Тиркеме

Кыргыз Республикасынын 2040-жылга чейин илимди

өнүктүрүү концепциясы

1-глава. Киришүү

Кыргыз Республикасынын илимий-техникалык өнүгүүсү азыркы этапта система түзүүчү мааниге ээ жана туруктуу социалдык-экономикалык өсүүнүн, мамлекеттик эгемендүүлүктү чыңдоонун, улуттук экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жана калктын жашоо сапатын жогорулатуунун негизги факторлорунун бири катары каралууга тийиш.

Тездетилген технологиялык прогресстин, санариптик трансформациянын жана билим жана адам капиталы үчүн глобалдык атаандаштыктын күчөшүнүн шарттарында илим мамлекеттин ыңгайлашууга, өнүгүүгө жана ички жана тышкы чакырыктарга натыйжалуу жооп кайтарууга жөндөмдүүлүгүн аныктоочу стратегиялык ресурс болуп саналат.

2040-жылга чейин Кыргыз Республикасынын илимин өнүктүрүү концепциясын (мындан ары – Концепция) иштеп чыгуунун актуалдуулугу Кыргыз Республикасынын өнүгүүсүнүн артыкчылыктуу милдеттерин чечүүгө багытталган илим чөйрөсүндөгү бүтүндөй мамлекеттик саясатты калыптандыруу зарылдыгы менен шартталган.

Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылдын 31-октябрындагы № 221 Жарлыгы менен бекитилген 2018–2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында илимдин жана технологиялардын ролу экономикалык өсүштү камсыз кылуунун, экологиялык туруктуулукту жогорулатуунун, жаратылыш ресурстарын сарамжалдуу пайдалануунун жана тобокелдиктерди азайтуунун маанилүү куралы катары баса белгиленет. Бул стратегиялык багыттарды ишке ашыруу илимий чөйрөнү системалуу жана натыйжалуу башкарууга өтүүнү талап кылат.

Ошону менен бирге илимдин азыркы абалы бир катар туруктуу чектөөлөр менен мүнөздөлөт. Негизги проблемалардын катарына изилдөөлөрдүн жетишсиз деңгээлде каржыланышы, илимий инфраструктуранын эскириши, илимдин экономика менен начар интеграциясы, иштеп чыгуулардын төмөн деңгээлде коммерцияланышы, кадрлардын сыртка агылышы жана эл аралык илимий долбоорлорго аз санда катышуу кирет.

Илимий ишти башкаруу механизмдеринин жетишсиз натыйжалуулугу да олуттуу көйгөй бойдон калууда, бул ушул чөйрөдөгү мамлекеттик саясаттын натыйжалуулугун төмөндөтүүдө.

Ошол эле учурда өлкөдө илимий системаны өнүктүрүү үчүн өбөлгөлөр түзүлүүдө. Илимий-технологиялык өнүгүү маселелерине мамлекеттин көңүл буруусу күчөп, илимий уюмдардын колдонмо маселелерди чечүүгө катышуусу кеңейүүдө, эл аралык өнөктөштөр жана донорлор менен өз ара аракеттенүү өнүгүүдө. Бул факторлор ырааттуу инститтук жана финансылык реформаларды жүргүзүү шартында илимий чөйрөнү модернизациялоо үчүн негиз түзөт.

Бул шарттарда илимди башкаруудагы фрагментардык жана көбүнесе чыгашалуу мамиледен натыйжага багытталган системалуу мамлекеттик саясатка өтүү биринчи кезектеги милдет болуп саналат. Мындай мамиле каржылоо механизмдерин модернизациялоону, кадрдык потенциалды өнүктүрүүнү, натыйжалуулукту баалоонун ачык-айкын инструменттерин киргизүүнү, эл аралык кызматташтыкты кеңейтүүнү жана илимий натыйжаларды экономикага жана социалдык чөйрөгө трансферлөө үчүн шарттарды түзүүнү болжолдойт.

Бул Концепция аталган чөйрөдө мамлекеттик саясаттын максаттарын, артыкчылыктуу багыттарын жана ишке ашыруу механизмдерин камтуу менен Кыргыз Республикасынын илимин өнүктүрүүнүн стратегиялык көз карашын аныктайт. Өнүгүүнүн негизги вектору билимдерди жаратууну, кадрларды даярдоону жана илимий натыйжаларды мамлекеттик башкаруу жана экономикалык өнүгүү практикасына киргизүүнү камсыз кыла турган, туруктуу, атаандаштыкка жөндөмдүү жана улуттук кызыкчылыктарга негизделген илимий системаны калыптандырууга багытталат.

Концепцияны ишке ашыруу мамлекеттик программаларды, каржылоо инструменттерин жана мониторинг системасын иштеп чыгуу аркылуу жүзөгө ашырылат, бул илимий чөйрөдө жүргүзүлүп жаткан өзгөрүүлөрдүн ырааттуулугун, аларды башкарууну жана өлчөөнү камсыз кылууга мүмкүндүк берет.

Белгиленген милдеттер 2026–2030-жылдарга Кыргыз Республикасында илимди, жогорку билим берүүнү, интеллектуалдык менчикти жана инновацияларды өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасынын алкагында жүзөгө ашырылат.

2-глава. Кырдаалды жалпы талдоо

Азыркы дүйнөлүк тенденциялар илимдин ролунун экономикалык өсүштүн, технологиялык өнүгүүнүн жана мамлекеттердин глобалдык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн негизги фактору катары системалуу түрдө күчөп жаткандыгын күбөлөндүрүп турат. Илимий изилдөөлөргө жана иштеп чыгууларга жумшалган глобалдуу чыгымдар дүйнөлүк ИДПга салыштырмалуу ыкчам темп менен өсүүдө, бул изилдөөчүлөрдүн санынын көбөйүшү жана инновацияларды экономикага тездетилген түрдө киргизүү менен коштолууда. Алдынкы өлкөлөр илимдин, бизнестин жана мамлекеттин тыгыз интеграциясына негизделген туруктуу илимий-инновациялык экосистемаларды калыптандырууда.

Мындай шартта Кыргыз Республикасынын абалы илимий системанын чектелген туруктуулугу менен мүнөздөлөт. Акыркы жылдары илимди каржылоонун төмөн деңгээли (болжол менен ИДПнын 0,1 %) сакталууда, бул материалдык-техникалык базаны жаңылоону жана атаандаштыкка жөндөмдүү изилдөөлөрдү жүргүзүүнү кыйла чектейт. Калктын санынын өсүшү менен катар изилдөөчүлөрдүн санын көбөйтүү динамикасы жетишсиз бойдон калууда, бул илимий потенциалдын салыштырмалуу кыскарышына алып келет.

Ошону менен бирге илимий чөйрөдө айрым позитивдүү тенденциялар да бар. Илимий уюмдардын мамлекеттик башкаруунун жана социалдык-экономикалык өнүгүүнүн колдонмо маселелерин чечүүгө катышуусу кеңейүүдө. ЖОЖдордун базасында инновациялык инфраструктуранын айрым элементтери түзүлүүдө, эл аралык уюмдар жана донорлор менен өз ара аракеттенүү өнүгүүдө, ошондой эле мамлекеттин илимий-технологиялык өнүгүү маселелерине көңүл буруусу акырындык менен күчөтүлүүдө. Бул процесстер илимий системаны андан ары инститтук чыңдоо үчүн негиз түзөт.

Белгиленген өбөлгөлөргө карабастан, илимдин учурдагы абалы бир катар туруктуу системалык проблемалар менен мүнөздөлөт. Илимий иш негизинен мамлекеттик сектордо топтолуп, бизнестин изилдөөлөрдү каржылоого катышуусу чектелүү бойдон калууда. Бул илимий иштеп чыгуулардын колдонмо багытын төмөндөтөт жана аларды коммерциялаштырууга тоскоолдук кылат. Илимдин экономика менен өз ара аракеттенүүсү системалуу эмес мүнөзгө ээ, ал эми технологияларды трансферлөө механизмдери жетишсиз өнүккөн.

Кадрдык фактор олуттуу чектөө бойдон калууда. Квалификациялуу адистердин чыгып кетүү жана илимий кызматкерлердин улгаюу тенденциясы сакталууда, анткени жаштар үчүн илимдин кесиптик иш чөйрөсү катары жагымдуулугу кескин төмөндөдү. Натыйжада илимий системанын кадрларды кайра даярдоо жана илимий мектептерди өнүктүрүү жөндөмдүүлүгү начарлоодо.

Илимий изилдөөлөрдүн бир бөлүгүнүн өнүгүүнүн заманбап артыкчылыктарына шайкеш келбегендиги кошумча чакырык болуп саналат. Санариптик технологиялар, биотехнологиялар жана климаттык изилдөөлөр менен кошо келечектүү багыттарга болгон кызыгуунун төмөн болушу ата мекендик илимдин атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн чектеп жатат.

Илимий чөйрөнү башкаруу системасы да төмөн натыйжалуулук менен мүнөздөлөт. Ресурстарды бөлүштүрүүдөгү ачык-айкындыктын жетишсиздиги, мамлекеттик органдардын ортосундагы координациянын алсыздыгы жана натыйжалуулукту баалоо механизмдерин толук колдонбоо мамлекеттик илимий саясаттын натыйжалуулугун төмөндөтөт.

Дүйнөлүк илимий мейкиндикке интеграциялануунун төмөн деңгээли кошумча тоскоол болуучу фактор бойдон калууда. Эл аралык долбоорлорго аз катышуу, жарыялоо активдүүлүгүнүн жана илимий тармактарга кошулуунун төмөндүгү заманбап билимге жана технологияларга жетүүгө тоскоол болууда.

Ошентип Кыргыз Республикасынын илимий чөйрөсүндө учурдагы абал менен өнүгүүнүн максаттуу параметрлеринин ортосунда ажырым түзүлгөн. Бир жагынан, мамлекеттин институттук көңүл буруусун жана илимдин экономикага интеграцияланышынын алгачкы элементтерин кошкондо, өсүү үчүн айрым өбөлгөлөр бар. Экинчи жагынан, системалык чектөөлөр – бөлүнгөн каражаттардын толук өздөштүрүлбөй калышы, кадрдык тартыштык, экономика менен начар интеграция жана эл аралык активдүүлүктүн төмөндүгү – өнүгүүнү олуттуу түрдө чектеп жатат.

Атап айтканда каражаттардын толук өздөштүрүлбөй калуу проблемасы курч мүнөзгө ээ. Бул башкаруунун системалык натыйжасыздыгы, академиялык сектор менен профилдик мамлекеттик органдардын ортосундагы ведомстволор аралык координациянын жоктугу, ошондой эле ресурстарды бөлүштүрүүнүн ачык-айкын эместиги менен шартталган. Адистердин чыгып кетиши жана илимий корпустун улгайышынан келип чыккан терең кадрдык тартыштык кырдаалды ого бетер татаалдаштырып, мындан улам системада долбоорлорду ишке ашыруу үчүн адистер жетишсиз болууда. Мындан сырткары академиялык илим рыноктун реалдуу талаптарынан обочолонгон, ал эми технологияларды коммерциялаштыруу жана трансферлөө механизмдери дээрлик өнүккөн эмес, бул бюджеттик каражаттардын максаттуу жана натыйжалуу колдонулушуна тоскоолдук кылат.

Түзүлгөн кырдаал түзүмдүк чектөөлөрдү жоюуга, илимий иштин натыйжалуулугун жогорулатууга жана өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө илимдин салымын камсыз кыла турган туруктуу, атаандаштыкка жөндөмдүү илимий системаны калыптандырууга багытталган комплекстүү мамлекеттик саясатка өтүүнүн зарылдыгын аныктайт.

3-глава. Концепциянын максаты

2040-жылга чейин илимий иштин натыйжалуулугун жогорулатууну, илимдин экономикага кошкон салымын өстүрүүнү жана өлкөнүн илимий-технологиялык потенциалын чыңдоону камсыз кылган, туруктуу, атаандаштыкка жөндөмдүү жана Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө интеграцияланган улуттук илимий системаны калыптандыруу.

4-глава. Илимди өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары

Концепциянын максатына жетүү мамлекеттин күч-аракетин аныкталган проблемалардан, улуттук муктаждыктардан жана Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүү келечегинен түздөн-түз келип чыккан, чектелүү, бирок стратегиялык мааниге ээ артыкчылыктуу багыттардын тегерегине топтоону талап кылат. Илимди өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары илимий системаны ичинен чыңдоону гана эмес, ошондой эле анын экономикага, мамлекеттик башкарууга, социалдык чөйрөгө жана өлкөнүн эл аралык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнө салымын жогорулатууну камсыз кылууга тийиш.

Илимий чөйрөнүн учурдагы абалын, ошондой эле реформалардын реалдуулугун жана ырааттуулугун камсыз кылуу зарылдыгын эске алуу менен, өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттары катары төмөнкүлөр аныкталат:

– илимди каржылоо системасын модернизациялоо;

– илимий-технологиялык өнүгүүнү пландаштыруу жана болжолдоо системасын өнүктүрүү;

– илимди башкарууну өркүндөтүү;

– кадрдык потенциалды өнүктүрүү;

– илимий натыйжаларды коммерциялаштыруу жана инновациялык активдүүлүк системасын өнүктүрүү;

– илимий ишти санариптештирүү;  

– Кыргыз Республикасынын илимин дүйнөлүк илимий мейкиндикке интеграциялоо.

4.1. Илимди, илимий-техникалык жана инновациялык ишти өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттарын аныктоо.

Кыргыз Республикасынын илимий-технологиялык өнүгүүсү мамлекетти туруктуу өнүктүрүү, калктын жашоо сапатын жогорулатуу, улуттук коопсуздукту камсыз кылуу жана экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн чыңдоо үчүн стратегиялык мааниге ээ маселелерди чечүүгө багытталууга тийиш.

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 30-сентябрындагы № 598-т тескемесине ылайык 2024–2028-жылдарга Кыргыз Республикасында илимди, илимий-техникалык жана илимий-инновациялык ишти өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары катары төмөнкү улуттук илимий артыкчылыктар аныкталган:

1.            Кыргызстандын тарыхы

            Кыргызстан элинин улуттук иденттүүлүгүнүн жана руханий баалуулуктарынын тарыхый-маданий мурастарын сактоого жана өнүктүрүүгө багытталган илимий изилдөөлөр.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– Кыргызстандын тарыхый-маданий мурастарын изилдөө жана жайылтуу;

– кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн калыптануу процесстерин изилдөө;

– археологиялык, этнографиялык жана тарыхый изилдөөлөрдү өнүктүрүү;

– тарыхый архивдерди жана илимий фонддорду санариптештирүү;

– тарых илими жаатында эл аралык кызматташтыкты кеңейтүү.

2.      Кыргыз тили

          Кыргыз тили жаатындагы илимий изилдөөлөр аны сактоого, өнүктүрүүгө жана санариптик коомдун заманбап шарттарына ыңгайлаштырууга багытталган.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн илимий негиздерин өркүндөтүү;

– заманбап лингвистикалык технологияларды иштеп чыгуу;

– электрондук сөздүктөрдү, тексттердин корпустарын жана санариптик тил ресурстарын түзүү;

– кыргыз тилин автоматтык түрдө которуу жана иштетүү технологияларын өнүктүрүү;

– илимий жана билим берүү ишинде кыргыз тилинин ролун жогорулатуу.

3.  Айыл чарба, биологиялык жана азык-түлүк коопсуздугу

Айыл чарбасынын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу, заманбап агротехнологияларды киргизүү, селекцияны жана биотехнологияларды өнүктүрүү, азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу жана айыл аймактарын туруктуу өнүктүрүү үчүн илимий чечимдерди иштеп чыгуу.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– заманбап агротехнологияларды иштеп чыгуу;

– айыл чарба өндүрүшүнүн өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу;

– өсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын селекциясын өнүктүрүү;

– агроөнөр жай комплексине биотехнологияларды киргизүү;

– өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу;

– айыл чарбасынын климаттын өзгөрүшүнө туруктуулугун жогорулатуу.

4.  Жашыл экономика

Жашыл экономика жаатындагы изилдөөлөр жаратылыш ресурстарын сарамжалдуу пайдаланууну жана айлана-чөйрөгө терс таасирин азайтууну камсыз кылуучу туруктуу өнүгүү моделин калыптандырууга багытталган.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– жашыл экономикага өтүү механизмдерин иштеп чыгуу;

– ресурстарды үнөмдөөчү технологияларды өнүктүрүү;

– экономиканын энергия натыйжалуулугун жогорулатуу;

– циркулярдык экономика принциптерин киргизүү;

– туруктуу өндүрүштү жана керектөөнү өнүктүрүү.

5.      Саламаттык сактоо жана адамдын жашоо сапаты

Бул чөйрөдөгү илимий изилдөөлөр калктын ден соолугун чыңдоого: медициналык изилдөөлөргө, биомедицинага, эпидемиологияга, диагностиканын жана дарылоонун жаңы технологияларына, жашоонун сапатын жана узактыгын жакшыртууга, биомедициналык технологияларды, генетикалык жана фармакологиялык изилдөөлөрдү өнүктүрүүгө, санариптик саламаттык сактоо системаларын иштеп чыгууга жана киргизүүгө, коомдук саламаттыкка коркунучтарга ыкчам чара көрүү механизмдерин түзүүгө жана медициналык илимий уюмдардын натыйжаларын Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо системасына практикалык ишке киргизүүгө багытталган.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– биомедициналык изилдөөлөрдү өнүктүрүү;

– оорулардын алдын алуу жана диагностика методдорун өркүндөтүү;

– саламаттык сактоого санариптик технологияларды киргизүү (санариптик медицина, телемедицина ж.б.);

– жекелештирилген медицинаны өнүктүрүү;

– калктын жашоо сапатына таасир этүүчү факторлорду изилдөө;

– конкурстарга жана мамлекеттик-жеке өнөктөштүккө катышуу аркылуу гранттык каржылоо тартуу.

6.      Климаттын өзгөрүшү, экология, жаратылыш ресурстарын туруктуу башкаруу жана жашыл каржылоо

Кыргыз Республикасы климаттын өзгөрүшүнүн кесепеттерине карата алсыздыгы жогору деңгээлде экендигин эске алуу менен бул багыт мамлекеттин экологиялык коопсуздугун камсыз кылуу үчүн стратегиялык мааниге ээ.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– климаттын өзгөрүшүнө жана мөңгүлөргө мониторинг жүргүзүү;

– климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу чараларын иштеп чыгуу;

– био ар түрдүүлүктү жана экосистемаларды сактоо;

– суу, жер жана токой ресурстарын сарамжалдуу пайдалануу;

– жашыл каржылоо механизмдерин өнүктүрүү;

– экологиялык мониторинг жана болжолдоо системасын өркүндөтүү.

7.      Тышкы карызды жашыл демилгелерге алмаштыруу

Бул багыт жаратылышты коргоо жана климаттык долбоорлорду туруктуу каржылоо механизмдерин илимий жактан коштоого багытталган.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– тышкы карызды экологиялык долбоорлорго алмаштыруунун илимий негизделген моделдерин иштеп чыгуу;

– жашыл демилгелерди ишке ашыруунун улуттук системасын калыптандыруу;

– эл аралык каржылоо тартуу механизмдерин иштеп чыгуу;

– ишке ашырылып жаткан долбоорлордун социалдык-экономикалык натыйжалуулугун баалоо.

8.      Туруктуу энергетика жана курулуш индустриясы

Энергия натыйжалуулугун жана жер титирөөгө туруктуулукту жогорулатуу үчүн энергетикада (анын ичинде кайра жаралуучу) жана курулуш индустриясында жаңы материалдарды жана технологияларды иштеп чыгуу.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– гидроэнергетиканы жана энергиянын кайра жаралуучу булактарын өнүктүрүү;

– экономика объекттеринин энергиянын натыйжалуулугун жогорулатуу;

– жаңы курулуш материалдарын иштеп чыгуу;

– жер титирөөгө туруктуу курулуш технологияларын өркүндөтүү;

– курулуш тармагына экологиялык коопсуз технологияларды киргизүү.

9.      Индустрия 4.0

Бул багыт заманбап өндүрүштүк технологияларды өнүктүрүүгө жана өлкөнүн технологиялык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталган.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– жасалма интеллектти жана робототехниканы өнүктүрүү;

– аддитивдик технологияларды жана санариптик өндүрүштү өнүктүрүү;

– өндүрүштүк процесстерди автоматташтыруу;

– өнөр жайда жана башкарууда чоң маалыматтарды колдонуу.

10.   Борбордук банктардын санариптик валюталары

Илимий изилдөөлөр санариптик финансы инструменттерин киргизүүнүн келечегин жана алардын өлкөнүн экономикасына тийгизген таасирин изилдөөгө багытталган.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– санариптик валюталардын укуктук жана экономикалык аспекттерин изилдөө;

– санариптик валюталарды жана CBDC киргизүүнүн эл аралык тажрыйбасын киргизүү;

– санариптик валюталардын тобокелдиктерин жана артыкчылыктарын баалоо;

– улуттук санариптик финансы инфраструктурасын өнүктүрүү боюнча сунуштамаларды иштеп чыгуу;

– киберкоопсуздук жана финансылык маалыматтарды коргоо маселелерин изилдөө.

11.   Санариптик трансформациялоо

Санариптик трансформациялоо мамлекеттик башкарууну, экономиканы жана социалдык чөйрөнү модернизациялоону камсыз кылган глобалдык тармактар аралык артыкчылык катары каралат.

Артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

– санариптик мамлекеттик башкарууну өнүктүрүү;

– жасалма интеллект жана маалыматтарды талдоо технологияларын киргизүү, ошондой эле бөлүштүрүлгөн реестрлер технологияларын (блокчейн) изилдөө жана киргизүү; улуттук санариптик инфраструктураны өнүктүрүү;

– илимди, билим берүүнү жана саламаттык сактоону санариптештирүү;

– маалыматтык коопсуздукту камсыз кылуу;

– калктын жана адистердин санариптик компетенцияларын жогорулатуу;

– инновациялык экономикага өтүү шарттарында калктын санариптик жана финансылык сабаттуулугун жогорулатуунун илимий-методологиялык негиздерин иштеп чыгуу.

Бул артыкчылыктарды тандоо илимий саясаттын максаттарын ТӨУС жана БУУнун Туруктуу өнүктүрүү максаттары менен интеграциялоону чагылдырат. Ошентип илим мамлекеттик саясатты илимий жактан коштоону камсыз кылуу менен Кыргыз Республикасы үчүн кыйла курч (азык-түлүк жана экологиялык коопсуздуктан баштап санариптештирүү жана гуманитардык өнүктүрүүгө чейин) маселелерди чечүүгө багытталышы керек.

Илимий изилдөөлөрдүн артыкчылыктуу багыттары илимди өнүктүрүүнүн дүйнөлүк тенденцияларына да, улуттук артыкчылыктарга да жооп берет. Геосаясий туруксуздуктун, эл аралык атаандаштыктын, айлана-чөйрөгө антропогендик жүктөмдүн өсүшү, ошондой эле климаттын өзгөрүшү менен илимий-технологиялык иштеп чыгууларды өнүктүрүүдөгү жана инновацияларды киргизүүдөгү эң чоң аракеттер Кыргыз Республикасы үчүн өтө маанилүү болгон суу ресурстарын сактоого жана азык-түлүк коопсуздугун камсыздоого багытталууга тийиш.

4.2. Илимди каржылоо системасын модернизациялоо.

Илимий ишти натыйжалуу каржылоо изилдөөлөрдүн натыйжалуулугун жогорулатуунун, квалификациялуу кадрларды тартуунун жана кармап калуунун, инфраструктураны жаңыртуунун жана инновацияларга дем берүүнүн негизги инструменти болуп саналат.

Каржылоо системасын модернизациялоо илим чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган – Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы, илимий уюмдар жана ЖОЖдор менен биргелешип ишке ашырылуучу өз ара байланышкан бир катар багыттарды камтыйт.

Биринчиден, илимге жумшалуучу мамлекеттик чыгымдарды көбөйтүү. Илим чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги менен биргеликте илимге жумшалуучу чыгымдардын ИДПдагы үлүшүн этап-этабы менен жогорулатууну жүзөгө ашырат, мында бюджеттик каражаттар артыкчылыктуу багыттарды жана стратегиялык максаттарды эсепке алуу менен бөлүштүрүлөт. Мындай чара негизги илимий уюмдарды жана ЖОЖдорду туруктуу базалык каржылоону, заманбап фундаменталдык жана колдонмо изилдөөлөрдү колдоону, ошондой эле лабораториялардын материалдык-техникалык базасын жаңыртууну камсыз кылат.

Экинчиден, аралаш каржылоо моделин киргизүү. Бул модель үч формада жүргүзүлөт: илимий уюмдарды базалык каржылоо, программалык-максаттуу каржылоо жана айрым долбоорлорду гранттык каржылоо.

Базалык каржылоо мамлекет тарабынан илим чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган аркылуу инфраструктураны жана жабдууларды күтүү үчүн камсыз кылынат.

Программалык-максаттуу каржылоо улуттук, мамлекеттик илимий, илимий-техникалык программаларды жана долбоорлорду ишке ашыруу үчүн конкурстук тандоонун натыйжасы боюнча жүзөгө ашырылат.

Гранттык каржылоо конкурстук тандоонун натыйжасы боюнча илимий жана инновациялык долбоорлорду колдоого Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин Төрагасынын алдындагы Илим, инновациялар жана жаңы технологиялар боюнча кеңеш тарабынан аныкталуучу илимий багыттардын артыкчылыктарына ылайык жүзөгө ашырылат.

Үчүнчүдөн, жеке инвестицияларды тартуу жана мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүү. Илим чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу орган Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги менен биргеликте салыктык жеңилдиктер жана инновациялык ваучерлер аркылуу жеке инвестицияларга дем берүү механизмдерин иштеп чыгат. Стартаптарды колдоо жана илимий иштеп чыгууларды коммерциялаштыруу үчүн мамлекеттин катышуусу менен венчурдук жана инновациялык фонддор түзүлөт. Илимий уюмдар жана ЖОЖдор жеке сектор менен биргелешкен долбоорлорго катышып, технологиялардын трансферин жана инновацияларды өндүрүшкө киргизүүнү камсыз кылат.

Илимди каржылоо системасын модернизациялоодон күтүлүүчү натыйжалар:

– болжолдонгон жана туруктуу мамлекеттик каржылоо;

– иштин шарттарын жакшыртуу жана материалдык жактан дем берүү аркылуу квалификациялуу кадрлардын сыртка агылышын азайтуу;

– илимий уюмдардын материалдык-техникалык базасын жаңыртуу;

– изилдөөлөрдүн натыйжалуулугун жогорулатуу жана экономикага технологияларды киргизүү;

– өнөр жайдын жана жеке сектордун илимди жана инновацияларды өнүктүрүүгө жигердүү катышуусу.

Ошентип илимди каржылоо системасын комплекстүү модернизациялоо илим чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын, илимий уюмдардын жана ЖОЖдордун ишин туруктуу жана натыйжалуу улуттук илимий-техникалык системаны түзүү менен координациялоону болжолдойт.

Бул багыттын милдеттери болуп төмөнкүлөр саналат:

– илимий инфраструктураны каржылоонун туруктуу механизмдерин түзүү;

–      илимий чөйрөдө финансылык ресурстарды бөлүштүрүүнүн ачык-айкындуулугун жана майнаптуулугун жогорулатуу;

– изилдөөлөргө жана иштеп чыгууларга, атап айтканда артыкчылыктуу багыттарды, анын ичинде саламаттык сактоо жаатын өнүктүрүүгө бюджеттен тышкаркы каражаттарды, эл аралык гранттарды жана жеке сектордун инвестицияларын тартууга дем берүү.

4.3. Илимий-технологиялык өнүгүүнү пландаштыруу жана болжолдоо системасын өнүктүрүү.

Илимдин кайсы багыттары мамлекет үчүн артыкчылыктуу экендигин, орто мөөнөттүү келечекте өлкөнүн өнүгүүсүн кайсы технологиялык жана социалдык чакырыктар аныктай турганын жана илимий изилдөөлөр улуттук кызыкчылыктарга кандайча шайкеш келерин так түшүнбөстөн илимий саясат натыйжалуу боло албайт. Учурда илимий пландаштыруу көп жагынан фрагменттик мүнөзгө ээ, ал эми стратегиялык документтердин, тармактык муктаждыктардын жана илимий изилдөөлөрдүн темаларынын ортосундагы байланыш жетишсиз бойдон калууда.

Ушундай шартта илимий-технологиялык боджолдоонун улуттук системасын калыптандыруу өзгөчө мааниге ээ болот, ал изилдөөлөрдүн келечектүү багыттарын аныктоонун, илимий саясатты өлкөнү өнүктүрүү максаттары менен шайкеш келтирүүнүн жана ресурстарды кыйла негиздүү бөлүштүрүүнүн инструменти болуп калышы керек.

Бул багыттын милдеттери болуп төмөнкүлөр саналат:

–      глобалдык тренддерди жана улуттук муктаждыктарды талдоого негизделген илимий-технологиялык болжолдоо системасын калыптандыруу;

–      илимий, илимий-техникалык жана инновациялык иштин артыкчылыктуу багыттарын аныктоо жана мезгил-мезгили менен жаңыртып туруу;

– илимий артыкчылыктарды мамлекеттик стратегиялык пландоо документтери жана тармактык программалар менен байланыштырууну камсыз кылуу;

–      илимий-технологиялык саясат чөйрөсүндө чечимдерди эксперттик жана ведомстволор аралык макулдашуу механизмдерин өнүктүрүү;

– өлкөнүн туруктуу өнүгүүсү, технологиялык коопсуздугу жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгү үчүн эң чоң мааниге ээ болгон багыттарда ресурстардын топтолушу үчүн шарттарды түзүү.

4.4. Илимди башкаруу системасын өркүндөтүү.

Илимий системанын натыйжалуулугу көп жагынан башкаруунун сапаты менен аныкталат. Функциялардын так бөлүштүрүлбөгөндүгү, мамлекеттик органдардын ортосундагы координациянын начардыгы, ресурстарды бөлүштүрүүнүн ачык-айкын эмес жол-жоболору жана натыйжаларды баалоонун туруктуу системасынын жоктугунда илимий саясат сөзсүз түрдө натыйжалуулугун жоготот. Кыргыз Республикасы үчүн бул проблема принциптүү мааниге ээ, анткени башкаруу системасын институттук жактан чыңдабастан каржылоону көбөйтүү дагы тийиштүү натыйжа бербейт.

Илимди башкарууну реформалоонун негизги аткаруучулары болуп Кыргыз Республикасынын Илим, жогорку билим берүү жана инновациялар министрлиги, УИА, илимий уюмдар, ошондой эле ЖОЖдор саналат.

Институттук чаралар стратегиялык пландаштыруу, эксперттик баалоо жана административдик башкаруу функцияларынын чегин ажыратууну камтыйт. Кыргыз Республикасынын Илим, жогорку билим берүү жана инновациялар министрлиги жогорку, орто, жогорку окуу жайынан кийинки, кошумча кесиптик билим берүү, илим, илимий-техникалык, инновациялык иш, интеллектуалдык менчикти укуктук коргоо жана сактоо, илимий-технологиялык жана чыгармачыл өнүгүүгө көмөк көрсөтүү, улуттук инновациялык системаны өнүктүрүү, жогорку квалификациялуу илимий жана илимий-педагогикалык кадрларды даярдоо жана аттестациялоо чөйрөсүндөгү бирдиктүү мамлекеттик саясатты иштеп чыгат жана ишке ашырат.

УИА илимий иштин багыттарын координациялоо жана Кыргыз Республикасындагы табигый, техникалык, медициналык, айыл чарба, гуманитардык жана коомдук илимдер жаатында фундаменталдык жана колдонмо илимий изилдөөлөрдү жүргүзүү жолу менен илим чөйрөсүндөгү бирдиктүү мамлекеттик саясатты ишке ашырууга жооп берет.

Илимий уюмдар өлкөнү социалдык-экономикалык өнүктүрүүгө олуттуу салым кошууга жөндөмдүү инновациялык продукцияларды иштеп чыгат.

ЖОЖдордогу илим Кыргыз Республикасынын улуттук илимий системасынын эң маанилүү элементи болуп саналат жана илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону, изилдөөлөрдү жүргүзүүнү жана инновациялык ишти өнүктүрүүнү камсыз кылат. ЖОЖдордогу илимди өнүктүрүү ЖОЖдордун изилдөө потенциалын жогорулатууга, илим менен билимди интеграциялоого, студенттердин, магистранттардын жана жаш окумуштуулардын илимий иштерге катышуусун кеңейтүүгө, ошондой эле ЖОЖдордун УИА, илимий уюмдар жана жеке сектор менен өз ара аракеттенүүсүн чыңдоого багытталууга тийиш.

Башкаруунун функциялык багыттарына илимий саясатты калыптандырууну жана ишке ашырууну, илимий долбоорлорду финансылык камсыздоону (мамлекеттик бюджет, Илим фонду, гранттар жана жеке инвестициялар аркылуу), инфраструктураны (илимий уюмдарды жана маалыматтык системаларды) колдоону жана баалоону, кадрларды даярдоону (аспирантура, докторантура, PhD), илимдин билим берүү жана өндүрүш менен өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылууну, ошондой эле эл аралык кызматташтыкты, жарыялоолорду жана билимдерди жайылтууну камтыйт.

Ресурстарды бөлүштүрүүнүн ачык-айкындыгын майнаптуулугун камсыз кылуу үчүн көз карандысыз экспертиза, конкурстук тандоо жана илимий долбоорлордун натыйжалуулугун баалоо жол-жоболору киргизилүүдө. Контролдоонун маанилүү инструменти болуп илимий уюмдардын негизги көрсөткүчтөрү (KPI) бар мониторинг системасы саналат, ал жарыялоо жана патенттик активдүүлүгүн, изилдөөлөрдүн натыйжаларын ишке киргизүүнү жана эл аралык долбоорлорго катышууну камтыйт. Көз карандысыз эксперттер стратегиялык долбоорлорду жана мамлекеттик чечимдерди кабыл алуу боюнча сунуштамаларды баалоо үчүн тартылат.

Башкаруу процесстерин санариптештирүү өлкөдөгү бардык илимий иштин субъекттери, анын ичинде долбоорлор, кадрдык потенциал, инфраструктура жана натыйжалуулук көрсөткүчтөрү тууралуу маалыматтарды бириктирген «Кыргызстан илими» бирдиктүү маалыматтык системасын түзүү аркылуу жүзөгө ашырылат. Эл аралык илимий маалымат базаларына кирүү мүмкүнчүлүгү жарыялоолордун сапатын жогорулатат, патенттик активдүүлүккө дем берет жана улуттук илимдин глобалдык илимий коомчулукка интеграцияланышына өбөлгө түзөт.

Башкаруу реформасы илимий чөйрөнү институттук бекемдөөгө таянат: мамлекеттик илимий саясаттын максаттарын белгилеген «Илим жөнүндө» Мыйзам (2023-ж.) жана УИАнын илимий ишти координациялоодогу ролун күчөткөн «Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы жөнүндө» Мыйзам (2025-ж.) кабыл алынган.

Кыргыз Республикасынын Илим, жогорку билим берүү жана инновациялар министрлиги стратегиялык өнүгүү жана заманбап башкаруу тажрыйбаларын киргизүү үчүн шарттарды түзүү менен илимди жана инновацияларды бирдиктүү башкарууну камсыз кылат.

Илимди башкарууну өркүндөтүүдөн күтүлүүчү натыйжалар болуп башкаруунун ачык жана натыйжалуу системасын калыптандыруу, ресурстарды бөлүштүрүүнүн натыйжалуулугун жогорулатуу, кайталанган изилдөөлөрдү азайтуу, жарыялоолордун жана патенттик активдүүлүктүн өсүшү, улуттук илимди эл аралык илимий коомчулукка интеграциялоону күчөтүү, ошондой эле илимий карьеранын жагымдуулугун арттыруу жана квалификациялуу кадрларды сактап калуу саналат.

Илимди башкарууну өркүндөтүү стратегиялык пландоону, каржылоону, экспертизаны, мониторинг жүргүзүүнү жана натыйжалуулукту баалоону камтыган бирдиктүү башкаруу логикасын түзүүгө багытталууга тийиш.

Бул багыттын милдеттери төмөнкүлөр:

–      илимий чөйрөдө стратегиялык пландоо, эксперттик баалоо, каржылоо жана административдик башкаруу функцияларын ажыратуу;

–      көз карандысыз экспертизанын негизинде илимий долбоорлорду тандоо жана каржылоо жол-жоболорунун ачык-айкындуулугун жогорулатуу;

–      илимий уюмдардын жана программалардын натыйжалуулук көрсөткүчтөрүн кошкондо илимий иштин натыйжалуулугуна мониторинг жүргүзүү жана баалоо системасын ишке киргизүү;

– илим, технологиялар жана инновациялар маселелери боюнча ведомстволор аралык координацияны күчөтүү;

– мамлекеттик чечимдерди даярдоодо жана ишке ашырууда илимий экспертиза институтун өнүктүрүү;

– мамлекеттик илимий саясатты эсепке алуунун, отчеттуулуктун жана аналитикалык коштоонун заманбап системасын калыптандыруу.

4.5. Илимдин кадрдык потенциалын өнүктүрүү.

Кадрдык потенциал илимий системанын аныктоочу ресурсу болуп саналат. Изилдөөчүлөрдү туруктуу даярдабастан, жаштарды илимге тартпастан, илимий мектептерди сактап калбастан жана кесиптик өнүгүү үчүн жагымдуу шарттарды түзбөстөн изилдөөлөрдүн сапатын, илимий чөйрөнүн узак мөөнөттүү туруктуулугун камсыз кылууга мүмкүн эмес. Кыргыз Республикасында кадрдык проблема илимий корпустун улгайышы, квалификациялуу адистердин кетиши, жаш изилдөөчүлөрдүн аз келиши жана илимий карьеранын чектелген мүмкүнчүлүктөрү менен мүнөздөлөт.

Кадрдык потенциалды өнүктүрүү кадрдык тартыштыкты сан менен толуктоого гана эмес, изилдөө чөйрөсүн сапаттуу жаңылоого, илимий иштин беделин жогорулатууга жана окумуштуулардын кесиптик өсүшү үчүн шарттарды түзүүгө багытталууга тийиш.

Бул багыттын милдеттери төмөнкүлөр:

–      аспирантураны, докторантураны жана PhD программаларын кошкондо илимий кадрларды даярдоо системасын модернизациялоо;

–      жаш изилдөөчүлөрдү илимге тартуу жана алып калуу үчүн шарттарды түзүү;

–      кесиптик өсүү системасын жана дем берүү чараларын өркүндөтүү аркылуу илимий карьеранын жагымдуулугун жогорулатуу;

–      академиялык мобилдүүлүк, стажировкалар жана илимий кадрларды эл аралык деңгээлде даярдоо программаларын өнүктүрүү;

– улуттук окумуштууларды кайтаруу жана чет өлкөлүк адистерди Кыргыз Республикасынын илимий жана билим берүү ишине тартуу механизмдерин калыптандыруу.

4.6. Илимий натыйжаларды коммерциялаштыруу жана инновациялык активдүүлүк системасын өнүктүрүү.

Илимий чөйрөнүн негизги проблемаларынын бири изилдөөлөрдүн натыйжалары менен аларды практикалык колдонуунун ортосундагы байланыштын алсыздыгы болуп саналат. Илимий иштеп чыгуулардын олуттуу бөлүгү ишке киргизүү стадиясына чейин жетпейт, ал эми илим жаңы технологияларды, продукцияларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү түзүүгө жетишсиз деңгээлде катышууда. Мындай абалда илим экономика үчүн байкалбаган бойдон калууда, ал эми анын коомдук жана бюджеттик мааниси чектелүү катары кабыл алынууда.

Коммерциялаштыруу системасын өнүктүрүү илимди инновациялардын реалдуу булагына айландырууга, илимдин жана бизнестин өз ара аракеттенүүсүн кеңейтүүгө, изилдөөлөрдүн натыйжаларын ишке киргизүү механизмдерин түзүүгө жана илимий иштен экономикалык пайданы жогорулатууга багытталууга тийиш.

Бул багыттын милдеттери төмөнкүлөр:

–           илимий уюмдардын жана университеттердин алдында технологияларды трансферлөө инфраструктурасын калыптандыруу;

–           интеллектуалдык иштин натыйжаларына укуктарды укуктук коргоонун жана башкаруунун механизмдерин өркүндөтүү;

–           илимий иштеп чыгууларды өндүрүштө, мамлекеттик башкарууда жана социалдык чөйрөдө ишке киргизүү үчүн шарттарды түзүү;

– университеттик жана илимий стартаптарды, инновациялык ишкердиктин башка формаларын колдоо;

–           илимий уюмдардын, ЖОЖдордун, өнөр жай ишканаларынын жана инвесторлордун ортосундагы өнөктөштүккө дем берүү;

–           ЖОЖдордун базасында борбордон ажыратылган технологияларды изилдөө боюнча адистештирилген илимий-изилдөө лабораторияларын (хабдарды) жана тесттик аянтчаларды түзүүгө дем берүү;

– патенттик активдүүлүктү жана изилдөөлөрдүн натыйжаларына практикалык талапты жогорулатуу.

4.7. Илимий ишти санариптештирүү.

Заманбап илим көпчүлүк учурда санариптик инструменттерге, илимий маалыматтарга, электрондук платформаларга, изилдөөлөрдүн жыйынтыктарына ачык жеткиликтүүлүккө жана санариптик аналитикага негизделет. Кыргыз Республикасы үчүн илимди санариптештирүү эки тараптуу мааниге ээ: бир тараптан ал илимий чөйрөнү башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатат, экинчи тараптан инфраструктуралык артта калууну кыскартууга жана улуттук илимдин эл аралык изилдөө процесстерине бир кыйла активдүү кошулуусуна шарт түзөт.

Илимий ишти санариптештирүү илимий ишти эсепке алуунун, мониторинг жүргүзүүнүн жана баалоонун инструменти, ошондой эле изилдөөчүлөрдүн заманбап маалыматтарга, платформаларга, санариптик ресурстарга жана илимий коммуникация каражаттарына жеткиликтүүлүгүн кеңейтүүнүн механизми катары өнүгүшү керек.

Бул багыттын милдеттери төмөнкүлөр:

–           илимий ишти эсепке алуунун, мониторинг жүргүзүүнүн жана аналитикалык коштоонун бирдиктүү санариптик системасын түзүү;

–           улуттук илимий репозиторийлерди, санариптик маалыматтар базасын жана илимий натыйжаларга ачык жеткиликтүүлүктүн инструменттерин өнүктүрүү;

–           илимий чөйрөдөгү башкаруу, отчеттуулук, экспертиза жана натыйжалуулукту баалоо процесстеринде санариптик чечимдерди ишке киргизүү;

–           изилдөөлөрдө заманбап санариптик инструменттерди, анын ичинде моделдештирүүнү, маалыматтарды иштеп чыгууну жана аналитикалык платформаларды колдонуу үчүн шарттарды түзүү;

–           илимий кызматкерлердин жана изилдөөчүлөр жамааттарынын санариптик компетенцияларын өнүктүрүү;

– «Кыргызстан илими» системасынын жана башка санариптик илимий сервистердин иштөөсү үчүн технологиялык негизди камсыз кылуу.

4.8. Дүйнөлүк илимий мейкиндикке интеграциялоо.

Улуттук илимди глобалдык илимий коомчулукка интеграциялоо изилдөөлөрдүн сапатын жогорулатууга, заманбап технологияларга жетүүгө жана Кыргыз Республикасынын эл аралык кадыр-баркын бекемдөөгө багытталган өнүгүүнүн стратегиялык багыты болуп саналат. Негизги максат – кыргыз окумуштууларынын эл аралык долбоорлорго, программаларга жана консорциумдарга активдүү катышуусу үчүн шарттарды түзүү, дүйнөнүн алдынкы илимий борборлору менен билим жана тажрыйба алмашууну камсыз кылуу.

Бул багыттын башкы аткаруучулары болуп өлкөнүн илим чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органы, УИА, ЖОЖдору жана илимий уюмдары саналат.

Бул багыттын элементтери төмөнкүлөр:

1)    эл аралык программаларга жана долбоорлорго катышуу.

Төмөнкүлөр болжолдонот:

– кыргыз илимий топторунун ири эл аралык изилдөө программаларына жана гранттык конкурстарга, анын ичинде Horizon Europe, БУУ, ЮНЕСКО, Дүйнөлүк банк, Азия өнүктүрүү банкы жана башка эл аралык уюмдар менен илимий кызматташуу программаларына катышуусун активдештирүү;

– КМШнын, ШКУнун, ЕАЭБдин жана Түрк мамлекеттеринин уюмунун алкагында, ошондой эле алыскы чет өлкөлөрдүн алдынкы илимий борборлору менен климат, сейсмология, биокоопсуздук, саламаттык сактоо жана башка актуалдуу багыттар боюнча биргелешкен долбоорлорго басым жасоо менен эл аралык консорциумдарга жана изилдөө тармактарына катышуу аркылуу өз ара аракеттенүүнү күчөтүү;

– уникалдуу илимий инфраструктураны (лабораторияларды, изилдөө станцияларын) биргелешип пайдалануу, трансчек аралык экспедицияларды жүргүзүү, окумуштууларды жөнөтүү жана айрым багыттарды биргелешип каржылоо аркылуу Кыргыз Республикасынын эл аралык мегадолбоорлорго (коллайдерлер, обсерваториялар, экспедициялар) катышуусу;

2)    тармактык өнөктөштүк жана академиялык мобилдүүлүк.

Бул иш төмөнкүлөрдү болжолдойт:

– алган билимдерди Кыргыз Республикасында милдеттүү пайдалануу менен жаш окумуштуулар үчүн академиялык мобилдүүлүк программаларын (чет өлкөдө 3–12 ай стажировка);  

– лекцияларды окуу жана биргелешкен изилдөөлөрдү жүргүзүү үчүн Visiting Professor/Researcher программасынын алкагында чет өлкөлүк адистерди тартууну, бул илимий изилдөөлөрдүн деңгээлин жогорулатууга жана кесиптик байланыштарды түзүүгө өбөлгө түзөт;

3)    дүйнөлүк илимге жеткиликтүүлүктү жакшыртууну.

Бул ишти ишке ашыруу төмөнкүлөрдү болжолдойт:

– өлкөнүн бардык ири илимий уюмдары үчүн эл аралык илимий маалыматтар базасына (Web of Science, Scopus ж.б.) кирүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууну уюштурууга жардамды;

–       жарыялоо активдүүлүгүн колдоо системасын түзүүнү: жогорку деңгээлдеги журналдарга жарыялоо үчүн чыгымдарды компенсациялоо, цитаталоого жана ачык илимдин эл аралык тармактарына (arXiv, bioRxiv ж.б.) катышууга дем берүү.

Бул багыттын милдеттери төмөнкүлөр:

–      Кыргыз Республикасынын илимий уюмдарынын жана изилдөөчүлөр жамааттарынын эл аралык илимий программаларга, долбоорлорго жана гранттарга катышуусун кеңейтүү;

–      биргелешкен изилдөөлөрдү, тармактык өнөктөштүктөрдү, эл аралык лабораторияларды жана академиялык мобилдүүлүктү өнүктүрүү;

–      эл аралык жарыялоо активдүүлүгүн жана ата мекендик изилдөөлөрдү цитаталоону жогорулатуу;

–      илимий уюмдардын эл аралык маалыматтар базасына, илимий журналдарга жана изилдөө инфраструктурасына жетүү мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү;

–      академиялык кат, илимий коммуникация жана эл аралык долбоордук өтүнмөлөрдү даярдоо жаатындагы компетенцияларды өнүктүрүү;

–      региондук жана глобалдык илимий кызматташуунун катышуучусу катары Кыргыз Республикасынын эл аралык кадыр-баркын чыңдоо.

Көрсөтүлгөн артыкчылыктуу багыттарды ишке ашыруу ресурстардын чектелгендиги, башкаруунун фрагментардуулугу жана экономика менен начар байланыш менен мүнөздөлгөн илимдин учурдагы иштөө моделинен бир кыйла туруктуу жана натыйжалуу илимий системага ырааттуу өтүүнү камсыз кылууга тийиш.

Белгиленген багыттардын ар бири башкалар менен өз ара байланышкан: каржылоону модернизациялоосуз кадрдык жаңылануу жана инфраструктуралык өнүгүү мүмкүн эмес; башкарууну өркүндөтүүсүз ресурстарды пайдалануунун натыйжалуулугу камсыз кылынбайт; санариптештирүүсүз жана эл аралык интеграциясыз изилдөөлөрдүн сапатын жогорулатуу кыйын; коммерциялаштыруусуз илимдин экономиканы өнүктүрүүгө кошкон салымын күчөтүү мүмкүн эмес.

Ошондуктан артыкчылыктуу багыттарды ишке ашыруу комплекстүү, этап менен жана Концепциянын максатына жетүүнү камсыз кылган макулдашылган мамлекеттик саясаттын негизинде жүргүзүлүүгө тийиш.

5-глава. Күтүлүүчү натыйжалар

Ушул Концепцияны ишке ашыруу Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүү процесстерине интеграцияланган, бир кыйла туруктуу, натыйжалуу жана атаандаштыкка жөндөмдүү улуттук илимий системаны калыптандырууну камсыз кылууга тийиш.

Концепциянын күтүлүүчү натыйжалары анын негизги максатына жетүүгө – илимий иштин натыйжалуулугун жогорулатууга, өлкөнүн илимий-технологиялык потенциалын чыңдоого жана илимдин мамлекеттик жана коомдук милдеттерди чечүүгө кошкон салымын күчөтүүгө багытталган.

Негизги күтүлүүчү натыйжалардын катарына төмөнкүлөр кирет.

1.            Улуттук илимий системанын туруктуулугун жана натыйжалуулугун жогорулатуу.

2040-жылга карата учурдагы инфраструктураны колдоо режиминде эле эмес, өнүгүү режиминде да иштөөгө жөндөмдүү бир кыйла бүтүн жана башкарылуучу илимий система түзүлүүгө тийиш. Изилдөөлөрдүн сапатынын жакшырышы, алардын практикалык маанисинин өсүшү жана илимдин улуттук өнүгүү артыкчылыктары менен байланышынын күчөшү менен көрсөтүлгөн илимий иштин жалпы натыйжалуулугунун жогорулашы күтүлүүдө.

Концепцияны ишке ашыруунун жыйынтыктуу натыйжасы илимий чөйрөнүн институттук туруктуулугун чыңдоо, мамлекеттик органдардын, илимий уюмдардын жана ЖОЖдордун макулдашылган иш-аракеттерин жогорулатуу, ошондой эле илимий ишти башкаруудагы фрагментардуулукту төмөндөтүү болууга тийиш.

2.            Илимди каржылоонун бир кыйла натыйжалуу моделин калыптандыруу.

Илимий ишти каржылоонун базалык, программалык-максаттуу жана гранттык каржылоонун айкалышына негизделген бир кыйла туруктуу жана болжолдонуучу моделине өтүү күтүлүүдө.

Концепцияны ишке ашыруу илимге багытталган финансылык ресурстардын көлөмүнүн акырындык менен өсүшүнө, ошону менен бирге аларды пайдалануунун ачык-айкындуулугунун жана натыйжалуулугунун жогорулашына алып келүүгө тийиш.

Каржылоонун жөн эле көбөйүшү эмес, анын сапатынын жогорулашы жыйынтыктуу өзгөрүү болууга тийиш: чыгымдарды артыкчылыктуу багыттарга бир кыйла так багыттоо, изилдөө инфраструктурасын жаңыртуу, илимий жамааттарды колдоо жана олуттуу натыйжаларга жетүү.

3.            Илимдин кадрдык потенциалын чыңдоо.

Эң маанилүү күтүлүүчү натыйжалардын бири илимий системанын кадрдык негизин чыңдоо болуп саналат. 2040-жылга карата илимий кадрларды, баарынан мурда жаш изилдөөчүлөрдү даярдоо, тартуу жана алып калуу үчүн шарттарды жакшыртуу камсыз кылынууга тийиш. Адистердин илимден кетүү темпинин төмөндөшү, илимий карьеранын жагымдуулугунун жогорулашы жана илимий мектептердин жолун жолдоо механизмдеринин чыңдалышы күтүлүүдө.

Изилдөөчүлүк коомчулугун бир кыйла туруктуу даярдоо, кесиптик өсүү мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү жана өлкөнү өнүктүрүүдө илимий кадрлардын ролун жогорулатуу үчүн шарттарды түзүү жыйынтыктуу натыйжа болууга тийиш.

4.            Илимдин экономика жана мамлекеттик башкаруу системасы менен байланышын күчөтүү.

Концепция илимге практикалык талаптын акырындык менен өсүшүн камсыз кылууга тийиш. Мамлекеттик башкаруунун милдеттерин чечүүдө, экономиканын жана социалдык чөйрөнүн тармактарын модернизациялоодо илимий изилдөөлөрдүн ролун күчөтүү күтүлүүдө.

Илимий иштеп чыгуулар стратегиялык маанилүү багыттарда, анын ичинде айыл чарбасы, энергетика, саламаттык сактоо, экология, санариптик трансформация жана башка артыкчылыктуу чөйрөлөрдө чечимдерди даярдоодо көбүрөөк колдонулууга тийиш.

Изилдөөлөрдүн натыйжаларына суроо-талапты калыптандырууга бизнестин жана тармактык түзүмдөрдүн катышуусун кеңейтүү жыйынтыктуу натыйжа болууга тийиш, бул илимий иштин колдонмо багытынын жогорулашына өбөлгө түзөт.

5.            Илимий натыйжаларды коммерциялаштыруу жана инновациялык активдүүлүк системасын өнүктүрүү.

Изилдөөлөрдүн натыйжаларын коммерциялаштыруу жана инновациялык активдүүлүктү өнүктүрүү үчүн базалык шарттарды калыптандыруу Концепцияны ишке ашыруунун күтүлүүчү натыйжасы болууга тийиш. 2040-жылга карата технологияларды трансферлөө механизмдери чыңдалууга, интеллектуалдык иштин натыйжаларын укуктук коргоо мүмкүнчүлүктөрү кеңейтилүүгө, илимий уюмдардын, университеттердин жана өндүрүш секторунун ортосундагы байланыштар күчөтүлүүгө тийиш.

Практикалык колдонуу стадиясына жеткен илимий иштеп чыгуулардын санын көбөйтүү, ошондой эле илимдин жаңы чечимдерди, продуктуларды, кызмат көрсөтүүлөрдү жана технологияларды түзүүгө кошкон салымын жогорулатуу жыйынтыктуу натыйжа болууга тийиш.

6.            Илимий чөйрөнү башкаруунун сапатын жогорулатуу.

Концепцияны ишке ашыруу илимди башкаруунун бир кыйла ачык-айкын, макулдашылган жана натыйжага багытталган системасын калыптандырууга алып келүүгө тийиш. Стратегиялык пландоонун, илимий экспертизанын, мониторинг жүргүзүүнүн жана натыйжалуулукту баалоонун механизмдерин өнүктүрүү күтүлүүдө.

Мамлекеттик органдардын ортосундагы координацияны чыңдоо жана илимий чөйрөдөгү функциялардын кайталанышын азайтуу жыйынтыктуу натыйжа болууга тийиш. 2040-жылга карата илимди башкаруу системасы маалыматтарга, аналитикалык инструменттерге жана өлчөнүүчү көрсөткүчтөргө көбүрөөк таянууга тийиш, бул кабыл алынуучу чечимдердин негиздүүлүгүн жана мамлекеттик саясаттын жалпы натыйжалуулугун жогорулатууга мүмкүндүк берет.

7.            Санариптик илимий чөйрөнү өнүктүрүү.

Илимий ишти санариптештирүү үчүн уюштуруучулук жана технологиялык шарттарды түзүү күтүлүүдө. 2040-жылга карата илимий чөйрөнү эсепке алуунун, мониторинг жүргүзүүнүн жана аналитикалык коштоонун санариптик инструменттери өнүктүрүлүүгө, ошондой эле изилдөөчүлөрдүн заманбап илимий маалыматтарга, репозиторийлерге жана санариптик сервистерге жетүү мүмкүнчүлүгү кеңейтилүүгө тийиш.

Илимий иштин ачык-айкындуулугун жогорулатуу, илимий маалыматтарды башкаруунун сапатын жакшыртуу, изилдөөлөрдү жана илимий коммуникацияны бир кыйла натыйжалуу уюштуруу үчүн шарттарды түзүү жыйынтыктуу натыйжа болууга тийиш.

8.            Кыргыз Республикасынын илимин эл аралык интеграциялоону кеңейтүү.

Концепцияны ишке ашыруу кыргыз илиминин эл аралык илимий мейкиндикке кыйла активдүү кошулуусун камсыз кылышы керек. Илимий уюмдардын жана изилдөөчү жамааттардын эл аралык долбоорлорго, программаларга, гранттарга жана кызматташуунун тармактык формаларына катышуусун кеңейтүү күтүлүүдө.

Ошону менен бирге жарыялоо активдүүлүгүн жогорулатуу жана эл аралык илимий ресурстарга жетүү мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү болжолдонууда.

Жыйынтыктуу натыйжа ата мекендик илимдин эл аралык деңгээлде таанылышын күчөтүү, анын ачыктыгын өстүрүү, изилдөөлөрдүн сапатын жогорулатуу жана сырттан билимдерди, технологияларды жана ресурстарды тартуу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүү болушу керек.

9.            Илимди өнүгүүнүн улуттук артыкчылыктарына багыттоо үчүн шарттарды түзүү.

2040-жылга карата илимий ишти Кыргыз Республикасынын артыкчылыктуу милдеттерин чечүүгө так багыттоо күтүлөт. Илим өлкөнүн туруктуу өнүгүүсү, технологиялык модернизациялоо, азык-түлүк жана экологиялык коопсуздук, калктын жашоо сапатын жогорулатуу, маданий жана интеллектуалдык потенциалды сактоо үчүн мааниге ээ болгон багыттарга көбүрөөк көңүл бурушу керек.

Жыйынтыктоочу өзгөрүү кесиптик иштин өз алдынча чөйрөсү катары гана эмес, мамлекеттин узак мөөнөттүү өнүгүүсүн камсыз кылуучу инструменттердин бири катары илимдин ролун чыңдоо болушу керек.

10.         Илимдин өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө кошкон салымын жогорулатуу.

Концепцияны ишке ашыруунун күтүлгөн жалпыланган натыйжасы илимдин Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө кошкон салымын жогорулатуу болууга тийиш. Бул мамлекеттик чечимдерди даярдоодо илимий билимдердин ролун күчөтүүдө, изилдөөлөргө суроо-талаптын өсүшүндө, илимий-технологиялык потенциалды чыңдоодо жана инновацияга багытталган өнүгүү моделине өтүү үчүн өбөлгөлөрдү түзүүдө көрүнүшү керек.

Жыйынтыктоочу натыйжа катары 2040-жылга карата илим мамлекеттик артыкчылыктар системасында маанилүү орунду ээлеп, туруктуу өнүгүүнүн, атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жогорулатуунун жана өлкөнүн интеллектуалдык потенциалын чыңдоонун реалдуу факторлорунун бири болуп калышы керек.

Ошентип, бул Концепциянын күтүлүүчү натыйжалары изилдөөлөрдүн сапатын жогорулатууну, кадрдык жана инфраструктуралык потенциалды чыңдоону, эл аралык интеграцияны кеңейтүүнү, илимдин экономика менен байланышын күчөтүүнү жана илимдин Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө кошкон салымын жогорулатууну камсыз кылган бир кыйла туруктуу, башкарылуучу жана натыйжага багытталган илимий системаны калыптандырууда көрүнөт.

6-глава. Концепцияны ишке ашыруунун

өбөлгөлөрү жана тобокелдиктери

Ушул Концепцияны ишке ашыруу коюлган максатка жетүүгө көмөк көрсөтүүгө, ошондой эле бул процессти татаалдаштырууга жөндөмдүү жагымдуу өбөлгөлөр менен объективдүү чектөөлөрдүн айкалышынын шарттарында жүзөгө ашырылат. Бул факторлорду эске алуу илим чөйрөсүндөгү реалдуу жана туруктуу мамлекеттик саясатты калыптандыруунун зарыл шарты болуп саналат.

6.1. Жагымдуу өбөлгөлөр.

Кыргыз Республикасында илимий системаны өнүктүрүү жана Концепцияны ишке ашыруу үчүн негиз түзгөн бир катар шарттар калыптанган. Негизги фактор болуп мамлекеттин узак мөөнөттүү жана орто мөөнөттүү программалык документтерде бекитилген илимди, технологияларды жана инновацияларды өнүктүрүүгө карата стратегиялык багыты саналат.

Илимий-технологиялык өнүгүүгө көңүл буруунун күчөшү реформаларды жүргүзүү жана мамлекеттик башкаруу системасында илимдин ролун жогорулатуу үчүн институттук базаны калыптандырат. УИАны, илимий-изилдөө институттарын жана университеттик секторду камтыган базалык илимий инфраструктуранын сакталышы олуттуу артыкчылык болуп саналат, бул буга чейин болгон кадрдык жана уюштуруучулук потенциалга таянууга мүмкүндүк берет.

Акыркы жылдары илимий уюмдардын колдонмо маселелерди чечүүгө катышуусунун акырындык менен кеңейиши, ошондой эле эл аралык уюмдар жана донорлор менен өз ара аракеттенүүнүн өнүгүшү байкалууда. Бул тышкы ресурстарды тартуу, билим алмашуу жана изилдөөлөрдүн сапатын жогорулатуу үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү түзөт.

Санариптик чөйрөнүн өнүгүшү жана санариптештирүү жаатындагы мамлекеттик демилгелердин ишке ашырылышы өзүнчө өбөлгө болуп эсептелет, бул илимий ишти модернизациялоо, башкаруунун ачык-айкындыгын жогорулатуу жана эл аралык илимий мейкиндикке интеграциялоо үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачат. Олуттуу кадрдык көйгөйлөрдүн бар экендигине карабастан, илимий мектептердин жана квалификациялуу адистердин болушу тиешелүү дем берүүлөрдү жана шарттарды түзүүнүн шартында илимди мындан ары өнүктүрүү үчүн маанилүү ресурс бойдон калууда.

6.2. Тобокелдиктер жана чектөөлөр.

Ошол эле мезгилде Концепцияны ишке ашыруу коюлган максаттарга жетүүгө олуттуу таасир этиши мүмкүн болгон бир катар тобокелдиктер жана чектөөлөр менен коштолот. Негизги тобокелдик катары мамлекеттин финансылык ресурстарынын чектелүүсү саналат. Бюджеттик чектөөлөрдүн шартында илимий чөйрөнү жетишсиз каржылоо ыктымалдыгы бар, бул инфраструктураны модернизациялоону, программаларды ишке ашырууну жана максаттуу көрсөткүчтөргө жетүүнү кечеңдетиши мүмкүн.

Мамлекеттик органдардын жана илимий системанын катышуучуларынын ортосунда координациянын жетишсиздиги боюнча тобокелдик сакталууда. Макулдашылган иш-аракеттер болбогон учурда функциялардын кайталанышы, ресурстарды натыйжасыз пайдалануу жана жүргүзүлүп жаткан реформалардын натыйжалуулугунун төмөндөшү мүмкүн.

Квалификациялуу адистердин сыртка чыгып кетүүсүнүн уланышы, илимий корпустун улгайышы жана жаштардын илимге жетишсиз тартылуусу менен байланышкан кадрдык тобокелдик олуттуу чектөө бойдон калууда. Системалык чаралар көрүлбөсө, бул тенденция илимий потенциалдын мындан ары төмөндөшүнө алып келиши мүмкүн. Илимий иштеп чыгууларды каржылоого жана пайдаланууга бизнестин аз катышуу коркунучу дагы эле сакталып турат. Реалдуу сектор тарабынан илимий натыйжаларга болгон жетишсиз суроо-талап колдонмо изилдөөлөрдүн өнүгүшүн жана технологияларды коммерциялаштырууну чектеши мүмкүн.

Башкаруунун учурдагы системасынын инерциялуулугу, өзгөрүүлөргө каршылык көрсөтүү жана жаңы башкаруу механизмдерин жай киргизүү менен байланышкан институттук тобокелдиктер өзүнчө топту түзөт. Эл аралык илимий мейкиндикке интеграциялоонун чектелүү тобокелдиги да сакталууда, анын ичинде жарыялоо активдүүлүгүнүн жетишсиздиги, тилдик тоскоолдуктар жана эл аралык долбоорлорго катышуунун төмөндүгү кирет, бул илимий билимдерди жана технологияларды жаңылоону жайлатышы мүмкүн.

Тышкы факторлорду, анын ичинде экономикалык туруксуздукту, глобалдык илимий-технологиялык артыкчылыктардын өзгөрүшүн жана адам капиталы үчүн атаандаштыктын күчөшүн кошумча эске алуу керек, бул Концепцияны ишке ашыруу мүмкүнчүлүктөрүнө таасирин тийгизиши мүмкүн.

6.3. Ишке ашыруунун шарттарын жалпы баалоо.

Жалпысынан алганда, учурдагы өбөлгөлөрдүн жыйындысы, түзүмдүк чектөөлөрдү жок кылууга жана аныкталган тобокелдиктерди минималдаштырууга багытталган ырааттуу мамлекеттик саясат жүргүзүлгөн шартта, Концепцияны ишке ашырууну реалдуу деп эсептөөгө мүмкүндүк берет.

Мында күтүлүүчү натыйжаларга жетүү мамлекеттин илимди туруктуу каржылоо жөндөмдүүлүгүнөн, илимий системанын бардык катышуучуларынын аракеттеринин макулдашылгандыгынан, ошондой эле башкаруучулук чечимдердин өзгөрүлмө шарттарга өз убагында ылайыкташуусунан көз каранды болот.

7-глава. Концепцияны ишке ашыруунун этаптары

Ушул Концепцияны ишке ашыруу үч этап менен жүргүзүлөт.

7.1. I этап (2026-2030-жылдар): институттук трансформация жана санариптештирүү.

Бул этапта негизги көңүл илимди башкаруу системасын реформалоого жана заманбап ченемдик-укуктук жана санариптик базаны түзүүгө бурулат.

Мамлекеттик органдардын ортосундагы ыйгарым укуктарды так ажыратууну камсыз кылган жана УИА менен өз ара аракеттенүүдө илим чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу органдын координациялоочу ролун бекемдеген мыйзамдарды өркүндөтүү каралат.

Илимий чөйрөнү санариптештирүү, анын ичинде ИИТКИни эсепке алуунун бирдиктүү маалыматтык системасын түзүү жана илимий ишти башкаруунун, мониторинг жүргүзүүнүн жана баалоонун ачык-айкындуулугун камсыз кылуу үчүн илимдин санариптик платформасын ишке киргизүү негизги багыт болуп калат.

Ачык атаандаштыкка жана көз карандысыз экспертизага негизделген гранттык каржылоонун жаңы ачык-айкын механизмдерине өтүү, ошондой эле жаш окумуштууларды колдоо программаларын ишке киргизүү жүзөгө ашырылат.

Илимди каржылоонун өсүшү жана бюджеттен тышкаркы инвестицияларды, анын ичинде жеке секторду, эл аралык уюмдарды жана өнүктүрүү институттарын активдүү тартуу үчүн шарттарды түзүү пландалууда.

Ошондой эле артыкчылыктуу багыттар, анын ичинде медицина, энергетика, климаттык өзгөрүүлөр жана санариптик трансформация боюнча максаттуу илимий-техникалык программалар түзүлөт.

7.2. II этап (2030-2035-жылдар): илимий-технологиялык системаны өнүктүрүү жана масштабын кеңейтүү

Бул этап илимий-технологиялык потенциалды күчөтүүгө жана изилдөөлөрдүн натыйжаларын практикалык колдонууну кеңейтүүгө багытталган.

ЖОЖдордун, илимий уюмдардын жана бизнестин өз ара аракеттенүүсүн күчөтүү аркылуу илимдин, билим берүүнүн жана өндүрүштүн интеграциясы өнүгөт.

Технологиялык парктардын, инновациялык борборлордун жана бизнес-инкубаторлордун тармагы кеңейтилет, изилдөөлөрдүн жана иштеп чыгуулардын натыйжаларын коммерциялаштыруу механизмдери киргизилет.

7.3. III этап (2035-2040-жылдар): эл аралык интеграция жана глобалдык атаандаштыкка жөндөмдүүлүк.

Бул этапта Кыргыз Республикасынын илиминин глобалдык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жана анын эл аралык илимий мейкиндикке толук кандуу интеграцияланышына басым жасалат.

Окумуштуулардын эл аралык илимий программаларга жана долбоорлорго катышуусун кеңейтүү, академиялык мобилдүүлүктү жана стратегиялык илимий өнөктөштүктү өнүктүрүү каралат.

Кадрдык потенциалды чыңдоого өзгөчө көңүл бурулат: илимий кадрлардын тартыштыгын жоюу, жаш окумуштууларды колдоо, алардын кесиптик өсүшү үчүн шарттарды түзүү, ошондой эле чет өлкөдө иштеп жаткан жогорку квалификациялуу мекендештерди тартуу.

8-глава. Концепциянын ишке ашырылышына мониторинг жүргүзүү жана баалоо

Ушул Концепциянын ишке ашырылышына мониторинг жүргүзүү жана баалоо илим чөйрөсүндөгү мамлекеттик саясаттын ачык-айкындыгын, башкарылуучулугун жана натыйжалуулугун камсыз кылууга багытталган.

Мониторинг жүргүзүү системасы прогресске үзгүлтүксүз баа берүүнү, максаттуу көрсөткүчтөрдөн четтөөлөрдү өз убагында аныктоону жана түзөтүүчү башкаруу чечимдерин кабыл алууну камсыз кылышы керек.

8.1. Мониторинг жүргүзүүнүн жана баалоонун жалпы принциптери.

Концепциянын ишке ашырылышына мониторинг жүргүзүү жана баалоо төмөнкү принциптерге негизделет:

·           натыйжалуулук – илим чөйрөсүндөгү конкреттүү өлчөнүүчү өзгөрүүлөргө жетүүгө багытталуу;

·           туруктуулук – белгиленген мезгилдүүлүк менен туруктуу негизде мониторинг жүргүзүү;

·           ачык-айкындык – Концепцияны ишке ашыруунун жүрүшү тууралуу маалыматтын мамлекеттик органдар жана кызыкдар тараптар үчүн жеткиликтүүлүгү;

·           салыштырмалуулук – өнүгүү динамикасын баалоо үчүн бирдиктүү ыкмаларды жана көрсөткүчтөрдү колдонуу;

·           негиздүүлүк – объективдүү дайындардын жана аналитикалык маалыматтардын негизинде чечимдерди кабыл алуу.

8.2. Мониторинг жүргүзүү системасы.

Концепциянын ишке ашырылышына мониторинг жүргүзүү илим чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан кызыкдар мамлекеттик органдар, УИА, илимий уюмдар жана ЖОЖдор менен өз ара аракеттенүүдө жүзөгө ашырылат.

Мониторинг жүргүзүү системасы төмөнкүлөрдү камтыйт:

·           илимди өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттарын ишке ашыруу жөнүндө маалыматтарды чогултууну жана талдоону;

·           максаттуу көрсөткүчтөргө жана күтүлүүчү натыйжаларга жетүүнү баалоону;

·           илимий чөйрөнүн абалы жана динамикасы боюнча аналитикалык отчетторду даярдоону;

·           мамлекеттик саясатты түзөтүү боюнча сунуштарды түзүүнү;

·           сандык да, сапаттык да өзгөрүүлөрдү чагылдырган көрсөткүчтөрдүн (индикаторлордун) бекитилген системасын.

8.3. Баалоонун негизги багыттары.

Концепциянын ишке ашырылышын баалоо төмөнкү негизги багыттар боюнча жүргүзүлөт:

·           илимди каржылоо – каржылоо көлөмүнүн динамикасы, анын түзүмү жана пайдалануунун натыйжалуулугу;

·           илимий иштин натыйжалуулугу – жарыялоо активдүүлүгүнүн, патенттөөнүн, илимий иштеп чыгууларды ишке киргизүүнүн көрсөткүчтөрү;

·           кадрдык потенциал – изилдөөчүлөрдүн саны, жаш курактык түзүмү, жаштардын илимий ишке катышуусу;

·           илимдин экономика менен интеграциясы – илимдин бизнес менен өз ара аракеттенүү деңгээли, ишке киргизилген иштеп чыгуулардын көлөмү;

·           эл аралык кызматташтык – эл аралык долбоорлорго, гранттарга жана илимий тармактарга катышуу;

·           илимди санариптештирүү – санариптик инфраструктураны өнүктүрүү жана илимий иште санариптик инструменттерди колдонуу;

·           башкаруунун натыйжалуулугу – жол-жоболордун ачык-айкындыгы, координациянын сапаты жана максаттуу көрсөткүчтөргө жетүү деңгээли.

8.4. Ишке ашыруунун негизги индикаторлору.

Концепциянын максаттарына жетүүнү баалоо үчүн негизги индикаторлор колдонулат, анын ичинде:

·           ИДПдагы илимге кеткен чыгымдардын үлүшү (2040-жылга карата 1,0 %дан кем эмес);

·           изилдөөчүлөрдүн, анын ичинде 35 жашка чейинки жаш окумуштуулардын саны (2040-жылга карата 35 %дан кем эмес)

·           эл аралык маалымат базаларындагы илимий жарыялоолордун саны (3 эсеге көбөйүү);

·           катталган интеллектуалдык менчик объекттердин саны (2040-жылга карата 100 %га өсүш);

·           ишке киргизилген илимий иштеп чыгуулардын көлөмү, анын ичинде Кыргыз Республикасынын экономикасына, энергетикасына жана саламаттык сактоо системасына (2040-жылга карата 1,5 эсеге өсүш);

·           тартылган бюджеттен тышкаркы, гранттык жана эл аралык каржылоонун көлөмү (илимдин жалпы бюджетинин 20 %нан кем эмеси).

Индикаторлордун тизмеси жана максаттуу маанилери мамлекеттик программалардын жана Концепцияны ишке ашыруу пландарынын алкагында такталат.

8.5. Отчеттуулуктун мезгилдүүлүгү жана формалары.

Концепцияны ишке ашырууга мониторинг жүргүзүү үзгүлтүксүз негизде жүзөгө ашырылат:

·           учурдагы мониторинг – жыл сайын;

·           орто аралык баалоо – үч жылда бир жолудан кем эмес;

·           жыйынтыктуу баалоо – Концепцияны ишке ашыруу мөөнөтү аяктаганда.

Мониторинг жүргүзүүнүн жыйынтыгы боюнча төмөнкүлөр түзүлөт:

·           Концепцияны ишке ашыруу жөнүндө жылдык аналитикалык отчеттор;

·           мамлекеттик саясаттын чараларын түзөтүү боюнча сунуштар;

·           ресурстарды кайра бөлүштүрүү жана артыкчылыктарды тактоо боюнча сунуштамалар.

8.6. Түзөтүү механизмдери.

Максаттуу көрсөткүчтөрдөн четтөөлөр аныкталган же жаңы тышкы жана ички факторлор келип чыккан учурда Концепцияны ишке ашыруунун инструменттерин түзөтүү мүмкүнчүлүгү каралган.

Түзөтүү төмөнкүлөрдү камтышы мүмкүн:

·           артыкчылыктуу багыттарды тактоо;

·           финансылык ресурстарды кайра бөлүштүрүү;

·           илимий ишти колдоо механизмдерин өзгөртүү;

·           көрсөткүчтөрдүн жана индикаторлордун системасын жаңыртуу.

Мониторинг жүргүзүү жана баалоо системасы формалдык контролдон натыйжаларды башкарууга өтүүнү камсыз кылышы керек, мында чечимдер объективдүү маалыматтардын негизинде кабыл алынат, ал эми Концепцияны ишке ашыруу өзгөрүп жаткан шарттарга ийкемдүү жана ылайыкташкан бойдон калат.

Кыскартуулардын тизмеси