1-тиркеме

2026–2030-жылдарга Кыргыз Республикасында пренаталдык скринингди киргизүү боюнча «Үмүт» улуттук программасы

1-глава. Киришүү

2026–2030-жылдарга Кыргыз Республикасында пренаталдык скринингди киргизүү боюнча «Үмүт» улуттук программасы (мындан ары – Программа) түйүлдүктүн тубаса жана тукум куума патологиясын эрте аныктоо боюнча бирдиктүү мамлекеттик системаны түзүүгө, аялдардын репродуктивдүү ден соолугун чыңдоого жана балдардын майыптыгын профилактикалоого багытталган. Программа фрагментардык демилгелер менен долбоордук чечимдерден эне жана баланы коргоо чөйрөсүндөгү профилактикалык медицинанын туруктуу, ченемдик жактан бекитилген системасына өтүүнү камсыз кылат.

Программанын актуалдуулугу сакталып келе жаткан демографиялык жана медициналык-социалдык чакырыктар менен шартталган. Тирүү төрөлгөн балдардын саны 2020-жылдагы 158 112ден 2025-жылы 140 504кө чейин, башкача айтканда 17 608 балага же 11,1 пайызга кыскарган. Ошол эле учурда өнүгүүнүн тубаса кемтиги бар 2700дөн ашык учур же бардык төрөлгөндөрдүн 2,0 пайызы жыл сайын каттоого алынат. Өнүгүүнүн тубаса кемтиги ымыркай балдардын өлүм түзүмүндө экинчи орунда турат жана алардын үлүшү 16 пайыздан жогору.

Акыркы беш жыл ичинде тубаса аномалиялардын кесепетинен улам майып төрөлгөн балдардын саны 18 миңге жеткен. Системалык эрте диагностикалоонун жоктугу патологияларды кеч аныктоого, саламаттык сактоо системасына туура келген басымдын көбөйүшүнө, узак мөөнөттүү социалдык жана экономикалык чыгымдардын өсүшүнө алып келет.

Программаны киргизүү зарылдыгы төмөнкүдөй факторлордун жыйындысы менен аныкталат:

– медициналык – оордошкон кош бойлуулуктун санынын өсүүсү, төрөгөн аялдардын орточо жаш курагынын жогорулоосу, пренаталдык скрининг системасынын жоктугу;

– социалдык-экономикалык – майыптыгы бар балдарды колдоо үчүн мамлекеттин чыгымдарынын өсүүсү, алар 2025-жылы 8,6 млрд сомго жеткен (үч жыл ичинде 35 пайызга көбөйгөн), мында профилактикалоо жүргүзүлбөгөн учурда 2030-жылга карата 12 млрд сомго жетери болжолдонууда;

– институционалдык – ченемдик базанын фрагменттүүлүгү, координациялоочу борбордун жоктугу жана пренаталдык диагностика жаатындагы кадрдык потенциалдын жетишсиздиги;

– аймактык – региондордун ортосунда медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүнүн бирдей эместиги.

Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин (мындан ары – ССМ) маалыматы боюнча жыл сайын 2–3 миңдей ымыркай татаал формадагы тубаса аномалиялар менен төрөлөт, мында көпчүлүк учурлар бала төрөлгөндөн кийин аныкталат, бул медициналык жардамды өз убагында көрсөтүү жана кийлигишүүнү уюштуруу мүмкүндүгүн жокко чыгарат. Колдонулуп жаткан ультраүндүү жана лабораториялык диагностиканын инфраструктурасы бирдей өнүккөн эмес, жабдуулардын бир бөлүгү жаңылоону талап кылат, ал эми биохимиялык жана генетикалык изилдөөлөргө болгон жеткиликтүүлүк чектелген.

КР саламаттык сактоо системасында түйүлдүктүн тубаса патологиясын эрте аныктоону жана тобокел тобундагы кош бойлуу аялдардын натыйжалуу маршрутизацияланышын камсыз кылуучу улуттук пренаталдык скрининг системасы катары саналган негизги звено жок.

Пренаталдык скринингдин улуттук протоколунун жана бирдиктүү текшерүү стандарттарынын жоктугу, адистердин кадрдык жетишсиздиги, лабораториялык жана санариптик инфраструктуранын жетишсиздиги, ошондой эле сапат жана маалыматтар боюнча борборлоштурулган мониторингдин жоктугу негизги системалык көйгөй боюнча калууда.

Программаны кабыл алуу – тубаса жана тукум куума ооруларды профилактикалоонун бирдиктүү системасына өтүү үчүн зарыл кадам болуп саналат. Программаны ишке ашыруу ультраүндүү, биохимиялык жана цитогенетикалык методдорду камтыган текшерүүлөрдүн бирдиктүү улуттук протоколун бекитүүгө, лабораториялык жана санариптик инфраструктураны өнүктүрүүгө, анын ичинде улуттук цитогенетикалык лабораторияны түзүүгө, бардык деңгээлдеги адистерди даярдоону жана кайра даярдоону камсыз кылууга, электрондук маалыматтардын негизинде сапатка мониторинг жүргүзүү жана баалоо системасын киргизүүгө жөндөм түзөт.

Программаны киргизүү саламаттык сактоонун кыйла натыйжалуу жана экономикалык жактан сарамжалдуу моделине өтүүнү камсыз кылат. Ишке ашыруунун наркы 2,853 млрд сомду түзгөнү менен балдар майыптыгын 15 пайызга кыскартуу 2030-жылга карата бюджеттик каражаттардан миллиарддаган сомду үнөмдөөгө мүмкүндүк берет.

Ошентип Программаны киргизүү келечек муундун ден соолугу жана адам капиталынын туруктуу өнүгүүсү үчүн мамлекет тарабынан жумшалган стратегиялык инвестиция болуп саналат.

2030-жылга карата КРде пренаталдык скринингдин заманбап, санариптик интеграцияланган системасы түзүлөт жана ал жашаган регионуна карабастан ар бир аялдын сапаттуу медициналык кызмат көрсөтүүлөргө бирдей жеткиликтүүлүгүн камсыз кылат.

Пренаталдык диагностика жана цитогенетика боюнча координациялык борбор, ошондой эле Бишкек жана Ош шаарларында маалыматтарга мониторинг жүргүзүүнүн жана башкаруунун бирдиктүү санариптик платформасына бириктирилген региондук лабораториялык борборлор түзүлөт. Даярдыктан өткөн кадрлар, анын ичинде ультраүндүү диагностикалоо (УҮД) боюнча врачтар, акушер-гинекологдор, врач-генетиктер жана лабораториялык адистер заманбап модулдук программалар боюнча окуудан өтөт, бул туруктуу кесиптик базанын түзүлүшүн жана түйүлдүк медицинасы улуттук мектебин өнүктүрүүнү камсыз кылат.

Пренаталдык скрининг системасы мамлекеттин узак мөөнөттүү стратегиясынын маанилүү бөлүгүнө айланат.

Пренаталдык скрининг эне жана баланын ден соолугун коргоо жаатындагы мамлекеттик саясаттын ымыркайлардын өлүмүн кыскартуу, балдар майыптыгын профилактикалоо жана адам капиталын чыңдоо боюнча негизги компонентине айланат.

Программа илимий далилдерге, санариптик чечимдерге жана келечек муундун ден соолугу үчүн мамлекеттин жоопкерчилигине негизделген проактивдүү саламаттык сактоо моделине өтүүнү камсыз кылат.

2-глава. Кырдаалды жалпы талдоо

§ 1. Жалпы проблематика

КРде эне жана баланы коргоо системасы энелердин, ымыркайлардын жана неонаталдык өлүм көрсөткүчтөрүнө таасирин тийгизүүчү сакталып келе жаткан түзүмдүк көйгөйлөр менен мүнөздөлөт. Соңку жылдары жетишилген айрым оң натыйжаларга карабастан системанын туруктуулугу жетишсиз бойдон калууда, ал профилактикалоого багытталган жаңы ыкмаларды киргизүүнү, анын ичинде улуттук пренаталдык скрининг системасын түзүүнү талап кылат.

2021-жылдан тартып 2024-жылга чейинки мезгил аралыгында баштапкы медициналык-санитардык жардам тармагынын кеңейиши, акушердик-гинекологиялык жардам көрсөтүү системасына санариптештирүү элементтерин киргизүү менен шартталган энелердин өлүмүнүн кыскаруу тенденциясы байкалууда. Бирок 2025-жылы энелердин өлүмү тирүү төрөлгөн 100 миң ымыркайга карата 34,8ге чейин кескин түрдө өскөндүгү белгиленген (2024-жылы 100 миң тирүү төрөлгөндөргө карата – 25,7), бул 34,8 пайызга өскөндүгүн билдирет. Мындай өсүш мурда жүзөгө ашырылган уюштуруучулук жана профилактикалык иш-чаралардын талаптагыдай туруктуу болбогондугун айгинелеши мүмкүн, ошондой эле системалык көйгөйлөрдүн, анын ичинде адистештирилген жардамдын жеткиликтүүлүгүнүн бирдей болбогондугун, кадрдык жетишсиздикти, медициналык уюмдарга ашыкча басым келгендигин жана жогорку тобокелдик тобундагы кош бойлууларды маршрутизациялоодо мүмкүн болуучу үзгүлтүккө учуроолордун орун алгандыгын көрсөтүп турушу ыктымал.

Ошентип белгиленген терс динамика оордошкон кош бойлуулукту эрте аныктоого, медициналык жардам көрсөтүү деңгээлдеринин ортосундагы ырааттуулукту күчөтүүгө, кош бойлуу жана төрөгөн аялдардын абалына мониторинг жүргүзүүнүн сапатын жогорулатууга багытталган комплекстүү чараларды улантуу менен чектелбестен, аларды тереңдетүү зарылдыгын баса көрсөтөт.

Ошону менен бирге тубаса жана тукум куума патологиялардын жогорку деңгээли сакталууда, бул профилактикалык медицинанын жаңы моделдерине өтүүнү жана улуттук пренаталдык скрининг системасын киргизүүнү талап кылат.

Жыл сайын өлкөдө өнүгүүнүн тубаса кемтиги менен 2700дөн ашуун учур катталат, ал бардык тирүү төрөлгөндөрдүн 2,0 пайызга жакынын түзөт. ССМдин маалыматы боюнча 2025-жылы 140 913 жаңы төрөлгөн ымыркайдын арасында өнүгүүнүн тубаса кемтиги менен 2 844 учур катталган. Тубаса аномалиялар ымыркайлардын өлүм себептеринин арасында экинчи орунда турат жана алардын үлүшү 2023-жылдагы 10,1 пайыздан 2025-жылы 15,8 пайызга чейин көбөйгөн. 18 миңден ашык бала майыптыкка алып келүүчү тубаса оорулар менен жашайт. Майып балдары бар үй-бүлөлөрдү колдоого мамлекеттик чыгымдар 2022-жылдагы 7,9 млрд сомдон 2025-жылы 8,6 млрд сомго чейин көбөйгөн. Системалык профилактикалык чаралар жок болгон учурда чыгымдардын болжолдуу көлөмү жыл сайын өсүп отуруп 2030-жылга карата 12 млрд сомго жетиши ыктымал.

§ 2. Демографиялык жана медициналык тенденциялар

2020-жылдан тартып 2025-жылга чейинки мезгил аралыгында тирүү төрөлгөндөрдүн саны 158 112ден 140 913кө чейин кыскарган, бул 10,9 пайызга азайгандыгын билдирет. Төрөлүүлөрдүн санынын кыскарып жаткандыгына карабастан, өнүгүүнүн тубаса кемтигинин деңгээли туруктуу жогору бойдон калып, ар кайсы жылдары жаңы төрөлгөндөрдүн санынан – 0,6дан – 2,0ге чейинки пайызды түзүүдө.

Эрте неонаталдык өлүм тирүү төрөлгөн 1000 ымыркайга 8,1ди түзөт, алардын ичинен 14,8 %ы тубаса аномалияларга туура келет. Үчүнчү деңгээлдеги мекемелерде эрте неонаталдык өлүм тирүү төрөлгөн 1000 ымыркайга 21,1ди түзөт. Бул түйүлдүктүн патологиясын кечигип аныкталышынан, антенаталдык скринингдин сапатынын талаптагыдай эместигинен жана кош бойлуу аялдарды адистештирилген саламаттык сактоо уюмдарына өз убагында багытталбашынан кабар берет.

35 жаштан улуу аялдардын арасында кош бойлуулардын үлүшүнүн өсүшү хромосомдук аномалиялардын, анын ичинде Даун, Эдвардс жана Патау синдромдорунун тобокелдигин жогорулатат. Өлкөнүн масштабында бул категориядагыларга даректүү скрининг жүргүзүлбөйт, бул кеч диагностикалоо жана оор натыйжалардын ыктымалдыгын жогорулатат.

§ 3. Социалдык-экономикалык кесепеттер жана системага туура келген басым

Тубаса жана тукум куума оорулар саламаттык сактоо жана социалдык коргоо системаларына узак мөөнөттүү басымды пайда кылат. Майыптыгы оор бир балага дарылоону, реабилитациялоону жана социалдык колдоону камтыган орточо түз чыгымдар жылына 500 000 сомго жетет.

Ата-энелердин эмгекке жөндөмдүүлүктү жоготуусу жана үй-бүлөлүк кирешенин азаюусу менен байланышкан кыйыр чыгымдар жалпы чыгашалардын көлөмүн көбөйтүүдө. Эрте профилактикалоо механизмдеринин жоктугунан улам мамлекет себептерин четтетпестен, кесепеттерин дарылоону каржылоого мажбур болууда. Экономикалык эсептөөлөр боюнча пренаталдык диагностикага салынган ар бир каражат балдардын майыптыгы жана реабилитациясы менен байланышкан келечектеги чыгымдарды беш эсе кыскартууга мүмкүнчүлүк берет.

§ 4. Институционалдык жана инфраструктуралык шарттар

Колдонуудагы антенаталдык байкоо жүргүзүү системасы түйүлдүктүн абалын комплекстүү баалоону жана өнүгүүнүн тубаса кемтиктерин жана хромосомдук аномалияларды өз убагында аныктоону камсыз кылбайт.

Баштапкы медициналык-санитардык жардам деңгээлинде кош бойлууларды коштоо пренаталдык диагностикалоо жаатында атайын даярдыгы жок орто медициналык персонал тарабынан жүзөгө ашырылат. Акушер-гинеколог врачтарынын райондук деңгээлде жетишсиздиги кош бойлуулардын диспансердик каттоого кечигип турушуна, скринингдик текшерүүлөрдүн өз убагында жүргүзүлбөшүнө жана антенаталдык байкоо жүргүзүү сапатынын төмөндөшүнө алып келет.

Саламаттык сактоо уюмдарынын диагностикалык мүмкүнчүлүктөрү чектелген бойдон калууда. УҮД үчүн заманбап жабдуулары менен бардык эле медициналык уюмдар, өзгөчө айыл жерлери жана алыскы региондор камсыз болгон эмес. Биохимиялык изилдөөлөр жана генетикалык тесттер негизинен Бишкек жана Ош шаарларындагы жеке менчик борборлордо жүргүзүлөт.

Биохимиялык жана цитогенетикалык скрининг мамлекеттик саламаттык сактоо системасына интеграцияланган эмес, бул көпчүлүк кош бойлуу аялдар үчүн текшерүүнүн жеткиликтүүлүгүн кыйла чектеп, адистештирилген медициналык жардамга жетүү мүмкүнчүлүгүндө олуттуу теңсиздикти жаратат.

Республикада борборлоштурулган координациялык башкаруу, бирдейлештирилген сапат стандарттары жана деңгээлдер аралык өз ара аракеттенүү жана медициналык жардамдын ырааттуулугунун натыйжалуу механизмдери бар бирдиктүү улуттук пренаталдык диагностикалоо системасы жок.

Түзүлгөн кырдаал текшерүү боюнча стандартташтырылган мамилелерди, бейтаптарды өз убагында маршрутизациялоону, заманбап диагностикалык ыкмаларга жетүүнү жана медициналык жардам көрсөтүүнүн бардык деңгээлдеринде натыйжалуу өз ара аракеттенүүнү камсыз кылган көп деңгээлдүү пренаталдык скрининг системасын түзүү зарылдыгын шарттайт.

§ 5. Ченемдик укуктук база жана процесстерди уюштуруу

Пренаталдык диагностикалоо чөйрөсүндөгү ченемдик укуктук база жетиштүү деңгээлде өнүкпөгөн бойдон калууда жана процесстин системалык башкарылышын камсыз кылбайт.

Азыркы учурда пренаталдык скринингдин максаттарын, түзүмүн, этаптарын, методдорун жана стандарттарын аныктаган бирдиктүү улуттук ченемдик укуктук акт жок. ССМдин учурдагы буйруктары акушердик-гинекологиялык жардам көрсөтүүнү жалпысынан жөнгө салат, бирок текшерүүлөрдүн мөөнөтүнө жана көлөмүнө, лабораториялык жана аспаптык текшерүүлөрдүн тизмесине, аныкталган тобокелдик факторлору менен кош бойлуу аялдарды маршрутизациялоо тартибине, ошондой эле медициналык-генетикалык консультацияны уюштурууга милдеттүү талаптарды белгилебейт.

Биохимиялык скринингди өткөрүү, цитогенетикалык текшерүүлөрдү жүргүзүү жана саламаттык сактоо уюмдарынын ортосундагы деңгээлдер аралык өз ара аракеттенүү боюнча стандартташтырылган ыкмалар бекитилген эмес. Натыйжаларды баалоо үчүн бирдиктүү критерийлер, клиникалык чечимди кабыл алуу алгоритмдери же медициналык жардам көрсөтүүнүн сапатын контролдоо механизмдери жок.

Учурдагы ченемдик кемчиликтер региондордо уюштуруучулук ыкмалардын олуттуу өзгөрмөлүүлүгүнө, кызмат көрсөтүүлөрдүн бирдей эмес жеткиликтүүлүгүнө жана пренаталдык диагностиканын сапатындагы олуттуу айырмачылыктарга алып келет. Бул саламаттык сактоо системасынын бардык деңгээлдеринде медициналык жардам көрсөтүүнүн процесстерин стандартташтырууну, натыйжалуу координациялоону жана ырааттуулугун камсыз кылган бирдиктүү улуттук ченемдик жөнгө салуучу системаны иштеп чыгуу жана ишке ашыруу зарылдыгын шарттайт.

§ 6. Региондук айырмачылыктар жана кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгү

КРде пренаталдык скрининг кызмат көрсөтүүлөрүнүн жеткиликтүүлүгү региондордун ортосунда ачык айырмачылыктар менен мүнөздөлөт.

Ири шаарларда жашаган кош бойлуу аялдар эреже катары кош бойлуулук мезгилинде кеминде эки жолу УҮД өтөт, айрым бир учурларда кошумча биохимиялык скрининг өткөрүүгө мүмкүнчүлүк алат. Ошол эле учурда айыл жерлеринде жана бийик тоолуу райондордо жашаган көпчүлүк аялдар бир гана УҮД менен чектелет же болбосо төрөгөнгө чейин диагностикалык кызмат көрсөтүүлөрдүн толук көлөмүн албайт.

Биохимиялык жана цитогенетикалык текшерүүлөрдү жүзөгө ашыруучу лабораториялардын өнүккөн тармагынын жоктугу алыскы райондордо жашаган кош бойлуу аялдарды жеке менчик медициналык уюмдарга кайрылууга мажбур кылууда. Бул калктын социалдык аялуу катмарынын пренаталдык диагностикага карата болгон жеткиликтүүлүгүн азайтат жана үй-бүлөлөргө туура келген финансылык басымды көбөйтөт.

Акыркы үч жылда кош бойлуу аялдардын адистештирилген диагностикалык жардам алуу үчүн Бишкек жана Ош шаарларына медициналык миграциянын өсүүсү байкалган. Бул тенденция кадрдык, техникалык жана лабораториялык ресурстардын бирдей эмес бөлүштүрүлүшүн, ошондой эле сапаттуу пренаталдык скрининг кызмат көрсөтүүлөрүнө жетүүдөгү аймактык теңсиздиктин күчөп баратканын айгинелеп турат.

Пренаталдык диагностикага бирдей жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу максатында облустук деңгээлде аялдар консультациясынын жана региондук пренаталык скрининг борборлорунун тармагын өнүктүрүү, ошондой эле бейтаптардын жашаган жери боюнча биохимиялык жана цитогенетикалык текшерүүлөрдү жүргүзүүнү камсыз кылуучу лабораториялык инфраструктураны түзүү зарыл. Бул кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн жогорулатууга, ички медициналык миграциянын көлөмүн азайтууга жана саламаттык сактоо системасынын бардык деңгээлдеринде медициналык жардам көрсөтүүнүн ыраттуулугун камсыз кылат.

§ 7. Санариптик инфраструктура жана маалыматтар системасы

Пренаталдык диагностика саламаттык сактоонун мамлекеттик санариптик системасына интеграцияланган эмес. Текшерүүлөрдү эсепке алуунун электрондук модулу, кош бойлуу аялдарды борборлоштурулган каттоо жана скринингдин жыйынтыктары боюнча бирдиктүү маалыматтар базасы жок. Алынган маалыматтар дээрлик кагаз бетине жазылгандыктан, бейтаптын маршрутун көзөмөлдөөгө жана скринингдин натыйжалуулугун талдоого мүмкүндүк бербейт.

Пренаталдык скринингдин бирдиктүү санариптик контурун түзүү мониторинг, сапатты контролдоо жана башкаруучулук чечимдерди кабыл алуу үчүн зарыл болуп саналат.

§ 8. Кадрдык потенциал

Пренаталдык скрининг системасынын өнүгүшүн чектөөчү негизги фактор катары кадрлардын жетишсиздиги калууда.

Баштапкы медициналык жардам көрсөтүү деңгээлиндеги адистер, анын ичинде жалпы практика врачтары (үй-бүлөлүк дарыгерлер) жана акушер-гинекологдор пренаталдык скринингдин жыйынтыктарын интерпретациялоо, тубаса кемтиктерди жана хромосомалык аномалияларды эрте аныктоо, ошондой эле жогорку тобокелдик тобундагы кош бойлуу аялдарды кароо боюнча системалуу даярдыктан өтүшкөн эмес.

Дипломдон кийинки медициналык билим берүү боюнча учурдагы система пренаталдык диагностика жана түйүлдүк медицинасы боюнча адистештирилген билим берүү модулдарын караштырбайт. Адистерди даярдоо фрагменттик мүнөзгө ээ, бирдиктүү билим берүү программасы, кесиптик компетенцияларга карата стандартташтырылган талаптар жана сертификаттоо механизмдери жок.

Программаны натыйжалуу ишке ашырууну камсыз кылуу үчүн адистештирилген кадрдык потенциалды этабы менен калыптандыруу жана медициналык жардам көрсөтүүнүн бардык деңгээлдеринде тиешелүү штаттык бирдиктерди түзүү зарыл.

Пренаталдык скринингдин координациялык борборунун ишин камсыз кылуу үчүн кеминде 9 штаттык бирдикти, анын ичинде пренаталдык диагностика боюнча врач-эксперттин, Программанын координаторунун, аналитиктин, маалыматтык технологиялар боюнча адистин жана маалыматтар базасынын операторунун кызмат орундарын кароо талап кылынат.

Программаны улуттук жана региондук деңгээлде, анын ичинде облустук эне жана баланы коргоо борборлорунда ишке ашыруу максатында акушер-гинеколог, врач-генетик, педиатр, УҮД врачы, клиникалык лабораториялык диагностика жаатындагы адис, медициналык статистик, ошондой эле орто жана кенже медициналык персонал сыяктуу врачтардын кызмат орундары үчүн 111 штаттык бирдик түзүү талап кылынат.

Биохимиялык пренаталдык скрининг лабораториясынын иштешин камсыз кылуу үчүн клиникалык лабораториялык диагностика врачтарын, врач-генетиктерди, клиникалык лабораториялык диагностика адистерин, лаборанттарды жана медициналык айымдарды кошкондо кеминде 30 штаттык бирдик кошумча талап кылынат.

Цитогенетикалык лабораториянын ишин уюштуруу максатында врач-генетиктерди, врач-цитогенетиктерди, клиникалык лабораториялык диагностика адистерин, лабораторанттарды жана техникалык персоналды кошкондо кеминде 19 штаттык бирдик кароо зарыл.

Ошентип пренаталдык скрининг системасынын жалпы кадрдык муктаждыгы 169 штаттык бирдикти түзөт.

Ушуга байланыштуу адистерди даярдоо, кайра даярдоо, үзгүлтүксүз кесиптик өнүктүрүү жана сертификациялоо боюнча комплекстүү системаны иштеп чыгуу жана киргизүү, ошондой эле региондук муктаждыктарды эске алуу менен кадрдык пландоо жана кадрдларды бөлүштүрүү механизмдерин өркүндөтүү талап кылынат.

§ 9. Негизги системалык ажырымдар

Учурдагы кырдаалга жүргүзүлгөн талдоого ылайык төмөнкүдөй системалык чектөөлөр аныкталган:

– координациялык башкаруусу менен улуттук пренаталдык скринингдин бирдиктүү системасынын жоктугу;

– төрөттүн төмөндөшүнүн фонунда ымыркайлардын өлүмүнүн түзүмүндө тубаса аномалиялардын салыштырмалуу салмагынын жогору болушу;

– натыйжалуу профилактикалык инструменттер жок болгон учурда балдардын майыптыгына мамлекеттик чыгымдардын өсүшү;

– начар лабораториялык жана санариптик инфраструктура, толук кандуу цитогенетикалык звенонун жоктугу;

– түйүлдүк медицинасы, генетика, УҮД жана лабораториялык диагностика боюнча адистердин кадрдык жетишсиздиги;

– медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүндөгү аймактык теңсиздик;

– бирдиктүү маалыматтар базасынын жана диагностиканын сапатына мониторинг жүргүзүү механизмдеринин жоктугу.

Аныкталган түзүмдүк ажырымдар тубаса жана тукум куума ооруларды эрте аныктоого, алдын алууга мүмкүн болгон ымыркайлардын өлүмүн азайтууга жана мамлекеттик ресурстарды натыйжалуу пайдаланылышын жогорулатууга негизделген эне жана баланы коргоонун бүтүн, башкарууга мүмкүн болгон жана профилактика жүргүзүүгө багытталган моделге өткөрүү зарылдыгын аныктайт.

3-глава. Программанын максаты

Программанын максаты патологияларды эрте аныктоону, тобокелдик тобуна кирген кош бойлуу аялдарды өз убагында коштоону жана дени сак муундун төрөлүшүнө шарт түзүүнү камсыз кылган пренаталдык скринингдин натыйжалуу системасын киргизүү аркылуу тубаса жана генетикалык (тукум куучулук) оор оорулары бар балдардын төрөлүү жыштыгын азайтуу, балдардын ооруга чалдыгуу, майыптуулук жана өлүмгө учуроо көрсөткүчтөрүн кыскартуу болуп саналат.

2030-жылга карата өнүгүүнүн тубаса кемтиктерин жана хромосомдук аномалияларды өз убагында аныктоого, кош бойлууларды маршрутизациялоону оптималдаштырууга жана жаңы төрөлгөн балдардын арасында тубаса оор аномалиялардын үлүшүн азайтууга багытталган борборлоштурулган башкаруусу жана координациясы менен улуттук пренаталдык скрининг системасын түзүү жана анын туруктуу иштешин камсыз кылуу.

Көрсөтүлгөн максаттарга жетүү эне жана баланы коргоо системасындагы институционалдык өзгөртүп түзүүгө багытталган өз ара байланышкан милдеттердин комплексин жүзөгө ашырууну, саламаттык сактоонун кадрдык жана инфраструктуралык потенциалын күчөтүүнү, ошондой эле демографиялык процесстердин туруктуулугун жогорулатууну талап кылат.

4-глава. Өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары

1-артыкчылыктуу багыт. Мамлекеттик башкаруу жана ченемдик укуктук камсыздоо

КРде түйүлдүктө тубаса жана тукум куума ооруларды эрте аныктоого жана пренаталдык жардам көрсөтүүнүн сапатын жакшыртууга багытталган эне жана баланын ден соолугун коргоонун мамлекеттик системасынын көз карандысыз элементи катары улуттук пренаталдык скрининг системасын киргизүү биринчи жолу ишке ашырылып жатат. Аталган багытты жүзөгө ашыруу ооруларды профилактикалоо, эне жана баланы коргоону өнүктүрүү чөйрөсүндөгү мамлекеттик саясаттын артыкчылыктарына шайкеш келет.

Буга чейин пренаталдык скринингдин институтташтырылган системасынын, бирдиктүү ченемдик аныктамалардын, стандарттардын, маршрутизациялоонун жана башкаруу механизмдеринин жоктугу улуттук деңгээлде пренаталдык скринингди этабы менен ишке киргизүүнү, жөнгө салууну жана сапатын контролдоону камсыз кылуучу СММдин координациясы алдында комплекстүү ченемдик укуктук жана уюштуруучулук контурду түзүү зарылдыгын шарттайт.

1-артыкчылыктуу багыттын милдеттери

1-милдет. Борборлоштурулган башкаруу жана координациялоо менен улуттук пренаталдык скрининг системасын түзүү жана ченемдик жактан камсыздоо.

1-артыкчылыктуу багыттын күтүлүүчү натыйжалары

1-күтүлүүчү натыйжа. Борборлоштурулган башкаруу жана координациялоо менен улуттук пренаталдык скрининг системасы түзүлдү жана ченемдик жактан камсыздалды, ал скринингди уюштуруу жана жүргүзүү боюнча бирдиктүү талаптарды, саламаттык сактоо уюмдарынын деңгээлдеринин ортосунда макулдашылган өз ара аракеттенүүнү жана КРдин бүткүл аймагында системаны этабы менен киргизүү жана туруктуу иштөөсү үчүн шарттарды камсыз кылат.

2-артыкчылыктуу багыт. Пренаталдык скринингдин бирдиктүү маалыматтык системасын түзүү жана санариптештирүү, Программаны ишке ашырууга мониторинг жүргүзүү жана сапатын башкаруу

Санариптештирүү улуттук пренаталдык скрининг системасын натыйжалуу киргизүүнүн жана Программанын ачыктыгын, башкарымдуулугун жана ишке ашыруу сапатын камсыздоонун негизги шарты болуп саналат. Бирдиктүү маалыматтык системаны түзүү кош бойлуу аялдарды текшерүү этаптарын, маршрутизациялоону жана диагностикалоонун жыйынтыктарын ырааттуу эсепке алууну камсыз кылууга, ошондой эле клиникалык жана башкаруу чечимдерин кабыл алууну колдоого мүмкүндүк берет.

Азыркы учурда КРдин саламаттык сактоосунун маалыматтык системалары өз-өзүнчө иштейт жана пренаталдык скрининг процесстерин толук камтууну жана медициналык жардам көрсөтүү деңгээлдери менен лабораториялык-диагностикалык бөлүмдөрдүн ортосундагы маалыматтардын интеграцияланышын камсыз кылбайт. Улуттук электрондук ресурстар менен интеграцияланган пренаталдык скринингдин бирдиктүү маалыматтык системасын түзүү жана киргизүү Программанын реалдуу убакыт режиминде жүзөгө ашырылышына мониторинг жүргүзүүнү, сапатты башкарууну жана медициналык кызматкерлерге болгон административдик басымды азайтууну камсыз кылууга жөндөм түзөт.

2-артыкчылыктуу багыттын милдеттери

1-милдет. Кош бойлуулардын электрондук каттоосу менен интеграцияланган пренаталдык скринингдин бирдиктүү санариптик платформасын түзүү.

2-артыкчылыктуу багыттын күтүлүүчү натыйжалары

1-күтүлүүчү натыйжа. Пренаталдык скринингдин бирдиктүү санариптик платформасы түзүлдү жана иштеп жатат.

3-артыкчылыктуу багыт. Кадрдык потенциалды өнүктүрүү жана кесиптик өнүктүрүү

Пренаталдык скрининг системасын натыйжалуу ишке киргизүү жана туруктуу иштеши медициналык жардам көрсөтүүнүн бардык деңгээлдеринде даярдыгы бар медициналык кадрлар менен өнүккөн кесиптик компетенциялардын болуусунан түздөн-түз көз каранды. Мында ультраүндүү жана лабораторялык диагностикалоо адистери, акушер-гинекологдор, врач-генетиктер, ошондой эле Программаны сапаттуу ишке ашырууну жана координациялоону камсыз кылуучу башкаруучулук персонал негизги ролду ойнойт.

Азыркы учурда КРде өнүгүүнүн тубаса кемтиктерин аныктоо көпчүлүк учурларда кош бойлуулуктун соңку мөөнөттөрүндө ишке ашырылат, ал өз кезегинде өз убагында консультация алуу, клиникалык чечимдерди кабыл алуу жана кош бойлуулукту жана төрөттү коштоо тактикасын пландоо мүмкүнчүлүктөрүн чектейт.

Бул артыкчылыктуу багытты жүзөгө ашыруу кадрларды даярдоо, кайра даярдоо жана үзгүлтүксүз кесиптик өнүктүрүү боюнча туруктуу системаны түзүүгө, ошондой эле пренаталдык скрининг чөйрөсүндөгү башкаруучулук жана аналитикалык компентенцияларды өнүктүрүүгө багытталган.

3-артыкчылыктуу багыттын милдеттери

1-милдет. Адистерди даярдоо жана кайра даярдоо: УҮД врачтары, акушер-гинекологдор, врач-генетиктер, үй-бүлөлүк врачтар, врач-цитогенетиктер, педиатрлар, лабораториялык адистер.

2-милдет. Пренаталдык скрининг чөйрөсүндө үзгүлтүксүз кесиптик өнүктүрүү системасын киргизүү.

3-милдет. Маалымат жана билим берүүчүлүк материалдарды иштеп чыгуу аркылуу медициналык кызматкерлердин, кош бойлуу аялдардын жана калктын пренаталдык скринингдин максаттары жана артыкчылыктары жөнүндө маалымдуулугун жогорулатуу.

3-артыкчылыктуу багыттын күтүлүүчү натыйжалары

1-күтүлүүчү натыйжа. Пренаталдык скрининг системасы үчүн кадрлар даярдалды жана сертификатталды.

2-күтүлүүчү натыйжа. Үзгүлтүксүз кесиптик өнүктүрүү системасы иштеп жатат.

3-күтүлүүчү натыйжа. Медициналык кызматкерлердин, кош бойлуу аялдардын жана калктын пренаталдык скринингдин максаттары, мүмкүнчүлүктөрү жана артыкчылыктары тууралуу маалымдуулук деңгээли жогорулады, бул скринингдик текшерүүлөр менен камтууну жолгорулатууга жана өз убагында өтүүсүнө жөндөм түзөт.

4-артыкчылыктуу багыт. Пренаталдык скринингдин клиникалык жана лабораториялык инфраструктурасын өнүктүрүү

Программаны иштеп чыгуу учурунда КРде пренаталдык скрининг чөйрөсүндө лабораториялык жана тастыктоочу диагностиканын мамлекеттик системасы жок. Скринигдик жана тастыктоочу текшерүүлөр, анын ичинде биохимиялык жана цитогенетикалык методдор мамлекеттик саламаттык сактоо системасына интеграцияланган эмес жана фрагменттик негизде, көбүнчө акы төлөө жолу менен жүзөгө ашырылат, бул кош бойлуу аялдардын көпчүлүгүндө эрте диагностикага жеткиликтүүлүгүн чектейт жана процесстин улуттук деңгээлде башкарылышын төмөндөтөт.

Бул артыкчылыктуу багытты ишке ашырууда пренаталдык скринингдин мамлекеттик клиникалык жана лабораториялык инфраструктурасын этабы менен түзүү жана өнүктүрүү, анын ичинде борборлоштурулган биохимиялык лабораторияларды жана улуттук цитогенетикалык референс лабораторияларын уюштуруу каралган. Аталган инфраструктураны түзүү пренаталдык диагностиканын заманбап методдорунун жеткиликтүүлүгүн камсыз кылууга, түйүлдүктө тубаса жана генетикалык ооруларын өз учурунда жана так аныктоого, ошондой эле жеке менчик жана чет элдик диагностикалык кызмат көрсөтүүлөргө көз карандылыкты азайтууга шарт түзөт.

4-артыкчылыктуу багыттын милдеттери

1-милдет. Пилоттук киргизүүлөрдүн алкагында саламаттык сактоо уюмдарын диагностикалык жабдуулар менен камсыздоо.

2-милдет. Биохимиялык пренаталдык скринингди борборлоштуруу.

3-милдет. Программаны улуттук деңгээлде жүзөгө ашыруу үчүн энени коргоо жана репродуктивдүү ден соолук облустук борборлорун жана райондук саламаттык сактоо уюмдарын жабдуулар менен камсыздоо.

4-милдет. Улуттук цитогенетикалык лабораторияны түзүү.

4-артыкчылыктуу багыттын күтүлүүчү натыйжалары

1-күтүлүүчү натыйжа. Пренаталдык скринингдин лабораториялык-диагностикалык инфраструктурасы өнүккөн.

2-күтүлүүчү натыйжа. Борборлоштурулган моделдин негизинде биохимиялык скринингдин жеткиликтүүлүгү жана сапаты камсыз кылынды.

3-күтүлүүчү натыйжа. Түйүлдүктө тубаса жана генетикалык ооруларын тастыктоочу дианостикалоо мөөнөтү кыскартылды.

4-күтүлүүчү натыйжа. Улуттук цитогенетикалык лаборатория референстик борбор катары иштеп жатат.

5-глава. Күтүлүүчү натыйжалар

Программаны ишке ашыруунун жыйынтыктары боюнча 2026–2030-жылдары төмөнкү натыйжаларга жетүү пландалууда:

– КРде бирдиктүү ченемдик укуктук базанын жана ССМ тарабынан борборлоштурулган башкаруунун негизинде иштеген улуттук пренаталдык скриниг системасы түзүлдү жана ченемдик жактан бекитилди;

– саламаттык сактоонун улуттук маалыматтык системалары менен интеграцияланган, санариптик эсепке алууну, Программанын ишке ашырылышына мониторинг жүргүзүүнү жана пренаталдык скринингдин сапатын улуттук жана региондук деңгээлде контролдоону камсыз кылуучу пренаталдык скринингдин бирдиктүү маалыматтык системасы ишке киргизилди;

– пренаталдык скринингди ишке ашырууга катышкан кадрларды даярдоо жана туруктуу кесиптик өнүктүрүү, ошондой эле пренаталдык скринингдин максаттары жана мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө медициналык кызматкерлердин жана калктын маалыматка ээ болуу деңгээлин жогорулатуу камсыз кылынды;

– пренаталдык скринингдин мамлекеттик клиникалык жана лабораториялык инфраструктурасы, анын ичинде түйүлдүктө тубаса жана тукум куума ооруларды өз убагында тастыктоочу диагностикалоону камсыз кылуучу борборлоштурулган биохимиялык скрининг жана улуттук цитогенетикалык лаборатория түзүлдү жана иштеп жатат;

– пренаталдык скринингдин натыйжалуу системасын киргизүү аркылуу оор тубаса жана генетикалык (тукум куума) оорулары менен балдардын төрөлүү жыштыгы азайды, ошондой эле балдардын ооруга чалдыгуу, майыптуулук жана өлүмгө учуроо көрсөткүчтөрү кыскартылды.

6-глава. Жагымдуу өбөлгөлөр жана тобокелдиктер

Программаны ишке ашыруу анын стратегиялык максаттарын аткаруу үчүн жагымдуу шарттарды түзгөн институционалдык, саясий жана социалдык-экономикалык өбөлгөлөрдүн жыйындысына таянат. Эне жана баланы коргоо системасын өнүктүрүү КРдин стратегиялык документтеринде, анын ичинде КР Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-декабрындагы № 600 «Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-2030-жылдарга калктын ден соолугун сактоо жана саламаттык сактоо системасын өнүктүрүү боюнча «Ден соолугу чың адам – өнүккөн өлкө» программасы жөнүндө» токтомунда мамлекеттик саясаттын артыкчылыктуу багыты катары бекитилген.

ССМ комплекстүү реформаларды жүзөгө ашыруу тажрыйбасына ээ (санариптештирүү, неонаталдык скрининг программасы, аялдар консультациясын өнүктүрүү), ал өз кезегинде Программаны ишке ашырууда башкаруучулук даярдыгын жана институционалдык туруктуулугун камсыз кылат.

КР 3-туруктуу өнүктүрүүнүн максаттарынын, 2016–2030-жылдарга аялдардын, балдардын жана өспүрүмдөрдүн ден соолугу боюнча ДСУнун глобалдык стратегиясынын алкагында эл аралык милдеттенмелерин аткарат, ал энелердин, жаңы төрөлгөн балдардын, балдардын жана өспүрүмдөрдүн ден соолугу боюнча эл аралык жол картасы болуп саналат, ошондой эле, ал Бириккен Улуттар Уюмунун жана Бириккен Улуттар Уюмунун Калк фондунун региондук демилгелерине катышат. Өнүктүрүү боюнча эл аралык өнөктөштөр менен туруктуу өз ара аракеттенүү техникалык жана эксперттик колдоону тартуу мүмкүнчүлүгүн жогорулатат.

Өлкөдө пренаталдык скрининг жана түйүлдүк медицинасы чөйрөсүндөгү адистерди даярдоо үчүн кадрдык жана билим берүү базасы бар. И.К. Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын, С.Б. Данияров атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык кайра даярдоо жана квалификацияны жогорулатуу институтунун жана ССМге караштуу Саламаттык сактоону өнүктүрүү жана медициналык технологиялар борборунун потенциалы улуттук билим берүү модулдарын ишке киргизүүгө мүмкүндүк берет жана кадрдык потенциалды системалуу башкарууну камсыз кылат.

Саламаттык сактоо системасынын санариптик инфраструктурасын өнүктүрүү кошумча өбөлгө болуп саналат. «САНАРИП MED» улуттук IT-платформасын киргизүү пренаталдык скринингди санариптик интеграциялоого, отчеттуулук формаларын унификациялоого, мониторинг жүргүзүү жана сапатын контролдоо куралдарын киргизүүгө шарт түзөт.

Өнүгүүнүн тубаса кемтиктерин эрте аныктоонун мааниси жөнүндө калктын маалымдуулугунун өсүшү пренаталдык скринингге карата оң мамилени калыптандырат жана аялдардын профилактикалык текшерүүлөргө катышууга болгон даярдыгын жогорулатууга жөндөм түзөт.

Жагымдуу өбөлгөлөрдүн болгонуна карабастан Программаны жүзөгө ашыруу анын мөөнөттөрүнө, масштабына жана ишке киргизүү сапатына таасирин тийгизүүгө жөндөмдүү бир катар тобокелдиктер менен коштолгон. Алардын ар бири үчүн жумшартуучу механизмдер каралган.

Финансы-экономикалык тобокелдиктердин катарынга бюджеттик каржылоонун жана валюта курстарынын мүмкүн болгон өзгөрүүлөрү кирет, алар жабдууларды сатып алууга жана адистерге эмгек акы төлөөгө таасирин тийгизиши мүмкүн. Чыгымдарды этабы менен пландоо жана финансылык механизмдерди оптималдаштыруу аркылуу тобокелдиктерди азайтуу камсыздалат.

Кадрдык тобокелдиктер УҮД врачтарынын, врач-генетиктердин жана врач-цитогенетиктердин жетишсиздиги менен байланышкан. Аларды минималдаштыруу үчүн окутуу программаларын өнүктүрүү, дем берүүчү чаралар жана аралыктан консультация берүү формаларын пайдалануу каралган.

Технологиялык жана инфраструктуралык тобокелдиктерге жабдуулардын эскириши, электр менен жабдуунун үзгүлтүккө учурашы жана чектелген лабораториялык мүмкүнчүлүктөр кирет. Аларды азайтуу борборлоштурулган сервистик тейлөөнүн, азыктандыруунун резервдик булактарынын жана инфраструктураны этабы менен модернизациялоонун эсебинен азайтуу пландалууда.

Маалыматтык тобокелдиктер медициналык маалыматтык системалардын мүмкүн болгон фрагменттүүлүгү жана маалыматтык коопсуздук коркунучу менен шартталган. Аларды азайтуу боюнча чараларга маалыматтар менен алмашуунун бирдиктүү стандарттарын киргизүү, персоналды окутуу жана киберкоопсуздукту күчөтүү кирет.

Социалдык жана этикалык тобокелдиктер калктын скринингдин максаттарын жетиштүү түшүнбөстүгү менен байланышкан, бул Программага катышуу деңгээлин төмөндөтүшү мүмкүн. Аларды минималдаштыруу үчүн консультация берүү, маалымат менен таанышып макулдук берүү стандарттарын жана үзгүлтүксүз агартуу иш-чараларын киргизүү каралат.

Институционалдык жана башкаруучулук тобокелдиктер саламаттык сактоо системасынын деңгээлдеринин ортосундагы иш-аракеттердин макулдашылбагандыгынан улам келип чыгышы мүмкүн. Аларды азайтуу улуттук механизмди түзүү, бирдиктүү отчеттуулук системасын киргизүү жана деңгээлдер аралык үзгүлтүксүз контролдоо менен камсыз кылынат.

Айрым райондордун аймактарынын алыстыгы жана татаал климаттык шарттар менен байланышкан географиялык жана логистикалык тобокелдиктер диагностикалоонун мобилдүү формаларын пайдалануунун, текшерүүлөрдү ийкемдүү пландоонун жана телемедициналык чечимдердин эсебинен азайтылат.

7-глава. Мониторинг жүргүзүү жана баалоо

Программанын ишке ашырылышына мониторинг жүргүзүү жана баалоо системалуу контролдоо жүргүзүүгө, ачык-айкындуулукту жана иш-чараларды жүзөгө ашыруунун натыйжалуулугун камсыз кылууга багытталган. Мониторинг жүргүзүүнүн механизми 2026–2030-жылдарга Кыргыз Республикасында пренаталдык скринингди киргизүү боюнча «Үмүт» улуттук программасын ишке ашырууга мониторинг жүргүзүү жана баалоо индикаторлорунун матрицасында бекитилген негизги индикаторлор боюнча маалыматтарды үзгүлтүксүз чогултууга, талдоого жана салыштырууга, ошондой эле жылдык жана жыйынтыктоочу баалардын натыйжаларына негизделген.

Программанын ишке ашырылыша мониторинг жүргүзүүнү жана баалоону ССМ координациялайт. Системалык башкарууну камсыз кылуу максатында анын базасында пренаталдык скринингдин улуттук координациялык борбору иштейт, ал бардык деңгээлдеги саламаттык сактоо уюмдарынан маалыматтарды чогултуу жана бириктирүү, жалпыланган отчетторду даярдоо, көрсөткүчтөрдүн динамикасын талдоо, 2026–2030-жылдарга Кыргыз Республикасында пренаталдык скринингди киргизүү боюнча «Үмүт» улуттук программасын ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планына түзөтүүлөрдү киргизүү сунуштарды иштеп чыгуу үчүн жооптуу.

Программанын жүзөгө ашырылышына мониторинг жүргүзүү бардык артыкчылыктуу багыттар боюнча максаттуу көрсөткүчтөрдү камтыган индикаторлордун көрсөтүлгөн матрицасынын негизинде жүзөгө ашырылат.

Маалыматтарды топтоо жана верификациялоо ченемдик укуктук камсыздоону, кадрдык өнүктүрүүнү, лабораториялык-диагностикалык потенциалды, санариптештирүүнү, аймактык жеткиликтүүлүктү жана пренаталдык скринингди киргизүүнүн натыйжалуулугун камтыйт. Бардык маалыматтар санариптик платформада чагылдырылат, бул так маалыматтардын бирдиктүү булагын камсыз кылат.

Мониторинг үч форматта жүзөгө ашырылат:

– оперативдүү мониторинг: иш-чараларды аткаруунун жана финансылык ресурстарды пайдалануунун жүрүшүнө квартал сайын талдоо жүргүзүү;

– жылдык мониторинг: максаттуу индикаторлордун ишке ашырылышын баалоо жана СММдин жылдык отчетун даярдоо.

– жыйынтыктоочу мониторинг: Программаны ишке ашыруунун жыйынтыктарын, киргизилген чечимдердин натыйжалуулугун жана туруктуулугун комплекстүү баалоо.

Программанын ишке ашырылышын баалоо көз карандысыз эксперттерди жана өнөктөш уюмдарды тартуу менен жүргүзүлөт жана ал пренаталдык скрининг менен камтуудагы өзгөрүүлөрдү, тубаса жана генетикалык ооруларды өз убагында аныктоону, системанын кадрдык туруктуулугун жана уюштуруучулук чечимдердин натыйжалуулугун талдоого багытталган. Баалоонун жыйынтыктары боюнча ченемдик базаны, иш-чаралар пландарын жана каржылоо механизмдерин актуалдаштыруу боюнча сунуштар түзүлөт.

Жооптуу аткаруучулар маалыматтардын белгиленген форматта, өз убагында жана ишенимдүү берилишин камсыз кылат. Максаттуу көрсөткүчтөрдөн четтөөлөр аныкталган учурда, улуттук координациялык борбор түзөтүүчү чараларды жана себептерге кошумча талдоо жүргүзүүнү демилгелейт.

Мониторинг жүргүзүүнүн жана баалоонун жыйынтыктары ССМдин расмий маалыматтык ресурстарында жана жылдык отчетторунда жарыяланууга тийиш, бул Программаны ишке ашыруунун ачык-айкындуулугун, коомдук жана кесиптик контролдоо жүргүзүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылат.