микрофондор

247.        Өзүнүн кызматтык милдеттерин аткаруу үчүн кабинада болууга тийиш болгон учуу экипажынын бардык мүчөлөрү байланышты багытталган микрофондорду же ларингофондорду колдонуу менен жүргүзүшөт.

§ 15. Вибрация (титирөө) деңгээлин көзөмөлдөө системасы

248.        Тастыктамаланган максималдуу учуу салмагы 3175 кг-дан ашкан же жүргүнчүлөр үчүн орундуктарынын максималдуу саны 9-дан көп болгон вертолёт титирөө деңгээлин көзөмөлдөө тутуму (вибрацияны көзөмөлдөө системасы) менен жабдылышы керек .

§ 16. Автоматтык конуу тутумдары (системалары), коллиматордук индикаторлор (HUD) же эквиваленттүү индикаторлор, кеңейтилген визуалдаштыруу мүмкүнчүлүктөрү бар техникалык көрүү тутумдары (EVS), синтезделген визуалдаштыруу тутумдары (SVS) жана/же айкалыштырылган визуалдаштыруу тутумдары (CVS) менен жабдылган вертолёттор

249.        Вертолёттор автоматтык конуу системалары, HUD же барабар көрсөткүчтөр, EVS, SVS же CVS системалары, же мындай системалардын гибриддик комбинациялары менен жабдылган учурларда, бул системаларды вертолёттун учуу коопсуздугун камсыз кылуу үчүн колдонуу тартиби Жарандык авиация органы тарабынан бекитилет.

250.        Вертолёттун автоматтык конуу тутуму – бул борттук тутумдарды колдонуу менен автоматтык режимде конууга кирүү болуп саналат. Бул тутумдар конуу бетине тууралоо чекитине (выравнивание) чейин учуу траекториясын автоматтык түрдө башкарууну камсыз кылат, ал эми ошол чекиттен баштап учкуч автоматтык башкаруу каражаттарын колдонбостон, өзүнүн көрүүсү аркылуу коопсуз конууну аткарууга өтөт.

§ 17. Электрондук учуу планшеттеры (EFB)

251.        Вертолёттун бортунда ташылып жүрүүчү /көчмө (переносные) EFB (электрондук учуу планшеттери) колдонулган учурларда, эксплуатант алардын вертолёттун тутумдарынын жана жабдууларынын ишине тоскоолдук кылбашын же вертолётты башкаруу мүмкүнчүлүгүнө кедерги болбошун камсыздоо боюнча чараларды көрөт..

252.        Вертолёттун бортунда EFB колдонууда эксплуатант төмөнкүлөрдү камсыз кылат:

а) EFBдин ар бир функциясы менен байланышкан учуу коопсуздугу үчүн тобокелдик факторлорун (тобокелдикти) баалайт;

б) жабдууларды жана EFBдин ар бир функциясын колдонуу жол-жоболорун, ошондой эле алар менен иштөө боюнча окутууга карата талаптарды тастыктамалоо жол-жоболору боюнча нускаманын талаптарына ылайык иштеп чыгат (киргизет) жана документ түрүндө тариздейт;

в) EFB иштебей калган учурда, учууну коопсуз аткаруу максатында учуу экипажынын жетиштүү маалымат менен камсыз болушун шарттайт.

г) Жабдууларды жана EFBдин ар бир функциясын колдонуу жол-жобосу эксплуатант тарабынан Кыргыз Республикасынын аба кемелеринин эксплуатанттарын тастыктамалоо жана алардын ишине көзөмөл жүргүзүү жол-жоболору боюнча нускаманын электрондук учуу планшеттерин (EFB) колдонууга тийиштүү бөлүгүнө ылайык карап чыгуу жана бекитүү үчүн берилет.

253.        Жарандык авиация органы вертолёттордын учуу коопсуздугун камсыз кылуу үчүн EFB функцияларын колдонуу эрежелерин бекитет.

254.        EFBди колдонууну бекитүүдө Жарандык авиация органы төмөнкүлөрдү камсыз кылат:

а) EFB жабдуусу жана ага байланыштуу бекитүү түйүндөрү, анын ичинде мүмкүн болгон учурларда вертолёттун системалары менен интерфейси, учуу жарамдуулугу нормаларына ылайык келиши керек;

б) эксплуатант EFB функциясы тарабынан колдоого алынган операциялар менен байланышкан учуу коопсуздугу үчүн тобокелдик факторлорун баалагандыгы камсыз кылынат. Учуу коопсуздугу үчүн тобокелдиктерди баалоо боюнча материалдар УКБПда (Учуу коопсуздугун башкаруу боюнча колдонмо) камтылган;

в) Эксплуатант EFB функциясы менен көрсөтүлүүчү маалыматтын ашыкча камсыздалышын (эгер бул максатка ылайыктуу болсо) талап кылган талаптарды белгилейт;

г) Эксплуатант EFB функциясын башкаруу жол жоболорун, анын ичинде колдонгон бардык маалымат базаларын документтештирип, бекитет;

д) Эксплуатант EFB функциясын колдонуу жана пайдалануу жол жоболорун, ошондой эле алар менен иштөө боюнча окуу талаптарын белгилеп, документтештирет.

7-Бап. Вертолёттун борттук байланыш, навигациялык байкоо (көзөмөл) жабдуулары

§ 1. Байланыш жабдуулары

255.        Төмөнкүлөрдү аткарууга жөндөмдүү радиобайланыш жабдуулары бар вертолёт:

а) вертолёт үчун аянтчасындагы диспетчердик тейлөөнү камсыз кылуу максатында эки тараптуу байланышты сактоо/жүргүзүү;

б) учуу маалында каалаган убакта метеорологиялык маалыматтарды кабыл алуу;

в) учуу учурунда каалаган убакта кеминде бир авиациялык станция менен жана тийиштүү ыйгарым укуктуу орган тарабынан белгиленген жыштыктарда башка авиациялык станциялар менен эки тараптуу байланышты камсыз кылуу.

256.        Эгерде ушул пунктта көрсөтүлгөн байланышты сактоо мүмкүнчүлүгү берилген маршрут үчүн радиотолкундардын таралышынын кадимки шарттарында көрсөтүлсө, ушул Эрежелердин 5-главасынын 321-пунктунун 1-пунктунун талаптары аткарылды деп эсептелет.

257.        121,5 МГц авиациялык авариялык жыштыктагы байланыш ушул Эрежелердин 5-главасынын 1-§ 321-пунктуна ылайык талап кылынган радиожабдууларды колдонуу менен камсыздалат.

258.        Байланыш жабдуулары RCP спецификациясына ылайык келиши керек болгон учууларда, вертолёт ушул Эрежелердин 5-главасынын 321-пунктунун §1 пунктунда көрсөтүлгөн талаптарды аткаруудан тышкары:

а) белгиленген RCP спецификациясына (спецификацияларына) ылайык учууларды аткарууга мүмкүндүк берген байланыш жабдуулары менен жабдалышы керек;

б) учуу боюнча колдонмодо же иштеп чыгуучу мамлекет же Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген вертолёттун башка документтеринде баяндалган, вертолёттун RCP спецификациясына шайкеш келүү мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө маалыматка ээ;

в) MEL (минималдуу жабдуулардын тизмесине) киргизилген, вертолёттун RCP спецификациясына шайкеш келүү мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө маалыматка ээ.

259.        Натыйжалуулукка негизделген байланыш жана байкоо жүргүзүү (PBCS) концепциясы жөнүндө маалымат жана аны ишке ашыруу боюнча көрсөтмөлөр Натыйжалуулукка негизделген байланыш жана байкоо жүргүзүү (PBCS) колдонмосунда камтылган.

260.        Жарандык авиация органы РВС үчүн RCP спецификациясы белгиленген операциялар үчүн эксплуатанттын төмөндөгүлөрдү киргизүүсүн жана документалдык түрдө тариздешин камсыз кылат:

а) күтүлбөгөн жагдайлар үчүн жол-жоболорду кошо алганда, стандарттуу жана стандарттуу эмес жол-жоболор;

б) тиешелүү RCP спецификацияларына ылайык учуу экипажынын мүчөлөрүнүн квалификациясынын жана даярдыгынын деңгээлине коюлуучу талаптар;

в) каралган операциялардын максаттарына жооп берген тиешелүү персонал үчүн окутуу программасы;

г) тиешелүү RCP спецификацияларына ылайык учууга жарамдуулугун улантууну камсыз кылуу үчүн тиешелүү техникалык тейлөө жол-жоболору.

261.        Жарандык авиация органы ушул Эрежелердин 5-главасынын 1-параграфынын 324-пунктунда көрсөтүлгөн вертолётторга карата төмөнкүлөргө тиешелүү тийиштүү жоболордун болушун камсыз кылат:

а) 11-КРАЭне ылайык белгиленген контролдук программалардан алынган байланыштын белгиленген мүнөздөмөлөрү жөнүндө отчеттордун болушун;

б) отчеттордо RCP спецификацияларынын талаптарына жооп бербейт деп көрсөтүлгөн конкреттүү вертолётторга, алардын түрлөрүнө же эксплуатанттарга карата кечиктирбестен тиешелүү түзөтүүчү чаралар көрүлүшү.

§ 2. Навигациялык жабдуулар

262.        Вертолёт төмөнкү шарттарда учууну камсыздай турган навигациялык жабдуулар менен жабдалышы керек:

а) өзүнүн иш планына ылайык учуу; жана

б) аба кыймылын тейлөө талаптарына ылайык, (эгерде тийиштүү ыйгарым укуктуу орган тарабынан тыюу салынбаса) визуалдык учуу эрежелери (ВУЭ) боюнча учуу учурунда навигация жердеги ориентирлер менен визуалдык байланыш түзүү аркылуу жүзөгө ашырылган учурларды кошпогондо.

263.        Иштин натыйжалуулугуна негизделген навигация (PBN) үчүн навигациялык спецификация белгиленген учууларда вертолёт, ушул Эрежелердин 5-главасынын 2-пунктунун 328-пунктунда көрсөтүлгөн талаптардан тышкары:

а) белгиленген навигациялык спецификацияларга ылайык мындай учууларды аткарууга мүмкүндүк берген навигациялык жабдуулар менен жабдалышы керек;

б) вертолёттун навигациялык спецификацияларга шайкеш келүү жөндөмдүүлүгү тууралуу маалыматка ээ болушу керек, бул маалымат учуу колдонмосунда же иштеп чыгуучу мамлекет же каттоо мамлекет тарабынан бекитилген башка документтерде көрсөтүлүүгө тийиш;

в) вертолёттун навигациялык спецификацияларга шайкеш келүү жөндөмдүүлүгү жөнүндө маалымат MEL (минималдуу жабдуулардын тизмеси) ичинде камтылышы керек.

264.        PBN үчүн навигациялык спецификация белгиленген учууларда, Жарандык авиация органы эксплуатанттын төмөндөгүлөрдү белгилөөсүн жана документалдык түрдө тариздешин камсыз кылат:

а) штаттык жана штаттык эмес жол-жоболорду, анын ичинде авариялык кырдаалдардагы аракеттердин тартибин;

б) учуу экипажынын даярдыгына жана квалификациясына болгон талаптар тиешелүү навигациялык спецификацияларга ылайык аныкталышы керек;

в) тиешелүү персоналдын болочок кызматтык милдеттерине ылайык аларды даярдоо программасын;

г) тиешелүү навигациялык спецификацияларга ылайык учууга жарамдуулукту сактоо үчүн техникалык тейлөөнүн тийиштүү жол-жоболорун.

265.        PBN шарттарында операцияларды аткаруудагы учуулардын коопсуздугу үчүн тобокелдикке жана аны азайтуу ыкмаларына тиешелүү нускамалык материал (19- КРАЭге ылайык).

266.        Электрондук навигациялык маалыматтарды башкаруу — штаттык жана штаттык эмес жол-жоболордун ажырагыс бөлүгү болуп эсептелет.

267.        Жарандык авиация органы бекитүүнү талап кылган PBN навигациялык спецификацияларына негизделген операциялар үчүн атайын уруксат берет (AR).

268.        Вертолёт учуунун кайсы бир этабында жабдуулардын элементтеринин бири иштен чыккан учурда, ушул Эрежелердин 5-главасынын 2-пунктунун 328-пунктунун жана тиешелүү болгон учурда ушул Эрежелердин 5-главасынын 2-пунктунун 329-пунктунун жоболоруна ылайык учуусун улантууга мүмкүндүк бере тургандай деңгээлде навигациялык жабдуулар менен жабдылышы керек.

269.        Аспаптык метеорологиялык шарттарда конууну ишке ашыруу пландаштырылган учууларда, вертолёт аны визуалдык конуу жүргүзүлө турган чекитке чыгарууну камсыз кылган тиешелүү навигациялык жабдуулар менен жабдылат. Бул жабдуулар аспаптар боюнча учуунун метеорологиялык шарттарында конуу пландаштырылган ар бир вертолёт үчүн аянтчада жана ар кандай белгиленген кошумча вертолёт үчүн аянтчаларда ушундай багыттоону камсыз кылууга жөндөмдүү болууга тийиш

§ 3. Байкоо жабдуулары

270.        Вертолёт аба кыймылын тейлөөнүн талаптарына ылайык учууларды аткарууга мүмкүнчүлүк берүүчү байкоо жүргүзүүчү жабдуулар менен жабдалышы керек.

271.        Эгер учууларда байкоо жабдуулары мүнөздөмөлөргө негизделген байкоо жүргүзүү үчүн белгиленген RSP (Required Surveillance Performance) спецификациясына жооп бериши талап кылынса, анда вертолёт ушул Эрежелердин 5-бөлүмүнүн 338-пунктунун 3-параграфында көрсөтүлгөн талаптарды сактоого кошумча төмөнкүлөргө ээ болушу зарыл:

а) белгиленген RSP спецификациясына (спецификацияларына) ылайык учууларды аткарууга мүмкүндүк берүүчү байкоо жабдуулары менен жабдалышы керек;

б) Мамлекет тарабынан бекитилген, Жарандык авиация органында катталган учуу боюнча Колдонмодо же башка борттук документацияда баяндалган, вертолёттун RSP спецификациясына шайкеш келүү мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө маалыматка ээ;

в) вертолёттун MELге (минималдуу жабдуулардын тизмесине) киргизилген RSP спецификациясын аткаруу мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө маалыматка ээ.

272.        Мүнөздөмөлөргө негизделген байкоо (PBS) жүргүзүү үчүн RSP спецификациясы белгиленген операциялар боюнча жарандык авиация органы эксплуатанттын төмөнкүлөрдү киргизип, документ жүзүндө тариздешин камсыз кылат:

а) стандарттык жана стандарттык эмес жол-жоболор, анын ичинде күтүлбөгөн кырдаалдар үчүн жол-жоболор иштелип чыгып, документтештирилиши керек;

б) учуу экипажынын квалификациясы жана даярдык деңгээли тиешелүү RSP спецификацияларына ылайык аныкталышы керек;

в) операциялардын талаптарына ылайык келген тиешелүү персоналды даярдоо программасы түзүлүшү керек;

г) RSP спецификацияларына ылайык учууга жарамдуулукту камсыз кылган техникалык тейлөө жол-жоболору иштелип чыгышы жана колдонулушу керек.

273.        Ушул Эрежелердин 7-бөлүмүнүн 323-пунктунун 3-параграфында көрсөтүлгөн вертолётторга карата жарандык авиация органы төмөнкүдөй жоболордун болушун камсыз кылат:

а) 11-КРАЭге ылайык белгиленген контролдук программалардан алынуучу байланыштын белгиленген мүнөздөмөлөрү жөнүндө отчетторду;

б) мындай отчеттордо RSP спецификацияларына жооп бербейт деп көрсөтүлгөн вертолётторга, алардын түрлөрүнө же эксплуатанттарга карата кечиктирбестен тиешелүү түзөтүүчү чараларды көрүү.

§ 4. Жабдууну орнотуу

274.        Жабдуулар байланыш, навигация же байкоо үчүн зарыл болгон ар бир өзүнчө элементтин, же алардын айкалышынын иштен чыгышы навигация, байланыш же байкоо үчүн талап кылынган башка элементтин иштен чыгышына алып келбегендей кылып орнотулат.

§ 5. Электрондук навигациялык маалыматтарды башкаруу

275.        Эксплуатант бортто жана жердеги колдонуу үчүн иштетилген электрондук навигациялык маалыматтардын продуктыларын, эгерде Жарандык авиация органы эксплуатанттын колдонулуп жаткан процесстин тиешелүү бүтүндүк талаптарына (целостность) шайкештигин жана бул продуктылардын аларды пайдаланган жабдуунун белгиленген функциясы менен шайкештигин камсыз кылган жол-жоболорун бекитпесе, пайдаланбайт. Жарандык авиация органы эксплуатанттын процессине жана продуктыларына карата туруктуу көзөмөлдү камсыз кылат.

276.        Эксплуатант бардык тиешелүү аба кемелери үчүн зарыл болгон актуалдуу жана өзгөртүлбөгөн электрондук навигациялык маалыматтардын өз убагында таратылышын жана пайдаланууга киргизилишин камсыз кылуучу жол-жоболорду ишке киргизет.

8-Бап. Вертолёттордын уччуга жарамдуулугун сактоо

277.        Ушул бөлүмдө колдонулган «вертолёт» түшүнүгү төмөнкүлөрдү камтыйт: кыймылдаткычтар, күч өткөрүү механизмдери, көтөрүүчү винттер, түйүндөр, жардамчы агрегаттар, аспаптар, жабдуулар жана аппаратура, анын ичинде авариялык-куткаруу жабдуулары..

278.        Ушул бөлүмдүн жоболорунда катталган мамлекеттин талаптары көрсөтүлөт. Эксплуатанттын мамлекети менен катталган мамлекет ар башка болгон учурда, эксплуатанттын мамлекетинин кошумча талаптарын эске алуу зарыл болушу мүмкүн.

§ 1. Учууга жарамдуулукту сактоону улантууга байланыштуу эксплуатанттын милдеттери

279.        Эксплуатанттар Жарандык авиация органы үчүн алгылыктуу болуп эсептелген жол-жоболорго ылайык төмөнкүлөрдү камсыз кылуу боюнча чараларды көрүүгө тийиш:

а) алар эксплуатациялаган ар бир вертолёт учууларды аткарууга жарамдуу абалда кармалып турушун камсыз кылышат.;

б) пландалган учуу үчүн керектелүүчү эксплуатациялык жана авариялык жабдуулар ишке жарактуу абалда болушун камсыз кылышат;

в) алар эксплуатациялаган вертолёттун учууга жарамдуулук тастыктамасынын күчүндө болушун камсыз кылышат.;

280.        Эксплуатант техникалык тейлөө жүргүзүлбөгөн вертолётты, анын ичинде тиешелүү кыймылдаткычты, көтөрүүчү винтти же башка компонентти пайдаланбайт.

а) Жарандык авиация органы же башка макулдашылган мамлекет тарабынан бекитилген, Каттоо мамлекетине ылайыктуу болуп эсептелген, 8-КРАЭдин А бөлүмүнүн 5-бөлүмүнүн талаптарына жооп берген уюм тарабынан жүргүзүлөт; же

б) Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген жол-жоболорго ылайык каалаган адам же уюм тарабынан жүргүзүлөт;

в) жана аткарылган техникалык тейлөө боюнча техникалык тейлөө тастыктама берилбеген.

281.        Эксплуатант техникалык тейлөө боюнча бардык иштеринин Техникалык тейлөөнү башкаруу боюнча Колдонмого ылайык аткарылышын камсыз кылуу үчүн жооптуу адамды же адамдар тобун дайындайт.

282.        Эксплуатант өз вертолётторынын техникалык тейлөөсү Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген техникалык тейлөө программасынын негизинде жүргүзүлүшүн камсыз кылат.

§ 2. Эксплуатанттын техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча колдонмосу

283.        Эксплуатант техникалык тейлөө жана эксплуатациялоо менен алектенген тиешелүү персонал тарабынан колдонулуучу, Жарандык авиация органы үчүн алгылыктуу болгон Техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча Колдонмонун болушун камсыз кылат.

284.        Эксплуатант техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча колдонмого андагы маалыматтарды колдонулуп жаткан (учурдагы) талаптарга шайкеш келтирүү үчүн зарыл болгон өзгөртүүлөрдүн өз убагында киргизилишин камсыз кылат.

285.        Эксплуатанттын техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча колдонмосуна киргизилген бардык өзгөртүүлөрдүн (поправкалардын) нускалары бул колдонмо берилген бардык уюмдарга же адамдарга токтоосуз жөнөтүлөт.

286.        Эксплуатант эксплуатанттын мамлекетине жана Жарандык авиация органына техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча эксплуатанттын колдонмосунун бардык өзгөртүүлөрү жана/же толуктоолору менен кошо нускасын берет жана ага эксплуатанттын мамлекети же Жарандык авиация органы талап кылышы мүмкүн болгон милдеттүү материалдарды камтыйт.

§ 3. Техникалык тейлөө программасы

287.        Эксплуатант Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген техникалык тейлөө программасынын болушун камсыз кылат; ал программа техникалык тейлөөнү жана эксплуатацияны жүргүзгөн тиешелүү персонал тарабынан нускоочу документ катары колдонулат.

288.        Техникалык тейлөө программасына киргизилген бардык өзгөртүүлөрдүн (поправкалардын) Колдонмолору бул программа берилген бардык уюмдарга же адамдарга токтоосуз жөнөтүлөт.

§ 4. Учууга жарактуулукту сакто жөнүндө катталуучу маалыматтар

289.        Эксплуатант ушул эрежелердин 6-бөлүмүнүн 4-параграфынын 364-пунктунда көрсөтүлгөн мөөнөттөрдүн ичинде төмөнкү катталуучу маалыматтардын сакталуусун камсыз кылат:

а) вертолёттун жана иштөө мөөнөтү чектелген бардык агрегаттардын жалпы эксплуатация убактысынын (учуу сааттарынын, календардык убакыттын жана циклдердин тиешелүү эсепке алуусу менен) маалыматтары;

б) учууга жарамдуулукту сактоо боюнча бардык милдеттүү маалыматтардын аткарылышы жөнүндө актуалдуу маалыматтар;

в) вертолёттун жана анын негизги агрегаттарынын модификациялары жана оңдоо иштерине байланыштуу тиешелүү толук маалыматтар;

г) вертолёттун же анын агрегаттарынын акыркы ири ремонтуна чейин жана андан кийин иштөө убактысы (учуу сааттары, календардык убакыт жана циклдер боюнча) милдеттүү түрдө оңдоо ортосундагы иштөө мөөнөтү сакталган абалда;

д) вертолёттун техникалык тейлөө программасынын аткарылышы жөнүндө актуалдуу маалыматтар;

е) техникалык тейлөөнүн толук маалыматтары, алар техникалык тейлөө тастыктамасын берүү учурунда бардык талаптар аткарылганын ырастайт;

290.        Бул эрежелердин 6-бөлүмүнүн 4-параграфындагы 363-пунктунун а–д пункттарында катталып, көрсөтүлгөн маалыматтар тиешелүү агрегат эксплуатациядан чыгарылгандан кийин кеминде 90 күн сакталат, ал эми 363-пунктунун е-пунктунда катталып көрсөтүлгөн маалыматтар техникалык тейлөө тастыктамасы берилгенден кийин кеминде 1 жыл сакталат.

291.        Эксплуатант убактылуу алмашкан учурда, каттоо маалыматтары жаңы эксплуатантка берилет. Эксплуатант туруктуу негизде алмашкан учурда, каттоо маалыматтары жаңы эксплуатантка өткөрүлүп берилет.

292.        363-пунктка ылайык сакталуучу жана өткөрүлүп берилүүчү маалыматтарды каттоо, алардын туруктуу негизде окууга ыңгайлуулугун, корголгондугун жана бүтүндүгүн камсыз кыла турган түрдө жана форматта жүргүзүлөт.

293.        Бул маалыматтардын түрү жана форматы, мисалы, кагаз түрүндөгү жазуулар, тасмадагы жазуулар, электрондук жазуулар же көрсөтүлгөн түрлөрдүн каалаган айкалышы болушу мүмкүн.

§ 5. Учууга жарактуулукту сактоо боюнча маалымат

294.        Максималдуу массасы 3175 кгдан ашкан вертолёттун эксплуатанты учууга жарамдуулукту сактоо көз карашынан алганда техникалык тейлөө жана эксплуатациялоо тажрыйбасына контролдук кылат жана ага баа берет, ошондой эле 8-КРАЭде көрсөтүлгөн системанын жардамы менен Жарандык авиация органы тарабынан белгиленген маалыматты берип турат.

295.        Максималдуу массасы 3175 кг-дан ашкан вертолётты эксплуатациялаган эксплуатант типтик конструкция үчүн жооптуу уюмдан келип түшкөн учууга жарактуулукту сактоо боюнча маалыматтарды жана сунуштарды алат жана баалайт, ошондой эле жарандык авиация органы үчүн кабыл алынуучу жол-жобого ылайык зарыл деп эсептелген тиешелүү чараларды көрөт.

§ 6. Модификациялар жана оңдоолор

296.        Бардык модификациялар жана оңдоолор Жарандык авиация органы үчүн кабыл алынуучу учууга жарактуулук талаптарына жооп бериши керек. Учууга жарактуулук талаптарынын аткарылышын тастыктаган далилдерди сактоону камсыз кылган эрежелер белгиленет.

§ 7. Техникалык тейлөө тууралуу күбөлүк

297.        Эгер техникалык тейлөө бекитилген техникалык тейлөө уюму тарабынан жүргүзүлсө, техникалык тейлөө тастыктамасы 8-КРАЭ жоболоруна ылайык бекитилген техникалык тейлөө уюму тарабынан берилет.

298.        Эгер техникалык тейлөө бекитилген техникалык тейлөө уюму тарабынан жүргүзүлбөсө, техникалык тейлөө тастыктамасы 1-КРАЭге ылайык берилген тиешелүү тастыктамасы бар адам тарабынан түзүлүп, кол коюлат. Бул адам аткарылган техникалык тейлөөнүн макулдашылган маалыматтарга жана Жарандык авиация органы үчүн алгылыктуу жол-жоболорго ылайык сапаттуу жүргүзүлгөндүгүн тастыктагандыгын камсыз кылат.

299.        Эгерде техникалык тейлөө, бекитилген техникалык тейлөө уюму тарабынан аткарылбаса, техникалык тейлөө жөнүндө күбөлүккө төмөнкү маалыматтар киргизилет:

а) аткарылган техникалык тейлөөнүн негизги маалыматтары;

б) мындай техникалык тейлөө аяктаган күнү;

в) күбөлүккө кол койгон адам же адамдар жөнүндө маалыматтар.

§ 8. Эсепке алуу документациясы

300.        Эксплуатант төмөнкү маалыматтарды каттоого алууга тийиш:

а) Вертолёттун баарына байланыштуу: жалпы эксплуатациялык убактысы;

б) Вертолёттун негизги агрегаттарына байланыштуу: 1) жалпы эксплуатациялык убактысы; 2) акыркы капиталдык оңдоонун күнү; 3) акыркы инспекциялык текшерүү күнү;

в) учурдагы техникалык тейлөөгө кирген аспаптар жана жабдуулар боюнча, алардын эксплуатациялык ишенимдүүлүгү жана иштөө мөөнөтү (ресурсу) эксплуатация убактысына жараша аныкталат: 1) алардын эксплуатациялык ишенимдүүлүгүн аныктоо же кызмат мөөнөтүн (ресурсун) эсептөө үчүн каттоосу жана зарыл болгон эксплуатациялоо убактысы; 2) акыркы инспекциялык текшерүү күнү.

301.        Катталган маалыматтар тиешелүү агрегаттын кызмат мөөнөтү (ресурсу) бүтүп кеткенден кийин кеминде 90 күн сакталууга тийиш.

9-Бап. Вертолёттун учуу экипажы

§ 1. Учуу экипажынын курамы

302.        Учуу курамынын саны жана курамы колдонулган вертолёттун түрү, аткарылып жаткан учуунун түрү жана экипаж алмашуучу эки пункт аралыгындагы учуунун узактыгы талап кылган учурларда, учууга жарамдуулук тастыктамасына байланыштуу колдонмо же башка документтердеги талаптардан төмөн эмес болушу керек. .

303.        Учуу экипажынын курамына, кеминде, катталган мамлекет тарабынан колдонулуп жаткан байланыш радиожабдууларын эксплуатациялоо укугу берилген бир адам кирет.

304.        Айрым мамлекеттер радиожабдууларды эксплуатациялоого күбөлүк берүү системасынан баш тартышкан.

§ 2. Авариялык кырдаалда учуу экипажынын мүчөлөрүнүн милдеттери

305.        Эксплуатант вертолёттун түрүнө жараша учкучтар экипажынын бардык мүчөлөрүнүн авариялык абалда же адамдарды эвакуациялоо зарыл болгон кырдаалда аткаруучу функцияларын аныктайт. Эксплуатант уюштурган даярдоо программасында бул функцияларга жыл сайын окутуу каралган, анын ичинде бортто болушу керек болгон бардык авариялык-куткаруу жабдууларын колдонуу ыкмалары жана эрежелери боюнча окутуу, ошондой эле вертолёттон адамдарды авариялык эвакуациялоо боюнча машыгуу жатыгууларын өткөрүү камтылган.

§ 3. Учуу экипажынын мүчөлөрүн окутуу программасы

306.        Эксплуатант жер үстүндөгү жана учуу даярдыгы программасын түзүп, жүзөгө ашырат, ал программа эксплуатант өлкөсү тарабынан бекитилип, учкучтар экипажынын бардык мүчөлөрүн алардын милдеттерин аткарууга ылайыктуу түрдө даярдоону камсыз кылат. Бул даярдоо программасы төмөнкүлөрдү камтыйт:

а) жер үстүндөгү жана учуу даярдыгы үчүн каражаттар, ошондой эле тиешелүү квалификацияга ээ мугалимдер жана инструкторлор, алар эксплуатант өлкөсү тарабынан көрсөтүлгөн талаптарга ылайык болушу керек;

б) учкучтар экипажынын мүчөлөрү иштеген вертолёттун тибине ылайык жер үстүндөгү жана учуу даярдыгы;

в) учуу экипажынын мүчөлөрүнүн өз ара аракеттенүүсүн иштеп чыгууну, ошондой эле кыймылдаткычтын, кыймыл өткөргүчтүн (приводдун), көтөрүүчү винттин, планердин же системалардын бузулушунан, өрттөн же башка терс факторлордон келип чыккан авариялык жана өзгөчө кырдаалдардын же режимдердин бардык түрлөрүндөгү иш-аракеттерге окутууну камтыйт;

г) учуу курамынын мүчөлөрүнүн даярдыгына билимдерди жана көндүмдөрдү өздөштүрүүнү камтыйт, ага төмөнкүлөр кирет: пландалган учуу району боюнча визуалдык жана аспаптар боюнча учуулардын схемалары, адамдын мүмкүнчүлүктөрүн жана коркунуч факторлорун көзөмөлдөө, каталарды алдын алуу, тобокелдүү жүктөрдү ташуу, ошондой эле керектүү учурда вертолёт эксплуатациялануучу шарттарга мүнөздүү атайын эрежелер.;

д) окутуу учкучтар экипажынын бардык мүчөлөрү жооптуу болгон функцияларды жана бул функциялар экипаждын башка мүчөлөрүнүн функциялары менен кандай байланышта экенин, өзгөчө авариялык жана өзгөчө жол жоболор учурунда түшүнүүсүн камсыз кылуу;

е) коллиматордук индикаторлорду жана/же кеңейтилип визуалдаштыруу мүмкүнчүлүгүнө ээ техникалык көз караш системаларын колдонуу боюнча билимдерди жана көндүмдөрдү алуу;

ё) эксплуатант өлкөсү тарабынан белгиленген мөөнөттөрдө кайра окутуу жана даярдыкты баалоо жүргүзүлөт;

307.        Бул эрежелердин 55-пунктунун §6 , 2-баптын талаптарына ылайык, жүргүнчүлөр же жүктөр бортто болгон учурда авариялык абалды же өзгөчө кырдаалды имитациялоо учуу учурунда тыюу салынат.

308.        Учуу даярдыгы, эксплуатанттын мамлекети тарабынан максатка ылайыктуу деп эсептелген деңгээлде, бул максат үчүн Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген учуу шарттарын имитациялоочу тренажердук түзүлүштөрдө (учуу симуляторлорунда) жүргүзүлүшү мүмкүн.

309.        7-главанын 3-параграфынын 379-пунктуна жана 2-параграфынын 378-пунктуна ылайык талап кылынуучу кайра даярдоонун (билимин жаңылоонун) көлөмү өзгөрүшү мүмкүн жана ал вертолёттун конкреттүү тиби боюнча өткөрүлгөн баштапкы даярдыктын көлөмүндөй толук болуусу милдеттүү эмес.

310.        Мөөнөттүк жер үстүндөгү даярдоо талаптары эксплуатант өлкөсү тарабынан бекитилген ар кандай жолдор менен, мисалы, аралыктан окуу курстарынан өтүү же жазуу экзамендерди тапшыруу аркылуу, ошондой эле башка усулдар менен аткарылышы мүмкүн.

311.        Тобокелдүү жүктөрдү ташуу боюнча талаптар тууралуу кошумча маалымат 14-бөлүмдө камтылган.

312.        Учкучтарга жана учуу процессин жүргүзгөн персоналга учуу схемаларынын параметрлери жана эксплуатациялык жол-жоболор, визуалдык жана аспаптар боюнча учуу схемаларын түзүү критерийлери, тоскоолдуктардан өтүү критерийлери жана схемалар тууралуу маалымат Учуу схемаларын түзүү боюнча колдонмодо камтылган.

313.        Учкучтар экипажынын мүчөлөрүн даярдоо программаларын иштеп чыгуу боюнча көрсөтмө материалдар чындыктарга негизделген маалыматтарды анализдөө боюнча персоналды даярдоо Колдонмосунда каралат.

314.        Квалификацияны баалоонун ар кандай каражаттары жөнүндө нускамалык материалдар менен 4-главадан таанышууга болот.

315.        Вертолёттун конкреттүү тиби боюнча кайра учуу даярдыгына карата талап төмөнкү учурларда аткарылды деп эсептелет, эгерде:

а) Жарандык авиация органы үчүн максаттуу болгон учурда, Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген учуу шарттарын имитациялоочу тренажёрдук жабдуулар колдонулган; же

б) учуу курамынын даярдыгынын деңгээли белгиленген убакыт аралыгында, ушул Эрежелердин 9-баптын 7-параграфында белгиленген жана аталган вертолёттун түрүнө тиешелүү текшерүү аркылуу жүргүзүлөт.

§ 4. Квалификация

316.        Экипаждарды айкалыштуу даярдоо, аралаш аба кемелер паркында учуу жүргүзүү жана учуу убактысын өз ара эсепке алуу боюнча жалпы сунуштамалар 1-КРАЭде каралган.

317.        Вертолёттун командири ар бир учуу курамдын мүчөсүнө берилген күбөлүктөр каттоо мамлекети тарабынан чыгарылган же күчүнө кирген, тиешелүү квалификациялык белгилер коюлган жана учурдагы, учурда жарактуу экенин көзөмөлдөйт, ошондой эле учуу курамдын мүчөлөрүнүн кесиптик даярдык деңгээлинин сакталышын тастыктайт.

318.        Эгерде вертолёттун командири же экинчи учкуч акыркы 90 күндүн ичинде ошол эле типтеги вертолётта же ушул максат үчүн бекитилген тренажердо үч жолу учуп чыгууну жана конууну аткарган эмес болсо, эксплуатант ага вертолёттун тийиштүү тибинде же модификациясында учуп чыгууда жана конууда башкарууну ишенип тапшырбайт.

319.        Эгерде вертолёттун командири же экинчи учкуч бир эле типтеги, бирок ар кандай модификациядагы вертолётторда же эксплуатациялык жол-жоболору, тутумдары(системалары) жана башкаруу ыкмалары боюнча окшош мүнөздөмөлөргө ээ болгон ар башка типтеги вертолётторда учууларды аткарса, Жарандык авиация органы ушул Эрежелерге ылайык ар бир модификация же ар бир вертолёт тиби үчүн каралган талаптарды кандай шарттарда бириктирип колдонууга болорун аныктайт.

320.        Эксплуатант бир типтеги ар кандай модификацияларда же ар кандай типтеги вертолётторда, бирок эксплуатациялык жол-жоболору, системалары жана башкаруусу боюнча окшош мүнөздөмөлөрү бар, учууларды даярдоо жана аткаруу тартибин иштеп чыгат жана аны белгиленген тартипте баалоо үчүн, алар кандай шарттарда бириктирилерин жана белгиленген тартипте Жарандык авиация органына баалоо үчүн берет.

321.        Эксплуатант учкучту, ал учурда даяр эмес болгон операцияны аткаруу үчүн вертолёттун командири катары пайдаланууга жол бербейт жана мындай пайдалануу ушул Эрежелердин 7-главасынын 6-параграфындагы 394- жана 395-пункттарда белгиленген талаптарга учкуч толук жооп бергенге чейин тыюу салынат.

322.        Ар бир мындай учкуч эксплуатантка өзүнүн төмөнкүлөрдү жетиштүү деңгээлде биле тургандыгына ынанууга мүмкүнчүлүк берет:

а) пландалган операцияны так билүү, анын ичинде: 1) аймак жана минималдуу коопсуз абсолюттук бийиктиктер;

2) сезондук метеорологиялык  шарттар;

3) техникалык каражаттар, тейлөө тартиби жана метеорология, байланыш жана аба кыймылы эрежелери;

4) издөө жана куткаруу эрежелери;

5) маршрут же учуу аймагы боюнча навигациялык каражаттар жана эрежелер;

б) калк жыш жайгашкан райондордун жана аба кыймылынын жогорку тыгыздыгы бар аймактардын үстүнөн учуу траекторияларын түзүү эрежелерин, тоскоолдуктардын жайгашуусун, жер кыртышынын топографиясын, жарык-сигналдык каражаттарды, конууга кирүүнү камсыз кылуучу каражаттарды, ошондой эле келүү, учуп кетүү, күтүү зонасында учуу жана аспаптар боюнча конууга кирүү тартибин жана колдонулуучу эксплуатациялык минимумдарды.

323.        Учуп келүү, учуп кетүү, күтүү аймагында учуу жана аспаптар боюнча конууга кирүү тартибине тиешелүү чөйрөдөгү билимдер ушул максат үчүн арналган тийиштүү тренажёрдо көрсөтүлөт (демонстрацияланат).

324.        Учуп келүү, учуп кетүү, күтүү аймагында учуу жана аспаптар боюнча конууга кирүү тартибине байланыштуу билимдер, тийиштүү тренажёрдо иш жүзүндө тастыкталууга тийиш.

325.        Эксплуатант учкучтун квалификация деңгээлин, ошондой эле бул квалификация деңгээли кандай жол менен алынганын эсепке алууну жүргүзөт. Бул эсепке алуу Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын талаптарына ылайык Жарандык авиация органы үчүн канааттандырарлык деңгээлде жүргүзүлөт..

326.        Эксплуатант, эгерде учкуч 12 айдын ичинде белгиленген аймакта кандайдыр бир операцияны аткаруу максатында учуу экипажынын курамында учкуч катары, инспектор-учкуч катары же экипаж кабинасында байкоочу катары жок дегенде бир типтүү учууну аткарбаса, эксплуатант тарабынан аныкталган жана Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген аймакта мындай операцияны аткаруу үчүн бул учкучту вертолёттун командири катары иштөөнү улантпайт.

327.        Эксплуатант учкучтардын (пилоттордун) техникасын жана авариялык абалда аракет кыла билүү жөндөмүн текшерүү өткөрүлүшүн камсыздайт, булар вертолёттун ар бир типи же ар бир типтин модификациясы боюнча пилоттордун чыныгы даярдыгын аныктоого багытталган. Эгерде учуу ППП (приборлор боюнча) боюнча аткарылса, эксплуатант пилоттордун эрежелерди аткаруу жөндөмүн дайындалган пилот-инструкторго же Жарандык авиация органынын инспектор пилотко көрсөтүүнү камсыздайт. Мындай текшерүүлөр жыл ичинде эки жолу жүргүзүлөт. Эгерде эки текшерүү 4 ай ичинде окшош мүнөздө өткөрүлсө, алар толук көлөмдө бул талапка жооп бербейт.

328.        Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген учууну симуляциялоочу тренажёрдук түзүлүштөр, жогоруда көрсөтүлгөн текшерүүлөрдүн атайын уруксат берилген бөлүктөрү үчүн колдонулушу мүмкүн.

329.        Эгерде эксплуатант учуу экипажынын учуу графигин бир эле типтеги вертолёттун ар кандай модификацияларында же эксплуатациялык жол-жоболору, тутумдары жана башкаруусу боюнча мүнөздөмөлөрү окшош болгон вертолёттордын ар кандай типтеринде пландаштырса, анда Жарандык авиация органы ар бир модификацияга же вертолёттун ар бир тибине карата ушул Эрежелердин жоболорунда каралган талаптар кайсы шарттарда айкалыштырыла тургандыгы жөнүндө чечим кабыл алат.

330.        Ушул максаттарда эксплуатант бир эле типтеги вертолёттордын ар кандай модификацияларынын жана эксплуатациялык жол-жоболору, тутумдары жана башкаруусу боюнча мүнөздөмөлөрү окшош болгон вертолёттордын ар кандай типтеринин тизмесин түзөт жана зарылчылыкка жараша актуалдаштырып турат, ошондой эле мындай айкалыштыруунун мүмкүнчүлүгүн, шарттарын жана тартибин аныктайт. Жарандык авиация органы аларды карап чыгат жана бекитет.

§ 5. Учуу экипажынын жабдуулары (жеке жабдуулары (снаряжение)

331.        Тийиштүү түзөтүүчү линзаларды тагынуу шарты менен берилген күбөлүктөгү укуктардан пайдаланган учуу экипажынын мүчөсүнүн жанында, оңой жеткиликтүү жерде сакталган түзөтүүчү линзалардын (көз айнек же контакттык линзалар) запастык топтому болушу керек.Конец формы

§ 6. Учуу убактысы, кызматтык учуу убактысы жана эс алуу убактысы

332.        Бул бөлүм эксплуатант жана анын учуу курамынын мүчөлөрү тарабынан аткарылышы керек болгон талаптарды белгилейт, алар учуу убактысын жана кезектеги кызмат убактысын чектөөгө, ошондой эле учуу курамынын мүчөлөрүнүн эс алуу убактысына байланыштуу.

333.        Бул Жобо экипаждын мүчөлөрүнүн жумуш убактысы жана эс алуу убактысынын өзгөчөлүктөрүн аныктайт. Бул эрежелер учуу экипажынын курамында учуу милдетин аткарууга укук берген жарактуу тастыктамага (кепилдикке) ээ болгон бардык аба кемелеринин экипаждарына, анын ичинде авиациялык окуу жайлардын курсантына жана стажёрлоруна (мындан ары – экипаждын мүчөлөрү) тиешелүү.

334.        Бул Жободогу нормалар эксплуанттардын Учууларды аткаруу боюнча колдонмолорун (мындан ары – УАбК) иштеп чыгууда, экипаж мүчөлөрүнүн жумуш графиктерин жана эксплуатанттардын аба кемелеринин каттам расписаниелерин түзүүдө милдеттүү болуп эсептелет.

335.        Эксплуатант экипаж мүчөлөрүнүн жумуш жана эс алуу режимдерин ушул Жободогу ченемдерге ылайык жөнгө салган жоболорду иштеп чыгат жана аларды Учууларды аткаруу боюнча колдонмого киргизет. Бул жоболорду түзүүдө учкуч экипажынын мүчөлөрүнүн укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоочу кесиптик союздун шайланган органы же башка өкүлчүлүк органдардын пикири эске алынышы керек.

336.        Учуу экипажынын мүчөсү, эгерде ал учуунун коопсуздугуна терс таасирин тийгизе тургандай деңгээлде чарчаган болсо, УАбКдо (Учууларды аткаруу боюнча колдонмодо) белгиленген тартипте эмгек милдеттерин андан ары аткаруудан баш тартууга тийиш.

337.        Акклиматизацияланган – экипаж мүчөсүнүн циркаддык биоритми ал турган сааттык алкактын зонасы менен синхрондоштурулган абалы. Эгерде сааттык алкак учуп кетүү чекитиндеги жергиликтүү убакытка салыштырмалуу 2 сааттын чегинде болсо, экипаж мүчөсү ошол аймакка акклиматизацияланган деп эсептелет. Эгерде кызматтык тапшырманы аткара баштаган жердеги жергиликтүү убакыт менен кийинки тапшырманы аткара баштаган жердеги жергиликтүү убакыттын айырмасы эки сааттан ашса, суткалык максималдуу учуу мезгилин эсептөө үчүн экипаж мүчөсү 1-таблицада көрсөтүлгөн маанилерге ылайык акклиматизацияланган катары каралат.

1-таблица

«B» учуп чыгуу пунктунун жергиликтүү убакыт алкагына (часовой поясуна) ылайыкташтырылганын билдирет.

«D» экипаж мүчөсү кийинки кызматтык тапшырмасын аткарууга киришкен жердин жергиликтүү убактысына ылайыкташканын билдирет; жана «X» экипаж мүчөсүнүн акклиматизация абалы белгисиз экенин билдирет.

2. эсептөө убактысы – экипаж мүчөсү акклиматизацияланган жергиликтүү убакытка ±2 сааттык чектеги сааттык алкакта жайгашкан, келүү пунктунун жергиликтүү убактысы;

3. Жайгаштыруу орду — резервде турган жана бөлүнгөн нөөмөт мезгилиндеги маанисинде: коомчулуктан обочолонгон, жарыкты жана температураны жөнгө салуу каражаттары жана тиешелүү эмеректер менен жабдылган, экипаж мүчөсүнүн уктоосуна мүмкүнчүлүк берген, ошондой эле бир убакта анда болгон бардык экипаж мүчөлөрүн батырууга жетиштүү кенен, тынч жана ыңгайлуу жай. Мындан тышкары, бул жайда тамак-аш жана суусундуктар жеткиликтүү болушу керек.

4. Адекваттуу жайгаштыруу орду — резервдик мезгил, бөлүнгөн нөөмөт жана эс алуу убактысы маанисинде: тынч чөйрөдө жайгашкан, керебет жана жетиштүү вентиляция (аба алмашуу) менен жабдылган, температураны жана жарыктын интенсивдүүлүгүн жөнгө салуу каражаттары каралган, ошондой эле тамак-аш жана суусундуктар жеткиликтүү болгон ар бир экипаж мүчөсү үчүн өзүнчө (жеке) бөлмө.

5. Кеңейтилген учуу экипажы — аба кемесин эксплуатациялоо үчүн зарыл болгон минималдуу сандан көп мүчөлөрдөн турган учуу экипажы; ал учуу учурунда эс алуу мезгилин өткөрүү максатында, ар бир экипаж мүчөсүнө өзүнө бөлүнгөн орундан кетүүгө жана анын ордун тийиштүү квалификациясы бар башка экипаж мүчөсү менен алмаштырууга мүмкүндүк берет.

6. Тыныгуу — учуу нөөмөтү учурундагы эс алуу мезгилинен кыскараак болгон убакыт аралыгы; ал кызматтык тапшырма катары эсептелет жана бул убакыт ичинде экипаж мүчөсү бардык тапшырмаларды аткаруудан бошотулат.

7. кийинкиге калтырылган (кечиктирилген) келүү (явка) – эксплуатант тарабынан пландалган учуу нөөмөтүнүн мезгилин (FDP) экипаж мүчөсү эс алуу жайынан чыга электе кийинкиге жылдыруу.

8. ыраатсыз (нерегулярдуу) график – экипаж мүчөсүнүн иш графиги болуп, ал уктоо үчүн оптималдуу убакытта уйку режимин бузат, себеби FDP же FDPлердин айкалышы экипаж мүчөсү акклиматизацияланган жерде сутканын каалаган убактысында башталып, дал келип же аяктайт; иш графиги эрте башталса, кеч аяктаса же түнкү убакта өтсө, ал ыраатсыз мүнөздө деп эсептелет.

а) «таңкы типтеги» регулярдуу эмес (ыраатсыз) график (жүгүртө):

1) эгерде «эрте башталса» – экипаж мүчөсү акклиматизацияланган сааттык алкакта нөөмөт мезгили саат 05:00дөн 05:59га чейинки аралыкта башталса; жана

2) эгерде «кеч аяктаса» – экипаж мүчөсү акклиматизацияланган сааттык алкакта нөөмөт мезгили саат 23:00дөн 01:59га чейинки аралыкта аяктаса;

3) «узартылган типтеги» регулярдуу эмес (ыраатсыз) график (жүгүртө):

4) эгерде «эрте башталат» десе – экипаж мүчөсү акклиматизация болгон убакыт алкагындагы саат 05:00дөн 06:59га чейинки аралыкта башталган нөөмөт мезгили түшүнүлөт; жана

5) эгерде «кеч аяктайт» десе – экипаж мүчөсү акклиматизация болгон убакыт алкагындагы саат 00:00дөн 01:59га чейинки аралыкта башталган нөөмөт мезгили түшүнүлөт;

9. түнкү нөөмөт – экипаж мүчөсү акклиматизацияланган сааттык алкакта саат 02:00дөн 04:59га чейинки убакыт аралыгында өтө турган нөөмөт мезгили.

10. кызматтык тапшырма – экипаж мүчөсү эксплуатант үчүн аткарган бардык тапшырмалар, анын ичинде учуу нөөмөт мезгили, административдик милдеттер, даярдык курстарына жана текшерүүлөргө катышуу, позицияга көчүрүлүү жана белгилүү резервдик мезгилдер кирет;

11. нөөмө мезгили – эксплуатант экипаж мүчөсүн кызматтык тапшырманы аткарууну баштоо үчүн чакырган учурдан же кызматтык тапшырманы аткарууга киришкен учурдан баштап, ал адам бардык милдеттерден, анын ичинде учуудан кийинки кызматтык тапшырмалардан бошотулган учурга чейин уланган мезгил;

12. учуу боюнча нөөмөт мезгили (FDP) – экипаж мүчөсүн кызматтык тапшырманы аткарууну баштоо үчүн эксплуатант чакырган учурдан башталуучу убакыт аралыгы, бул кызматтык тапшырма бир же бир катар учуу участкаларын камтыйт, жана экипаж мүчөсү нөөмөттө болгон акыркы участканын аягында аба кемесинин кыймылы токтогондо жана кыймылдаткычтар өчүрүлгөн учурда аяктайт;

13. учуу убактысы – учактар үчүн, аба кемеси учууга даярдануу максатында токтотуучу жайдан кыймылдай баштаган учурдан баштап, аны белгиленген токтотуучу жайда бардык кыймылдаткычтары жана винттери өчүрүлгөн абалда токтоткон учурга чейинки убакыт аралыгы;

14. база (базалык пункт) — экипаж мүчөсү адатта өзүнүн нөөмөт мезгилин же бир катар нөөмөт мезгилдерин баштаган жана аяктаган, ошондой эле кадимки шарттарда эксплуатант аталган экипаж мүчөлөрүн жайгаштырууну (турак жай менен камсыздоону) уюштурууга жоопкерчилик тартпаган, эксплуатант тарабынан экипаж мүчөсүнө бекитилген жай;

15. Жергиликтүү сутка — жергиликтүү убакыт боюнча саат 00:00дө башталган 24 сааттык убакыт аралыгы;

16. Жергиликтүү түн — жергиликтүү убакыт боюнча саат 22:00дөн 08:00гө чейинки 8 сааттык убакыт аралыгы;

17. Нөөмөттөгү экипаж мүчөсү — учуунун бир тилкесинде (участкасында) аба кемесинде өз милдеттерин аткарып жаткан экипаж мүчөсү;

18. Жайгаштыруу (орун которуштуруу) — нөөмөттө турбаган экипаж мүчөсүнүн эксплуатанттын көрсөтмөсү боюнча бир жерден экинчи жерге которулушу, буга төмөнкүлөр кирбейт:

- базадагы дайындалган нөөмөттү баштоо үчүн жеке эс алуу жайынан жумушка келүүчү жайга чейинки жана кайра артка жол жүрүү убактысы;

- эс алуу жайынан нөөмөт башталган жайга чейинки жергиликтүү жол жүрүү үчүн зарыл болгон убакыт жана кайра артка.

19. Эс алуу жайы — экипаж мүчөлөрүнө аба кемесинин бортунда уктоого мүмкүндүк берүүчү кушетка же бут жана таман үчүн тирөөчү (подставкасы) бар отургуч;

20. Резерв (запас) — экипаж мүчөсү FDP (учуу нөөмөтү мезгили), орун которуштуруу же башка кызматтык тапшырманы алууга даярдыгы жөнүндө эксплуатанттын суроосуна жооп берүүгө тийиш болгон убакыт аралыгы; бул учурда тапшырма тууралуу кеминде 10 саат мурун алдын ала кабарланууга тийиш;

21. Эс алуу мезгили — экипаж мүчөсү ар кандай кызматтык жана резервдик тапшырмаларды аткаруудан бошотулган, нөөмөт мезгилине чейинки жана/же андан кийинки үзгүлтүксүз жана белгиленген убакыт аралыгы;

22. Ротация — базада башталып, базага кайтып келгенде аяктаган нөөмөт мезгили же бир катар нөөмөт мезгилдери; ал кеминде бир учуу нөөмөтү мезгилин жана базадан тышкаркы эс алуу мезгилдерин камтыйт; ротация эксплуатант экипаж мүчөсүн жайгаштыруу үчүн мындан ары жоопкерчилик тартпай калган эс алуу мезгили башталганда аяктады деп эсептелет.

23. Нөөмөт мезгили жок өзүнчө сутка — бир күндөн жана эки жергиликтүү түндөн турган, кызматтык жана резервдик тапшырмалар жок, алдын ала кабарланган убакыт аралыгы. Эс алуу мезгили нөөмөт мезгили жок өзүнчө сутканын курамына киргизилиши мүмкүн;

24. Учуу тилкеси (участок) — аба кемеси учуп чыгуу максатында алгачкы ирет кыймылдагандан тартып, конгондон кийин атайын бөлүнгөн токтоочу жайда толук токтогонго чейинки учуу нөөмөтү мезгилинин (FDP) бир бөлүгү;

25. Резервдик мезгил — экипаж мүчөсү учуу тапшырмасын, орун которуштурууну же башка кызматтык тапшырманы алууга даярдыгы жөнүндө эксплуатанттын суроосуна жооп берүүгө тийиш болгон, алдын ала жарыяланган жана белгиленген убакыт аралыгы; бул мезгил эс алуу мезгили менен үзгүлтүккө учурабайт;

26. Аэропорттогу резервдик мезгил — аэропорттун аймагында өткөрүлүүчү резервдик мезгил;

27. Резервдик мезгилдин башка формалары — же үйүндө, же адекваттуу жайгаштыруу ордунда өткөрүлүүчү резервдик мезгил;

28. Минималдуу циркаддык активдүүлүк терезеси (WOCL) — экипаж мүчөсү акклиматизацияланган (ылайыкташкан) саат алкагындагы саат 02:00дөн 05:59га чейинки убакыт аралыгы.

§ 7. Эксплуатанттын милдеттери

338.        Эксплуатант:

а) Экипаж мүчөлөрүнө тийиштүү эс алуусун пландаштырууга мүмкүнчүлүк берүү үчүн иш графиктерин жетиштүү түрдө алдын ала жарыялайт;

б) Экипаж мүчөлөрү ар кандай шарттарда коопсуздуктун канааттандырарлык деңгээлинде иштей алуусу үчүн, алардын жетиштүү деңгээлде эс алуусуна мүмкүнчүлүк берүү максатында учуу нөөмөтү мезгилдерин пландаштырууну камсыз кылат;

в) Жердеги тапшырмаларды аткаруу үчүн жетиштүү убакытты караган, нөөмөттү баштоо үчүн жумушка келүү сааттарын көрсөтөт;

г) Учуу нөөмөтү жана эс алуу мезгилдеринин мезгилдүүлүгү менен моделдеринин ортосундагы байланышты, ошондой эле минималдуу эс алуу мезгилдери менен айкалышкан узакка созулган нөөмөт мезгилдеринин топтолгон (кумулятивдик) кесепеттерин эсепке алат;

д) Күндүзгү жана түнкү нөөмөттөрдүн кезектешүүсү сыяктуу, белгиленген уйку жана нөөмөт режиминин олуттуу бузулушуна алып келүүчү тажрыйбаларды болтурбоочу иш графиктеринин моделдерин камсыз кылат;

е) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык тартипсиз (регулярдуу эмес) жүгүртмөлөр жөнүндө жоболорду сактайт;

ё) Экипаж мүчөлөрү мурунку кызматтык тапшырмалардын кесепеттерин жоюуга жана кийинки учуу нөөмөтү мезгилинин башталышында сергек болуусуна мүмкүндүк берүүчү жетиштүү узак эс алуу мезгилдерин камсыз кылат;

ж) Кайталануучу узак мөөнөттүү калыбына келүү жана эс алуу мезгилдерин пландаштырат жана бул тууралуу экипаж мүчөлөрүнө жетиштүү түрдө алдын ала кабарлайт;

з) Учуу тапшырмаларын учууга чейинки милдеттерге, учуу тилкесине (участокко) жана аралыктагы конуу убактысына зарыл болгон убакытты эсепке алуу менен, алар уруксат берилген учуу нөөмөтү мезгилинин ичинде аяктай тургандай кылып пландаштырат;

и) Эгерде пландаштырылган сезондук мезгилдин ичинде тийиштүү графиктин курамындагы учуу тапшырмаларынын 33%дан ашыгында иш жүзүндөгү ташуу учурунда эң жогорку учуу нөөмөтү мезгилинен ашып кетүү катталса, графикке жана/же экипаждардын курамына өзгөртүүлөрдү киргизет.

§ 8. Экипаж мүчөлөрүнүн милдеттери

339.        Экипаж мүчөлөрү:

а) (б) бөлүмүнүн талаптарын аткарышат; жана

б) эс алуу үчүн берилген мүмкүнчүлүктөрдү жана объекттерди оптималдуу пайдаланышат, ошондой эле өздөрүнүн эс алуу мезгилдерин тийиштүү түрдө пландаштырышат жана колдонушат;

§ 9.  Чарчоо тобокелдигин башкаруу (FRM)

340.        Эгер ушул бөлүм үчүн FRM (Fatigue Risk Management – чарчоо тобокелин башкаруу) же тиешелүү тастыктамалык талап зарыл болсо, эксплуатант FRMди өзүнүн менеджмент системасынын бир бөлүгү катары киргизет, колдонуп жана жаңыртып турат. Чарчоо тобокелин башкаруу учуу эксплуатациясы боюнча колдонмодо сүрөттөлөт.

341.        Киргизилген, колдонулган жана жаңыртылган FRM өзүнүн жалпы сапат көрсөткүчтөрүн үзгүлтүксүз жакшыртууну камсыз кылат жана төмөнкүлөрдү камтыйт:

1. FRM саясаты жалпы аталышы менен FRM боюнча эксплуатанттын философиясын жана жалпы принциптерин сүрөттөө,;

2. FRM процесстери үчүн документтештирүү, анын ичинде кызматкерлердин милдеттерин түшүнүүсү процесси жана аталган документти өзгөртүү жол жобосу;

3. илимий принциптер жана билимдер;

4. коркунучтарды аныктоо жана тобокелдиктерди баалоо процесси, ал экипаж мүчөсүнүн туруктуу чарчоосу натыйжасында пайда болгон эксплуатанттын эксплуатациялык тобокелдиктерин башкарууга мүмкүнчүлүк берет;

5. тобокелдиктерди жумшарту процесс, ал оперативдик колдонууга ылайык чараларды камтыйт, экипаж мүчөсүнүн туруктуу чарчоосу натыйжасында пайда болгон эксплуатанттын тобокелдиктерин натыйжалуу жумшартуу үчүн, ошондой эле мындай чаралар аркылуу жетишилген чарчоо тобокелдиктерин жумшартууну туруктуу мониторингдөө жана мезгил-мезгили менен баалоо үчүн;

6. FRM коопсуздугун камсыздоо процесстери;

7. FRMди жайылтуу процесстери.

342.        Чарчоо тобокелдигин башкаруу учуу убактысын көрсөтүү режимине, эксплуатанттын масштабына, ошондой эле анын ишмердүүлүгүнүн мүнөзүнө жана татаалдыгына ылайык жүргүзүлөт, бул ишмердүүлүк менен сөзсүз байланышкан коркунучтар жана тобокелдиктер эске алынат, ошондой эле тиешелүү учуу убактысын көрсөтүү режими колдонулат.

343.        Эксплуант FRM коопсуздугун камсыздоо процесси талап кылынган сапат көрсөткүчтөрү коопсуздук боюнча камсыздалбай жатканын көрсөтсө, тобокелдиктерди азайтууга чара көрөт.

§ 10. Учуу убактысын көрсөтүү режимдери

344.        Эксплуанттар учуу убактысын көрсөтүү режимдерин түзүп, колдонуп жана жаңыртышат, ал аткарылган ташуулар түрүнө ылайыктуу болуп, Авиациялык кодекске, ушул бөлүмгө жана башка тиешелүү талаптарга жооп бериши керек.

345.        Учуу убактысын көрсөтүү режимдери, анын ичинде алар менен байланышкан ар кандай FRM, ишке киргизилгенге чейин, зарыл болгон учурда Жарандык авиация органы тарабынан бекитилет.

346.        Ушул кичи бөлүмгө шайкештикти тастыктоо үчүн эксплуатант Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген тийиштүү тастыктамалык талаптарды колдонот. Альтернатива катары, эгерде эксплуатант бул тастыктамалык талаптардан четтөөнү кааласа, ал ишке киргизгенге чейин Жарандык авиация органына пландаштырылган четтөөнүн толук сыпаттамасын сунуштайт. Сыпаттама мааниге ээ болушу мүмкүн болгон жетекчиликтерге же жол-жоболорго киргизилген кайра карап чыгууларды, ошондой эле ушул кичи бөлүмдүн талаптарынын сакталышын көрсөткөн баалоону камтыйт.

347.        Четтөө же чегинүү ишке киргизилгенден кийинки эки жыл ичинде эксплуант уруксат берилген четтөө же чегинүү боюнча маалыматтарды чогултат жана экипаждын чарчоосуна тийгизген таасирин илимий принциптерди колдонуп баалайт. Мындай талдоо Жарандык авиация органына отчет түрүндө сунушталат.

§ 11. Коммерциялык аба ташууларды аткаруучу эксплуатанттар

348.        Учуу нөөмөтү мезгили (FDP): эксплуатант ушул Эрежелердин 354-пунктун эске алуу менен, ар бир айрым ташуу боюнча нөөмөттү баштоо үчүн кызматка келүү сааттарын аныктайт;

349.        Өзгөчө жагдайлар орун алган учурда, эгер алар катуу чарчоого алып келиши мүмкүн болсо, борттун командири чарчаган экипаж мүчөлөрү менен кеңешкенден кийин, учуу коопсуздугуна терс таасирин тийгизбөө максатында, иш жүзүндөгү FDPни кыскартуусу жана/же эс алуу мезгилин узартуусу боюнча жол-жоболорду киргизет.

350.        Акклиматизацияланган экипаж мүчөлөрү үчүн узартууларды колдонбостон негизги эң жогорку суткалык FDP төмөнкү таблицада көрсөтүлгөн маанилерге шайкеш келет: Оператор ар бир экипаж мүчөсү үчүн базаны бөлүп берет.

2- таблица

Максималдуу суткалык FDP – Акклиматизацияланган экипаж мүчөлөрү

351.        Экипаж мүчөлөрү акклиматизация абалы белгисиз болгон учурда минималдуу күндүк FDP төмөнкү таблицада көрсөтүлгөн көрсөткүчтөргө ылайык келет:

3- таблица

Акклиматизация абалы белгисиз экипаж мүчөлөрү

352.        Экипаж мүчөлөрүнүн акклиматизация абалы белгисиз болгон жана эксплуатант тарабынан чарчоо тобокелдигин башкаруу тутуму колдонулган учурдагы эң жогорку суткалык FDP төмөнкү таблицада көрсөтүлгөн маанилерге шайкеш келет:

4- таблица

FRM учурунда экипаж мүчөлөрү белгисиз акклиматизация абалында

353.        Учуу экипажы менен кабина экипажы үчүн нөөмөт башталышына карата ар башка FDP.

354.        Ошол эле учуу тилкеси же ошол эле тилкелердин катары боюнча учуу алдындагы таанышуу үчүн кабина экипажына учуу экипажына караганда көбүрөөк убакыт талап кылынган сайын, кабина экипажынын FDPси кабина экипажы менен учуу экипажынын нөөмөттү баштоо үчүн кызматка келүү учурларынын ортосундагы убакыт айырмасына узартылышы мүмкүн. Бул айырма 1 сааттан ашпоого тийиш. Кабина экипажы үчүн эң төмөнкү суткалык FDP учуу экипажынын өзүнүн учуу нөөмөтү мезгилине кызматка келүү учуруна незделет, бирок учуу нөөмөтү мезгили кабина экипажынын нөөмөттү баштоо үчүн кызматка келген учурунан тартып башталат.

355.        Учуу учурунда эс алуусуз, узартууларды колдонуу менен акклиматизацияланган экипаж мүчөлөрү үчүн минималдуу суткалык FDP.

356.        Эң төмөнкү суткалык FDP ар бир катар келген 7 күндүн ичинде эң көп дегенде эки жолу 1 сааттан ашпаган убакытка узартылышы мүмкүн. Мындай учурда:

а) учуунун алдындагы жана учуудан кийинки эң төмөнкү эс алуу мезгилдери 2 саатка узартылат; же

б) учуудан кийинки эс алуу мезгили 4 саатка узартылат.

357.        Катар келген FDP үчүн узартуулар колдонулган учурда, 1-пунктка ылайык талап кылынган эки узартылган FDPнин ортосундагы учуунун алдындагы жана учуудан кийинки кошумча эс алуу мезгилдери катар (бириктирилип) берилет.

358.        Узартууну колдонуу алдын ала пландалып, максималдуу төмөнкү чектөө менен чектелет:

а) минималдуу циркаддык активдүүлүк терезеси бузулбаса, 5 бөлүккө чейин; же

б) минималдуу циркаддык активдүүлүк терезеси 2 саатка же андан азыраак бузулса, 4 бөлүккө чейин; же

в) минималдуу циркаддык активдүүлүк терезеси 2 сааттан ашык бузулса, 2 бөлүккө чейин.

359.        Учуу учурунда эс алуу мезгилдери каралбаган, негизги максималдуу суткалык FDPни узартуу - ошол эле нөөмөт мезгилинин алкагында учуу учурундагы эс алууга же бөлүнгөн нөөмөт (раздробленное дежурство) мезгилдерине негизделген узартуулар менен айкалыштырылбайт.

360.        Учуу убактысын көрсөтүү режимдери негизги максималдуу суткалык FDP'ни узартуу чектөөлөрүн тактайт, колдонулган иш түрү боюнча тастыктоого тиешелүү талаптарга ылайык, төмөнкү учурларды эске алуу менен:

1) өткөн тилкелердин (участоктордун) саны; жана

2) минималдуу циркаддык активдүүлүк терезесинин бузулушу.

д) Учуу учурунда эс алуу мезгилдери менен шартталган узартуу менен максималдуу суткалык FDP.

361.        Учуу убактысын көрсөтүү режимдери, ишмердүүлүктүн түрүн тастыктамалоого карата тиешелүү талаптарга ылайык, төмөнкүлөрдү эске алуу менен, учуу учурундагы эс алуу мезгилдери каралган негизги максималдуу суткалык FDPни узартуу шарттарын тактайт:

1) өткөн тилкелердин (участоктордун) саны;

2) ар бир экипаж мүчөсүнө бөлүнгөн учуу учурундагы эс алуунун эң аз мезгили;

3) учуу учурунда эс алуу үчүн объекттин (жайдын) түрү; жана

4) негизги учуу экипажынын санын көбөйтүү.

е) Ташуулардын жүрүшүндөгү күтүлбөгөн жагдайлар - борттун командиринин өз алдынча чечим кабыл алуу укугу (дискрециялык ыйгарым укуктары).

362.        Ташуулар учурунда нөөмөт башталгандыгы жөнүндө билдирүү берген учурдан тартып же андан кийин келип чыккан күтүлбөгөн жагдайларда, борттун командири тарабынан учуу, нөөмөт жана эс алуу мезгилдеринин чектерин өзгөртүү шарттары төмөнкү талаптарга шайкеш келиши керек:

а) ORO.FTL.205 же ORO.FTL.220 (b) жана (e) бөлүмдөрүн колдонуунун натыйжасындагы эң жогорку суткалык FDP 2 сааттан ашык убакытка узартылышы мүмкүн эмес, учуу экипажынын саны көбөйтүлгөн учурлар буга кирбейт – мындай учурда эң жогорку суткалык учуу нөөмөтү мезгили узартылышы мүмкүн, бирок 3 сааттан ашпоого тийиш;

б) эгерде FDPнин акыркы тилкесинде, учуп чыккандан кийин келип чыккан күтүлбөгөн жагдайлардан улам, уруксат берилген узартуу убактысынан ашып кетсе, учуу пландаштырылган багытталган пунктка же башка аэродромго чейин улантылышы мүмкүн; жана

в) FDPден кийинки эс алуу мезгили кыскартылышы мүмкүн, бирок ал эч качан 10 сааттан аз болбошу керек.

363.        Катуу чарчоого алып келиши мүмкүн болгон күтүлбөгөн жагдайлар келип чыккан учурда, борттун командири учуу коопсуздугуна тийгизген ар кандай терс таасирлерди четтетүү үчүн иш жүзүндөгү учуу нөөмөтү мезгилин кыскартат жана/же эс алуу мезгилин узартат.

364.        Борттун командири 1 жана 2-пункттарда каралган өзгөртүүлөр жөнүндө чечим кабыл алардан мурун, экипаждын бардык мүчөлөрүнүн сергектик деңгээлин сурап билиши керек.

365.        Борттун командири өзүнүн чечими боюнча FDP узартылган же эс алуу мезгили кыскартылган учурда, бул тууралуу эксплуатантка билдирүү берет.

366.        FDPны узартуу же эс алуу мезгилин кыскартуу 1 сааттан ашкан учурда, эксплуатант тарабынан өзүнүн сын-пикирлери кошулган билдирүүнүн көчүрмөсү окуядан кийин 28 күндөн кечиктирилбестен Жарандык авиация органына берилет.

367.        Эксплуатант ушул жободо баяндалган дискрециялык ыйгарым укуктарды колдонуу боюнча жазалоону карабаган процессти киргизет жана аны учууларды эксплуатациялоо боюнча жетекчиликте чагылдырат.

368.        Ташуулардын жүрүшүндөгү күтүлбөгөн жагдайлар – нөөмөттү баштоо үчүн кызматка кечигип келүү.

369.        Эксплуатант учууларды эксплуатациялоо боюнча жетекчиликке, ишмердүүлүктүн түрүн тастыктамалоого карата тиешелүү талаптарга ылайык, күтүлбөгөн жагдайлардан улам нөөмөт башталган учурда кызматка кечигип келүүгө тийиштүү жол жоболордун топтомун киргизет.

§ 12. Учуу мезгилдери жана нөөмөттө болуу мезгилдери

370.        Экипаждын бир мүчөсүнө бөлүштүрүлө турган жалпы нөөмөт мезгилдери төмөнкүлөрдөн ашпоого тийиш:

1) каалаган катар келген 7 күндүн ичинде — 60 саат нөөмөт;

2) каалаган катар келген 14 күндүн ичинде — 110 саат нөөмөт; жана

3) каалаган катар келген 28 күндүн ичинде — ушул мезгил аралыгында мүмкүн болушунча бир калыпта бөлүштүрүлгөн 190 саат нөөмөт.

371.        Экипаж мүчөсү иштеп жаткан экипаж мүчөсү катары дайындалган учуу тилкелериндеги жалпы учуу убактысы төмөнкүлөрдөн ашпоого тийиш:

1) каалаган катар келген 28 күндүн ичинде — 100 саат учуу убактысы;

2) каалаган календардык жылдын ичинде — 900 саат учуу убактысы;

3) каалаган катар келген 12 календардык айдын ичинде — 1000 саат учуу убактысы.

372.        Учуудан кийинки кызматтык милдет нөөмөт мезгили болуп эсептелет. Эксплуатант учууларды эксплуатациялоо боюнча жетекчилигинде учуудан кийинки кызматтык милдеттердин мезгилинин минималдуу узактыгын көрсөтөт.

§ 13. Дислокация

373.        Эксплуатант тарабынан экипаж мүчөсүн дислокациялоодо төмөнкү талаптар колдонулат:

а) нөөмөттү баштоо үчүн кызматка келгенден кийинки, бирок жумуш башталганга чейинки дислокация FDP (учуу нөөмөтү) болуп эсептелет, бирок учуу тилкеси (участок) катары эсептелбейт;

б) дислокация үчүн жумшалган бардык убакыт нөөмөт убактысы болуп эсептелет.

§ 14. Бөлүнгөн нөөмөт мезгили

374.        Жердеги тыныгуудан кийин негизги суткалык FDPни (учуу нөөмөтүн) узартуу шарттары төмөнкү факторлорго туура келет:

а) учуу убактысын көрсөтүү режимдери, ишмердүүлүктүн түрүн тастыктамалоого карата тиешелүү талаптарга ылайык, бөлүнгөн нөөмөт мезгили үчүн төмөнкү элементтерди тактайт:

1) жердеги тыныгуунун минималдуу узактыгын; жана

2) жердеги тыныгуунун узактыгын, экипаж мүчөлөрүнө эс алуу үчүн берилген шарттарды (объекттерди) жана башка маанилүү факторлорду эске алуу менен FDPни узартуу мүмкүнчүлүгүн;

а) жердеги тыныгуу FDP (учуу нөөмөтү) катары толугу менен эсептелет;

б) бөлүнгөн нөөмөт мезгили кыскартылган эс алуу мезгилинен кийин дароо коюлбайт.

§ 15. Резервде болуу (запас) мезгили жана аэропортто болуу мезгилдери

375.        Эгерде эксплуатант экипаж мүчөлөрүн резервге же аэропорттогу кандайдыр бир нөөмөт мезгилине дайындаса, анда ишмердүүлүктүн түрүн тастыктамалоого карата тиешелүү талаптарга ылайык, төмөнкү талаптар колдонулат:

а) резервде болуу жана аэропорттогу кандайдыр бир нөөмөт мезгили пландаштырылат, ал эми резервде болуу жөнүндөгү мөөнөтү тиешелүү экипаж мүчөлөрүнө тийиштүү эс алуу мезгилин пландаштырууга мүмкүнчүлүк берүү үчүн алдын ала аныкталат жана жарыяланат;

б) экипаж мүчөсү кызмат ордуна келген учурдан тартып, аэропорттогу жарыяланган резерв мезгили аяктаганга чейин аэропорттогу резервде (запаста) деп эсептелет;

в) аэропорттогу резерв мезгили толугу менен нөөмөт мезгили (дежурство) катары эсептелет;

г) аэропорттогу кандайдыр бир нөөмөт мезгили толугу менен нөөмөт мезгили катары эсептелет, ал эми FDP (учуу нөөмөтү) аэропортко кызматка келген учурдан тартып толугу менен эсептелет;

д) эксплуатант аэропорттогу резервде турган экипаж мүчөсүн жайгаштырууну камсыз кылат;

е) учуу убактысын көрсөтүү режимдери төмөнкү элементтерди тактайт:

1. бардык запастагы нөөмөттүн максималдуу узактыгын;

2. экипаж мүчөсүнө берилген эс алуу шарттарын, ошондой эле төмөнкүдөй башка маанилүү факторлорду эске алуу менен, запастагы нөөмөттө өткөрүлгөн убакыттын дайындала турган максималдуу FDPга (учуу нөөмөтүнө) тийгизген таасирин:

- экипаж мүчөсүнүн токтоосуз даяр туруу зарылдыгын;

- резерв мезгилинин уйку режимине тийгизген таасирин (интерференциясын); жана

- кызматка чакыруу менен дайындалган FDPнин ортосунда мүмкүн болгон тыныгуу убактысын камсыз кылуу үчүн тийиштүү эскертүү;

3. FDP дайындалбаган резерв мезгилинен кийинки минималдуу эс алуу мезгилин;

4. аэропорттогу резервден башка резерв мезгилинде өткөрүлгөн убакыт топтолмо нөөмөт сааттарын эсептөө максатында кандай ыкма менен чегериле тургандыгын.

§ 16. Запас

376.        Эгерде эксплуатанттар экипаж мүчөлөрүнө резервде (запаста) нөөмөт өтөөнү дайындаса, анда ишмердүүлүктүн түрүн тастыктамалоого карата тиешелүү талаптарга ылайык, төмөнкү талаптар колдонулат:

а) резерв (запас) иш графигинде чагылдырылат;

б) учуу убактысын көрсөтүү режимдери төмөнкү элементтерди тактайт:

1) кандайдыр бир жекече резерв мезгилинин максималдуу узактыгын;

2) экипаждын бир мүчөсүнө дайындалышы мүмкүн болгон резервде болуунун катар келген күндөрүнүн санын.

§ 17. Эс алуу мезгилдери

377.        Базада башталуучу FDPнын (учуу нөөмөтүнүн) алдында каралган минималдуу эс алуу мезгили, мурунку нөөмөт мезгилинин узактыгына барабар болушу керек же 12 саатты түзүшү керек, мунун ичинен кайсынысы узун болсо, ошонусу кабыл алынат.

378.        378-пункттан чегинүү иретинде, (а) бөлүгүндө каралган минималдуу эс алуу мезгили, эксплуатант экипаж мүчөсүн негизги базада адекваттуу жайгаштыруу (мейманкана же атайын жай) менен камсыз кылган учурда колдонулат.

а) Базадан башка жердеги (базадан тышкары) минималдуу эс алуу мезгили.

379.        Базадан башка жерде башталуучу FDPнын (учуу нөөмөтүнө) чейин каралган минималдуу эс алуу мезгили, мурунку нөөмөт мезгилинин узактыгына барабар болушу керек же 10 саатты түзүшү керек, мунун ичинен кайсынысы узун болсо, ошонусу кабыл алынат. Бул мезгил жолго жана физиологиялык муктаждыктарга бөлүнгөн убакыттан тышкары, кошумча 8 сааттык уйкуну камтууга тийиш.

б) Кыскартылган эс алуу мезгили.

380.        378-пункттан жана (а) бөлүгүнөн чегинүү иретинде, учуу убактысын көрсөтүү режимдери, ишмердүүлүктүн түрүн тастыктамалоого карата тиешелүү талаптарга ылайык жана төмөнкү элементтерди эске алуу менен минималдуу эс алуу мезгилдерин кыскарта алат:

1) кыскартылган минималдуу эс алуу мезгилин;

2) андан кийинки эс алуу мезгилин узартууну; жана

3) кыскартылган эс алуу мезгилинен кийинки FDPны (учуу нөөмөтүн) кыскартууну.

в) Узакка созулган кайталануучу калыбына келтирүү жана эс алуу мезгилдери.

381.        Учуу убактысын көрсөтүү режимдери топтолгон чарчоонун ордун толтурууга тийиш болгон кайталануучу узак мөөнөттүү калыбына келтирүү жана эс алуу мезгилдерин тактайт. Минималдуу узак мөөнөттүү калыбына келтирүү жана эс алуу мезгили 2 жергиликтүү түндү камтуу менен 36 саатты түзөт. Кандай болбосун, бир узак мөөнөттүү калыбына келтирүү жана эс алуу мезгили аяктагандан кийинки ушундай мезгилдин башталышына чейинки убакыт 168 сааттан ашпоого тийиш. Кайталануучу узак мөөнөттүү калыбына келтирүү жана эс алуу мезгили айына эки жолу 2 жергиликтүү күнгө чейин узартылат. Учуу убактысын көрсөтүү режимдери төмөнкүлөрдүн ордун толтуруу үчүн тастыктамалоонун тиешелүү талаптарына ылайык кошумча эс алуу мезгилдерин тактайт:

1) убакыт алкактарынын айырмасынын кесепеттерин жана FDP (учуу нөөмөтүнүн) узартылышын;

2) туруксуз (регулярдуу эмес) ыраатамалардын (расписаниелерден) улам топтолгон кошумча чарчоону; жана

3) базанын жайгашкан жеринин өзгөрүшүн.

§ 18. Тамактануу

382.        FDP учурунда экипаж мүчөсүнүн ишинин сапат көрсөткүчтөрүнүн төмөндөшүн болтурбоо үчүн, айрыкча FDP 6 сааттан ашкан учурларда, тамак-ашты жана суюктуктарды ичүүгө мүмкүнчүлүк болушу керек.

383.        Эксплуатант учууларды аткаруу боюнча колдонмосунда FDP учурунда экипаж мүчөлөрүн тамак-аш менен камсыз кылуу тартибин көрсөтөт.

§ 19. База жөнүндө, учуу убактысы, нөөмөт жана эс алуу мезгилдери боюнча эсепке алуу жазуулары

384.        Эксплуатант ар бир экипаж мүчөсү боюнча төмөнкүлөрдү камтыган жекече эсепти 24 ай бою сактайт:

1) учуу убактысын;

2) ар бир нөөмөт мезгилинин жана ар бир FDPнын (учуу нөөмөтүнүн) башталышын, узактыгын жана аякташын;

3) эс алуу мезгилдерин жана эч кандай ишмердүүлүк жок болгон дем алыш күндөрүн; жана

4) бекитилген базаны;

5) узакка созулган учуу нөөмөтү мезгилдери жана кыскартылган эс алуу мезгилдери жөнүндө билдирүүлөрдү .

385.        Талап боюнча эксплуатант учуу убактысы, нөөмөт мезгилдери жана эс алуу мезгилдери жөнүндө жекече эсепке алуу документтеринин көчүрмөлөрүн төмөнкүлөргө берет:

1) тиешелүү экипаж мүчөсүнө; жана

2) ушул эксплуатанттын экипаж мүчөсү болуп саналган же боло турган экипаж мүчөсүнө карата башка эксплуатантка.

386.        Бир нече эксплуатант үчүн кызматтык тапшырмаларды аткарган экипаж мүчөлөрүнө тиешелүү эсепке алуу документтери 24 ай бою сакталат.

§ 20. Чарчоону башкаруу боюнча даярдык

387.        Эксплуатант экипаж мүчөлөрү, экипаждын иш графиктерин даярдоо жана жүргүзүү үчүн жооптуу кызматкерлер жана тиешелүү жетекчи курам үчүн чарчоону башкаруу чөйрөсүндө баштапкы жана мезгилдүү окутуу курстарын уюштурат.

388.        Бул окутуу курстары эксплуатант тарабынан белгиленген жана учууларды аткаруу боюнча жетекчилигинде баяндалган окутуу программасына ылайык жүргүзүлөт. Окутуу курстарынын программасы чарчоонун келип чыгышы мүмкүн болгон себептерин, кесепеттерин жана чарчоого каршы күрөшүү чараларын камтыйт.

389.        Кыргыз Республикасынын жарандык авиациясынын аба кемелеринин экипаж мүчөлөрүнүн жумуш убактысынын жана эс алуу убактысынын ченемдери жөнүндө жобонун нускамалык материалы 6-КРАЭнин I бөлүмүндөгү 16-тиркемесинде каралган.

§ 21. Жарандык авиациянын аба кемелеринин экипаж мүчөлөрүнүн иш убактысы жана эс алуу убактысы режиминин өзгөчөлүктөрү

390.        Бул эреже аба кемесинин бортунда экипаждын курамында иш аткаруу укугун берүүчү колдонуудагы тастыктамалары бар аба кемелеринин экипаж мүчөлөрүнүн, анын ичинде учуу окуу жайларынын курсанттарынын жана стажёрлорунун жумуш убактысынын жана эс алуу убактысынын режиминин өзгөчөлүктөрүн белгилейт.

391.        Бул эреженин ченемдери эксплуатанттардын учууларды өндүрүү боюнча жетекчилигин иштеп чыгууда, экипаж мүчөлөрүнүн иш графиктерин жана эксплуатанттардын аба кемелеринин кыймыл расписаниелерин түзүүдө милдеттүү болуп саналат.

392.        Эксплуатант ушул эреженин ченемдерине ылайык экипаж мүчөлөрүнүн иш жана эс алуу режимдерин жөнгө салуучу жоболорду иштеп чыгат жана учуу курамынын мүчөлөрүнүн кызыкчылыктарын коргогон кесиптик бирлик уюмунун шайланган органынын пикирин эске алуу менен, аларды Учууларды аткаруу боюнча Колдонмого (РПП/OM) киргизет.

393.        Учуу экипажынын мүчөсү, эгерде ал учуунун коопсуздугуна терс таасирин тийгизе тургандай даражада чарчаган болсо, Учууларды өндүрүү боюнча жетекчиликте (РПП) белгиленген тартипте эмгек милдеттерин андан ары аткаруудан баш тартууга укуктуу.

§ 22. Атайын авиациялык иштерди аткарууда иш убактысы

394.        Аба кемесинин экипаж мүчөсүнүн жумуш убактысы, учуу нөөмөтүнүн убактысынан, учуу нөөмөттөрүнүн ортосундагы жердеги иш убактысынан жана иш берүүчүнүн тапшырмасы (буйругу) боюнча жүргүнчү катары которулуу (орун алмаштыруу) убактысынан турат.

395.        Учуу экипажынын мүчөсүнүн жана бортоператордун адаттагы жумалык иш убактысы 36 сааттан ашпашы керек.

396.        Борткоштоочунун жумуш убактысынын нормалдуу узактыгы жумасына 40 сааттан ашпоого тийиш.

397.        Экипаж мүчөсүнүн күнүмдүк иш убактысынын максималдуу узактыгы 8 сааттан ашпоого тийиш. Бул Жобонун 655-пунктунда белгиленген жумуш убактысын жыйынтыктап эсептөө тартиби колдонулган учурлар буга өзгөчө учур болуп саналат.

398.        Иштин шарттары боюнча ушул Жобонун 6-пунктунда белгиленген күнүмдүк же жумалык жумуш убактысынын узактыгы сакталышы мүмкүн болбогон учурларда, экипаж мүчөлөрүнө эсепке алуу мезгили бир айдан ашпаган жумуш убактысын жыйынтыктап эсептөө тартиби белгиленет. Кызматкерлердин өкүлдөрүнүн пикирин эске алуу менен, эсепке алуу мезгили бир чейрекке (кварталга) чейин узартылышы мүмкүн.

399.        Эсепке алуу мезгилиндеги жумуш убактысынын узактыгы жумуш сааттарынын нормалдуу санынан ашпоого тийиш.

400.        Жумуш убактысын жыйынтыктап эсептөө тартиби иш берүүчү тарабынан кызматкерлердин өкүлдөрүнүн пикирин эске алуу менен киргизилет.

401.        Эгерде экипаж мүчөсү, эсепке алуу мезгилинде белгиленген жумуш убактысынын нормасын иштеп бүтсө, ал эмгек милдеттерин аткаруудан бошотулат. Бул Жобонун 8-пунктунда каралган учурлар буга өзгөчө учур болуп саналат.

402.        Ашыкча иштөөгө тартуу (сверхурочный) иш берүүчү тарабынан экипаж мүчөсүнүн жазуу жүзүндөгү макулдугу менен Кыргыз Республикасынын Эмгек кодексинин пункттарында каралган учурларда ишке ашырылат.

403.        Башка учурларда ашыкча иштөөгө тартууга экипаж мүчөсүнүн жазуу жүзүндөгү макулдугу менен жана жүргүнчүлөрдү, багажды, жүктөрдү жана почтаны ташууга байланышкан учууларды (мындан ары — транспорттук учуулар), ошондой эле авиациялык жумуштарды аткаруу учурундагы учууларды ишке ашыруу үчүн кызматкерлердин өкүлдөрүнүн пикирин эске алуу менен жол берилет.

404.        Ашыкча иштөө ар бир экипаж мүчөсү үчүн катар келген эки күндүн ичинде учуу нөөмөтүнүн белгиленген узактыгынан төрт сааттан ашпоого тийиш (ушул Жобонун 39-пунктунда каралган учурларды кошпогондо), ошондой эле айына 20 сааттан жана жылына 120 сааттан ашпоого тийиш.

405.        Мында ашыкча иштөө убактысын эсепке алуу менен учуу нөөмөтүнүн узактыгы ушул Жобонун 672, 673 жана 697-пункттарында белгиленген учуу нөөмөтүнүн максималдуу жол берилген узактыгынан ашпоого тийиш. Ушул Жобонун 39-пунктунда каралган учурлар буга өзгөчө учур болуп саналат.

§ 23. Учуу нөөмөтү

406.        Рейс алдындагы даярдык башталгандан тартып, рейс аяктагандан кийинки иштер аяктаганга чейинки жумуш убактысынын мезгили (мындан ары — учуу нөөмөтү) төмөнкүлөрдү камтыйт:

а) Рейс алдындагы медициналык, бажы жана чек ара контролунан өтүүгө жана учуу алдында учуу документтерин тариздөөгө байланышкан, экипаж мүчөсүнүн Учууларды аткаруу боюнча Колдонмого (РПП) ылайык учууга келген учурунан тартып, учуу убактысы башталган учурга чейин эсептелүүчү убакыт (мындан ары — рейс алдындагы даярдык убактысы);

б) Учактар үчүн — учуу алдында аба кемесинин кыймылдаткычын (кыймылдаткычтарын) иштете баштаган учурдан тартып, учуу аяктагандан кийин кыймылдаткычты (кыймылдаткычтарды) өчүргөн учурга чейинки убакыт; ал эми вертолёттор үчүн — көтөрүүчү винттердин канаттары айлана баштаган учурдан тартып, алар толук токтогон учурга чейинки убакыт (мындан ары — учуу убактысы);

в) Регламенттелген технологиялык тыныгуунун убактысы;

г) Кыска мөөнөттүү тыныгуулардын узактыгы;

д) Учуу убактысы аяктаган учурдан тартып, Учууларды аткаруу боюнча Колдонмого (РПП) ылайык учуу нөөмөтү аяктаган учурга чейинки (рейстен кийинки иштерди бүтүрүү) рейстен кийинки иштердин убактысы.

е) Экипажды алмаштырбастан жана мейманканада же эс алуу үчүн атайын жайда эс алуу үчүн шарттарды (мындан ары — эс алуу үчүн шарттар) түзбөстөн, аралыктагы конуулар учурунда базалык эмес аэропорттордо токтоп туруу убактысы. Мындай жайлар алаксытуучу факторлорсуз толук кандуу эс алуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга жана колдонуудагы санитардык-гигиеналык талаптарга жооп берүүгө тийиш;

ё) Эс алуу үчүн шарттар түзүлбөстөн, учуунун кармалып калган убактысы.

407.        Рейс алдындагы даярдыктын жана рейстен кийинки иштердин убактысынын узактыгы аба кемесинин конкреттүү тибин учууга даярдоонун жана учуп келгенден кийинки тейлөөнүн технологиялык графигин эсепке алуу менен Учууларды аткаруу боюнча жетекчиликте (РПП) белгиленет.

§ 24. Учуу убактысы

408.        Аба кемелеринин бардык түрлөрүндө учууларды аткарууда учуу убактысынын узактыгы бир календардык айда 80 сааттан, чейрегине (кварталына) 240 сааттан жана календардык жылына 800 сааттан ашпоого тийиш.

409.        Ушул Жобонун 11-пунктунда белгиленген учуу убактысынын узактыгы, экипаж мүчөсүнүн жазуу жүзүндөгү макулдугу менен жана кызматкердин өкүлдөрүнүн пикирин эсепке алуу менен, бир календардык айда 90 саатка чейин, чейрегине (кварталына) 270 саатка чейин жана календардык жылына 900 саатка чейин көбөйтүлүшү мүмкүн.

§ 25. Учуу нөөмөттөрүнүн ортосундагы жердеги иш убактысы

410.        Экипаж мүчөсү аяктаган учуу нөөмөтүнөн кийин жердеги жумуштарды аткарууга ушул Жобонун 711, 712, 713, 715-пункттарында белгиленген күнүмдүк эс алуу убактысы аяктагандан кийин гана жана кезектеги учуу нөөмөтү башталганга чейинки 12 сааттык эс алуу мезгилинен кечиктирилбестен тартылышы мүмкүн.

411.        Экипаж мүчөсүнүн учуу нөөмөттөрүнүн ортосундагы жердеги иш убактысы төмөнкүлөрдү камтыйт:

а) учууларга алдын ала даярдыктан өтүү убактысы, учууларды талдоо (разборлор), кесиптик окутуу, тренажерлордогу машыгуулар, билимди текшерүү, учуу жана башка кызматтык документацияларды тариздөө, учууларды уюштурууну, камсыздоону жана аткарууну регламенттөөчү документтерди изилдөө;

б) нөөмөттө туруу жана резервде болуу убактысы;

в) ушул Жобонун 683-пунктунда белгиленген өлчөмдөгү, учуу тапшырмасын аткарууну улантуу максатында иш берүүчүнүн көрсөтмөсү (көрсөтмөлөрү) боюнча базадан тышкаркы аэропортто өткөргөн убакыт (мындан ары - учуу нөөмөттөрүнүн ортосунда базадан тышкаркы аэропорттордо учууну күтүү убактысы);

г) аба кемелерине жүктөө жана түшүрүү убактысы;

д) учуу тапшырмасын аткарууга байланыштуу болбогон башка эмгек милдеттерин аткаруу убактысы.

412.        "а" жана "д" пунктчаларында көрсөтүлгөн жердеги жумуштун башталыш жана аяктоо убактысы жамааттык келишим же уюмдун ички эмгек тартибинин эрежелери менен белгиленет.

§ 26. Аба кемелери учууларды аткарууда учуу эксплуатациясы боюнча Колдонмо тарабынан уруксат берилген экипаждын минималдуу курамынын учуу нөөмөтүнүн узактыгы

413.        Ушул типтеги аба кемеси үчүн учуу эксплуатациясы боюнча колдонмо тарабынан уруксат берилген экипаждын минималдуу курамынын учуу нөөмөтүнүн узактыгы учуп чыгууга базалык келүү убактысына жана учуу тапшырмасы менен пландалган конуулардың санына жараша иш берүүчү тарабынан белгиленет.

414.        Мында экипаж мүчөсүнүн туруктуу иштеген жериндеги аэропорттун (мындан ары — базалык аэропорт) жергиликтүү убактысы же, эгерде экипаж мүчөсү базалык эмес аэропортто 48 саат жана андан көп убакыт болсо, ошол базалык эмес аэропорттун жергиликтүү убактысы базалык убакыт деп эсептелиши керек.

415.        Учуу экипажынын мүчөсүнүн сутка ичиндеги (ар кандай удаалаш келген 24 саат) учуу нөөмөтүнүн максималдуу жол берилген узактыгы Жобонун № 1–4 тиркемелеринде көрсөтүлгөн маанилерден ашпоого тийиш. Ушул Жобонун 39-пунктунда каралган учурлар буга кирбейт (өзгөчө учур болуп саналат).

416.        Кабиналык экипаж мүчөсүнүн сутка ичиндеги (ар кандай удаалаш келген 24 саат) учуу нөөмөтүнүн максималдуу жол берилген узактыгы Жобонун № 1-тиркемесинде көрсөтүлгөн маанилерден ашпоого тийиш. Ушул Жобонун 695-пунктунда каралган учурлар өзгөчө жагдай болуп саналат.

§ 27. Транспорттук учууларды аткарууда кеңейтилген экипаж курамынын учуу нөөмөтүнүн узактыгы

417.        Эгерде учуу нөөмөтүнүн пландык узактыгы ушул Жобонун 672, 673-пункттарында белгиленген максималдуу уруксат кылынган чектен ашып кетсе, учуу учурунда экипаж мүчөсүнүн функцияларын аткаруу үчүн регламенттелген технологиялык тыныгуу убактысына кошумча экипаж мүчөлөрү киргизилет (мындан ары — экипаждын кеңейтилген курамы).

418.        Учуу экипажынын кеңейтилген курамынын учуу нөөмөтүнүн узактыгы учуу экипажынын кошумча мүчөлөрүнүн санына жана учуу тапшырмасында пландаштырылган конуулардын санына жараша иш берүүчү тарабынан белгиленет.

419.        Учуу экипажынын кеңейтилген курамы менен аткарылган учуу нөөмөтүнүн 24 саат ичиндеги максималдуу уруксат берилген узактыгы Жобонун № 5-тиркемесинде көрсөтүлгөн маанилерден ашпоого тийиш. Ушул Жобонун 695-пунктунда каралган учурлар өзгөчө жагдай болуп саналат.

420.        Кабиналык экипаждын кошумча мүчөлөрүнүн саны Учууларды аткаруу боюнча колдонмодо (УАК) белгиленет жана төмөнкүлөргө жараша болот:

а) учуу нөөмөтүнүн узактыгына жана конуулардын санына;

б) аба кемесинин түрүнө;

в) учуу учурунда каралган класстар боюнча жүргүнчүлөрдү тейлөө түрлөрүнө (биринчи класс, бизнес-класс, экономикалык класс).

421.        Экипаждын кеңейтилген курамы менен учууларды аткаруу, жүргүнчү ташуучу же жүк ташуучу аба кемесинин салонунда экипаждын кошумча мүчөлөрүн кычкылтек жабдууларына тез жетүү мүмкүнчүлүгү бар отургучтар менен жабдылган атайын орундар менен камсыз кылуу шартында гана жүзөгө ашырылышы мүмкүн, мында конкреттүү аба кемесинин конструкциялык өзгөчөлүктөрүн эсепке алуу менен, жүргүнчү ташуучу аба кемесинин салонундагы отургучтар жүргүнчүлөрдөн обочолонушу (бөлүнгөн болушу) керек.

422.        Регламенттелген технологиялык тыныгуу убактысы учуу нөөмөтүнүн убактысына толук өлчөмдө киргизилет.

§ 28. Нөөмөттө туруу жана резервде болуу учурундагы иштөө убактысы

423.        Нөөмөттө туруу жана резервде болуу мезгилине экипаж мүчөсү иш берүүчүнүн буйрутмасы (тескемеси) боюнча учуу тапшырмасын аткарууга туруктуу даярдыкта эс алуу үчүн шарттары бар белгиленген жерде болгон убакыт киргизилет.

424.        Экипаж мүчөсү эсептик мезгил ичинде төрт жолудан ашык эмес резервге дайындалышы мүмкүн. Нөөмөттө туруу жана резервде болуу убактысынын узактыгы үзгүлтүксүз 24 саат ичинде 12 сааттан ашпоого тийиш.

425.        Нөөмөттө туруу жана резервде болуу үчүн атайын бөлүнгөн жайда болуу убактысы иш убактысына толугу менен эсептелет, ал эми жашаган жеринде болуу убактысы — 25 пайыздан кем эмес өлчөмдө эсептелет.

426.        Экипаж мүчөсү учуу тапшырмасын аткаруу үчүн резервден чакырылган учурда, нөөмөттө туруу жана резервде болуу убактысы эсептик мезгилдин иш убактысына киргизилет, бирок учуу нөөмөтүнүн узактыгына кошулбайт.

§ 29. Учуу нөөмөттөрүнүн ортосунда жана учуу кечиккен учурда базадан тышкаркы аэропортто учууну күтүп турган мезгилдеги жердеги иштөө убактысы

427.        Учуу нөөмөттөрүнүн ортосунда базалык эмес аэропорттордо учууну күтүү убактысы, күтүү убактысынын ар бир төрт сааты үчүн бир саат деген эсеп менен иш убактысына киргизилет. Учуу нөөмөттөрүнүн ортосунда базалык эмес аэропорттордо учууну күтүү убактысына учуу тапшырмасында каралган жумалык эс алуу убактысы кирбейт.

428.        Учуунун кечигүү убактысы учуу тапшырмасында белгиленген учуу убактысынан тартып, иш жүзүндөгү учуу убактысына чейин эсептелет.

§ 30. Аба кемесинин учууларды аткарууда бөлүнгөн учуу нөөмөтү үчүн иштөө жана эс алуу убактысынын узактыгы

429.        Экипаждын минималдуу курамы менен учууларды аткарууда, экипаж мүчөсүнүн макулдугу менен анын учуу нөөмөтү эки бөлүккө бөлүнүшү мүмкүн.

430.        Учуу нөөмөтүнүн эки бөлүгүнүн ортосундагы тыныгуу убактысы иш убактысына киргизилбейт.

431.        Учуу нөөмөтүн бөлүктөргө бөлүү иш берүүчү тарабынан уюмдун тандалган профсоюздук органынын пикирин эсепке алуу менен кабыл алынган жергиликтүү ченемдик акттын негизинде жүзөгө ашырылат.

432.        Учуу нөөмөтүн бөлүктөргө бөлүүгө жол берилген учурда, жумуш убактысын эсепке алуу мезгилинин ичинде экиден ашык эмес учуу нөөмөтүн жана катарынан экиден ашык эмес учуу нөөмөтүн бөлүүгө жол берилет.

433.        Бөлүктөргө бөлүнгөн (разделеённой на части) учуу нөөмөтүнүн жалпы узактыгы ушул Жобонун 672, 673-пункттарында белгиленген учуу нөөмөтүнүн узактыгынан ашпоого тийиш.

434.        Экипаждын кеңейтилген курамы менен учууларды аткарууда учуу нөөмөтүн бөлүктөргө бөлүүгө жол берилбейт.

435.        Бөлүктөргө бөлүнгөн эки учуу нөөмөтү катары менен аткарылгандан кийин, экипаж мүчөсүнө базалык аэропортто 48 сааттан кем эмес эс алуу берилет.

§ 31. Экипаж мүчөсү жүргүнчү катары орун алмаштырганда иштөө убактысынын узактыгы

436.        Иш берүүчүнүн тапшырмасы (буйругу) боюнча экипаж мүчөсүнүн жүргүнчү катары жүрүү (учуп баруу же жол менен баруу) убактысы кетүүчү ордуна келген учурдан тартып, бирок кетүүгө кеминде 40 мүнөт калганда, жана бара турган жерге келген учурга чейин (эс алуу үчүн жайгаштырылган учурга чейин) иш убактысына киргизилет.

437.        Аба кемесинде жүргүнчү катары которулган экипаж мүчөсү, күнүмдүк эс алуу берилбестен, ушул Жобонун 672, 673-пункттарында белгиленген узактыктан ашпаган учуу нөөмөтүн аткара алат; мында учуп кетүү үчүн келген убакыт эсепке алынат жана ал убакыт которулуу (учуп баруу) убактысынын 50 пайызына кыскартылат. Эгерде учуу нөөмөтүнүн аталган узактыгы учуу тапшырмасын аткаруу үчүн жетишсиз болсо, анда учуу тапшырмасы экипаж мүчөсүнө ушул Жобонун 711, 712, 713, 715-пункттарына ылайык күнүмдүк эс алуу берилгенден кийин гана аткарылышы мүмкүн.

§ 32. Окуу жана (же) машыгуу учууларын аткарууда иштөө убактысынын узактыгы

438.        Окуу жана (же) машыгуу учууларын аткарууда учуу нөөмөтүнүн узактыгына, учуу убактысына жана конууга кирүүлөрдүн санына төмөнкүдөй чектөөлөр белгиленет:

а) учуу нөөмөтүнүн узактыгы 10 сааттан ашпоого тийиш;

б) бир учуу нөөмөтүндөгү учуу убактысы 6 сааттан ашпоого тийиш;

в) конууга кирүүлөрдүн саны 25тен ашпоого тийиш;

г) төртүнчү класстагы учактар жана бардык класстагы вертолёттор үчүн конууга кирүүлөрдүн саны 40тан ашпоого тийиш.

§ 33. Мүчүлүштүктөрү (бузук жерлери) бар аба кемесин айдап өтүүдө (айдоодо) (перегонка) иш убактысынын жана эс алуу убактысынын узактыгы

439.        Жүргүнчүлөрдү жана жүктөрдү ташууга уруксат берилбеген мүчүлүштүктөрү бар аба кемелерин айдап өтүүдө, экипаж мүчөсүнүн учуу нөөмөтүнүн узактыгы 12 сааттан ашпоого тийиш.

440.        Мүчүлүштүктөрү бар аба кемесин айдап өтүүдө экипаж мүчөсүнүн учуу нөөмөттөрүнүн ортосундагы эс алуусу 10 сааттан кем эмес, ал эми айдап өтүү аяктагандан кийин базалык аэропортто — 42 сааттан кем эмес болууга тийиш.

§ 34. Күтүлбөгөн жагдайлар учурунда экипаж мүчөлөрүнүн иштөө жана эс алуу убактысы

441.        Метеорологиялык шарттарга, көздөгөн аэропортко конууга мүмкүн болбогон жагдайларга, учуу учурунда авиациялык техниканын бузулушуна байланыштуу күтүүсүз жагдайлар келип чыкканда жана учуу тапшырмасында каралбаган башка учурларда, аба кемесинин командири учуу нөөмөтүнүн белгиленген узактыгын төмөнкү өлчөмдөрдө узартууга өзгөчө укукка ээ:

а) экипаждын минималдуу курамы менен учуу нөөмөтүн аткарууда - эки саатка;

б) экипаждын кеңейтилген курамы менен учуу нөөмөтүн аткарууда - үч саатка.

442.        Экипаждын учуу нөөмөтүнүн узактыгын көбөйтүү жөнүндө чечим аба кемесинин командири тарабынан учуу тапшырмасына тиешелүү жазуу киргизүү жолу менен таризделет.

443.        Эгерде аба кемесинин командири учуу сменасынын узактыгын көбөйтүү укугун пайдаланбаса же бул укукту пайдалануу учууну улантууга мүмкүндүк бербесе, аба кемесинин командири учуу сменасын аяктоо жана экипаж мүчөлөрүнө эс алуу үчүн тиешелүү шарттарды камсыз кылуу менен күнүмдүк эс алуу берүү жөнүндө чечим кабыл алууга укуктуу. Мында ушул Жобонун 715-пунктунда белгиленген күнүмдүк эс алуунун узактыгы кыскартылышы мүмкүн, бирок 10 сааттан кем эмес, ошол эле учурда учуу сменасы аяктагандан кийин дароо базалык аэропортто берилүүчү күнүмдүк эс алуу убактысы тиешелүү түрдө көбөйтүлөт.

§ 35. Авиациялык иштерди аткарууда учуу экипаждары мүчөлөрүнүн иштөө жана эс алуу убактысынын өзгөчөлүктөрү

444.        Учуу экипажынын мүчөсүнүн учуу нөөмөтүнүн максималдуу уруксат берилген узактыгы төмөнкүлөрдөн ашпоого тийиш:

1) авиациялык жумуштарды аткарууда — 12 сааттан;

2) авиациялык-химиялык жумуштарды аткарууда - 10 сааттан (минералдык жер семирткичтерди чачууда — 12 сааттан).

445.        Аба кемесин оңдоого, оңдоодон оперативдүү чекитке, оперативдүү чекиттен базага айдап өтүүдө учуу нөөмөтүнүн узактыгы 12 сааттан ашпоого тийиш.

446.        Авиациялык жумуштарды, анын ичинде авиациялык-химиялык жумуштарды аткарууда учуу экипажынын мүчөсүнө ушул Жобонун 667, 668-пункттарында белгиленген учуу убактысынын ченемдери жайылат.

447.        Мында авиациялык жумуштардын айрым түрлөрүн аткарууда учуу убактысынын максималдуу жол берилген узактыгы төмөнкүлөрдөн ашпоого тийиш:

а) өтө уулуу жана заардуу заттарды (өтө коркунучтуу, жогорку деңгээлде коркунучтуу) колдонуу менен учууларда — төрт сааттан;

б) ток өткөрүүчү зымдарды жаюуда — төрт сааттан;

в) жыгачтарды тышкы асма менен сүйрөтүүдө (трелевка) — беш сааттан;

г) курулуш жана монтаждоо иштерин аткарууда — беш сааттан;

д) муз үстүнө конуу менен гравиметрикалык тартуу иштерин аткарууда — беш сааттан;

е) жүктөрдү тышкы асма менен ташууда — алты сааттан;

ё) жапайы жаныбарларды абадан атууда — алты сааттан;

ж) аэровизуалдык, сүрөткө/видеого тартуу, издөө, авариялык-куткаруу иштерин, жергиликтүү жердин радиациялык чалгындоосун аткарууда, деңиздеги (калкыма) бургулоо түзүлмөлөрүнө учууларда — жети сааттан.

448.        Жүктү тышкы асма менен ташууда учуу нөөмөтүн аяктоо үчүн учуу убактысын бир саатка узартууга жол берилет.

449.        Экипаж мүчөсү бир учуу нөөмөтүнүн ичинде ушул Жобонун 699-пунктунун «а», «б», «в», «г» пунктчаларында көрсөтүлгөн жумуштардын эки башка түрүн аткара алат.

450.        Мында учуу убактысынын максималдуу уруксат берилген жалпы узактыгы ушул Жобонун 697-пунктунда белгиленген ченемдердин чегинде жумуштун түрлөрү боюнча пропорционалдуу түрдө аныкталат.

451.        Авиациялык - химиялык жумуштарды аткарууда учуу экипажынын мүчөсү үчүн бир учуу нөөмөтүнүн ичинде конуулардын төмөнкүдөй чектүү саны белгиленет:

а) аба кемесинде — 45 конуу (посадок);

б) вертолётта — 55 конуу.

452.        Авиациялык жумуштарды аткарууда учуу экипажынын мүчөсүнүн оперативдүү чекитте тынымсыз болуу узактыгы катар келген 15 календардык күндөн, ал эми авиациялык-химиялык жумуштарды аткарууда — катар келген 30 календардык күндөн ашпоого тийиш.

453.        Эгерде учуу экипажынын мүчөсүнүн оперативдүү чекитте тынымсыз болуу мөөнөттөрү ушул Жобонун 46-пунктунда белгиленген ченемдерден ашып кетсе, анда экипаж мүчөсүн оперативдүү чекитке кайрадан жөнөтүүгө туруктуу иштеген жеринде жети календардык күн болгондон кийин гана жол берилет.

454.        Авиациялык-химиялык жумуштарды аткарууда экипаж мүчөсүнүн макулдугу менен учуу нөөмөтү бөлүктөргө бөлүнүшү мүмкүн, мында эки бөлүктүн ортосундагы тыныгуунун узактыгы эки сааттан кем болбошу керек.

455.        Учуу нөөмөтүнүн эки бөлүгүнүн ортосундагы тыныгуу убактысы жумуш убактысына кошулбайт.

456.        Учуу нөөмөтүн бөлүктөргө бөлүү иш берүүчү тарабынан кызматкерлердин өкүлдөрүнүн пикирин эсепке алуу менен кабыл алынган жергиликтүү ченемдик акттын негизинде жүзөгө ашырылат.

457.        Бөлүктөргө бөлүнгөн учуу нөөмөтүнүн жалпы узактыгы ушул Жобонун 697-пунктунда белгиленген учуу нөөмөтүнүн узактыгынан ашпоого тийиш.

458.        Учуу экипажынын мүчөсүнө төмөнкүдөй узактыктагы кыска мөөнөттүү тыныгуулар берилет:

а) учуу убактысынын ар бир 1,5 сааты сайын же 10 конуу аткарылгандан кийин — 15 мүнөттөн кем эмес;

б) учуу убактысынын ар бир төрт сааты сайын же 25 конуудан кийин — 1,5 сааттан кем эмес, мында кыска мөөнөттүү эс алуу тамакктануу жана эс алуу үчүн берилген тыныгуу менен айкалыштырылышы мүмкүн.

459.        Учуу экипажынын мүчөсүнө базалык аэропортто же иш жүзүндө жумуш аткарган жеринде катар келген алты календардык күн иштегенден кийин узактыгы 42 сааттан кем эмес жумалык үзгүлтүксүз эс алуу берилет.

§ 36. Милдеттүү медициналык текшерүүдөн өтүү убактысы

460.        Иш берүүчү экипаж мүчөсүнүн милдеттүү медициналык күбөлөндүрүүдөн, медициналык кароолордон (дарегердин көрсөтмөсү боюнча) өтүүсү үчүн төмөнкүдөй убакыт мезгилдери менен камсыз кылат:

а) чейректик (кварталдык) медициналык күбөлөндүрүү — эки календардык күн;

б) жарым жылдык жана жылдык медициналык күбөлөндүрүү — төрт календардык күн.

§ 37. Эс алуу убактысы

461.        Экипаж мүчөсүнүн эс алуусу – бул анын жердеги үзгүлтүксүз убакыт мезгили, анын ичинде экипаж мүчөсү эмгек милдеттерин аткаруудан бошотулат жана аны өз каалоосу боюнча колдоно алат.

462.        Экипаж мүчөлөрүнө эс алуунун төмөнкү түрлөрү берилет:

а) күнүмдүк эс алуу (учуу нөөмөттөрүнүн ортосундагы эс алуу);

б) жумалык үзгүлтүксүз эс алуу (дем алыш күндөрү);

в) жылдык эс алуу (негизги жана кошумча өргүү).

§ 38. Күнүмдүк эс алуу

463.        Күнүмдүк эс алуу (учуу нөөмөттөрүнүн ортосундагы эс алуу) – бул экипаж мүчөсүнө кезектеги учуу нөөмөтүн аткаргандан кийин ишке жөндөмдүүлүгүн калыбына келтирүү үчүн берилүүчү үзгүлтүксүз убакыт мезгили.

464.        Учуу нөөмөттөрүнүн ортосундагы эс алуу убактысынын нормалдуу узактыгы аяктаган учуу нөөмөтүнүн эки эселенген узактыгынан кем болбошу керек жана төмөнкүлөрдү эсепке алуу менен белгилениши тийиш:

а) аяктаган учуу нөөмөтүнүн убактысынын узактыгын;

б) бүткүл дүйнөлүк координацияланган убакыт боюнча базалык жана базалык эмес аэропорттордун ортосундагы убакыт айырмасын;

в) базалык эмес аэропорттордогу жол жүрүү убактысынын узактыгын.

465.        Базалык жана базалык эмес аэропорттордун ортосундагы бүткүл дүйнөлүк координацияланган убакыт боюнча айырма төрт саат жана андан көп болгондо, учуу нөөмөттөрүнүн ортосундагы эс алуунун узактыгы базалык аэропорт менен болгон убакыт айырмасынын ар бир сааты үчүн 30 мүнөткө көбөйтүлүшү керек.

466.        Базалык аэропорт менен болгон бүткүл дүйнөлүк координацияланган убакыт айырмасы төрт саат жана андан көп болгон сааттык алкактарда 48 саат же андан көп убакыт болгондон кийин, базалык аэропортко кайтып келгенден кийинки эс алуу убактысы 48 сааттан кем болбошу керек.

467.        Эгерде базалык эмес аэропортто жол жүрүү убактысы 60 мүнөттөн ашса, анда учуу сменаларынын ортосундагы эс алуу узактыгы төмөнкү мезгилдерге туура келген жол убактысынын узактыгына көбөйтүлүүгө тийиш: учуу сменасы аяктагандан кийин экипаж мүчөсү кетүү учурынан тартып эс алуу үчүн жайгаштырылган учурга чейин, ошондой эле эс алуу жайынан экипаж мүчөсү кеткен учурдан тартып учууга чейинки даярдык башталган учурга чейин болгон убакыт.

468.        Базалык жана базалык эмес аэропорттордо кызматкерлердин өкүлдөрү менен макулдашуу боюнча, күнүмдүк эс алуунун узактыгы аяктаган учуу нөөмөтүнүн узактыгына жараша ушул Жобонун 712, 714-пункттарында белгиленген ченемдерди сактоо менен, Жобонун № 6 тиркемесинде көрсөтүлгөн эң аз күнүмдүк эс алуу убактысынын маанилерине чейин кыскартылышы мүмкүн.

469.        Базалык аэропортто пландуу эрте учуп кетүүлөрдө жана кеч учуп келүүлөрдө (саат 22.00дөн 06.00гө чейин) иш берүүчү экипаж мүчөлөрүнө эс алуу үчүн шарттарды түзүп берет же экипаж мүчөлөрүн аэропортко чейин жана аэропорттон жашаган жерине чейин жеткирүүнү уюштурат.

§ 39. Апта (жума) сайын үзгүлтүксүз эс алуу мөөнөтү (дем алыш күндөрү)

470.        Жумалык үзгүлтүксүз эс алуунун узактыгы 42 сааттан кем болбошу керек.

471.        Жумалык үзгүлтүксүз эс алуу, эреже катары, туруктуу жашаган жерде берилүүгө тийиш жана базалык аэропорттун жергиликтүү убактысы боюнча эки жергиликтүү түндү камтышы керек.

472.        Жумалык үзгүлтүксүз эс алуу (дем алыш күндөрү) базалык эмес аэропорттордо (ыкчам түйүндөрдө) учуп кетүүнү узак убакыт бою (үч сутка жана андан көп) күткөн учурда экипаж мүчөсүнүн иш жүзүндө жүргөн жеринде берилиши мүмкүн. Мында экипаж мүчөсүнүн дем алыш күндөрү учуу тапшырмасына жазуу киргизүү менен таризделиши керек.

473.        Жумалык үзгүлтүксүз эс алуу катар келген алты жумуш күнүнөн же катар келген эки түнкү учуу нөөмөтүнөн кийин бир жолудан кем эмес берилет. Мында узактыгынын 50 пайызы же андан көбү базалык аэропорттун жергиликтүү убактысы боюнча саат 22.00дөн 06.00гө чейинки убакытка туура келген нөөмөттөр түнкү учуу нөөмөттөрүнө кирет.

§ 40. Требования к планированию и учету рабочего времени и времени отдыха

474.        Нөөмөттүк жумушта жана жумуш убактысын жалпыланган эсепке алууда экипаж мүчөсү белгиленген жумуш убактысынын узактыгынын ичинде иш графиктерине ылайык жумушту аткарууга тийиш.

475.        Иш графиктери иш берүүчү тарабынан кызматкерлердин өкүлдөрүнүн пикирин эсепке алуу менен бир айдан кем эмес мөөнөткө түзүлөт жана алар колдонууга киргизилгенге чейин бир айдан кечиктирилбестен кызматкерлердин маалыматына жеткирилет. Өндүрүштүк зарылчылык болгон учурда, кызматкерлердин өкүлдөрүнүн пикирин эсепке алуу менен иш графиктерине өзгөртүүлөрдү киргизүүгө жол берилет, мында аталган өзгөртүүлөр алар колдонууга киргизилгенге чейин беш күндөн кечиктирилбестен кызматкерлердин маалыматына жеткирилет.

476.        Иш берүүчү ашыкча иш убактысын так эсепке алууну камсыз кылууга милдеттүү.

477.        Иш берүүчү экипаж мүчөлөрүнүн жумуш убактысын жана эс алуу убактысын эсепке алууну төмөнкү тартипте камсыз кылууга милдеттүү:

а) учуу убактысы экипаждын учуу тапшырмасында жана экипаж мүчөлөрүнүн учуу китепчелеринде катталат;

б) учуу нөөмөтүнүн узактыгы учуу тапшырмасында катталат;

в) жумуш убактысынын, эс алуу убактысынын жана ашыкча жумуштардын узактыгы жумуш убактысын эсепке алуу табелине катталат.

Тиркеме 1

Учууларды аткарууда эки жана андан көп учуу экипажынын мүчөлөрү бар аба кемелеринин экипаждарынын учуу нөөмөттөрүнүн максималдуу узактыгы (саат жана мүнөт менен)

478.        Кызматкерлердин өкүлдөрү менен макулдашуу боюнча, аба кемеси 1-2 жолу конгон учуу нөөмөтүнүн узактыгы бир саатка көбөйтүлүшү мүмкүн, бирок катар келген жети күндүн ичинде эки жолудан көп эмес.

10-Бап. Учуу коопсуздугун камсыздоо боюнча кызматкер/учуу диспетчери

479.        Аба кемелеринин учушун көзөмөлдөө жана байкоо жүргүзүүнүн бекитилген ыкмасына ылайык өз функцияларын аткарып жаткан учууну камсыздоо боюнча кызматкерден/учуу диспетчеринен КРАЭге тиешелүү күбөлүктүн болушун талап кылган учурда, мындай учууну камсыздоо боюнча кызматкер/учуу диспетчери 1-КРАЭ жоболоруна ылайык күбөлүк алат.

480.        Учууларды камсыздоо боюнча кызматкердин/учуу диспетчеринин күбөлүгүнүн бар экендигинен башка квалификациянын далилин таануу менен, Жарандык авиация органы учууларды жүргүзүүнү контролдоонун жана көзөмөлдөөнүн бекитилген ыкмасына ылайык, мындай адамдар минималдуу түрдө учууларды камсыздоо боюнча кызматкерлерге/учуу диспетчерлерине күбөлүк берүүдө коюлган 1-КРАЭнин талаптарына жооп берүүсүн талап кылат.

481.        Учууну камсыздоо боюнча кызматкер/учуу диспетчери төмөнкү учурларда ишке киргизилбейт (уруксат берилбейт), эгерде ал:

а) ушул Эрежелердин 2-бабынын 2-параграфынын 39-пунктунда көрсөтүлгөн, учууларды аткарууну башкаруунун жана көзөмөлдөөнүн бекитилген методикасынын бардык конкреттүү элементтерин камтыган эксплуатанттын адистештирилген окуу курсунан ийгиликтүү өтпөсө;

б) акыркы 12 айдын ичинде вертолёттун кабинасында болуп, өзү учууларды көзөмөлдөөгө ыйгарым укуктуу болгон кайсы болбосун райондун үстүнөн бир тарапка кеминде бир квалификациялык учууну ишке ашырбаса. Бул учуу мүмкүн болушунча көп сандагы вертолёт үчүн аянтчаларга конууну камтыйт.

482.        Квалификациялык учуунун максаттары үчүн учууну камсыздоо боюнча кызматкер/учуу диспетчери учуу экипажынын ички сүйлөшүү байланыш тутумунун жана радиобайланыш каражаттарынын ишин көзөмөлдөй алышы, ошондой эле учуу экипажынын иш-аракеттерине байкоо жүргүзө билиши керек;

а) эксплуатантка төмөнкүлөр боюнча билимин далилдей албаса:

1) учууларды аткаруу боюнча колдонмонун мазмуну;

2) вертолёттун колдонулуучу радиожабдуулары;

3) вертолёттун колдонулуучу навигациялык жабдуулары;

б) бул кызматкер жоопкерчилик тарткан учууларга жана ал учууларды көзөмөлдөөгө ыйгарым укуктуу болгон райондорго тиешелүү төмөнкүдөй маалыматтар боюнча билимин эксплуатантка далилдей албаса:

1) мезгилдик метеорологиялык шарттар жана метеорологиялык маалымат булактары;

2) метеорологиялык шарттардын вертолёттун колдонулуучу жабдуулары менен радиосигналдарды кабыл алуусуна тийгизген таасири;

3) эксплуатант тарабынан колдонулган ар бир навигациялык тутумдун өзгөчөлүктөрү жана чектөөлөрү;

4) вертолётторга жүк жүктөө боюнча нускамалар;

в) учуу диспетчеринин милдеттерине карата адамдын мүмкүнчүлүктөрү жаатындагы билимин жана көндүмдөрүн эксплуатантка далилдей албаса;

г) ушул Эрежелердин 2-бабынын 31-параграфында көрсөтүлгөн милдеттерди аткаруу жөндөмдүүлүгүн эксплуатантка далилдей албаса.

483.        Ишке киргизилген учууну камсыздоо боюнча кызматкерге/учуу диспетчерине өзүнүн ишмердүүлүгүнө тиешелүү болгон бардык эксплуатациялык өзгөчөлүктөр боюнча билим деңгээлин, анын ичинде адамдын мүмкүнчүлүктөрү жаатындагы билимдерин жана көндүмдөрүн туруктуу түрдө колдоп туруу сунушталат.

484.        Эгерде учууну камсыздоо боюнча кызматкер/учуу диспетчери катар келген 12 ай бою өз милдеттерин аткарбаса, ушул Эрежелердин 8-бабынын 407-пунктунун жоболору аткарылмайынча, ал жумушка киргизилбеши керек.

11-Бап. Борттук журналдар жана эсепке алуу документтери, колдонмолор

§ 1. Учуу боюнча колдонмо

485.        Ушул Тиркемеге бул бапта айтылбаган төмөнкү колдонмолор, журналдар жана эсепке алуу документтери да тиешелүү:

- күйүүчү май жана май куюуну эсепке алуу документи;

- техникалык тейлөө жөнүндө катталган маалыматтар;

- учуу убактысын, кызматтык учуу убактысын, кызматтык убакытты жана эс алуу убактысын эсепке алуу документи;

- учууга даярдык көрүү жөнүндө документтер;

- учуунун жумушчу планы;

- айрым операцияларды аткарууга карата вертолёттун командиринин квалификация деңгээлин эсепке алуу документи.

486.        Учуу боюнча Колдонмо Жарандык авиация органы тарабынан бекитилген өзгөртүүлөрдү киргизүү жолу менен жаңыртылып турат.

§ 2. Эксплуатанттын техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча колдонмосу

487.        Ушул Эрежелердин 6-баптын 2-параграфынын 356–359-пункттарына ылайык камсыз кылынуучу жана айрым бөлүктөр түрүндө чыгарылуучу эксплуатанттын техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча колдонмосу төмөнкүдөй маалыматтарды камтыйт:

а) ушул Эрежелердин 6-баптын 1-параграфынын 342-пунктунда каралган жол жоболордун сүрөттөлүшү, анын ичинде колдонууга мүмкүн болгон учурларда:

1) эксплуатант менен техникалык тейлөө боюнча бекитилген уюмдун ортосундагы административдик макулдашуулардын сүрөттөлүшү;

2) эгерде техникалык тейлөө, техникалык тейлөө боюнча бекитилген уюмдун тутумунан айырмаланган тутумга негизделген учурда, техникалык тейлөө процедураларынын жана техникалык тейлөө жөнүндө күбөлүктү тариздөө жана ага кол коюу жол жоболорунун сүрөттөлүшү;

б) ушул Эрежелердин 6-баптын 1-параграфынын 355-пунктунда аталган адамдын же адамдардын фамилиялары жана милдеттери;

в) ушул Эрежелердин 6-баптын 3-параграфынын 350-пунктунда аталган техникалык тейлөө программасына шилтеме;

г) эксплуатант тарабынан ушул Эрежелердин 6-баптын 4-параграфынын 352–356-пункттарында аталган техникалык тейлөө жөнүндө маалыматтарды каттоо жана сактоо үчүн колдонулуучу ыкмалардын сүрөттөлүшү;

д) ушул Эрежелердин 6-баптын 5-параграфынын 368-пунктунда аталган техникалык тейлөө жана эксплуатациялоо тажрыйбасы жөнүндө маалыматтарды контролдоо, баалоо жана берүү жол жоболорунун сүрөттөлүшү;

е) 8-КРАЭде камтылган эксплуатациялык маалыматты берүү боюнча талаптарды аткаруу жол жоболорунун сүрөттөлүшү;

ё) учууга жарамдуулукту сактоо жөнүндө маалыматтарды баалоо жана ушул Эрежелердин 6-баптын 5-параграфынын 358-пунктунда каралган ар кандай натыйжа берүүчү иш-аракеттерди ишке ашыруу жол жоболорунун сүрөттөлүшү;

ж) учууга жарамдуулукту сактоо жөнүндө милдеттүү маалыматтардан келип чыккан иш-аракеттерди ишке ашыруу жол жоболорунун сүрөттөлүшү;

з) техникалык тейлөө программасындагы ар кандай кемчиликтерди четтетүү максатында, бул программанын аткарылышын жана натыйжалуулугун талдоо жана туруктуу көзөмөлдөө тутумун киргизүү жана анын иштешинин жол жоболорунун сүрөттөлүшү;

и) колдонууга алынуучу колдонмонун таасири жайылтылган вертолёттордын типтеринин жана моделдеринин сүрөттөлүшү;

й) учууга жарамдуулукка таасир этүүчү бузуктарды (мүчүлүштүктөрдү) каттоону жана четтетүүнү камсыздоо жол жоболорунун сүрөттөлүшү;

к) эксплуатациялоо учурундагы олуттуу окуялар жөнүндө Жарандык авиация органына маалымдоо жол жоболорунун сүрөттөлүшү;

л) аба кемелеринин жана тиешелүү авиациялык буюмдардын лизингин контролдоо жол жоболорунун сүрөттөлүшү;

м) техникалык тейлөөнү жөнгө салуу боюнча колдонмого өзгөртүүлөрдү киргизүү жол жоболорунун сүрөттөлүшү.

§ 3. Техникалык тейлөө программасы

488.        Ушул Эрежелердин 6-баптын 3-параграфында каралган ар бир вертолёттун техникалык тейлөө программасы төмөнкүдөй маалыматтарды камтыйт:

а) вертолётты болжолдуу колдонууну эске алуу менен техникалык тейлөө боюнча иштер жана аларды аткаруунун мезгилдүүлүгү;

б) колдонууга мүмкүн болгон учурларда, конструкциянын бүтүндүгүн сактоо программасы;

в) жогорудагы 412-пункттун «а» жана «б» пунктчаларында аталган көрсөтмөлөрдү өзгөртүү же алардан четтөө жол жоболору;

г) колдонууга мүмкүн болгон учурларда, вертолёттун тутумдарынын, агрегаттарынын, күч берүүчү приводдор (силовые приводы), көтөрүүчү винттеринин жана кыймылдаткычтарынын абалын контролдоо жана ишенимдүүлүгүн камсыздоо программасынын сүрөттөлүшү.

489.        Типтүү конструкция бекитилгенде милдеттүү катары белгиленген техникалык тейлөө иштери жана алардын аткарылуу мезгилдүүлүгү тиешелүү түрдө көрсөтүлөт.

490.        Техникалык тейлөө программасы, негизинен, аны иштеп чыккан мамлекет же типтик конструкция үчүн жооптуу уюм тарабынан берилген техникалык тейлөө программасына жана ошондой эле каалаган кошумча тиешелүү тажрыйбага негизделиши керек.

§ 4. Борттук журнал

491.        Вертолёттун бортундагы журналы тиешелүү рим цифралары менен номерленген төмөнкү маалыматтарды камтууга тийиш:

1.   Вертолёттун мамлекеттик таандыктыгы жана каттоосу.

2.   Күнү.

3.   Экипаж мүчөлөрүнүн фамилиялары.

4.   Экипаж мүчөлөрүнүн милдеттери.

5.   Учуп чыгуу пункту.

6.   Учуп келүү пункту.

7.   Учуп чыгуу убактысы.

8.   Учуп келүү убактысы.

9.   Учуу сааттары.

10.   Учуунун мүнөзү (жекече, үзгүлтүксүз же үзгүлтүксүз эмес каттам).

11.   Инциденттер, байкоолор, эгерде алар бар болсо.

12.   Жооптуу адамдын колу.

492.        Борттук/учуу журналындагы жазуулар кечиктирилбестен, сыя же өчпөй турган карандаш менен жүргүзүлүшү керек. Ошондой эле, учуулардын аткарылышын каттоонун үзгүлтүксүздүгүн камсыз кылуу үчүн толтурулган борттук журналдар акыркы 6 ай бою сакталууга тийиш.

§ 5. Борттогу авариялык куткаруу жабдууларын эсепке алуу

493.        Эксплуатанттар өздөрүнүн каалаган вертолётунун бортундагы авариялык-куткаруу жабдуулары жөнүндө маалыматтарды камтыган тизмелерди издөө жана куткаруу ишин координациялоо борборлоруна токтоосуз билдирүү үчүн ар дайым кол алдында кармашат. Бул тууралуу маалымат — конкреттүү учурга жараша — куткаруучу плоттордун жана сигналдык ракеталардын санын, түсүн жана тибин, медициналык каражаттардын авариялык запастарынын, суу запасынын деталдуу сүрөттөлүшүн, ошондой эле авариялык көчмө радиожабдуулардын тибин жана алар иштеген жыштыктарды камтыйт.

§ 6. Борттук жазгычтардын (самописцы) жазуулары

494.        Эксплуатант авиациялык кырсык же вертолёт менен болгон инцидент учурунда, мүмкүнчүлүккө жараша, аталган учууга тиешелүү болгон борттук өзү жазгычтардын бардык жазууларын жана зарыл болсо, борттук өзү жазгычтардын өзүн сактоону, ошондой эле алар 13-КРАЭде каралгандай өткөрүп берилгенге чейин ишенимдүү жерде сакталышын камсыз кылат.

12-Бап. Кабина экипажынын мүчөлөрү

§ 1. Авариялык кырдаалда милдеттерди бөлүштүрүү

495.        Эксплуатант ар бир вертолёттун тиби үчүн жүргүнчүлөрдүн сыйымдуулугун же ташылып жаткан жүргүнчүлөрдүн санын эске алуу менен Кыргыз Республикасынын Авиациялык эрежелеринин көз карашынан алганда кабина экипажынын мүчөлөрүнүн жетиштүү минималдуу санын белгилейт. Ал сан адамдардын коопсуз жана тез эвакуацияланышын, ошондой эле авариялык кырдаалда же авариялык эвакуациялоону талап кылган кырдаалда зарыл болгон функциялардын аткарылышын камсыз кылуу үчүн тастыктамалоодо белгиленген минималдуу сандан аз болбошу керек. Эксплуатант бул функцияларды вертолёттун ар бир тиби үчүн аныктайт.

496.        Эгерде вертолёттун бортунда кабина экипажынын болушу каралбаган учурда, эксплуатант вертолёттун бортунда ташылып жаткан адамдардын коопсуздугун камсыз кылуу үчүн учуу экипажынын бир (же бир нече) мүчөсүн дайындайт жана аны (аларды) даярдоодон өткөрүүнү камсыз кылат.

§ 2. Учуу маалындагы кабиналык экипаж мүчөлөрүнүн коопсуздугу

497.        Учуп чыгуу жана конуу учурунда, ошондой эле вертолёттун командиринин көрсөтмөсү боюнча каалаган башка убакта, кабина экипажынын ар бир мүчөсү өз креслосуна отурат жана бел курдун же байлоо тутумунун жардамы менен (эгерде ал бар болсо) коопсуздук курун тагынат.

§ 3. Даярдык (окутуу)

498.        Эксплуатант мамлекеттик орган тарабынан бекитилген даярдоо программасын иштеп чыгат жана аткарат; бул программадан кабиналык экипаждын мүчөлөрү болуп дайындалуучу бардык адамдар өтүүгө тийиш. Кабиналык экипаждын мүчөлөрү жыл сайын кайра даярдоо программасынан өтүшөт. Бул даярдоо программалары аталган адамдардын ар биринин кепилдиги экендигин билдирет:

а) учуу коопсуздугун камсыз кылууга байланышкан милдеттерди жана функцияларды, авариялык кырдаал келип чыкканда же авариялык эвакуацияны талап кылган жагдайда аткарууга тийиш болгон милдеттерди аткара алат;

б) бортто жайгашкан төмөнкүдөй авариялык-куткаруу жабдууларын, мисалы: куткаруучу жилеттерди, куткаруучу салдарды, авариялык траптарды (жолокторду), авариялык чыгуу эшиктерин, көчмө өрт өчүргүчтөрдү, кычкылтек жабдууларын, биринчи медициналык жардам көрсөтүү комплекттерин жана универсалдуу профилактикалык комплекттерди, автоматтык тышкы дефибрилляторлорду колдонууну билет жана колдонууга жөндөмдүү болот;

в) 3000 м (10 000 фут) бийиктиктен жогору учууларды аткаруучу вертолётторда иштөөдө — кычкылтек жетишсиздигинин кесепеттери жөнүндө, ал эми герметизацияланган вертолётторда иштөөдө — герметизациянын бузулушунан (разгерметизация) келип чыгуучу физиологиялык кубулуштар жөнүндө маалыматка ээ болушун камсыздайт;

г) авариялык кырдаалда кабиналык экипаждын мүчөсү катары өз милдеттерин аткаруу үчүн зарыл болгон деңгээлде, экипаждын башка мүчөлөрүнүн милдеттерин жана функцияларын билүүгө тийиш;

д) жүргүнчүлөр кабинасында ташууга уруксат берилген жана уруксат берилбеген кооптуу жүктөрдүн түрлөрүн билет;

е) ик учактын салонунда коопсуздукту камсыздоо боюнча милдеттерге карата адамдын мүмкүнчүлүктөрүн, анын ичинде учуучу жана кабиналык экипаждардын ортосундагы иш-аракеттерди координациялоо маселелерин билүүгө тийиш.

499.        Кооптуу жүктөрдү ташуу маселелери боюнча кабиналык экипаждын мүчөлөрүн окутууга карата талаптар 18-КРАЭ "Кооптуу жүктөрдү аба аркылуу коопсуз ташуу" эрежелеринде жана "Кооптуу жүктөрдү аба аркылуу коопсуз ташуу боюнча техникалык нускамаларда" келтирилген кооптуу жүктөр боюнча окутуу программасында баяндалган.

500.        Кооптуу жүктөрдү ташуу талаптары жөнүндө кошумча маалымат ушул Эрежелердин 14-бөлүмүндө камтылган.

13-Бап. Коопсуздук

§ 1. Вертолётты тинтүү эрежелеринин контролдук тизмеси

501.        Эксплуатант вертолёттун бортунда болжолдонгон диверсия болгон учурда жардыруучу түзүлүштү издөөдө жетекчиликке алынуучу эрежелердин контролдук тизмесинин болушун камсыз кылат. Контролдук тизме жардыруучу түзүлүш же шектүү буюм табылган учурда көрүлүүгө тийиш болгон аракеттер боюнча нускама материалдар менен толукталат.

§ 2. Даярдоо программалары

502.        Эксплуатант мыйзамсыз кийлигишүү актыларынын кесепеттерин минималдаштырууга багытталган, экипаж мүчөлөрүнө эң туура иш-аракеттерди жасоого мүмкүндүк берүүчү окутуу программасын иштеп чыгат жана аткарат.

503.        Эксплуатант ошондой эле диверсия актыларын же мыйзамсыз кийлигишүүнүн башка формаларын алдын алууга көмөктөшүү максатында, тийиштүү кызматкерлерди вертолётта ташуу үчүн арналган жүргүнчүлөргө, багажга, жүккө, почтага, жабдууларга, запастарга жана борттук тамак-ашка карата алдын алуу чаралары жана методдору менен тааныштыруу боюнча окутуу программасын иштеп чыгат жана аткарат.

§ 3. Мыйзамсыз кийлигишүүлөр фактылары тууралуу билдирүү

504.        Мыйзамсыз кийлигишүү актысы аяктагандан кийин, вертолёттун командири мындай акт тууралуу билдирүүнү (донесение) дароо Жарандык авиация органына жөнөтөт.

14-Бап. Кооптуу жүктөр

§ 1. Жалпы колдонуу учурлары

505.        18-КРАЭ "Кооптуу жүктөрдү аба аркылуу коопсуз ташуу" эрежелери кооптуу жүктөрдү аба аркылуу эл аралык ташуу жөнүндө жалпы жоболорду камтыйт. 18-КРАЭнин 2-бөлүмүндө белгилүү бир шарттарда кооптуу жүктөр 18-КРАЭ талаптарынын таасирине кирбей турган учурлар боюнча жоболор камтылган.

506.        Вертолёттор жана аба кемелер тарабынан аткарылуучу учуулардын түрлөрүндөгү айырмачылыктарга байланыштуу, кооптуу жүктөрдү вертолёттор менен ташууда "Кооптуу жүктөрдү аба аркылуу коопсуз ташуу боюнча техникалык нускамалардын" 7-бөлүгүндө баяндалгандай, айрым кошумча факторлорду эске алуу зарыл.

§ 2. Мамлекеттик жоопкерчилик

507.        18-КРАЭ эрежелеринин 2-бөлүмүндө ар бир мамлекеттин ушул Эрежелерде камтылган деталдуу жоболорго шайкештикти камсыз кылуу боюнча зарыл чараларды көрүүсү тууралуу талаптар камтылган.

508.        Эксплуатанттын кооптуу жүктөрдү ташуу боюнча милдеттери 18-КРАЭнин 8, 9 жана 10-бөлүмдөрүндө баяндалган. "Кооптуу жүктөрдү аба аркылуу коопсуз ташуу боюнча техникалык нускамалардын" 7-бөлүгүндө эксплуатанттын милдеттери жана кырсыктар (происшествия) менен инциденттер жөнүндө отчетторду берүү талаптары сүрөттөлгөн.

509.        18-КРАЭнин 11-бөлүмүндө ар бир Келишим түзүүчү мамлекетке кооптуу жүктөр менен операцияларды аткаруучу бардык юридикалык жактарды (анын ичинде таңгактоочуларды, жүк жөнөтүүчүлөрдү, жүктөрдү жердеги иштетүү боюнча уюмдарды жана эксплуатанттарды) контролдоо боюнча жол жоболорду белгилөө талаптары камтылган.

510.        Аба кемесинин бортунда кооптуу жүктөрдү ташыган экипаж мүчөлөрүнө же жүргүнчүлөргө тиешелүү талаптар 18-КРАЭнин 1-бөлүмүндө баяндалган.

511.        Кооптуу жүктөр боюнча 18-КРАЭнин квалификациялык критерийлерине жооп берген COMAT (авиакомпаниянын өздүк материалдары) жүк болуп эсептелет жана 18-КРАЭнин 1-бөлүгүнүн 2-бөлүмүнүн талаптарына ылайык ташылууга тийиш (мисалы, аба кемесинин тетиктери: кычкылтектин химиялык булактары, май-күйүүчү май агрегаттары, өрт өчүргүчтөр, майлар, майлоочу материалдар жана тазалоочу каражаттар).

§ 3. Кооптуу жүктөрдү жүк катары ташуу үчүн эксплуатациялык уруксаты жок эксплуатанттар

512.        Жарандык авиация органы кооптуу жүктөрдү ташууга атайын уруксаты (бекитүүсү) жок эксплуатанттар төмөнкүлөрдү аткарышын камсыз кылат;

а) кырдаалга жараша КРАЭ-18 талаптарына, ошондой эле мамлекеттердин ченемдик жоболорунун талаптарына жооп берген кооптуу жүктөр боюнча окутуу программаларын иштеп чыгуусун камсыз кылат. Кооптуу жүктөр боюнча окутуу программаларынын деталдуу баяндамасы эксплуатанттын учууларды аткаруу боюнча колдонмосуна киргизилет;

б) эксплуатанттын кызматкерлерине төмөнкүлөргө мүмкүндүк берүү максатында, өздөрүнүн учууларды аткаруу боюнча колдонмолорунда кооптуу жүктөр тармагындагы саясатты жана жол жоболорду КРАЭ-18 талаптарын жана Жарандык авиация органынын ченемдик жоболорун минималдуу түрдө канааттандыра тургандай деңгээлде белгилешин камсыз кылат:

1) декларацияланбаган (жарыяланбаган) кооптуу жүктөрдү, анын ичинде кооптуу жүк катары классификацияланган COMAT жүктөрүн аныктоого жана аларды кабыл алуудан баш тартууга;

2) ар кандай төмөнкүлөр жөнүндө маалыматты Жарандык авиация органына, эксплуатанттын мамлекетине жана окуя болгон мамлекетке билдирүүгө;

а) жүктө же почтада декларацияланбаган (жарыяланбаган) кооптуу жүктөр табылган учурлар жөнүндө;

б) кооптуу жүктөр менен болгон кырсыктар (происшествия) жана инциденттер жөнүндө;

§ 4. Кооптуу жүктөрдү жүк катары ташуу үчүн атайын уруксаты бар эксплуатанттар

513.        Жарандык авиация органы кооптуу жүктөрдү ташууну бекитет жана эксплуатанттын төмөнкүлөрдү аткарышын камсыз кылат:

а) кырдаалга жараша КРАЭнин-18 1-бөлүгүнүн 4-бөлүмүнүн талаптарына, ошондой эле Жарандык авиация органынын мамлекеттик ченемдик жоболорунун талаптарына жооп берген кооптуу жүктөр боюнча окутуу программаларын иштеп чыгуусун камсыз кылат. Кооптуу жүктөр боюнча окутуу программаларынын деталдуу баяндамасы эксплуатанттын учууларды аткаруу боюнча колдонмосуна киргизилиши керек;

б) эксплуатанттын кызматкерлерине төмөнкүлөргө мүмкүндүк берүү максатында, өздөрүнүн учууларды аткаруу боюнча колдонмолорунда кооптуу жүктөр тармагындагы саясатты жана жол жоболорду КРАЭ-18 талаптарын жана Жарандык авиация органынын ченемдик жоболорун минималдуу түрдө канааттандыра тургандай деңгээлде белгилешин камсыз кылат:

1) жүктө же почтада декларацияланбаган (жарыяланбаган) же туура эмес декларацияланган кооптуу жүктөрдү, анын ичинде кооптуу жүк катары классификацияланган COMAT жүктөрүн аныктоого жана аларды кабыл алуудан баш тартууга;

2) тиешелүү ыйгарым укуктуу органдарга — Жарандык авиация органына, эксплуатанттын мамлекетине жана окуя болгон мамлекетке төмөнкү ар кандай учурлар жөнүндө маалымат берүүгө:

а) жүктө же почтада декларацияланбаган (жарыяланбаган) же туура эмес декларацияланган кооптуу жүктөр табылган учурлар жөнүндө;

б) кооптуу жүктөр менен болгон кырсыктар (происшествия) жана инциденттер жөнүндө;

3) эксплуатанттын мамлекетинин Жарандык авиация органына жана тиешелүү ыйгарым укуктуу органдарына кооптуу жүктөрдү ташуу төмөнкүдөй учурларда табылганда ар кандай маалыматты берүүгө:

а) жүк 18-КРАЭнин 7-бөлүгүнүн 2-бөлүмүнүн жоболоруна ылайык жүктөлбөгөн, ажыратылбаган, бөлүүнүн коопсуз аралыгы сакталбаган же бекитилбеген учурларда;

б) кооптуу жүктөр жөнүндө маалымат аба кемесинин командирине берилбей калган учурларда;

4) аба кемесинин бортунда жүк катары кооптуу жүктөрдү, анын ичинде кооптуу жүк катары классификацияланган COMAT жүктөрүн кабыл алууга, иштетүүгө, сактоого, ташууга, аларды жүктөө жана түшүрүү иштерин жүзөгө ашырууга;

5) Жүк катары ташылууга тийиш кооптуу жүктөргө байланыштуу так жана оңой окула турган маалыматты аба кемесинин командирине жазуу түрүндө же басылып чыккан формада берүүгө тийиш;

а) кооптуу жүктөрдү аба кемелери менен ташууда, эксплуатанттын мамлекетинин уруксаты болгондо жана жагдайларга байланыштуу маалыматты кол жазма, басма түрүндө же атайын бланкта берүү максатка ылайыксыз болгон учурларда, маалымат аба кемесинин командирине кыскартылган түрдө же башка каражаттар аркылуу кыска формада (мисалы, радиобайланыш, борттук журнал же учуунун ыкчам планы сыяктуу жумушчу учуу документтерине киргизүү жолу менен) берилиши мүмкүн.

514.        Бир гана жүк ташуучу аба кемесине деген белгиси бар кооптуу жүктөрү бар жүк орундары же сырткы таңгактар 18-КРАЭнин 7-бөлүгүнүн 2.4.1-пунктуна ылайык, бир гана жүк ташууларды аткарган вертолётка жүктөлүшү керек.

515.        Бул жоболор, кооптуу жүктөрдү вертолёт менен, учуу учурунда чачуу (жайылтуу) максатында (мисалы, кар көчкүгө каршы күрөшүү максатында) ташуу, операцияларга тиешелүү.

516.        Ар бир эксплуатант кооптуу жүктөрдү таштоо же сарптоо процесстерине катышкан учуу курамы, техникалык тейлөө жана жердеги тейлөө кызматтарынын кызматкерлери тарабынан колдонуу жана методикалык жардам алуу үчүн кооптуу жүктөр менен иштөөнүн эксплуатациялык көрсөтмөлөрүн жана жол жоболорун камтыган колдонмону даярдайт жана аны дайыма жаңылап турат.

517.        Аба кемесинин бортунда учуу экипажынын талап кылынган мүчөлөрү же кооптуу жүктөр менен иштөө же аларды таштоо (чачуу) үчүн зарыл болгон адамдар гана ташылат.

518.        Аба кемесинин эксплуатанты колдонула турган ар бир аэропорттун ээлеринен кооптуу жүктөрдү таштоо же сарптоо үчүн алдын ала алынган уруксатка ээ болушу керек.

§ 5. Маалымат берүү

519.        Эксплуатант жүктү кабыл алуу, иштетүү, жүктөө жана түшүрүү процессине катышкан бардык кызматкерлерге, анын ичинде үчүнчү тараптардын кызматкерлерине, эксплуатанттын кооптуу жүктөрдү ташууга карата конкреттүү бекитүүсү жана чектөөлөрү жөнүндө маалымат берилишин камсыз кылат.

§ 6. Ички коммерциялык аба транспорттук ташуулар

520.        Ушул бөлүмдө баяндалган эл аралык талаптар бардык Келишим түзүүчү мамлекеттер тарабынан ички коммерциялык аба транспорттук ташууларын жүзөгө ашырууда да колдонулушу керек.

521.        18-КРАЭде тиешелүү окшош жобо камтылган.

15-Бап. Эксплуатанттар тарабынан учуулардын коопсуздугунун камсыз кылынышын контролдоо

§ 1. Негизги авиациялык мыйзамдар

522.        Кыргыз Республикасы эксплуатанттардын ишмердүүлүгүн тастыктамалоону жана туруктуу көзөмөлдөөнү жөнгө салууга, ошондой эле Жарандык авиация органы тарабынан учуулардын коопсуздугу тармагында (жаатында) аныкталган көйгөйлөрдү четтетүүгө мүмкүндүк берүүчү мыйзамдарды кабыл алат жана аткарат, ошондой эле талаптарды сактоонун натыйжасында аткарылуучу учуулардын коопсуздугунун алгылыктуу деңгээлине жетүүнү камсыз кылат.

523.        Кыргыз Республикасы, Кыргыз Республикасынын Аба кодексинин, Кыргыз Республикасынын Авиациялык эрежелеринин талаптарына жана Эл аралык жарандык авиация жөнүндө конвенциянын тиркемелерине - Кыргыз Республикасынын аба кемесинин эксплуатанттарынын ишмердүүлүгүн тастыктамалоо жана туруктуу көзөмөлдөө жол жоболору боюнча колдонмого ылайык, аба кемелеринин учууларын өндүрүүнү жана аба кемелерине техникалык тейлөө көрсөтүүнү сертификациялоону жана туруктуу көзөмөлдөөнү караган эрежелерди жана процедураларды кабыл алат.

524.        Жарандык авиация органы Эл аралык жарандык авиация жөнүндө конвенциянын тиркемелерине ылайык, аба кемелеринин учууларын өндүрүүнү жана аба кемелерине техникалык тейлөө көрсөтүүнү тастыктамалоону жана туруктуу көзөмөлдөөнү караган эрежелерди кабыл алат.

525.        Жарандык авиация органы эксплуатанттар тарабынан учуулардын коопсуздугунун камсыз кылынышын контролдоо үчүн жоопкерчилик тартат.

526.        Жарандык авиация органы эксплуатанттардын ишмердүүлүгүнүн көлөмүн жана татаалдыгын эске алуу менен, инспектордук курамды толуктоо талаптарын аныктоо үчүн тиешелүү методиканы колдонот.

527.        Ушул Эрежелердин 3-параграфынын 620-пунктунда эскертилген методика Жарандык авиация органы тарабынан бекитилүүчү нускамалык документ түрүндө таризделет.

528.        Жарандык авиация органы инспекторлорго тастыктамалоо жана туруктуу көзөмөлдөө боюнча өздөрүнө жүктөлгөн милдеттерди көз карандысыз аткаруулары үчүн тийиштүү колдоону, ыйгарым укуктарды жана транспортту камсыз кылат.

529.        Жарандык авиация органы инспекторлордун баштапкы даярдыгын жана квалификациясын жогорулатууну, анын ичинде конкреттүү түрдө аба кемелерине тиешелүү маселелерди камсыз кылат. Инспекторлордун тажрыйбасына жана даярдыгына тиешелүү нускамалык материалдар Эксплуатациялык инспекциялоо, тастыктамалоо жана туруктуу көзөмөлдөө жол жоболору боюнча колдонмодо камтылган.

530.        Жарандык авиация органы өзүнүн инспекторлоруна тастыктамалоодо жана эксплуатанттардын ишмердүүлүгүнө туруктуу көзөмөлдү жүзөгө ашырууда колдонуу үчүн саясат, жол жоболор жана стандарттар жөнүндө маалыматты камтыган техникалык нускамалык колдонмолорду берет.

531.        Жарандык авиация органы өзүнүн инспекторлоруна учуулардын коопсуздугу жаатындагы көйгөйлөрдү четтетүүдө, анын ичинде аткарууну камсыз кылуу боюнча чараларды колдонууда пайдалануу үчүн саясат, жол жоболор жана стандарттар жөнүндө маалыматты камтыган техникалык нускамалык колдонмолорду берет.

532.        Жарандык авиация органы өзүнүн инспекторлоруна расмий милдеттерин аткаруу учурундагы этика, өзүн алып жүрүү маданияты жана иш жүзүндөгү же болжолдонгон кызыкчылыктардын кагылышуусун алдын алуу сыяктуу маселелер боюнча техникалык нускамалык колдонмолорду берет.

533.        Жарандык авиация органы эксплуатанттардан коммерциялык транспорттук ишмердүүлүктүн жаңы түрлөрүн баштоого чейин сунушталып жаткан учууларды коопсуз аткаруу мүмкүнчүлүктөрүн иш жүзүндө көрсөтүүнү талап кылат.

534.        Жарандык авиация органы эксплуатанттар баштапкы тастыктамалоонун тийиштүү талаптарына дагы деле жооп бере тургандыгын жана ар бир эксплуатант өз ишмердүүлүгүн канааттандыраарлык деңгээлде жүзөгө ашырып жаткандыгын тастыктоо үчүн учурдагы көзөмөлдөө планын колдонот.

535.        Учуулардын коопсуздугуна байланышкан көйгөйлөрдү чечүүгө тиешелүү жоболор 19-КРАЭде камтылган.

536.        Аспаптык метеорологиялык шарттарда 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык вертолёттордын операцияларына карата кошумча талаптар.

537.        Ушул Эрежелердин 5-бөлүмүнүн 5-параграфынын 206-пунктуна ылайык каралган учууга жарамдуулукка жана учууларды өндүрүүгө карата талаптар төмөндө келтирилген жоболорго жооп берет.

16-Бап. Начар метеорологиялык шарттарда 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык вертолёттордын операцияларына карата кошумча талаптар

§ 1. Кыймылдаткычтардын ишенимдүүлүгү

538.        3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операцияларды аткаруучу вертолёттор тарабынан колдонулуучу кыймылдаткычтар үчүн уруксатты алуу жана анын колдонулушун колдоо:

1) начар (аспаптык) метеорологиялык шарттарда иштеп жаткан (эксплуатациялануучу) кыймылдаткычтардын учурдагы түрлөрү боюнча баштапкы бекитүүнү алуу үчүн, тобокелдик факторлорун башкаруу процесси эске алынган шартта, номиналдык кубаттуулуктун жоголушу 100 000 кыймылдаткыч иш саатына 1 учурдан аз болуучу деңгээлдеги ишенимдүүлүк көрсөтүлөт;

2) Бул контекстте кубаттуулукту жоготуу — себеби кыймылдаткычка же анын компонентине, конструкциясына, техникалык тейлөөгө же кыймылдаткычтын орнотулушуна, анын ичинде күйүүчү майдын көмөкчү системаларынын же кыймылдаткычты башкаруу системаларынын конструкциясына же орнотулушуна байланыштуу болгон кубаттуулуктун ар кандай олуттуу жоготуусу катары аныкталат;

3) Кыймылдаткычтардын жаңы тиштери үчүн баштапкы уруксатты алуу үчүн, иштеп чыгуучу мамлекет начар (аспаптык) метеорологиялык шарттарда 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операцияларды аткаруу үчүн ар бир конкреттүү учурда кыймылдаткычтардын моделдеринин алгылыктуулугуна баа берет;

4) Уруксаттын колдонулушун колдоо үчүн, иштеп чыгуучу мамлекет учууга жарамдуулукту сактоо процессин колдонуу менен, кыймылдаткычтын ишенимдүүлүгүнүн ушул Эрежелердин 1-параграфынын 1-пунктунун 1-пунктчасында келтирилген Стандарттын максатына шайкештигин камсыз кылат.

539.        Эксплуатант кыймылдаткычтын абалына туруктуу көзөмөл жүргүзүү программасы үчүн жоопкерчилик тартат.

540.        Учуу учурунда кыймылдаткычтын иштебей калуу ыктымалдуулугун минималдаштыруу максатында кыймылдаткыч төмөнкүлөр менен жабдылат:

а) Газотурбиналык кыймылдаткычтар үчүн: кыймылдаткычты кайра тутантууну камсыз кылуучу система болушу керек, ал автоматтык түрдө же кол менен иштетилүүчү үзгүлтүксүз тутантуу системасын ишке киргизет; мында кыймылдаткычты сертификациялоо учурунда, ал иштеши мүмкүн болгон болжолдуу тышкы шарттарды эске алуу менен, мындай система талап кылынбай турганы аныкталган учурлар өзгөчө болуп саналат;

б) Бөлүкчөлөрдү магниттик аныктоо системасы же кыймылдаткычты, агрегаттардын жетектөөчү кутусун жана редукторду көзөмөлдөөчү жана экипаждын кабинасында эскертүүчү индикацияны камтыган ушуга окшош система менен;

в) башкаруу жана отун блогунун кандайдыр бир орточо ыктымалдуу бузулуу учурунда учууну коопсуз аяктоо үчүн жетиштүү кубаттуулук диапазонунда кыймылдаткычтын үзгүлтүксүз иштешин камсыз кылган түзүлүш.

§ 2. Системалар (тутумдар) жана жабдуулар

541.        Аспаптык метеорологиялык шарттарда 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операцияларды аткаруучу вертолёттор, бардык уруксат берилген эксплуатациялоо шарттарында кыймылдаткыч иштебей калгандан кийин коопсуз учууну улантууну камсыз кылууга же коопсуз мажбурлап конууну аткарууга көмөктөшүүгө багытталган төмөнкүдөй системалар жана жабдуулар менен жабдылат:

а) Аспаптык метеорологиялык шарттарда зарыл болгон аспаптардын, жабдуулардын жана системалардын бардык мүмкүн болгон айкалыштарын учуу учурунда үзгүлтүксүз электр энергиясы менен камсыздоого жөндөмдүү эки өзүнчө электр энергиясын иштеп чыгуу тутуму менен; же негизги электр энергия булагы жана резервдик аккумулятор менен; же авариялык кырдаалдарда кеминде 1 саат бою вертолёттун учуусун коопсуз аткаруу үчүн зарыл болгон бардык талап кылынган приборлордун жана жабдуулардын 150% электр муктаждыгын камсыз кылууга жөндөмдүү башка кошумча электр энергия булагы менен;

б) Электр энергиясын кадимки иштеп чыгуу толугу менен токтогондон кийин, кеминде төмөнкүлөр үчүн жетиштүү кубаттуулукка жана иштөө мөөнөтүнө ээ болгон авариялык электр менен камсыздоо системасы менен:

1) тастыктамаланган максималдуу абсолюттук бийиктиктен авторотация режиминде төмөндөө процессинде конуу аяктаганга чейин бардык негизги пилотаждык аспаптардын, байланыш жана навигация системаларынын иштешин колдоо үчүн;

2) Эгерде колдонулса, турукташтыруу системасынын иштешин колдоо үчүн;

3) Эгерде каралган болсо, конуучу шассини чыгаруу үчүн;

4) Зарыл болгон учурда, учкучка жакшы көрүнгөн аба ылдамдыгынын көрсөткүчүнүн иштешин камсыз кылууга тийиш болгон бир аба басымын кабыл алгычтын (ПВД) жылыткычын электр менен камсыздоо үчүн;

5) конуучу фаранын иштешин камсыз кылуу үчүн;

6) Эгерде каралган болсо, кыймылдаткычты бир жолу кайра ишке киргизүүнү (от алдырууну) камсыз кылуу үчүн;

7) Радиобийиктик өлчөгүчтүн иштешин камсыз кылуу үчүн. Эгерде электр энергиясынын кошумча булагы жөнүндө талапты аткаруу үчүн (ушул Тиркеменин 2-параграфынын 4-пунктунун 1-пунктчасын караңыз) аккумулятор колдонулса, электр менен камсыздоонун кошумча булагы талап кылынбайт.

в) Радиобийиктик өлчөгүч;

г) Эгерде экинчи учкучтун ордуна колдонуу каралса, автопилот менен. Мындай учурларда Жарандык авиация органы эксплуатанттын уруксатында (бекитүүсүндө) автопилотту колдонууга тиешелүү ар кандай шарттар же чектөөлөр так көрсөтүлүшүн камсыз кылуу боюнча чараларды көрөт;

д) Кыймылдаткычты кеминде бир жолу кайра ишке киргизүү аракетин камсыз кылуучу түзүлүш менен;

е) Авариялык кырдаал келип чыккан учурда конууга жарамдуу аянтчалардын жайгашкан жерин аныктоо үчүн колдонулуучу, аспаптык учуу эрежелери (АУЭ) боюнча учууларда колдонууга бекитилген аймактык (зоналык) навигация системасы менен;

ё) түнкүсүн мажбурлап конууну аткарууда конуу аянтын жетиштүү жарыктандырууга жөндөмдүү жана чогултулуучу конуу шассисинен көз карандысыз конуу чырагы;

ж) Кыймылдаткычтагы өрт тууралуу эскертүү системасы менен.

§ 3. Иштөө жөндөмдүүлүгүнө минималдуу талаптар, эксплуатациялык жабдуулар

542.        Жарандык авиация органы начар (аспаптык) метеорологиялык шарттарда 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операцияларды аткаруучу вертолёттордын эксплуатациялык жабдууларынын ишке жөндөмдүүлүгүнө карата минималдуу талаптарды белгилейт же типтүү тастыктамасына ээ болгон вертолётты иштеп чыгуучунун талаптарын кабыл алат.

§ 4. Учууларды аткаруу боюнча Колдонмонун маалыматы

543.        Учууларды аткаруу боюнча колдонмо (УАК) начар (аспаптык) метеорологиялык шарттарда (АМШ) 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операцияларды аткарууга тиешелүү чектөөлөрдү, жол жоболорду, бекитүү статусу жөнүндө маалыматтарды жана башка маалыматтарды камтыйт.

§ 5. Окуялар жөнүндө маалыматтарды билдирүү

544.        Начар (аспаптык) метеорологиялык шарттарда (АМШ) 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык вертолёттор менен операцияларды аткарууга уруксат алган эксплуатант, бардык олуттуу баш тартуулар, бузулуулар же кемчиликтер жөнүндө маалыматтарды Жарандык авиация органына берет, ал болсо өз кезегинде бул маалыматтарды иштеп чыгуучу мамлекетке өткөрүп берет.

545.        Жарандык авиация органы учуулардын коопсуздугунун каралган деңгээлин сактоону камсыз кылуучу ар кандай зарыл болгон иш-аракеттерди көрө алуу үчүн, начар (аспаптык) метеорологиялык шарттарда (АМШ) 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операциялардын аткарылышына көзөмөл жүргүзөт. Жарандык авиация органы олуттуу окуялар же тынчсызданууну жараткан тенденциялар жөнүндө тип тастыктамасынын тийиштүү ээсине жана иштеп чыгуучу мамлекетке билдирет.

§ 6. Эксплуатант тарабынан учууларды пландоо

546.        Эксплуатант маршруттарды пландаштыруу процессинде болжолдонгон маршруттарды же учуу аймактарын баалоодо бардык тийиштүү маалыматтарды, анын ичинде төмөнкүлөрдү эске алат:

а) учуу аткарыла турган жердин рельефинин мүнөзүн, анын ичинде кыймылдаткыч иштен чыккан же олуттуу бузулган учурда коопсуз мажбурлап конууну ишке ашыруу мүмкүнчүлүгүн;

б) метеорологиялык маалыматтарды, анын ичинде учуунун аткарылышына таасир этүүчү сезондук жана башка жагымсыз метеорологиялык кубулуштарды;

в) Кыргыз Республикасынын Авиациялык эрежелеринде белгиленген башка критерийлерди жана чектөөлөрдү.

§ 7. Учуу экипажынын тажрыйбасы, даярдыгы жана квалификациясын текшерүү

547.        Кыргыз Республикасынын Авиациялык эрежелери начар (аспаптык) метеорологиялык шарттарда 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык операцияларды аткаруучу вертолёттордын учуу экипаждарынын минималдуу иш тажрыйбасына карата талаптарды белгилейт.

548.        Эксплуатанттын учуу экипаждарын даярдоо жана квалификациясын текшерүү программасы аспаптык метеорологиялык шарттарда (АМШ) 3-класстагы учуу-техникалык мүнөздөмөлөргө ылайык аткарылуучу операцияларга шайкеш келет; ал кадимки, штаттан тышкары жана авариялык жол жоболорду, атап айтканда, кыймылдаткычтын иштен чыкканын аныктоону, анын ичинде АМШ шартында мажбурлап конууну аткаруу үчүн төмөндөөнү ишке ашырууну, ошондой эле бир кыйлыдаткычтуу вертолётторга карата — авторотациянын туруктуу режимине кирүүнү камтыйт.

§ 8. Эксплуатантты тастыктамалоо же бекитүү

549.        Эксплуатанттын мамлекети тарабынан белгиленүүчү эксплуатантты тастыктамалоо же бекитүү процесси эксплуатант тарабынан колдонулуучу кадимки, штаттан тышкары жана авариялык кырдаалдардагы, анын ичинде кыймылдаткыч, системалар же жабдуулар иштен чыккандан кийинки иш-аракеттерди камтыган жол жоболордун адекваттуулугун (шайкештигин) ырасташы керек. Эксплуатантты тастыктамалоого же бекитүүгө тиешелүү кадимки талаптарга кошумча катары, начар (аспаптык) метеорологиялык шарттарда (АМШ) 3-класстагы учуу-техни калык мүнөздөмөлөргө ылайык аткарылуучу вертолёт операцияларына карата төмөнкү аспектилерди эске алуу зарыл:

а) "Вертолёт/кыймылдаткыч" конкреттүү айкалышы үчүн кыймылдаткычтын жетишилген ишенимдүүлүгүн тастыктоо (ушул Эрежелердин 9-главасынын 1-пунктун караңыз);

б) 9-главанын 7-пунктунда сүрөттөлгөн өзгөчө жана максатка ылайыктуу даярдоо жана текшерүү жол жоболору;

в) 9-главанын 2-пунктунда аталган жабдууларга жана системаларга жайылтылуучу техникалык тейлөө программасы;

г) начар (аспаптык) метеорологиялык шартында учууларды аткаруу үчүн зарыл болгон жабдууларды жана системаларды эсепке алуу менен өзгөртүлүүчү Минималдуу жабдуулар тизмеси (MEL);

д) начар (аспаптык) метеорологиялык шартында учууларды аткарууга тиешелүү пландаштырылуучу жана эксплуатациялык минимумдар;

е) учуп чыгуу жана учуп келүү жол жоболору жана маршрут/учуу аймагы боюнча ар кандай чектөөлөр;

ё) учкучтун тажрыйбасы жана квалификациясы;

ж) учууларды аткаруу боюнча колдонмо (УАК), анын ичинде 9-главанын 2-пунктунда аталган жабдууларга тиешелүү чектөөлөр, авариялык жол жоболор, маршруттар же учуу аймактары, MEL жана кадимки жол жоболор.

17-Бап. Эксплуатанттын тастыктамасы (ЭТ)

§ 1. Колдонуунун максаты жана чөйрөсү

550.        Авиациялык ишмердүүлүктүн тастыктамасы жана анын курамындагы белгилүү бир моделге тиешелүү эксплуатациялык спецификациялар тиешелүүлүгүнө жараша 2-жана 3-параграфтарда каралган минималдуу маалыматты стандарттык форматта камтыйт.

551.        Авиациялык ишмердүүлүктүн тастыктамасы жана ага тиешелүү эксплуатациялык спецификациялар эксплуатантка уруксат берилген учуулардын түрлөрүн аныктайт.

§ 2. ЭТ форматы

552.        Ушул Эрежелердин талабына ылайык, аба кемесинин бортунда авиациялык ишмердүүлүктүн тастыктамасынын расмий күбөлөндүрүлгөн көчүрмөсү болушу керек.

Эскертүүлөр:

1.   Эксплуатанттын мамлекети колдонуу үчүн.

2.   Эксплуатанттын мамлекетинин аталышына алмаштырылат.

3.   Эксплуатанттын мамлекетинин тастыктама берүүчү ыйгарым укуктуу органынын аталышына алмаштырылат.

4.   Эксплуатанттын мамлекети тарабынан берилген эксплуатанттын тастыктамасынын жеке номери.

5.   Эксплуатанттын тастыктамасынын колдонуу мөөнөтү аяктаган күн (күнү – айы – жылы).

6.   Эксплуатанттын катталган аталышына алмаштырылат.

7.   Эксплуатанттын коммерциялык аталышы, эгерде башкача болсо, Коммерциялык аталыштын алдына «ТКК» деген аббревиатура кошулат («ташуулар катары ишке ашырат» дегенди билдирет).

8.   Эксплуатанттын негизги ишмердүүлүк жүргүзгөн жеринин дареги.

9.   Эксплуатанттын негизги ишмердүүлүк жүргүзгөн жеринин телефон жана факс номерлери, анын ичинде өлкөнүн коду. Эгер бар болсо, электрондук почтасынын дареги көрсөтүлүшү керек.

10.                      Байланыш маалыматтарына телефон жана факс номерлери, анын ичинде өлкөнүн коду жана электрондук почта дареги (эгер бар болсо) кирет; алар аркылуу учууларды жүргүзүү, учууга жарамдуулук, учуу жана кабина экипажынын мүчөлөрүнүн квалификациясы, кооптуу жүктөрдү ташуу жана башка тиешелүү маселелер боюнча ыкчам жетекчилик менен токтоосуз байланышууга мүмкүн болушу керек.

11.                      Тиешелүү пунктка же баракка шилтеме берүү менен байланыш маалыматтары камтылган, бортунда турган контролдонуучу документти көрсөтүү керек. Мисалы: «Байланыш маалыматтары Учууларды өндүрүү боюнча жетекчиликтин 1-бөлүмүндө, 1.1, Жалпы/негизги жоболор бөлүмүндө келтирилген» же «...Эксплуатациялык спецификациялардын 1-бетинде келтирилген, же ...ушул документтин тиркемесинде келтирилген.

12.                      Эксплуатанттын катталган аталышы.

13.                      Тиешелүү авиациялык эрежелерди көрсөтүү керек.

14.                      Эксплуатанттын сертификатынын берилген күнү (күнү – айы – жылы).

15.                      Ыйгарым укуктуу органдын өкүлүнүн кызматы, фамилиясы жана колу. Мындан тышкары, Эксплуатанттын сертификатынын расмий мөөр басылышы мүмкүн.

§ 3. Аба кемесинин ар бир модели үчүн эксплуатациялык спецификациялар

553.        Эксплуатанттын аба кемелеринин паркындагы вертолёттун тиби, модели жана сериясы менен аныкталуучу ар бир модели үчүн төмөнкүдөй маалыматтар каралат: тастыктама берүүчү ыйгарым укуктуу орган жөнүндө байланыш маалыматтары, эксплуатанттын аталышы жана эксплуатанттын тастыктамасынын номери, берилген күнү жана ыйгарым укуктуу органдын өкүлүнүн колу, аба кемесинин модели, учуулардын түрлөрү жана аймактары, атайын чектөөлөр жана атайын бекитүүлөр.

554.        Минималдуу жабдуулардын тизмеги (MEL) учууларды өндүрүү боюнча жетекчиликтин ажырагыс бөлүгү болуп саналат.

555.        Эксплуатациялык спецификациялардын форматы төмөндөгүдөй:

Эскертүү:

1) Ыйгарым укуктуу органдын телефон жана факс номерлери, электрондук почта дареги, анын ичинде өлкөнүн коду;

2) Эксплуатанттын тастыктамасынын тиешелүү номерин көрсөтүү керек;

3) Эксплуатанттын катталган аталышын жана, эгерде ал башкача болсо, коммерциялык аталышын көрсөтүү керек. Коммерциялык аталыштын алдына «dba» белгисин коюңуз («ташуулар катары ишке ашырат» дегенди билдирет);

4) Эксплуатациялык спецификациялардын берилген күнү (күнү – айы – жылы), Жарандык авиация органынын жетекчисинин же жетекчисинин орун басарынын аты-жөнү жана колу;

5) Коммерциялык авиациянын учуу коопсуздугу боюнча тобу (CAST)/ИКАО тарабынан кабыл алынган вертолёттун тибинин, моделинин жана сериясынын же эталондук сериясынын белгиленишин көрсөтүү керек, эгерде сериясы белгиленсе (мисалы, Bell-47G-3 же SIKORSKY-S55). CAST/ИКАО таксономиясы төмөнкү веб-сайтта келтирилген: http://www.intlaviationstandards.org;

6) Көрсөтүлүүгө тийиш болгон ташуулардын башка түрлөрү (мисалы, тез медициналык жардам көрсөтүү);

7) Уруксат берилген учуулардын географиялык аймактарын тизмектөө (географиялык координаттар же конкреттүү маршруттар, учуу маалыматынын аймактарынын чектери, мамлекеттик чек аралар же региондордун чектери көрсөтүлөт);

8) Тиешелүү атайын чектөөлөрдү тизмектөө (мисалы, визуалдык учуу эрежелери (ВУЭ) гана, күндүзгү убакытта гана);

9) Бул тилкеде ар бир бекитүү же бекитүүнүн тиби үчүн эң чоң эркиндикке жол берген критерийлерди тизмектөө (тиешелүү критерийлер менен);

10) В тибине (I, II ж.б. категориялар) таандык тиешелүү аспаптар боюнча конууга кирүүнү көрсөтүү. RVRдын (учуп-конуу тилкесиндеги көрүнүү алыстыгы) минималдуу маанисин метр менен жана чечим кабыл алуунун салыштырмалуу бийиктигин фут менен көрсөтүү. Конууга кирүүнүн ар бир категориясы үчүн бирден сап;

11) Учуп чыгуу үчүн бекитилген RVRдын (учуп-конуу тилкесиндеги көрүнүү алыстыгы) минималдуу маанисин метр менен көрсөтүү. Эгерде бир нече ар кандай бекитүүлөр берилсе, ар бир бекитүү үчүн өзүнчө сап колдонулат;

12) Борттук жабдуулардын мүмкүнчүлүктөрүн (мисалы, автоматтык конуу системалары, HUD, EVS, SVS, CVS системалары) жана аларга берилген тиешелүү кеңейтилген эксплуатациялык мүмкүнчүлүктөрдү көрсөтүү;

13) Мүнөздөмөлөргө негизделген навигация (PBN): санкцияланган PBN AR талап кылынган навигациялык спецификациясынын ар бир бекитүүсү үчүн (мисалы, RNP AR APCH) бирден сап колдонулат, ал эми тиешелүү чектөөлөр «Сүрөттөмө» тилкесинде тизмектелет;

14) Вертолёттун учууга жарамдуулугун сактоону камсыз кылууга жооптуу адамдын фамилиясын же уюмдун аталышын, ошондой эле иштерди аткарууну талап кылган ченемдерди жана эрежелерди, б.а. эксплуатанттын тастыктамасынын ченемдеринин же атайын бекитүүнүн алкагында көрсөтүү (мисалы, ЕС 2042/2003, Part M, Subpart G);

15) EFB (электрондук борттук портфель) функцияларын жана бардык тиешелүү чектөөлөрдү көрсөтүү. Босого убакыт жана запастагы аэродромго чейинки максималдуу учуу убактысы ошондой эле аралык бирдиктери (деңиз мили) менен туюнтулат;

16) Бул жерде бир сапты (же бир нече саптардын тобун) колдонуу менен башка уруксаттар же маалыматтар көрсөтүлөт (мисалы, конууга кирүүнүн атайын жол жобосуна уруксат, атайын учуулар, аба кемеси эксплуатациялана турган учуу-техникалык мүнөздөмөлөрдүн классын (класстарын) көрсөтүү).

18-Бап. Борттук жазгычтар

556.        Ушул бөлүмдө камтылган материалдар эл аралык аэронавигацияда колдонулуучу вертолётторга орнотуу үчүн арналган борттук өзү жазгычтарга (самописецтерге) тиешелүү. Соккуга туруктуу борттук өзү жазгычтар төмөнкү элементтердин биринен же бир нечесинен турат:

- учуу маалыматтарын өзү жазгыч (FDR);

- борттук кептик (үн) өзү жазгыч (CVR);

- визуалдык абалды борттук каттоочу (AIR);

- маалыматтарды берүү линиясын каттоочу (DLR).

557.        Эгерде борттук соккуга туруктуу өзү жазгычта визуалдык абалды же маалыматтарды берүү линиясынын маалыматын каттоо талап кылынса, анда мындай каттоону CVR (кептик өзү жазгыч) же FDR (учуу маалыматтарын өзү жазгыч) аркылуу ишке ашырууга жол берилет.

558.        Жеңилдетилген борттук каттоочулар төмөнкү элементтердин биринен же бир нечесинен турат:

- маалыматтарды каттоочу борттук система (ADRS);

- экипаж кабинасындагы үндү каттоочу система (CARS);

- визуалдык абалды каттоочу борттук система (AIRS);

- маалыматтарды берүү линиясын каттоочу система (DLRS).

559.        Эгерде борттук соккуга туруктуу өзү жазгычта визуалдык абалды же маалыматтарды берүү линиясынын маалыматын каттоо талап кылынса, анда мындай каттоону CARS (кабинадагы үндү каттоочу система) же ADRS (маалыматтарды каттоочу борттук система) аркылуу ишке ашырууга жол берилет.

§ 1. Жалпы талаптар

560.        Ажыратылбай турган борттук өзү жазгычтардын контейнерлери ачык кызгылт сары түскө сырдалат.

561.        Ажыратылбай турган соккуга туруктуу борттук өзү жазгычтардын контейнерлери:

а) аларды табууну жеңилдетүү үчүн чагылдыруучу материалга ээ;

б) суу астында алардын жайгашкан жерин аныктоону камсыз кылган жана 37,5 кГц жыштыгында иштеген, ишенимдүү туташтырылган жана автоматтык түрдө ишке кирүүчү түзүлүш (маяк) менен жабдылат. Мүмкүн болушунча кыска мөөнөттө, бирок 2018-жылдын 1-январынан кечиктирилбестен, мындай түзүлүштүн иштөөсүнүн минималдуу убактысы 90 күндү түзүүгө тийиш.

562.        Автоматтык түрдө ажыроочу борттук өзү жазгычтардын контейнерлери:

а) ачык кызгылт сары түскө сырдалат, бирок аба кемесинин сырткы тарабынан көрүнгөн бети башка түстө болушу мүмкүн;

б) аларды табууну жеңилдетүү үчүн чагылдыруучу материалга ээ;

в) орнотулган, автоматтык түрдө ишке кирүүчү авариялык жетектөөчү өткөргүч (ELT) менен жабдылат.

563.        Учуу маалыматтарын каттоочу борттук системалар төмөнкүдөй тартипте орнотулат:

а) жазуулардын бузулуу ыктымалдуулугу минималдуу болушу керек;

б) учуу алдында борттук системалардын нормалдуу иштешин текшерүү үчүн акустикалык же визуалдык каражаттар болушу керек;

в) эгерде борттук системаларда "толук өчүрүү" (стирание) түзүлүшү болсо, анын түзүлүшү учуу учурунда же кырсыкка учураган учурда иштеп кетпегидей долбоорлонушу зарыл;

г) 2023-жылдын 1-январында же андан кийин биринчи жолу учууга жарамдуулук боюнча жеке тастыктама берилген вертолётторда экипаж кабинасында учуу экипажы тарабынан иштетиле турган өчүрүү функциясы каралууга тийиш. Бул функция иштетилгенде CVR жана AIR жазуулары кадимки ойнотуу же көчүрүп алуу ыкмалары менен алынбай тургандай өзгөртүлөт. Бул түзмөк учуу учурунда ишке киришин алдын ала тургандай болуп долбоорлонууга тийиш. Ошондой эле авиациялык окуянын натыйжасында өчүрүү функциясынын кокусунан ишке кирип кетүү ыктымалдыгы мүмкүн болушунча минималдаштырылууга тийиш.

564.        Өчүрүү функциясы CVR жана AIR жазууларын кадимки угуу же көчүрүү каражаттары аркылуу алууну чектөө үчүн иштелип чыккан, бирок ал авиациялык кырсыктарды иликтөө боюнча ыйгарым укуктуу органдардын атайын угуу же көчүрүү ыкмаларын колдонуу менен бул жазууларды алуусуна тоскоолдук кылбайт.

565.        Борттогу соккуга туруктуу жазгычтар негизги же авариялык системалардын же жабдуулардын иштешине таасир этпестен, борттогу жазгычтардын максималдуу ишенимдүүлүгүн камсыз кылган шинадан кубат ала тургандай кылып туташтырылышы керек.

566.        Жеңилдетилген борттук жазгычтар (регистраторлор) эксплуатациялоо шарттарында маалыматтын тийиштүү деңгээлде жана ишенимдүү жазылышын камсыз кылуучу мүнөздөмөлөргө ээ болгон электр кубат алуучу булагына туташтырылат.

567.        Тиешелүү тастыктамалоочу орган тарабынан бекитилген ыкмаларды колдонуу менен сыноодон өткөндө, борттогу учуу маалыматтарын жазуу системалары алар иштелип чыккан экстремалдык экологиялык шарттарда иштөөгө жарамдуулугун көрсөтүшү керек.

568.        Борттук учуу маалыматтарын каттоо системаларынын функцияларынын ортосунда убакыт боюнча так дал келүүнү (корреляцияны) камсыз кылуучу каражаттар каралат.

569.        Учуу маалыматтарын каттоочу борттук системанын даярдоочусу (өндүрүүчүсү) тийиштүү тастыктамалоочу ыйгарым укуктуу органды аталган системалар боюнча төмөнкүдөй маалыматтар менен камсыз кылат:

а) даярдоочунун эксплуатациялоо боюнча нускамалары, жабдуулардын чектөөлөрү жана аны орнотуу ыкмалары;

б) параметрлердин келип чыгышы же булагы, ошондой эле эсептөөлөр менен өлчөө бирдиктерин байланыштыруучу теңдемелер;

в) даярдоочунун өткөрүлгөн сыноолор жөнүндө отчеттору;

г) учуу маалыматтарын каттоочу борттук системанын эксплуатациялык жарамдуулугун сактоону камсыз кылуу максатындагы толук маалыматтар.

570.        Учуу маалыматтарын каттоочу борттук системаны долбоорлоого жана орнотууга байланыштуу учууга жарамдуулугун бекитүү жөнүндө документтин ээси, вертолёттун эксплуатантына учууга жарамдуулукту сактоо программасына киргизүү үчүн зарыл болгон маалыматтарды берет. Бул маалыматтар учуу маалыматтарын каттоочу борттук системанын эксплуатациялык жарамдуулугун сактоону камсыз кылуу үчүн аткарылышы зарыл болгон бардык тапшырмалардын деталдуу баяндамасын камтыйт.

§ 2. Учуу маалыматтарын жазгыч (FDR) жана борттук маалыматтарды каттоо системасы (ADRS)

571.        Жазууну баштоонун жана токтотуунун логикасы. FDR же ADRS вертолёт өз күчү (тартуу күчү) менен кыймылдай баштаган учурдан тартып жазууну баштайт жана учуу аяктаганга чейин, тактап айтканда, вертолёт өз күчү менен мындан ары кыймылдай албай калган учурга чейин жазуу үзгүлтүксүз жүргүзүлөт.

572.        Каттоого алынуучу параметрлер. FDR системасына карата талаптарга жооп берүүчү параметрлер А4-1-таблицасында келтирилген. Каттоого алынуучу параметрлердин саны вертолёттун татаалдыгына жараша болот. Жылдызча (*) менен белгиленбеген параметрлер милдеттүү болуп саналат жана алар вертолёттун татаалдыгына карабастан катталат. Мындан тышкары, эгерде жылдызча (*) менен белгиленген параметрлердин маалымат булактары борттук системалар же учуу экипажы тарабынан вертолётты башкаруу үчүн колдонулса, алар да каттоого алынат. Бирок, бул параметрлер вертолёттун тиби жана жазуучу жабдуунун мүнөздөмөлөрү тийиштүү түрдө эске алуу менен башка параметрлерге алмаштырылышы мүмкүн.

573.        Төмөндө келтирилген параметрлер учуу траекториясы жана ылдамдыгы жөнүндө маалыматтардын болушу боюнча талаптардын аткарылышын камсыз кылат:

- барометрдик бийиктик;

- аспаптык аба ылдамдыгы;

- сырткы абанын температурасы;

- курс;

- нормалдуу тездетүү (акселерация);

- туурасынан кеткен тездетүү;

- узунунан кеткен тездетүү (фюзеляждын узунунан кеткен огу боюнча);

- убакыт же салыштырмалуу убакыттын эсеби;

- навигациялык маалыматтар*: сүрүлүп кетүү бурчу(снос), шамалдын ылдамдыгы, шамалдын багыты, кеңдик/узундук;

- радиобийиктик ченегич боюнча бийиктик*.

574.        Эгерде FDR системасында кошумча параметрлерди каттоо мүмкүнчүлүгү болсо, анда төмөнкүдөй кошумча маалыматтарды каттоо каралат:

а) электрондук дисплейлердеги эксплуатациялык мүнөздөгү кошумча маалыматтар, мисалы: пилотаждык жабдуулардын электрондук системасынан (EFIS), электрондук борборлоштурулган борттук монитордон (ECAM) жана кыймылдаткычтын иштөө параметрлеринин индикациясы жана экипажга эскертүү берүү системасынан (EICAS);

б) кыймылдаткычтын кошумча параметрлери (кыймылдаткычтын тартуу күчүнүн басымынын катышы – EPR, ротордун айлануу жыштыгы – N1, күйүүчү майдын сарпталышы ж.б.).

575.        ADRS системасына карата талаптарга жооп берүүчү параметрлер А4-3-таблицасынын алгачкы 7 параметринин ичинде көрсөтүлгөн.

576.        ADRS системасында кошумча параметрлерди каттоо мүмкүнчүлүгү болгон учурда, А4-3-таблицасында көрсөтүлгөн 8-параметрден баштап андан кийинки бардык параметрлерди каттоо максатка ылайыктуу деп эсептелет.

577.        Орнотулган жабдуулардын өлчөө диапазону, жазуулардын ортосундагы интервал жана параметрлерди каттоонун тактыгы, адатта, тийиштүү тастыктамалоочу ыйгарым укуктуу орган тарабынан бекитилген ыкмалардын жардамы менен текшерилет.