Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн                                          2006-жылдын 28-декабрындагы                                              № 891 токтому менен                                                   бекитилген                      Кыргыз Республикасында билим                    берүүгө чыгымдарды каржылоонун                      ОРТО МӨӨНӨТТҮҮ СТРАТЕГИЯСЫ                                   I. Киришүү      Билим берүүгө чыгымдарды каржылоонун  орто  мөөнөттүү  стратегиясытөмөнкүдөй  каржылоо механизмдери аркылуу камсыз кылуу максатында иште-лип чыккан:     - республиканын  калкы үчүн билим берүү кызмат көрсөтүүлөрүнө бир-дей жеткиликтүүлүк;     - мамлекеттик финансы ресурстарды сарамжалдуу пайдалануу;     - билим берүүнүн натыйжалуу системасын түзүү.     Билим берүүнү каржылоонун ушул Стратегиянын негизинде турган "жет-киликтүүлүк",  "сарамжалдуулук" жана "натыйжалуулук" деген  үч  негизгисөз билим берүү процессинин үч катышуучусунун - калкты, мамлекетти жанабилим берүү мекемесин билдирет.     Коюлган максатка  жетүү  үчүн бир окуучуга эсептегенде каржылоонунбирдиктүү стандартташтырылган нормативдеринин негизинде билим берүү ме-кемелерин  бюджеттик  каржылоонун  өлчөмдөрүн адилет аныктоого,  КыргызРеспубликасынын,  колдонулуудагы мыйзамдарына ылайык мамлекеттик  билимберүү  системасында акы төлөөнү жана акысыз окутууну системалаштырууга,билим берүү мекемелеринин финансылык өзүнчөлүгүн камсыз кылууга  негиз-делген чаралар комплексин камсыз кылуу зарыл.               II. Билим берүү сектору боюнча мамлекеттик                бюджетти түзүүнү жана аткарууну талдоо      2.1. Билим берүүнү каржылоо      2006-жылга мамлекеттик консолидацияланган бюджетте  билим  берүүнүкүтүүгө  5533,6 млн.  сом же ИДПнын 5,0%и жана жалпы мамлекеттик чыгым-дардын 23,8%и каралган,  анын ичинде билим берүүнүн учурдагы муктаждык-тарына  5016,6  млн.  сом суммасында пландалган,  ал ИДПнын 4,5%ин жана21,6%ин түзөт. Учурдагы чыгымдар төмөнкүдөй каражаттардан камсыздалат:     - республикалык бюджеттен  - 1678,9 млн.сом (33,3%);     анын ичинде:     - атайын каражаттар        - 864,4 млн.сом;     - жергиликтүү бюджеттен    - 1137,0 млн.сом (23,0%);     анын ичинде:     - атайын каражаттар        - 229,2 млн.сом;     - категориялык гранттардан - 2154,6 млн.сом (42,7%);     - тењдөөчү гранттардан     -  51,1 млн.сом (1,0%).     Консолидацияланган бюджеттин  чыгымдарынын  жалпы суммасында билимберүүгө 282,0 млн. сом суммасында инвестициялык каржылоо жана кедейлик-ке каршы күрөшүүнүн борбордоштурулган фондунан (ККБФ) 235 млн. сом кар-жылоо,  анын ичинен окуу китептерин сатып алууга 100 млн. сом жака мек-теп имараттарын оњдоого 135 млн. сом каралган.     Андан сырткары,  үй чарбаларынын чыгымдарын бюджеттик  текшерүүнүнмаалыматтары боюнча орто билим берүүнү кошумча формалдуу эмес каржылоо-ну эске алуу менен 639 млн.  сом суммасында (үй чарбаларын текшерүү бо-юнча 770,3 млн.  сом - 131,2 млн. сом атайын каражаттан), билим берүүгөжалпы консолидацияланган чыгымдар 6172,6 млн.  сомду же  ИДПпын  5,6%инжака жалпы мамлекеттик чыгымдардын 26,6%ин түзөт.      1-диаграмма. 2006-жылы билим берүүгө консолидацияланган                  чыгымдардын структурасы      "Токтом" МБ эскертүүсү: 1-диаграмма "Токтом" МБ кагаз түрүндө бар.       Билим берүүгө  учурдагы  мамлекеттик  чыгымдардын  жалпы көлөмүнөнтармактык программалар боюнча төмөнкүдөй бөлүштүрүлгөн: -----------------------------------------------------------------------|Аталышы            |Бардыгы,|             анын ичинде:               ||                   |млн.сом |----------------------------------------||                   |        |Бюджет,  |Жыйынты- |Атайын   |Жыйынтыгы-||                   |        |млн.сом  |гына     |каражат  |на карата ||                   |        |         |карата % |-тар,    |% менен   ||                   |        |         |менен    |млн. сом |          ||-------------------|--------|---------|---------|---------|----------||Мектепке чейинки   | 369,3  | 288,5   | 7,5     |  80,8   | 7,4      ||билим берүү        |        |         |         |         |          ||-------------------|--------|---------|---------|---------|----------||Башталгыч жалпы    |2617,7  |2486,5   |64,2     | 131,2   |12,0      ||жана жалпы орто    |        |         |         |         |          ||билим берүү        |        |         |         |         |          ||-------------------|--------|---------|---------|---------|----------||Баштапкы кесиптик  | 333,0  | 294,4   | 7,6     |  38,6   | 3,5      ||билим берүү        |        |         |         |         |          ||-------------------|--------|---------|---------|---------|----------||Орто кесиптик      | 189,5  | 133,4   | 3,4     |  56,1   | 5,1      ||билим берүү        |        |         |         |         |          ||-------------------|--------|---------|---------|---------|----------||Жогорку кесиптик   | 960,5  | 227,3   | 5,9     | 733,2   |67,0      ||билим берүү        |        |         |         |         |          ||-------------------|--------|---------|---------|---------|----------||Башка              | 495,5  | 441,8   |11,4     |  53,7   | 5,0      ||-------------------|--------|---------|---------|---------|----------||Бардыгы:           |4965,5  |3871,9   |100      |1093,6   |100       |-----------------------------------------------------------------------      1 окуучуга  эсептегенде  орточо  бюджеттик чыгымдар билим берүүнүнмектепке чейинки мекемелеринде 6010 сомду, орто мектептерде 2229 сомду,баштапкы  кесиптик  билим  берүүдө  11980  сомду,  орто  кесиптик билимберүүдө 10234 сомду жана жогорку окуу жайларында 8530 сомду түзөт.      2.1.1. Башталгыч жана жалпы орто билим берүү      2005-2006-окуу жылында жалпы билим берүүчү мекемелердин  окуучула-рынын орточо жылдык саны 1094 мињ адамды түздү.  Мында 1 окуучуга (тар-биялануучуга) эсептегенде орточо бюджеттик чыгымдар 2229 сомдон ашпайт.Коммуналдык  чыгымдарды  эске албаганда окуу муктаждыктарына жана педа-гогдордун эмгек акысына 1 окуучуга эсептегенде 2000ден ашык эмес сом жекүнүнө 10 сомдон азыраак бөлүнөт.     Жалпы билим берүүчү мекемелердин бюджети класс  комплектке,  адми-нистрациялык-башкаруучу  жана тейлөөчү кызматкерлердин санына,  имарат-тарды  кармоого  чыгымдарга  жана  башкаларга   эсептегенде   тармактыккөрсөткүчтөрдүн  негизинде түзүлөт.  Бюджеттин жер-жерлердеги алсыз ий-кемдүүлүк шарттарында мектептерге  аларды  күтүү  боюнча  сарптоолордунструктурасын түзүүгө иш жүзүндө мүмкүндүк бербейт. Аталган себептер бо-юнча каржылоо механизми ресурстарды ийкемдүү жана  натыйжалуу  пайдала-нуу,  билим  берүүнүн  сапатын  жакшыртуу үчүн экономикалык өбөлгөлөрдүтүзбөйт.      1-таблица. 2006-жылы жалпы орто билим берүүгө мамлекеттик                бюджеттин чыгымдарынын структурасы (млн.сом) -----------------------------------------------------------------------|Региондор|Бардыгы|                   анын ичинде:                    ||         |       |---------------------------------------------------||         |       |Эмгек  |Жыйын- |Комкызмат  |Жыйын- |башка |Жыйын-  ||         |       |акы    |тыгына |көрсөтүүлөр|тыгына |      |тыгына  ||         |       |жана   |карата |           |карата |      |карата  ||         |       |чеге-  |% менен|           |% менен|      |% менен ||         |       |рүүлөр |       |           |       |      |        ||---------|-------|-------|-------|-----------|-------|------|--------||Чүй обл. |432,0  |296,0  |68,5   |92,3       |21,4   |43,7  |10,1    ||---------|-------|-------|-------|-----------|-------|------|--------||Талас    |111,1  |104,6  |94,2   |3,5        |3,1    |3,0   |2,7     ||обл.     |       |       |       |           |       |      |        ||---------|-------|-------|-------|-----------|-------|------|--------||Нарын    |188,3  |184,3  |97,9   |0,4        |0,2    |3,6   |1,9     ||обл.     |       |       |       |           |       |      |        ||---------|-------|-------|-------|-----------|-------|------|--------||Ысыккөл  |229,8  |176,1  |76,6   |51,0       |22,2   |2,7   |1,2     ||обл.     |       |       |       |           |       |      |        ||---------|-------|-------|-------|-----------|-------|------|--------||Жалалабат|423,8  |400,6  |94,5   |10,2       |2,4    |13,0  |3,1     ||обл.     |       |       |       |           |       |      |        ||---------|-------|-------|-------|-----------|-------|------|--------||Баткен   |178,6  |178,3  |99,8   |0,1        |0,1    |0,2   |0,1     ||обл.     |       |       |       |           |       |      |        ||---------|-------|-------|-------|-----------|-------|------|--------||Ош обл.  |488,3  |455,6  |93,3   |15,5       |3,2    |17,2  |3,5     ||---------|-------|-------|-------|-----------|-------|------|--------||Ош ш.    |107,4  |75,4   |70,2   |26,1       |24,3   |5,9   |5,5     ||---------|-------|-------|-------|-----------|-------|------|--------||Бишкек ш.|278,9  |203,6  |73,0   |49,9       |17,9   |25,4  |9,1     ||---------|-------|-------|-------|-----------|-------|------|--------||Бардыгы  |2438,3 |2074,6 |85,1   |248,9      |10,2   |114,7 |4,7     |-----------------------------------------------------------------------      Андан сырткары тармактык көрсөткүчтөрдүн негизинде бюджетти  түзүүгимназияларда  бешинчи  класстан,  лицейлерде сегизинчи класстан тартыпайрым сабактарды терењдетип  окутууга  байланышкан  кошумча  чыгымдардыбюджеттик  каржылоо дагы каралат.  Гимназияларды кармоого бюджеттен 15%жана лицейлерге эмгек акынын жалпы  фондунан  20%и  өлчөмүндө  каржылообөлүнөт.     Ошентип, республиканын региондору боюнча базалык окуу планын  кар-жылоонун бирдей эместигинин шарттарында мектеп-гимназиялар,  мектеп-ли-цейлер артыкчылыкка ээ болот жана базалык окуу планына  карата  кошумчабюджеттик каржылоо алат. Бул учурда жалпы билим берүүчү мектептерде ба-залык окуу планынан (мындан ары - БОП) тышкары кошумча акы төлөмө  кыз-маттар  (КАТК)  түрүндө  көрсөтүлүүчү айрым сабактар кыйла терењдетилипокутууга ата-энелер акы төлөшөт.     Түзүлгөн кырдаал  бир мекемени башкалардын эсебинен бюджеттик кар-жылоодо өзүн-өзү актабаган артыкчылыкты түзөт жана республиканын алыскыжана  кыйла  кедей  региондорунда кыйла корголбогон жарандар үчүн билимберүү кызматтарына бирдей эмес жетүүгө алып келет.      2-таблица. Облустар, Бишкек жана Ош шаарлары боюнча 1 окуучуга                эсептегенде 2006-жылы жалпы билим берүүчү мектептерди                каржылоого мамлекеттик бюджеттин чыгымдары -----------------------------------------------------------------------|Региондор |Бекитилген|Окуучу-|1 окуучу-|Бийик   |Бийик   |Республика ||          |бюджет    |лардын |га       |тоолуу- |тоолуу- |боюнча     ||          |(млн. сом)|саны   |бюджеттин|лук     |лукка   |орточо     ||          |          |(мињ   |чыгымдары|коэффи- |таасир- |алынган %  ||          |          |адам)  |(сом)    |циенти  |сиз 1   |           ||          |          |       |         |        |окуучуга|           ||          |          |       |         |        |бюджет- |           ||          |          |       |         |        |тин     |           ||          |          |       |         |        |чыгым-  |           ||          |          |       |         |        |дары    |           ||          |          |       |         |        |(сом)   |           ||----------|----------|-------|---------|--------|--------|-----------||Чүй обл.  | 432,0    | 148,9 |2900     |1,0033  |2891    |134        ||----------|----------|-------|---------|--------|--------|-----------||Ысыккөл   | 229,8    |  95,7 |2400     |1,0055  |2387    |110        ||обл.      |          |       |         |        |        |           ||----------|----------|-------|---------|--------|--------|-----------||Нарын обл.| 188,3    |  65,1 |2893     |1,2610  |2294    |106        ||----------|----------|-------|---------|--------|--------|-----------||Баткен    | 178,6    | 100,0 |1789     |1,0384  |1722    |80         ||обл.      |          |       |         |        |        |           ||----------|----------|-------|---------|--------|--------|-----------||Ош обл.   | 488,3    | 248,5 |1965     |1,0255  |1916    |89         ||----------|----------|-------|---------|--------|--------|-----------||Жалалабат | 423,8    | 233,6 |1814     |1,0203  |1778    |82         ||обл.      |          |       |         |        |        |           ||----------|----------|-------|---------|--------|--------|-----------||Талас обл.| 111,1    |  48,5 |2293     |1,0038  |2285    |106        ||----------|----------|-------|---------|--------|--------|-----------||Ош ш.     | 107,4    |  54,7 |1963     |1,0000  |1963    |91         ||----------|----------|-------|---------|--------|--------|-----------||Бишкек ш. | 278,9    |  99,0 |2818     |1,0000  |2818    |130        ||----------|----------|-------|---------|--------|--------|-----------||Бардыгы   |2438,3    |1094,0 |2229     |1,0306  |2164    |100        |-----------------------------------------------------------------------      Келтирилген маалыматтардан көрүнгөндөй 1 окуучуга эсептегенде мек-тептерди каржылоо өлчөмүндө объективдүү өзгөчөлүктөр менен шартталбаганолуттуу  дал  келбестик орун алган.  Башкача айтканда,  республикада ишжүзүндө билим берүүчү мекемелердин типтери жана дењгээлдери боюнча оку-учуларды финансылык каржылоонун бирдиктүү шарттары жок.     Мурунку жылдарга салыштырганда ажырымдалуу  терењдеп  бараткандыгыбайкалат.  Республика боюнча орточо көрсөткүчтөн 1 окуучуга эсептегендеОш,  Жалалабат жана Баткен облустарынын орто  билим  берүүсүн  каржылооүлүшү 2005-жыл үчүн 92%тен 89%ке; 82%тен жана 80%ке чейин кыскарган.      Окуу пландары      Азыркы учурда  окуу  пландары  (билим  берүү  стандарттары) биздинөлкөдө аларды финансылык камсыздоо мүмкүнчүлүгүнөн иш жүзүндө  ажыраты-лып иштелип чыгат.     Андан дагы 2005-2006-окуу жылына бекитилген окуу пландарында  окуужылы  башталганга  чейин  1-класстын  окуучулары үчүн милдеттүү даярдоопрограммасынын 100 сааты каралган.     Окуу пландарынын  жана  программаларынын логикалык ырааттуулугунунжоктугу жана материалдын өтө көптүгү окуучулардын билим дењгээлине таа-сир берет.     Салыштырма эл аралык изилдөөлөрдүн жыйынтыктары боюнча  Кыргызстанмектептик  окуу  жүгү өтө жогорку дењгээлдеги өлкө болуп эсептелет,  алтөмөнкү таблицадан көрүнүп турат.      3-таблица. Жылына 10-14 жашар окуучулар үчүн жыйынды сааттык окуу                жүгү -----------------------------------------------------------------------|Өлкөлөр         |10 жаш    |11 жаш    |12 жаш    |13 жаш    |14 жаш  ||----------------|----------|----------|----------|----------|--------||Германия        |774       |862       |874       |915       |918     ||----------------|----------|----------|----------|----------|--------||Япония          |761       |761       |875       |875       |875     ||----------------|----------|----------|----------|----------|--------||Финляндия       |684       |713       |713       |855       |855     ||----------------|----------|----------|----------|----------|--------||Швеция          |741       |741       |741       |741       |741     ||----------------|----------|----------|----------|----------|--------||Испания         |795       |795       |795       |870       |870     ||----------------|----------|----------|----------|----------|--------||Чехия           |738       |803       |828       |886       |886     ||----------------|----------|----------|----------|----------|--------||Венгрия         |867       |902       |971       |902       |902     ||----------------|----------|----------|----------|----------|--------||Россия          |893       |919       |971       |998       |998     ||----------------|----------|----------|----------|----------|--------||Кыргызстан      |1088      |1156      |1156      |1122      |1190    |-----------------------------------------------------------------------      Аталган шарттарда  базистик  окуу  планы  боюнча гана жылына 33-34окуу жумасы болгондо (Кыргыз Республикасынын  Билим  берүү,  илим  жанажаштар  саясаты министрлигинин 2005-жылдын 26-декабрындагы N 803/1 буй-ругу) 1 окуучуга бир күндүк жүк күнүнө 6 сааттан кем эмести түзөт.     Андан сырткары  жалпы билим берүүчү мектептерде,  ал эми гимназия-ларда, лицейлерде белгиленген план боюнча базистик окуу планынан ашыкчакошумча  кызмат  көрсөтүүлөрдүн  практикасы  (мектеп  компоненти) жалпыжүктү күнүнө 1-2 сабакка көбөйтөт.     Мектеп компоненти  окуучулардын жана ата-энелердин кызыкчылыктарынжана суроо-талаптарын эске алуучу,  конкреттүү жалпы билим берүүчү уюм-дун өзгөчөлүгүн чагылдыруучу кошумча билим берүү кызматтары,  сабактар,тандоо боюнча курстар түрүндө болот.      4-таблица. Жалпы билим берүүчү мектептерде, мектеп-гимназияларда,                мектеп-лицейлерде окутуунун баскычы боюнча                2005-2006-окуу жылына окуу пландары (жумасына 1                окуучуга сааттык жүк) -----------------------------------------------------------------------|  Класстар   |   ЖБМ        |    Гимназиялар    |      Лицейлер      ||             |--------------|-------------------|--------------------||             |РК    |МК     |РК      |МК        |РК      |МК         ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||1            |20/22 |0      |0       |0         |0       |0          ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||2            |25    |0      |0       |0         |0       |0          ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||3            |26    |0      |0       |0         |0       |0          ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||4            |27    |0      |0       |0         |0       |0          ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||5            |32    |0      |32      |4         |0       |0          ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||6            |34    |0      |34      |2         |0       |0          ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||7            |34    |0      |34      |2         |0       |0          ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||8            |33    |0      |33      |3         |33      |3          ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||9            |35    |0      |35      |1         |35      |1          ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||10           |31    |0      |31      |5         |31      |4          ||-------------|------|-------|--------|----------|--------|-----------||11           |31    |0      |31      |5         |31      |5          |-----------------------------------------------------------------------      *) РК - окуу планынын республикалык компоненти     МК - окуу планынын мектептик компоненти      Мектептик компонент милдеттүү болуп  эсептелбейт.  Ошондуктан,  аладегенде  ата-энелердин каалоосу боюнча көрсөтүлүүгө жана төлөнүүгө ти-йиш экендиги пландалган.  Кыргыз Республикасынын Билим берүү, илим жанажаштар саясаты министрлиги ийрим иштерин жүргүзүүгө, лекцияларды окуугабюджеттен бөлүнүүчү каражаттардын эсебинен мектеп-гимназиялар жана  ли-цейлер тарабынан каржыланаары жөнүндө чечим кабыл алынган.     Мектептин педагогикалык кызматкерлеринин саны Кыргыз Республикасы-нын Экономика жана финансы министрлигинин маалыматтары боюнча республи-када жалпы билим берүүчү мектептерде 1 педагогго орточо 13 окуучу тууракелет. Региондордун көпчүлүгүндө жагдай кыйла начар.      5-таблица. 2006-жылы республиканын региондору боюнча                мугалим/окуучу катышы -----------------------------------------------------------------------|Региондор              |           Саны           |Мугалим окуучу    ||                       |--------------------------|катышы            ||                       |Педагогикалык|Окуучулар   |                  ||                       |персонал     |(саны)      |                  ||                       |(ставкалар   |            |                  ||                       |саат менен)  |            |                  ||-----------------------|-------------|------------|------------------||Республика боюнча      |83146        |1093892     |13,1              ||бардыгы                |             |            |                  ||-----------------------|-------------|------------|------------------||анын ичинде:           |             |            |                  ||-----------------------|-------------|------------|------------------||Чүй обл.               |12228        |148945      |12,2              ||-----------------------|-------------|------------|------------------||Ысыккөл обл.           |7609         |95737       |12,6              ||-----------------------|-------------|------------|------------------||Нарын обл.             |5128         |65094       |12,7              ||-----------------------|-------------|------------|------------------||Баткен обл.            |8079         |99852       |13,2              ||-----------------------|-------------|------------|------------------||Ош обл.                |19216        |248465      |12,9              ||-----------------------|-------------|------------|------------------||Жалалабат обл.         |18047        |233612      |12,9              ||-----------------------|-------------|------------|------------------||Талас обл.             |4444         |48453       |10,9              ||-----------------------|-------------|------------|------------------||Ош ш.                  |3591         |54741       |15,2              ||-----------------------|-------------|------------|------------------||Бишкек ш.              |6556         |98993       |15,1              |-----------------------------------------------------------------------      Жүктү этабы менен 1990-жылдагы жумасына 24 сааттан,  1995-жылы  20сааттан  башталгыч  мектепте 16 саатка чейин жана окутуунун экинчи жанаүчүнчү баскычтарында 18 саатка чейин азайтуу аркылуу эмгек акыны  жашы-руун  жогорулатуунун жүргүзүлгөн саясаты натыйжасыз болуп калды.  Муга-лимдердин эмгек акысы алардын айрымдарын 1,5 - 2,0 ставкага чейин айка-лыштырып иштөөгө мүмкүндүк берүү менен окутуунун сапатына зыян келтирүүаркылуу жогорулатылат (жумасына 27 жана атүгүл 36 сааттан ашык).      6-таблица. Республиканын региондору боюнча 1 мугалимге иш                жүзүндөгү жүк -----------------------------------------------------------------------|Региондор                |Педперсоналдын саны           |Айкалыштыруу||                         |------------------------------|коэффициенти||                         |ставкалар    |жеке адамдар    |            ||-------------------------|-------------|-----------------------------||Чүй обл.                 |12228        |8670            |1,4         ||-------------------------|-------------|----------------|------------||Ысыккөл обл.             |7609         |7114            |1,1         ||-------------------------|-------------|----------------|------------||Нарын обл.               |5128         |5682            |0,9         ||-------------------------|-------------|----------------|------------||Баткен обл.              |8079         |6951            |1,2         ||-------------------------|-------------|----------------|------------||Ош обл.                  |19216        |17628           |1,1         ||-------------------------|-------------|----------------|------------||Жалалабат обл.           |18047        |14980           |1,2         ||-------------------------|-------------|----------------|------------||Талас обл.               |4444         |3615            |1,2         ||-------------------------|-------------|----------------|------------||Ош ш.                    |3591         |2975            |1,2         ||-------------------------|-------------|----------------|------------||Бишкек ш.                |6556         |5124            |1,3         |-----------------------------------------------------------------------      Жумасына 18  сааттык  окутуучулук  жүк болгондо жылдык жүк 612 (18саат  -  34  жумушчу  жума)  академиялык   саатты   түзөт   жана   ОЭСРөлкөлөрүндөгү мугалимдердин жүктөрүнө салыштырганда төмөн болуп эсепте-лет.  Мисалы, Нидерланддарда ал жылына 1000 саатты, Францияда - 923 са-атты түзөт.     Бул Кыргыз Республикасынын жалпы билим берүүчү мекемелери  жөнүндөтиптүү жободо (Кыргыз Республикасынын Билим берүү, илим жана жаштар са-ясаты министрлигинин 1997-жылдын 24-октябрындагы N 376/1 буйругу)  окуужүгүнүн көлөмү боюнча чектөөлөр каралбаганына байланыштуу мүмкүн болду,башкача айтканда окуу жүгүнүн жогорку чеги белгиленген  эмес.  Ал  окуупланы  жана окуу программалары боюнча сааттардын санына,  кадрлар мененкамсыздалганына,  ушул жалпы билим берүүчү мекемеде иштин  башка  конк-реттүү шарттары болгонуна жараша аныкталат.     Сабактар боюнча,  өзгөчө окутуунун биринчи баскычында мугалимдердикыйла  адистештирүү дагы алардын санынын өзүн-өзү актабай көбөйүп кети-шине жана мектептердин иштөө натыйжалуулугунун начарлашына көмөк түзөт.     Мугалимге төмөнкү сабак жүгүнүн шарттарында өтө ашыкча болгон окуупландары мугалимдердин штаттык санынын өзүн-өзү актабай көбөйүшүнө жанаэмгек акынын төмөнкү өлчөмүнүн сакталышына түрткү берет.      Окуу китептери менен камсыздалуу      Орто мектептердин  кызматкерлерин  жана инфраструктурасын кармоогокыйла ресурстарды бөлүү окуучуларды окуу  китептери  жана  окуу-усулдукматериалдар менен камсыздоого мүмкүндүк бербейт.     Бул учурда 2006-жылга бюджетте ушул муктаждыктарга  100  млн.  сомкаралган,  бул  эскирүүнү,  ошондой эле окуу программаларынын өзгөрүшүнэске алуу менен окуу  китептерине  орто  билим  берүүнүн  муктаждыгынын50%ин гана жабат.  2006-жылдын майына чейин ("2006-жылга Кыргыз Респуб-ликасынын республикалык бюджет жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы-нын 7-статьясы) мектептерди окуу китептери менен камсыз кылуу системасы1 окуу китеби үчүн орточо 10-15 сомдон ижара акысын ата-энелерден алуу-га эсептелген.  Жылына үй-бүлөнүн окуу китептерге болгон чыгымдары бол-жол менен 150 млн. сомду түзгөн. Ижара акысынын суммасынан мектептердиндењгээлинде китепканалык фонддор түзүлгөн, алар жыл сайын жањыланып жа-на толукталып турган.  Китепканалык фонддор аркылуу окуучулар окуу  ки-тептери менен камсыздалган.     Ижара акысынын  бөлүгүн  мектептер  Кыргыз  Республикасынын  Билимберүү,  илим  жана жаштар саясаты министрлигинин алдындагы Борбордошту-рулган китепканалык фондду түзүүгө жиберишкен.  2005-окуу жылында  анынтүшүшү 26 млн.  сомду түзгөн.  Борбордоштурулган фонддун каражаттарынынэсебинен министрлик окуу китептерин чыгарууну жана улуттук  тилде  оку-тулган мектептерге, алыскы айыл жана бийик тоолуу райондордогу аз комп-лектилүү мектептерге, республиканын кедей региондоруна жеткирип берүүнүкамсыз кылган.  Окутуу орус тилиндеги көптөгөн мектептер (өзгөчө Бишкекшаарында) өз алдыларынча ижаралык акынын эсебинен жыл сайын китеп  фон-дун  жањыртып турушкан жана окуучуларды окуу китептери менен камсыз кы-лышкан.     Орто мектептерде окуу китептери үчүн ижара акысын алып салуу алар-дын наркы чекене соодада кымбаттыгына байланыштуу,  бюджеттик чектелгеншарттарда  окуу  жылы башталганга чейин кечиктирилгис чараларды көрүүнүталап кылынат.      Орто мектептердеги артыкчылыктар      Мектеп-гимназиялар жана мектеп-лицейлер төмөнкүдөй артыкчылыктаргаээ  жалпы билим берүүчү мектептердеги 30 жана андан ашык адамдын ордунакласстардын кыйла төмөн нормативдик толук болушуна (биринчи баскычта 25адам,  экинчи жана үчүнчү баскычта 15-20 адам, чет тил сабагында класс-тар 20 адамдан ашык болсо үчкө бөлүнөт, ал 7-10 адамды түзөт).     2005-2006-окуу жылында  республикада 69 гимназия,  34 лицей жана 7комплекс иштеген.  Андагы окуучулардын саны 85769 адамды  же  мектептикбилим  берүү  системасындагы  окуучулардын  жалпы санынын 7,8%ин түзөт.Мында алар мамлекеттик бюджеттин каражаттарынан финансылык ресурстардын11,6%ин пайдаланышкан.     Андан сырткары жалпы билим берүүчү мектептерде коммерциялык класс-тар активдүү түзүлүүдө, аларда окутууга ата-энелер акы төлөшөт. Коммер-циялык класстардын окуучуларынын артыкчылыктары (класстардагы балдардынкыйла аз санда болушу, окутуунун биринчи сменасы, кыйла квалификациялуумугалимдер) көп учурда мектептин калган окуучулары үчүн  билим  берүүгөжетүү укуктарын басмырлоонун эсебинен камсыз кылынат,  бир окуу жайыныналкагында окуучуларды материалдык абалы жана социалдык  статусу  боюнчаайырмалоого шарттар түзүлөт.     Бул көрүнүштүн масштабы жөнүндө Бишкек шаарынын маалыматтары боюн-ча  айтууга  болот.  85 муниципалдык мектептин 21инде окуучулардын саны3737   адам   болгон   контракттык   негиздеги   233   класс   ачылган.2003-2004-окуу  жылында  контракттык  окутууга  ата-энелердин акы төлөөсуммасы 16,4 млн. сомду же орточо алганда 1 окуучуга жылына 4400 сомдонашыкты түзгөн.     Коммерциялык класстарды ачуу өтө эле  жөнөкөйлөтүлгөн.  Бекитилгентартипке ылайык ал мектеп тарабынан демилге кылынат жана билим берүүнүнрегиондук борборунун буйругу менен  ачылат.  Коммерциялык  класстардагыпедагогдордун  кызмат  көрсөтүүлөрү  Кыргыз Республикасынын Монополиягакаршы саясат жана атаандаштыкты боюнча улуттук агенттиги менен макулда-шылган баалардын прейскуранты боюнча төлөнөт. Республикада коммерциялыккласстардын кызмат көрсөтүүсүнө баалардын  калькуляциясынын  бекитилгенбирдиктүү  методикасы жок,  ошондуктан билим берүүгө кызмат көрсөтүүнүнбааларынын прейскуранты ар бир мектепте өз алдынча чечилет.     Республиканын бардык  мектептеринде  бюджеттен  тышкаркы  керектөөвзностору шаарда 160 сом жана айыл жеринде 100 сом  өлчөмүндө  чогулту-лат,  алар мектептин материалдык-техникалык базасын чыњдоого,  инфраст-руктурасынын учурдагы ремонтуна жиберилет.  2005-2006-окуу жылы ал 38,7млн. сомду түзгөн.     Олуттуу сумма жалпы билим берүүчү мектептерди финансылык  колдоогоата-энелерден ыктыярдуу-мажбурлаган демөөрчүлүк взносторду түзөт.     Мектептик билим берүү жаатындагы кызмат  көрсөтүүлөрдү  коммерция-лаштыруунун  өсүшү  республиканын  калкы үчүн орто билим берүүгө бирдейжетүүнү камсыз кылуу проблемаларын татаалдаштырат.     Кедейликтин жогорку дењгээлинин шарттарында түзүлгөн мындай кырда-ал кедей үй-бүлөлөрдүн балдарынын мектепке келишине,  ошондой эле  аларүчүн  артыкчылыктуу мектептердин жеткиликсиздигине тоскоолдук болуп ка-лат.      2.1.2. Башталгыч кесиптик билим берүү      Башталгыч кесиптик билим берүү бюджеттик  каржылоонун  мамлекеттикартыкчылыктарынын бири болуп эсептелет. Республикада азыркы учурда рес-публикалык жана жергиликтүү бюджеттерден каржылануучу 113 кесиптик окуужайы жана лицейлер (мындан ары - КОЖ) иштейт.      7-таблица. 2006-жылы башталгыч кесиптик билим берүү системасынын                тармагы жана каржылоо -----------------------------------------------------------------------|Бюджет                    |КТОЖдордун|Бюджет, |Окуучулардын|1        ||                          |саны      |млн. сом|саны, адам  |окуучуга ||                          |          |        |            |чыгымдар,||                          |          |        |            |сом      ||--------------------------|----------|--------|------------|---------||Бардыгы                   |113       |294,4   |24573       |11980    ||--------------------------|----------|--------|------------|---------||анын ичинде:              |          |        |            |         ||--------------------------|----------|--------|------------|---------||Республикалык бюджет      |74        |214,4   |18345       |11687    ||--------------------------|----------|--------|------------|---------||Жергиликтүү бюджет        |39        | 80,0   |6228        |12845    |-----------------------------------------------------------------------      Башталгыч кесиптик билим берүү системасында 27 мињге жетпеген оку-учу окуганына карабастан анын өндүрүштүк потенциалы болжол менен 80 мињокуучуга  эсептелген.  Бул масштабды үнөмдөөнүн чакан натыйжасында инф-раструктураны (өндүрүштүк жана окуу корпустарын, жатакананы) кармоо бо-юнча чоњ чыгымдарга алып келет.     Инфраструктураны жана кызматкерлерди кармоо  түрүндөгү  абдан  чоњтуруктуу  чыгымдарга  ээ  болуу  менен 500-800 окуучуга базасы бар окуужайлары болгону 50дөн 200 адамга чейин гана кабыл алышат.  Мындай  окуужайлар республикада 30%ке чейин. Калгандары жылына 200дөн 450ге чейинкиокуучуну кабыл алат.  Эл аралык стандарттар боюнча натыйжалуу  деп  500адамдан кем эмес окуучуларды кабыл алган окуу жайлары эсептелет.     Экономикалык реформалардын башталышы менен алар үчүн кадрлар даяр-далуучу  базалык  ишканалардын каражаты катары башталгыч кесиптик билимберүүчү мекемелерин ушундай каржылоонун булагы иш жүзүндө кыскарган.     Иш берүүчүлөр  эмгек  рыногунан даяр кадрларды алууну жана жумушчукадрларын даярдоого каражат коротпоону артык көрүшөт.     Бир тараптан   экономика   маалыматтык  технологияларды  пайдаланабилүүнүн,  коммуникативдик көндүмдөргө ээ болуунун,  иштерди өз алдынчапландоого тандоого, чечимдерди кабыл алууга, өзгөчө керектөөчүгө багыт-талган  экономиканын  жањы  секторлорунда   чечимдерди   кабыл   алуугажөндөмдүү  болгон жогорулатылган талаптарга ылайык келген квалификация-луу жумушчу кадрлардын тартыштыгын сезе баштаган.  Экинчи  жактан  өнөржайда жана айыл чарбасында структуралык өзгөрүүлөргө байланыштуу дарек-телбеген айрым адистиктер боюнча кадрларын даярдоо жана олуттуу ресурс-тарды бөлүү сакталып калган.     Башталгыч кесиптик билим берүү  системасынын  ички  ресурстары  ишжүзүндө түгөнүп бүттү. Өндүрүштүк базасынын моралдык жана табигый эски-риши 80%тен 100%ке чейин өзгөрүп турат,  ошол  эле  учурда  жабдуулардыоњдоого бюджеттик чыгымдар каралбайт.  Жабдуулардын жана инвентарлардынжоктугунан  окуучулар  кесиби  боюнча  практикалык  көндүмдөрдү  алуугамүмкүнчүлүктөрү жок.     Башталгыч кесиптик билим берүү системасына жеке менчик каражаттар-ды тартуу мүмкүнчүлүгү кыйла чектелген, анткени КОЖго негизинен аз кам-сыз болгон үй-бүлөлөрдүн балдары тапшырат.      2.1.3. Орто кесиптик билим берүү      Республиканын орто кесиптик билим берүү мекемелеринде (мындан  ары-  ОКБУ)  13035 студент бюджеттик окутуу формасында окуйт.  1 бюджеттикформада окуган студентке орточо чыгымдар 2005-жылы 10234 сомду  түзгөн,бул ЖОЖдун студентине караганда 1,2 эсе көп жана орто мектептин окуучу-суна караганда дээрлик 5 эсе көп.     Республиканын ОКБУларында бюджеттик каржылоонун көлөмүн аныктоодо,административдик-тейлөөчү жана педагогикалык кызматкерлер боюнча  эмгекакы төлөө фондунда жана окуучулардын санында системалуулук жок.     2005-жылы ОКБУлар боюнча орточо административдик тейлөөчү  кызмат-керлердин  үлүшү  49%ти  түзгөн.  Алардын айрымдары боюнча ал 60%-75%кежеткен.     ОКБУларды кармоо боюнча чыгымдардын натыйжасыздыгы жөнүндө окуучу-лар менен педагогикалык кызматкерлердин санынын катышы дагы  айтып  ту-рат.     Бюджеттик топтордун орточо толукталышы 22 адам, бул түзүлгөн абал-дын  себеби бюджеттик студенттердин санын кыскартууда ОКБУларды бюджет-тик каржылоого жасалма колдоо көрсөтүү болушу мүмкүн.      8-таблица: 1999-2005-жылдар мезгили үчүн Кыргыз Республикасынын                Билим берүү, илим жана жаштар саясаты министрлигинин                ОКБУларынын педагогикалык курамынын жана бюджеттик                формада окуган студенттеринин санынын динамикасы -----------------------------------------------------------------------|Жылдар   |Педагоги-  |Админист-|Администра-|Бюджеттик  |Педагогикалык||         |калык      |ративдик-|тивдик-баш-|студенттер-|курам жана   ||         |курамдын   |башкаруу |каруу      |дин        |студенттердин||         |саны,      |курамдын |курамдын   |жылдык     |катышы       ||         |бюджеттик  |жана     |жана       |орточо     |             ||         |ставка,    |админист-|администра-|саны, адам |             ||         |бирдик     |ративдик-|тивдик-    |           |             ||         |менен      |чарбалык |чарбалык   |           |             ||         |           |бөлүктүн |бөлүктүн   |           |             ||         |           |саны     |педагогика-|           |             ||         |           |         |лык курамга|           |             ||         |           |         |карата     |           |             ||         |           |         |катышы     |           |             ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||1999     |813        |1093     |1,34       |5167       |6,4          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2000     |825        |1220     |1,48       |4307       |5,2          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2001     |885        |1079     |1,22       |4661       |5,3          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2002     |703        |1089     |1,55       |4169       |5,9          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2003     |671        |886      |1,32       |3806       |5,7          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2004     |953        |1125     |1,18       |4917       |4,4          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2005     |718        |1267     |1,76       |4590       |6,5          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2005-ж.  |88         |116      |           |89         |             ||1999-ж.  |           |         |           |           |             ||карата   |           |         |           |           |             ||менен    |           |         |           |           |             |-----------------------------------------------------------------------      2.1.4. Жогорку окуу жайлары      2005-жылы республиканын  жогорку окуу жайларында 27130 окуучу оку-ган.  ЖОЖдордун орточо бюджеттик чыгымдары 2006-жылга бекитилген бюджетбоюнча  1  бюджеттик студентке эсептегенде 8530 мињ сомду 20 мињден 3,6мињ сомго чейинки өзгөрүштөр менен түзгөн.     Бул жогорку билим берүү системасында бюджеттик каржылоонун көлөмүнаныктоодо жана бюджеттик билим  берүүчү  гранттарды  бөлүүдө  бирдиктүүтартиптин жок экендиги жөнүндө жыйынтык чыгарууга мүмкүндүк берет.     Системанын чыгымдары натыйжалуу эмес жана сарптоолор көп жумшалат.Окуучулардын  саны  боюнча  ЖОЖдордун өлчөмүнө көз карандысыз эле адми-нистративдик башкаруу жана  тейлөөчү  персоналдын  үлүшү  жалпы  сандын40%-45%  жогорку  орточо  маанисине ээ.  Өзгөрүү 19%тен 55%ке чейинкинитүзөт.     1 педагогикалык  ставкага  студенттердин санынын эњ аз нормативдиккатышы 11:1 болгондо,  республикада ал орточо 7,5:1ди түзөт, ал эми ай-рым  ЖОЖдор  боюнча  андан  да  төмөн.  Салыштыруу үчүн АКШда жана ОЭСРөлкөлөрүндө 1 педагогикалык ставкага 14 студенттен ашык туура  келээринбелгилөөгө болот.     Мындай өтө эле төмөнкү катыштын себеби бюджеттик студенттердин са-нын кыскартууда бюджеттик педагогикалык ставкалардын санын сактоо, бюд-жеттик каржылоонун эсебинен коммерциялык топтордун  окутуучуларын  кар-моо,  топтордун санынын аз болушу, базалык билим берүү программаларынынсааттарынын өтө көптүгү болушу мүмкүн.      9-таблица: 1997-2005-жылдар мезгили үчүн Кыргыз Республикасынын                Билим берүү, илим жана жаштар саясаты министрлигинин                мамлекеттик ЖОЖдорунун окутуучу персоналы менен                студенттеринин санынын динамикасы -----------------------------------------------------------------------|Жылдар   |Педагоги-  |Админист-|Администра-|Бюджеттик  |Педагогикалык||         |калык      |ративдик-|тивдик-баш-|студенттер-|курам жана   ||         |курамдын   |башкаруу |каруу      |дин        |студенттердин||         |саны,      |курамдын |курамдын   |жылдык     |катышы       ||         |бюджеттик  |жана     |жана       |орточо     |             ||         |ставка,    |админист-|администра-|саны, адам |             ||         |бирдик     |ративдик-|тивдик-    |           |             ||         |менен      |чарбалык |чарбалык   |           |             ||         |           |бөлүктүн |бөлүктүн   |           |             ||         |           |саны     |педагогика-|           |             ||         |           |         |лык курамга|           |             ||         |           |         |карата     |           |             ||         |           |         |катышы     |           |             ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||1997     |3817       |5400     |1,42       |24719      |6,5          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2000     |2973       |5193     |1,75       |24270      |8,2          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2002     |3 012      |4482     |1,49       |22926      |7,6          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2003     |3049       |4897     |1,61       |21 544     |7,1          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2004     |2425       |4177     |1,72       |21582      |8,9          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2005     |2759       |4413     |1,60       |20809      |7,5          ||---------|-----------|---------|-----------|-----------|-------------||2005-ж.  |73         |82       |           |84         |             ||1997-ж.  |           |         |           |           |             ||карата   |           |         |           |           |             ||% менен  |           |         |           |           |             |-----------------------------------------------------------------------         Кыргыз Республикасынын  Билим берүү,  илим жана жаштар саясаты ми-нистрлиги алардын санын жылына 1  бюджеттик  формада  окуган  студенттикармоонун   өздүк  наркы  боюнча  ар  бир  грантты  төлөөнүн  бюджеттикмүмкүнчүлүгүнө карата объективдүү эсептөөлөрдүн негизинде эмес,  саясийдаректүүлүккө  ылайык  аныктайт.  2006-2008-жылдарга  чыгымдардын  ортомөөнөттүү матрицасы тарабынан каралган бюджеттик билим  берүүчү  грант-тардын  санын көбөйтүүнүн мамлекеттик саясаты бюджетти каржылоону адек-ваттуу көбөйтпөй туруп,  натыйжасыз болот жана жарандардын билим  берүүкызматтарына бирдей жетүү укугун бузат.     Бюджеттик окуу формасындагы студенттер  үчүн  стипендиялык  фонддуаныктоонун  ачык-айкындыгы  жана системасы жок.  Кыргыз РеспубликасынынБилим берүү,  илим жана жаштар саясаты министрлигинин маалыматы  боюнчабюджеттин эсептөөлөрү бюджеттик студенттердин жалпы санынын жана алардыстипендия менен камсыз кылуу процентинин негизинде түзүлөт.     Стипендия менен  бюджеттик  окуу  формасындагы студенттерди камсызкылуу проценти 40тан 90 процентке чейин өзгөрөт.     Андан сырткары ЖОЖдордо контракттык окуу формасындагы студенттергебилим берүү үчүн төлөмдөрдү  аныктоодо  нормативдүү  түрдө  бекемделгентартип жок.      2.2. Бюджеттик ыйгарым укуктар      Республиканын региондору    боюнча    билим    берүүнү    каржылооөлчөмдөрүндөгү олуттуу айырмачылыктар көп дењгээлдүү бюджеттик система,ошондой  эле  жергиликтүү  дењгээлде  социалдык программаларды колдоогореспубликалык  бюджеттен  категориялык  гранттарды  бөлүштүрүүдө   ади-леттүүлүктүн  жана  ачык-айкындуулуктун жоктугу менен шартталган.  Аныннатыйжасында билим берүү системасында бирдиктүү жалпы мамлекеттик  сек-тордук  стратегияны  жүргүзүү,  каржылоонун артыкчылыктарын ишке ашыруужана бюджеттик каражаттарды программалык бөлүштүрүү,  бир тарабынан би-лим берүүнүн дењгээли жана экинчи тарабынан облустар ортосундагы алардыбөлүштүрүүнү баланстоонун ортосунда ресурстардын агымын жөнгө салуу та-таалдашат.     Республикалык жана жергиликтүү бюджеттерди түзүүнүн жана  аткаруу-нун  негиздери  "Кыргыз Республикасында бюджеттик укуктун негизги прин-циптери жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы менен аныкталган.     Азыркы учурда Кыргызстанда билим берүү секторун,  көбүнчө орто би-лим берүүнү каржылоодо бюджеттик  ыйгарым  укуктарды  децентралдаштыруусаясаты  жүргүзүлүүдө.  Иш  жүзүндө  мындай  көз  караш  төмөнкүдөй экитүшүнүктүн:  финансылык ресурстарды түзүү жана аларды пайдалануу  айка-лышкандыгынын   натыйжасында  келип  чыгат.  Кыргызстандын  орто  билимберүүсүнүн финансылык ресурстарын түзүү борбордоштурулган,  анткени аныкармоого каражаттардын 65%и борбордук дењгээлде жалпы улуттук бюджеттинкиреше бөлүгүнөн түзүлөт.  Жалпы орто билим берүү системасын каржылоогомамлекеттик  чыгымдардын жалпы суммасынын 35%и гана жергиликтүү бюджет-тин кирешелерин түзөт.  Айрым облустар боюнча алар билим берүүнү каржы-лоонун 4%-7%инен бир аз гана ашыкты түзөт.     Борбордук дењгээлде түзүлгөн бюджеттик каражаттар социалдык  прог-раммаларды,  анын ичинде билим берүүдөгү программаларды колдоого мамле-кеттик бийликтин жергиликтүү органдары тарабынан берилүүчү трансферттерформасындагы  (категориялык  жана  тењдөөчү гранттар) бюджеттик финансыдисбаланс проблемаларын чечүү үчүн  мамлекеттик  бийликтин  жергиликтүүоргандарына жиберилет.      10-таблица: 2006-жылга бекитилген бюджет боюнча каржылоо                 булактарына карата билим берүүгө жергиликтүү бюджеттин                 чыгымдарынын структурасы (млн. сом) -----------------------------------------------------------------------|Облустар               |Бардыгы|             анын ичинде:            ||                       |       |-------------------------------------||                       |       |Категориялык|ЖБнын   |атайын|ЖБ      ||                       |       |грант       |өздүк   |кара- |жалпы   ||                       |       |            |каражаты|жаттар|көлөмдүн||                       |       |            |        |      |%инен   ||-----------------------|-------|------------|--------|------|--------||Чүй обл.               | 535,4 |  332,2     | 203,2  | 28,1 | 38,0   ||-----------------------|-------|------------|--------|------|--------||Ысыккөл обл.           | 278,6 |  205,9     |  72,7  |  6,5 | 26,1   ||-----------------------|-------|------------|--------|------|--------||Нарын обл.             | 220,7 |  211,1     |   9,6  |  2,9 |  4,3   ||-----------------------|-------|------------|--------|------|--------||Талас обл.             | 146,2 |  122,4     |  23,8  |  6,9 | 16,3   ||-----------------------|-------|------------|--------|------|--------||Ош обл.                | 610,8 |  509,8     | 101,0  |  4,9 | 16,5   ||-----------------------|-------|------------|--------|------|--------||Жалалабат обл.         | 546,7 |  462,0     |  84,7  | 38,7 | 15,5   ||-----------------------|-------|------------|--------|------|--------||Баткен обл.            | 236,4 |  219,8     |  16,6  | 11,1 |  7,0   ||-----------------------|-------|------------|--------|------|--------||Ош ш.                  | 166,5 |   91,3     |  75,2  |  8,5 | 45,0   ||-----------------------|-------|------------|--------|------|--------||Бишкек ш.              | 574,1 |      0     | 574,1  |121,6 |100,0   ||-----------------------|-------|------------|--------|------|--------||БАРДЫГЫ                |3315,5 | 2154,6     |1160,9  |229,2 | 35,0   |-----------------------------------------------------------------------      Жергиликтүү бюджеттин категориялык грантын жана өздүк каражаттарынкамтуучу  бюджеттик каражаттардын жалпы суммасын билим берүү мекемелерибоюнча бөлүштүрүү укугу мамлекеттик башкаруунун төрт  дењгээлине  (рес-публикалык,  облустук,  райондук  (шаардык)  жана айылдык (айыл өкмөтү)бюджеттер) жүктөлгөн.     Мисалы, Кыргыз Республикасынын Билим берүү,  илим жана жаштар сая-саты министрлиги жогорку, атайын орто, мектептен тышкаркы билим берүүгөжана майып балдар, музыка, живопись, хореография, спорт ж.б. жаатындагыөзгөчө шыктуу балдар үчүн республикалык  баш  ийүүдөгү  адистештирилгенмектеп-интернаттарга  бөлүнүүчү  бюджеттик билим берүүнүн анча чоњ эмесүлүшүнө карата финансылык контроль жүргүзөт.     Категориялык грантты  кошкондо  жергиликтүү  бюджеттин каражаттарыбоюнча тармакты каржылоо көлөмдөрү жана аларды билим  берүү  мекемелерибоюнча  бөлүштүрүү  жергиликтүү органдардын прерогативасы болуп эсепте-лет.     Билим берүүнү  каржылоонун  бюджеттик ыйгарым төмөнкүдөй укуктарынчектөө:     - республикалык  бюджеттин каражаттарынын эсебинен көбүнчө жогоркуокуу жайлары кармалат;     - облустук  бюджеттин каражаттарынын эсебинен облустук билим берүүмекемелери кармалат,  көбүнчө баштапкы кесиптик жана атайын  орто  окуужайлары, мектеп-интернаттар;     - жергиликтүү бюджеттин эсебинен (райондун,  шаардын) жалпы  билимберүүчү мектептер, гимназиялар, лицейлер, комплекстер кармалат;     - айыл өкмөтүнүн бюджетинин эсебинен азыркы учурда анча  чоњ  эмесбашталгыч жана толук эмес орто мектептер кармалат.     Бюджеттик ыйгарым укуктардын түзүлгөн  чектөөлөрүнүн  натыйжасындабилим  берүү  системасында каржылоонун бирдиктүү жалпы мамлекеттик сек-тордук стратегиясын жүргүзүү жана бюджеттик  каражаттарды  программалыкбөлүштүрүү татаалдашат.     Аталган шарттарда бюджеттик саясат иш жүзүндө кызматкерлерди  кар-моого туруктуу чыгымдарды каржылоону камсыз кылууга гана кетет.     2006-жылга бекитилген бюджеттин  шарттары  боюнча  билим  берүүнүнжалпы  чыгымдарында  кызматкерлерди  кармоого  бюджеттин  85%тен  ашыгыбөлүнөт,  окуу процесси иш жүзүндө бюджеттик  каражаттар  менен  камсызболгон  эмес.  Салыштыруу  үчүн 1995-жылы бюджеттик каражаттардын жалпыкөлөмүнүн 54 проценти бөлүнгөнүн айтсак болот.     Бул учурда  2005-жылы  билим  берүүдөгү эмгек акынын орточо өлчөмү1621 сомду же  1990-жылдагы  75%тин  ордуна  республика  боюнча  орточокөрсөткүчтүн 62%ин түзгөн.     Мындай түзүлгөн  абалдын  себеби  бюджеттик  каржылоонун  жетишсизкөлөмү  дагы,  ошондой  эле  билим  берүү мекемелеринин натыйжалуу эмесштаттык структурасы,  педагогикалык персоналга жеткиликсиз жүктөм  дагыболушу мүмкүн.     Республикалык бюджеттен категориялык грант аркылуу  билим  берүүгө"Мугалимдин  статусу  жөнүндө"  Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайыкмектеп кызматкерлерин кармоого чыгымдарга болгон муктаждык толук каржы-ланат.  Коммуналдык жана башка кызмат көрсөтүүлөрдүн бир аз бөлүгү ганарегиондордун жергиликтүү бюджеттеринин өздүк каражаттары  менен  камсызкылынат.      2.3. Билим берүүгө чыгымдар боюнча бюджетти түзүүнүн көрсөткүчтөрү      Чыгымдар боюнча бюджетти түзүү бекитилген тармактык көрсөткүчтөргөнегизделет.  Көрсөткүчтөр  ар  бир класс үчүн окуу планына ылайык зарылболгон мугалимдердин  санын,  административдик-башкаруу,  көмөкчү  жанатейлөөчү  персоналдардын  санын,  инфраструктураны  кармоого чыгымдардыбелгилейт.     Класстарды бириктирүүгө   же   айрым   мугалимдер   үчүн  жүктөмдүкөбөйтүүгө байланыштуу мектептердин уюштуруу структурасын оптималдашты-руу  шарттарында  билим берүүгө бюджетти түзүү,  коммуналдык чыгымдардыкыскартуу үчүн көрсөткүчтөрдүн колдонулуудагы  тартиби  жана  системасыкийинки жылга бюджеттик каржылоонун көлөмүн сактоого мүмкүндүк бербейт.     Бюджеттик каражаттарды реинвестициялоонун мүмкүн болгон  механизмиучурдагы  жылга  гана  чыгымдарды оптималдаштырууга үнөмдөлгөн суммаларбоюнча колдонулат. Бюджетти түзүүчү системаны өзгөртпөстөн кийинки жыл-га бюджетти түзүүдө кайрадан эле персоналдардын штаттык санынын,  класскомплекттеринин санынын жана башкалардын тармактык көрсөткүчтөрү пайда-ланылат.     Билим берүүнү каржылоонун салттуу системасы "билим берүүнүн натый-жасын эмес,  анын процессин колдойт", мында айрым мектептерди каржылоо-нун дењгээли көбүнчө экономикалык анализге негизделген рационалдуу тан-доону эмес,  мурда кабыл алынган сарптоолордун категориясын жана чыгым-дардын дењгээлин чагылдырат.     Ресурстарды статьялар  боюнча бөлүштүрүү бөлүнгөн каражаттарды са-рамжалдуу пайдаланууда билим берүү мекемелеринин жетекчилерин кызыктыр-байт. Айтылган себептер боюнча эмгек акынын өтө эле төмөнкү өлчөмү жанакоммуналдык кызмат көрсөтүүлөр үчүн чыгымдардын өсүп бара жаткан өлчөмүсакталат. Азыркы учурда каражаттардын 95,3%и персоналдарды жана тармак-ты кармоого, ал эми 4,7%и гана окуу процессине жумшалат.     Жалпы сарптоолорду  азайтуу үчүн стимулдардын жоктугу экономикалыкнатыйжалуулукка аларды системалуу талдоого мүмкүнчүлүк бербестен,  оту-зунчу жылдары эле кабыл алынган өлчөмдөрдө билим берүүнүн түрдүү дењгэ-элдери үчүн бюджеттик пландоонун нормативдерин сактайт.     Окуу жайларынын  аянттарынын  колдонулуудагы нормативдери көптөгөнжайлардын толук кубаттуулукта пайдаланылбай турушуна алып келди, мисалымектептин  чоњ  вестибюлдары же өтө эле адистешкен лабораториялары жанаөндүрүштүк устаканалар.     Айрым региондордо  базалык  жана  орто билим берүү мекемелеринде 1окуучуга эњ эле аз дегенде чет өлкөдөгүгө караганда эки эсе көп ресурс-тар  чыгымдалат.  Энергияны үнөмдөөчү талаптарды эске албастан курулганмектептер  Экономикалык  кызматташтык  жана   өнүктүрүү   уюму   (ЭКӨУ)өлкөлөрүндөгү  заманбап  мектептерге  караганда  энергияны  эки-үч  эсекөбүрөөк чыгымдайт.  Кыргызстанда 1 окуучуга  эсептелген  жайдын  аянты3төн  84  квадрат  метрге  чейин өзгөрөт,  бул чет өлкөдөгү ушуга окшошкөрсөткүчтөр көп эсе ашык (ОЭСР өлкөлөрүндө ал бир  окуучуга  орточо  6квадрат метрди түзөт).     Эгерде коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө  керектөөлөрдү  кыйла  такчагылдыруучу  катары  1 окуучуга эсептегенде имараттардын кубатурасынынкөрсөткүчтөрүнө таянсак, ал республика боюнча орточо 17,6 м. куб түзөт,анын ичинде региондор боюнча:      Сүрөт.      Анын үстүнө айыл мектептеринде окуучулардын мектептен кетип жатканжана чоњ аянттуу имараттардын сакталып турган  шарттарында  1  окуучугашаардагы мектептерге караганда 30%ке көбүрөөк аянттуура келет.     Мектептердин коммуналдык  чыгымдарына  эњ  чоњ  салыштырма  салмакэлектр  энергиясына  төлөөгө чыгымдар (46,0%) жана жылуулук энергиясынатөлөөгө чыгымдар (46%) ээлейт.     Региондор боюнча коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө чыгымдар жылытуусистемасына,  жылуулук энергиясы менен көмүргө тарифтерге,  ошондой элемектеп имаратынын долбоордук кубаттуулугуна шартталган.      11-таблица: 2005-жылы 1 окуучуга эсептегенде коммуналдык кызмат                 көрсөтүүлөрдү төлөөгө иш жүзүндөгү чыгымдар (сом) -----------------------------------------------------------------------|Региондор  |Комкызмат    |Окуучулардын |Имараттардын|Орточо          ||           |көрсөтүүлөргө|саны, адам   |кубатурасы, |чыгымы, сом     ||           |чыгымдар,    |             |мињ м. куб  |----------------||           |млн.сом      |             |            |1       |1 м    ||           |             |             |            |окуучуга|кубга  ||-----------|-------------|-------------|------------|--------|-------||Чүй обл.   | 86,8        | 148,9       | 3916,4     |582,9   |22,2   ||-----------|-------------|-------------|------------|--------|-------||Ысыккөл    |131,8        |  95,7       | 1948,2     |332,3   |16,3   ||обл.       |             |             |            |        |       ||-----------|-------------|-------------|------------|--------|-------||Нарын      | 18,4        |  65,1       | 1180,6     |282,6   |15,5   ||обл.       |             |             |            |        |       ||-----------|-------------|-------------|------------|--------|-------||Талас обл. | 23,4        |  48,5       |  807,2     |482,5   |29,0   ||-----------|-------------|-------------|------------|--------|-------||Ош обл.    | 41,5        | 248,5       | 3212,4     |167,0   |12,9   ||-----------|-------------|-------------|------------|--------|-------||Жалалабат  | 43,3        | 233,6       | 4701,1     |185,4   | 9,2   ||обл.       |             |             |            |        |       ||-----------|-------------|-------------|------------|--------|-------||Баткен     | 22,4        |  99,8       | 1539,2     |224,4   |14,5   ||обл.       |             |             |            |        |       ||-----------|-------------|-------------|------------|--------|-------||Ош ш.      | 16,4        |  54,7       |  607,3     |299,8   |27,1   ||-----------|-------------|-------------|------------|--------|-------||Бишкек ш.  | 50,3        |  99,0       | 1340,4     |508,1   |37,6   ||-----------|-------------|-------------|------------|--------|-------||БАРДЫГЫ    |334,3        |1094,0       |19252,7     |305,6   |17,4   |-----------------------------------------------------------------------      Талдоо жүргүзүү көрсөткөндөй билим берүү системасында персоналдар-ды жана инфраструктураны кармоого олуттуу ресурстарды бөлүү каржыланба-ган операциялык чыгымдарды,  ошондой эле педагогдорду финансылык колдоозарылдыгын үй-бүлөлөрдүн бюджетине жүктөөгө алып келет.     Каржылоонун жеткиликсиз көлөмүнүн жана эмгек акынын  аз  өлчөмүнүнфонунда  билим берүү секторунда калкка кызмат көрсөтүүлөргө карата мам-лекеттик милдеттенмелердин дењгээлин  так  аныктоонун  жоктугу  калктынформалдуу эмес төлөмдөрүнүн контролдонбоочу өлчөмдөрүнө алып келди.     2004-жыл үчүн үй чарбаларынын чыгымдарын бюджеттик текшерүүнүн ма-алыматтары боюнча билим берүү системасында үй-бүлөлөрдүн жалпы чыгымда-ры 1571,4 млн. сомду, анын ичинде мектепке чейинки билим берүү система-сында 109,4 млн.  сомду,  орто билим берүүдө 770,3 млн. сомду, орто ке-сиптик жана жогорку билим берүүдө 691,3 млн. сомду түздү.     Орто билим  берүү  системасында үй чарбаларынын чыгымдарынын жалпысуммасынан жалпы орто билим берүү  үчүн  акы  төлөө  117,5  млн.  сомду(15%), окуу китептерин ижаралоо жана сатып алуу 148,7 млн. сомду (19%),репетиторлорго төлөөгө 35,6 млн.  сомду (5%),  мектептерди  ремонттоого255,5 млн. сомду (33%), расмий эмес жана башка чыгымдар 213,0 млн. сом-ду (28%) түздү.     1 окуучуга  эсептегенде  жылына  орточо  чыгымдар 610 сомду түзөт,анын ичинде шаарда 1282 сомду,  айыл жеринде 445 сомду же шаарга  кара-ганда дээрлик үч эсе аз.      12-таблица: 1 окуучуга эсептегенде жалпы орто билим берүү                 системасында калктын орточо чыгымдарынын структурасы                 (сом) -----------------------------------------------------------------------|                                                   |Бардыгы|шаар|айыл||---------------------------------------------------|-------|----|----||Окутуу үчүн төлөө                                  |107    |260 |41  ||---------------------------------------------------|-------|----|----||Окуу китептери                                     |136    |451 |126 ||---------------------------------------------------|-------|----|----||Репетиторлор                                       |33     |98  |4   ||---------------------------------------------------|-------|----|----||Ремонт                                             |234    |296 |207 ||---------------------------------------------------|-------|----|----||Расмий эмес жана башка чыгымдар                    |100    |177 |67  ||---------------------------------------------------|-------|----|----||Бардыгы                                            |610    |1282|445 |-----------------------------------------------------------------------      Шаар жеринде  үй-бүлөнүн чыгымдары көбүнчө окутуу,  репетиторчулукжана окуу китептерин сатып алуу үчүн төлөөгө (63%) жумшалат,  айыл  же-ринде болсо окуу чыгымдары 38%ти гана, ал эми капиталдык ремонт шаарда-гы 23%ке караганда 47%ти түзөт.      13-таблица: Республиканын региондору боюнча 1 окуучуга эсептегенде                 орто билим берүү кызматтарына төлөөгө үй чарбаларынын                 чыгымдары (сом) -----------------------------------------------------------------------|Региондор                                   |1 окуучуга чыгымдар, сом||                                            |------------------------||                                            |Бардыгы |Шаар   |Айыл   ||--------------------------------------------|--------|-------|-------||Ысыккөл обл.                                |313     |670    |248    ||--------------------------------------------|--------|-------|-------||Жалалабат обл.                              |475     |646    |378    ||--------------------------------------------|--------|-------|-------||Нарын обл.                                  |546     |1444   |513    ||--------------------------------------------|--------|-------|-------||Баткен обл.                                 |449     |890    |397    ||--------------------------------------------|--------|-------|-------||Ош обл.                                     |519     |1138   |467    ||--------------------------------------------|--------|-------|-------||Талас обл.                                  |369     |570    |269    ||--------------------------------------------|--------|-------|-------||Чүй обл.                                    |716     |1590   |685    ||--------------------------------------------|--------|-------|-------||Бишкек ш.                                   |1942    |1942   |0      ||--------------------------------------------|--------|-------|-------||Бардыгы                                     |610     |1282   |445    |-----------------------------------------------------------------------      Мында Казыначылык системасы боюнча расмий 1093,6 млн.  сом  атайынкаражаттар  (70%) гана,  анын ичинде орто билим берүүгө 131,2 млн.  сом(17%) жүргүзүлгөн. Дээрлик 639 млн. сом (770.3-131,2) ата-энелик взнос-тор  расмий  түрдө  эсепке  алынбайт жана Казыначылык системасы аркылууөтпөйт.     Жогоруда айтылгандарга  таянып,  билим берүү проблемалары каржылоокөлөмдөрүн кыскартуудан гана эмес,  финансылык ресурстарды, билим берүүкызматтарын  көрсөтүү  процесстерин  жана алардын төлөөлөрүн натыйжасызбашкаруудан дагы турат деп жыйынтык чыгарууга болот.     Аталган себептер боюнча Билим берүүнү каржылоо системасын реформа-лоо стратегиясы уюштуруу структурасы,  башкаруу  механизми,  эмгек  иш-мердүүлүгүн мотивациялоо системасы, анын натыйжалуулугун баалоонун нор-мативдери жана көрсөткүчтөрү менен байланышкан проблемалардын  бүтүндөйкомплексин бир мезгилде чечүүнү карайт.                       III. Билим берүүнү каржылоо                              стратегиясы      Билим берүүнү каржылоо  стратегиясы  анын  аналитикалык  бөлүгүндөбелгиленген проблемаларды системалуу чечүүгө таянат.     Билим берүүдө агымдардын негизги  бөлүгү  1  окуучуга  эсептегендебюджеттик каржылоону персоналдаштырууга жана ата-энелердин кошо катышу-усуна негизделет.     Билим берүүдөгү  рынок  суроо-талап жагынан эле эмес,  сунуш кылуужагынан да калыптанууга тийиш.     3.1. Республиканын региондору боюнча калктын билим алууга          жеткиликтүгү тењ эместигин жоюу      Республиканын калкы үчүн билим алууга бирдей жеткиликтүүлүгүн кам-сыздоонун  негизги  шарттарынын бири тармакты 1 окуучуга карата акыйкатжана бирдей бюджеттик каржылоо болуп эсептелет.     Бюджетти түзүүдө тармактык нормативдерден баш тартылган шартта би-лим берүүдө 1 окуучуга (тарбиялануучуга),  студентке карата сарптоолор-дун  гарантияланган минимумун аныктоочу жана бардык жарандар үчүн билимберүү кызматтарынын тийиштүү базалык негизин  алууда  бирдей  укуктардыкамсыздоочу нормативдер фондду түзүүчү көрсөткүчтөр болуп калат.     Мындай нормативдердин мааниси  ар  кайсы  региондордун  тургундарыүчүн бирдей.  Объективдүү факторлор менен шартталган айырмалар гана бо-лушу мүмкүн, андай шарттарга төмөнкүлөр кирет:     - окутуу шарттары,  бул окутуунун күндүзгү, кечки же сырткы форма-ларына байланыштуу;     - иштөө шарттары, бул айыл, тоолуу жана алыскы жерлердеги, ошондойэле чакан шаарлардагы ыњгайсыз климаттык-жаратылыштык жана  инфраструк-туралык шарттарга байланыштуу.  Алар жылытуу сезонунун узактыгына,  то-варларды жеткирүүдөгү кыйынчылыктарга,  ошондой эле мектептердин  толуккомплектиленбегенине  байланыштуу  кошумча чыгымдардан улам кымбатыраакболот,  мындай учурдагы  кошумча  сарптоолор  окуткандардын  аз  санынабөлүштүрүлөт.     Орто билим берүүдөгү мамлекеттик гарантиялар тармагында каржылоонутењдештирүү саясатын ишке ашыруу орто билим берүүнү бюджеттик каржылоо-нун минимум стандарттарын пайдаланууга негизделет.     Билим берүү  секторунда  минималдуу  стандарт  деп  негизги  билимберүүчү программалардын мазмунунун минимумун,  окугандарга күч келүүнүнэњ  жогорку чегин,  администрациялык-башкаруучу персоналдын нормативдикүлүшүн,  мугалимдердин квалификациясын жогорулатууга, минималдуу окутуучыгымдарын,  аз  камсыз окуучулар үчүн мектептик окуу китептердин комп-лектисин жањыртууга чыгымдарды аныктоочу нормалардын  жана  эрежелердинжыйындысы катары билим берүү стандартын каржылоо түшүнүлөт.     Жалпы билим  берүүчү  мекемелерди  бюджеттик  каржылоонун  минимумстандарттары коммуналдык кызматтарга чыгымдарды эсепке албастан 1 окуу-чуга карата эсепте аныкталды.     Жалпы билим  берүүчү  мекемелерди  бюджеттик  каржылоонун  минимумстандарттары шаардык жана айылдык шартта иштөөнүн шартында окутуу  теп-кичтери боюнча дифференцияланат.  Айыл жери үчүн алар класстардын шаар-дагыдай 30 эмес,  азыраак - 25 окуучу менен  нормативдик  толтурулушун,ошондой эле эмгек акыны шаардагыдай мугалимдердин 12 эмес,  11-тарифтикразряды боюнча төлөөнү караштырат (былтыр иш жүзүндө ушундай болду).     Жалпы орто  билим берүүнү 2006-жылдын шартында бюджеттик каржылоо-нун минимум стандарттарынын структурасы төмөнкүдөй чыгымдардан турат: -----------------------------------------------------------------------|Бардыгы, сом:                                                   |2436||----------------------------------------------------------------|----||Персоналга эмгек акы төлөө                                      |1583||----------------------------------------------------------------|----||Окутуунун 1-тепкичиндеги балдарды тамактандыруу                 |469 ||----------------------------------------------------------------|----||Интернаттарда балдарды тамактандыруу                            |24  ||----------------------------------------------------------------|----||Башка окутуу чыгымдары                                          |74  ||----------------------------------------------------------------|----||Мугалимдердин квалификациясын жогорулатуу                       |73  ||----------------------------------------------------------------|----||Окуу китептерди сатып алуу                                      |126 ||----------------------------------------------------------------|----||Имараттарды учурдагы оњдоо                                      |88  |-----------------------------------------------------------------------      Коммуналдык кызматтарды  төлөөгө  1  окуучуга  карата  эсепте   ишжүзүндөгү  чыгымдарды  (305 сом) эсепке алганда орто билим берүүнү бюд-жеттик каржылоонун толук минимум стандарты 2742 сомду түзөт.     Жалпы орто билим берүүнү каржылоону республиканын региондору боюн-ча тењдештирүү саясатын  жүргүзүү  үчүн  Кыргыз  Республикасынын  Билимберүү, илим жана жаштар саясаты министрлиги Кыргыз Республикасынын Эко-номика жана каржы министрлиги менен бирдикте жыл сайын бюджеттик каржы-лоонун минимум стандарттарынын шкаласы иштелип чыгат жана анын негизин-де облустар, Бишкек жана Ош шаарлары боюнча орто билим берүүнү каржыло-онун керектөөлөрүн эсептеп чыгышат.     Билим берүүнү бюджеттик каржылоонун жана региондорду минимум стан-дарт  боюнча керектөөнүн 64%инен 85%ине чейин камсыздоонун базалык шар-тында тењештирүү аны жабуунун бирдиктүү региондук нормативи аркылуу иш-ке  ашырылат.  Бюджеттин чектелүүлүгүнөн улам тењештирүүнү адегенде об-лустун, анан республиканын масштабында жүргүзсө болот.     Билим берүүнү  жергиликтүү  бюджеттин  каражатынан каржылоо боюнчабюджеттик ыйгарым укуктар чектелген шартта республикалык бюджеттен  ка-тегориялык  жана  тењештирүүчү  гранттар системасы тењештирүүнүн аспабыболуп калат.  Категориялык гранттарды эсептөө формуласы билим  берүүнүнминимум стандарт боюнча керектөөлөрүн жергиликтүү бюджеттин өздүк кара-жаттарынын жана категориялык гранттын эсебинен жабууга тийиш.     Айылдык мектепти артыкчылыктуу колдоо саясатын жүргүзүү үчүн мини-мум стандартка карата керектөөнүн жогорулатуучу айылдык коэффициентининмеханизмин пайдалануу сунушталат.  Коэффициент республиканын региондорубоюнча билим берүү мекемесинин райондук жана облустук борбордон алысты-гына жараша дифференцияланган.      3.2. Акысыз жана жењилдиктүү билим берүүнүн бюджеттик каржылоо           менен камсыздалган мамлекеттик гарантиялары      Республиканын региондору  боюнча орто билим берүүнү бюджеттик кар-жылоонун көлөмдөрүн аныктагандан кийин акысыз  жана  жењилдиктүү  билимберүүнүн мамлекеттик гарантияларын, алуучулар чөйрөсүн, көлөмдөрүн жанааларды берүүнүн шарттарын мыйзам  менен  бекемдөө,  республикада  билимберүү кызматтарынын акылуулугун жана акысыздыгын чектеп бөлүштүрүп, би-лим берүүгө каражаттардын тартууну тартипке салуу керек.     Бардык тепкичтердеги  билим  берүү кызматтарына акы төлөөдө тактыкжана айкындык үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Кыргыз Республикасындакалкка  билим берүүнүн мамлекеттик гарантиялар программасын (мындан ары- Мамлекеттик гарантиялар программасы) жыл сайын бекитет.     Мамлекеттик гарантиялар программасынын структурасы билимдин дењгэ-элдери боюнча жалпы ортодон баштап андан ары башталгыч  кесиптик,  ортокесиптик жана жогорку билим болуп түзүлөт.      3.2.1. Жалпы орто билим      "Билим берүү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык мам-лекеттик каржылоо биринчи кезекте андан ары окуу үчүн базаны негиздөөчүмилдеттүү базалык билимди камсыздоого берилүүгө тийиш.     Мамлекеттик гарантиялар программасында базалык билим берүүгө кара-та  жыл  сайын республикалык компонент боюнча варианттуу бирдиктүү окуупландары бекитилет.     Окуу пландардын  айрым предметтерди жана дисциплиналарды ыктыярдуунегизде терењдеп окутуучу кошумча  (мектептик)  компоненти  боюнча  акытөлөө  механизми  киргизилет.  Ата-энелердин взносунун өлчөмдөрү КыргызРеспубликасынын Билим берүү,  илим жана жаштар саясаты министрлиги  жылсайын Кыргыз Республикасынын Монополияга каршы саясат жана атаандаштык-ты өнүктүрүү боюнча улуттук агенттигине макулдашуу менен бекитүүчү баа-лардын бирдиктүү прейскурантынын негизинде аныкталат.     Мында аз камсыз үй-бүлөлөрдөгү,  жетим жана ата-энелеринин камкор-дугусуз  калган  идиректүү  балдар  үчүн билим алуунун жеткиликтүүлүгүнкамсыздоо максатында жогорулатылган дењгээлде окутуучу билим берүү  ме-кемелеринде (гимназияларда,  лицейлерде, комплекстерде) 10%-15% бюджет-тик каржылоонун эсебинен окуучуларга финансылык колдоо киргизилет.     Мамлекеттик гарантиялардын    бирдиктүү   программасын   аткарууда1-класстын окуучулары үчүн 100 сааттык даярдоо программасын окуу  план-дарынан жана бюджеттик каржылоодон чыгаруу каралган. Балдардын мектепкедаярдык  дењгээли  ар  түрдүү  болгондуктан  мындай  кызмат  көрсөтүүнүата-энелер взносунун эсебине которуу сунушталат.     Ошондой эле мамлекеттик жалпы билим берүүчү мектептердеги  коммер-циялык  класстар бир билим берүүчү мекеменин ичинде билим алууга бирдейукукту бузуучу нерсе катары жоюлууга тийиш.     Кыргызстанда мамлекеттик эмес 31 мектеп бар, аларда үч мињден ашыкбала окуйт. Алар мамлекеттик каржылоодо эмес жана толугу менен ата-эне-лик акылардын эсебинен окушат. Мында ата-энелер мамлекеттик билим берүүсистемасын каржылоого кетүүчү жеке киреше салыгы түрүндө эки эсе  чыгымтартышат  жана  баланын  мамлекеттик  эмес  мектептеги  окуусуна  толуктөлөшөт.     Мамлекеттик жана  мамлекеттик  эмес  орто  билим берүүнүн иштешинебирдей шартты камсыздоо, ошондой эле окуучулардын мектепти эркин танда-шын  камсыздоо  үчүн  ата-энелердин билим берүүгө инвестициялары боюнчасалыктык жењилдиктер системасын киргизүү каралып жатат. Атап айтканда:     - жеке  киреше  салыгы  боюнча  - билим берүү мекемелеринде окутуукызматтарына акы төлөөгө байланышкан чыгымдарды салык салынуучу базаданчыгаруу;     - билим берүүнү өнүктүрүүгө  ыктыярдуу  кошумчаларды  (демөөрчүлүккаражаттарды) салык салуудан бошотуу;     - ишканаларга жана уюмдарга пайдага  салыкты  эсептөөдө  кадрларды(кесиптик билим берүүчү окуу жайлар менен келишимдик негизде) даярдоогожана  кайра  даярдоого  кеткен   чыгымдарды   өндүрүшкө   жана   кызматкөрсөтүүлөрдү  сатууга  кетүүчү  чыгымдардын  эсебине  киргизүүгө  укукберүү.      Окуу пландары жана программалар      Орто билимдин минимум стандарттарынын структура түзүүчү башкы эле-менти  окуу планы болот.  Анын мазмуну жана каржыланышы бюджеттик кара-жаттарды сарамжалдуу  пайдалануунун  жана  мугалимдердин  эмгек  акысынкөбөйтүүнүн стратегиялык багыттарынын бири болот.     Окуу пландарды  оптималдаштыруу   саясатынын   негизги   багыттарытөмөнкүдөй:     - окуу пландардын жањы билимдерге фундамент эмес  предметтер  жанамаалыматтар менен мүнөздүү ашыкча жүктөлүшүн болтурбоо;     - билимдин жогорку тепкичтерине жылган сайын  окуу  планында  мил-деттүү сааттардын үлүшүн азайтуу, өз алдынча иштөөгө сааттарды көбөйтүү(реферат жасоо, долбоорлоо, изилдөө жана тажрыйба жүргүзүү иштери);     - маалыматты  талдоонун,  өз алдынча окуунун практикалык ыкмаларынжаратуучу жана билим алуунун кийинки стадияларында кереги тийиши мүмкүнболгон   предметтердин   салмагын   көбөйтүү  менен  окутуунун  методунөзгөртүү.     Азыркы учурда  ар  бир  класс үчүн окуу планында бар предметтердинсанын азайтуу фундаменталдык предметтер боюнча билимдерди  терењдетүүгөжана  бош калган предметчи мугалимдердин жана керектүү окуу китептердинсанынын эсебинен каражатты үнөмдөөгө мүмкүндүк берет.     Мындан тышкары,  билимдин  ортоњку звеносунун дењгээлинде адистеш-тирүү кыскартылат, бул окугандарга рыноктук экономика шартында кесиптиксапаттарга суроо-талаптын өзгөрүшүнө тез ыњгайлашуу үчүн керектүү база-лык билимдерди жана көндүмдөрдү үйрөнүүгө күчтү топтоого мүмкүндүк  бе-рет.      Мектептердин педагогикалык курамынын эмгекке умтулуусун арттыруу      Мектептерди 1  окуучуга карата каржылоо шартында мугалимдердин эм-гегине саат менен акы төлөө системасынын ушул шартка ыњгайлашуу  зарыл-дыгы келип чыгат.     Эмгек акы төлөөнүн сааттык системасынын өзү чыгымдуу экенинен тыш-кары, анда мугалимдин эмгегине ал класста болгон учуруна гана төлөө ка-ралат.  Мугалимдин жумуштан тышкаркы, класстан тышкаркы, тарбиялык жанаметодикалык  иштери  (сабакка  даярдануу,  көргөзмө куралдарды даярдоо,окуучуларга кошумча сабак өтүү,  экскурсиялар, олимпиадалар, ата-энелерменен иштөө ж.б.) акы төлөнбөйт.  Мугалимде өзүн окутуу-тарбиялоо ишинетолук арноого, окуу процессине инновацияларды киргизүүгө, педагогикалыкчеберчилигин  жогорулатууга жана ушуну менен иштин сапатын жогорулатуу-га,  түпкүлүгүндө окуучуларды мектепке тартууга эч  кандай  материалдыктүрткү жок.     Мындай терс процессти токтотуу үчүн саат боюнча акы төлөө система-сын  мугалимге аптасына 18-24 сааттан ашпаган саат сабак өтүп нормалдуукүч келип эмгектенүүдө гарантиялуу жакшы маяна берүүчү,  жана мектептинжумуш учурунан тышкаркы иштерине катышууга жана иштин сапатын жогорула-тууга шыктандыруучу системасына алмаштыруу сунушталат.     Азыркы учурда  мугалимдердин  эмгек акысын жогорулатууга бюджеттиккаражаттар жетпестиги белгилүү.  Ошондуктан  билим  берүү  системасыныничиндеги ресурстарды адам санына карата каржылоону киргизүү шарты мененструктуралык жактан кайрадан бөлүштүрүү жана окуу пландарды оптималдаш-тыруу жагын карай кайрадан карап чыгуу сунушталып жатат.     Мындан тышкары,  билим берүү мекемелеринин реалдуу чарбалык өз ал-дынчалыгы, 1 окуучуга карата алганда нормативдик каржылоого өтүү, айыл-дык (аз комплектилүү) мектептер тармагын реструктуралоо ички  үнөмдөөнүбере алат.     Мугалимдерге эмгек акы төлөө системасын өркүндөтүү максатында  пе-дагогдордун эмгек акысын эки бөлүккө бөлүү сунушталат:     1) сабак өткөнү  үчүн  эмгек  акынын  гарантиялуу  бөлүгү  (маяна)түрүндө төлөө;     2) мугалимдин сабактан тышкаркы,  иш  жүзүндө  аткарган  жумуштарыүчүн эмгек акынын шыктандыруучу бөлүгү түрүндө төлөө.     Биринчи этапта сабактан тышкаркы жумуш боюнча иштин кыйла маанилүүжана  милдеттүү  түрлөрүн  бөлүп көрсөтүүгө болот жана бара-бара алардыкаржылоо көбөйүшүнө жараша жумуштардын тизмесин кењейтүүгө жана  аларгатөлөнчү акыны көбөйтүүгө болот.      Окуу китептер менен камсыздоо      Мамлекеттин функциясы жањы окуу китептерди иштеп чыгууда,  россия-нын окуу китептерин Кыргызстандын окуу программаларына  ыњгайлаштыруудажана аларды тираждоо жана чыгарууну камсыздоодо турат.     Каржылоо механизмин өзгөртүү орто билим берүүнү адам санына каратамамлекеттик  каржылоону жана мамлекет менен үй-бүлөнүн милдеттенмелеринбөлүштүрүү аркылуу альтернативдүү булактарды өнүктүрүүнү көздөйт.      Айылдык мектептерди каржылоо стратегиясы      Кошумча каржылоодон тышкары,  аз комплектиленген айылдык  мектептечыгымдар  көп  болгон  шартта  окутуунун тийиштүү сапатын камсыздоодогуобъективдүү кыйынчылыктар айылдык мектепти структуралык жактан  олуттууөзгөртүүнү,  аны  негизги жана толук жалпы билим берүүчү орто мектептиндењгээлинде ирилештирүүнү талап кылат. Айылдык мектепти реструктуралоо-нун механизмдери жана варианттары төмөнкүлөрдү караштырат:     - айыл жеринде билим берүүчү жана өндүрүштүк ресурстардын болушунажана мүнөзүнө жараша ар кыл варианттагы билим берүүчү борборлорду түзүүпроцессине түрткү берүү;     - интернаттарды түзүү.     Аталган варианттарды же алардын түрдүү айкалыштарын тандоо ар  бирайылдык региондо конкреттүү шарттарга жараша жүргүзүлүүгө тийиш.     Мындан тышкары, айылдык мектептерди экономикалык стимулдар аркылууколдоо системасы натыйжалуу болот, аларга төмөнкүлөр кирет: айылдык му-галимдердин эмгек акыларына алыстыгына жараша дифференцияланган коэффи-циентти колдонуу, жаш мугалимге грант берүү, аны жергиликтүү жамааттар-дын каражатынын эсебинен турак жай менен камсыздоо же ижарага алган ту-рак  жайы  үчүн  коммуналдык чыгымдарын төлөп берүү,  бюджеттик студентболгон жаш адистердин айылда тийиштүү мөөнөттү иштеп бериши.     Мындан тышкары,    билим   берүүнү   администрациялоо   системасынөзгөртүү,  б.а.  облустук жана райондук билим берүү  борборлорун  жоюп,Кыргыз Республикасынын Билим берүү, илим жана жаштар саясаты министрли-гине баш ийген билим берүү округдарын түзүү каралууда.      Аз сандагы улуттардын тилдеринде окутуу      Кыргыз Республикасынын стратегиялык  саясаты  балдарды  аз  сандууулуттардын  тилдеринде  окутууну  колдойт.  Азыр Кыргызстанда мектептикокутуу орус жана кыргыз тилдеринен тышкары өзбек жана тажик тилдери бо-луп төрт тилде жүргүзүлөт.     Бекитилген окуу пландарында караштырылган дагы беш - курд,  корей,уйгур, түрк, дунган тилдеринде окутуу бюджеттен тышкаркы каржылоо режи-минде ишке ашырылат.     Баланы адегенде  эне  тилинде окутуу анын андан аркы окушуна жакшытаасир этиши мүмкүн.     Эне тилде  окутуу  саясаты  жана аларды бюджеттик каржылоо жөнүндөчечим кабыл алуу дайыма аз натыйжалуу толук  комплектиленбеген  мектеп-тердин  саны көбөйүшү жана ар бир улуттук тилдеги окутуунун бардык теп-кичтери боюнча бардык предметтерде окуу китептерди чыгаруу менен кошто-лот.     Тираждын аздыгы продукциянын бирдигине болгон чоњ чыгымдарды жара-тат.  Мугалимдерди тандоодо да кыйынчылыктар болот,  анткени мугалимдерөз предметинен тышкары сабак берилчү тилди да жакшы билиши керек.     Ушул айтылгандардан улам, улуттук азчылыктардын тилдеринде окутуу-га карата стратегия аны жүргүзүүнүн натыйжалуураак формасын караштырат.Атап айтканда, жалпы окуу программасындагы дисциплиналар мамлекеттик жерасмий тилдерде жүргүзүлөт,  ал эми улуттук тилде эне тили менен  катарайрым  предметтер гана өтүлөт.  Бул улуттук мектептерде эки тилде сабакбере алуучу мугалимдерди даярдоону жана алар үчүн материалдык шыктанды-руу системасын киргизүүнү талап кылат.     Коомдун билим берүү мекемелерин башкарууга  катышуусун  кењейтүүгөтөмөнкүлөрдү түзүү жолу менен жетишилет:     - айылда коомдук билим берүү комитеттерин түзүү,  ага айыл өкмөтү,ата-энелер,  бизнестин, ӨЭУнун өкүлдөрү кирет. Алар билим берүүдөгү со-циалдык өнөктүктүн принциптерин ишке ашыруу менен  мектепти  эле  эмес,жер-жерлердеги билим берүүчү иштин бардык түрлөрүн колдоп жана өнүктүрөалышат;     - камкордук кењештеринин (билим берүүчү мекемелердин,  муниципали-теттердин ж.у.с.) системасын түзүү,  бул баарыдан мурда  билим  берүүнүөнүктүрүүгө жана анын муктаждыктарына жергиликтүү жамааттын көњүл буру-усун күчөтүүгө,  билим берүүчү уюмдарга кошумча ресурстардын - финансы-лык,  материалдык, кадрлык ресурстардын келишин, алардын майнаптуу пай-даланылышын жана администрациялардын иштерине коомдук контролду камсыз-доого арналат;     - юридикалык жактардын жана жеке адамдардын каражаттарын  топтоочужана  бул чөйрөдөгү (билим берүүчү уюмдардагы) конкреттүү проблемалардычечүүгө жумшачу билим берүүнү колдоо фонддорун түзүү;     - билим берүү чөйрөсүндө кесиптик шериктештиктерди колдоо система-сын түзүү,  аларды региондук дењгээлде билим берүүдөгү тактиканын  жанастратегиянын маселелерин чечүүгө тартуу.      3.2.2. Башталгыч кесиптик билим берүү      Финансылык ресурстарды  табуу  жана  материалдык-техникалык базасыжакшы жабдылган окуу жайларда республиканын эмгек рыногуна керектүү жо-горку квалификациялуу жумушчу кадрларды даярдоо үчүн төмөнкүлөр керек:     - КОЖдордун өндүрүштүк базасын жана активдерин,  кесиптик иш ыкма-ларына үйрөтүү мүмкүкчүлүктөрүн талдап, азыркы учурга жана болжолдонгонкелечекке карата белгиленген талаптарга жооп бербеген  КОЖдорду  бирик-тирүү же жабуу;     - параллелизмди жана кайталоону  жоюу  үчүн  айрым  окуу  жайлардыөзгөртүп уюштуруп жана бириктирүү менен бир эле учурда материалдык-тех-никалык базаларын жањыртуу жана бошогон бюджеттик каражаттардын  эсеби-нен  эмгек ыкмаларын жана ишкердикти өнүктүрүү боюнча ресурстук борбор-лорду түзүү;     - бошогон имараттарды жана жабдууларды сатуудан түшкөн каражаттар-ды кесиптик билим берүү системасына реинвестициялоого жана ал  каражат-тарды  иштеп жаткан КОЖдордун материалдык-техникалык базасын модерниза-циялоого жана жањылоого,  ошондой эле жалпы пайдалануудагы  көчмө  мас-терскойлорду түзүүгө жумшоо укугун берүү;     - ар бир облустун, шаардын, райондун, айылдын эмгек рыногунун мук-таждыктарына  жараша адистерди даярдоону ишке ашыруу.  Алчу адистик ке-сиптик ыкмаларды үйрөнүү үчүн тар, болушунча конкреттүү болууга тийиш;     - кесиптик  билим берүү системасын 1 окуучуга карата эсепте норма-тивдик каржылоого өтүү;     - кесиптик  билим берүү системасынын ички жана тышкы натыйжалуулу-гун жогорулатуу менен  анын  потенциалдуу  инвесторлорго  кызыктуулугунарттыруу, эмгек рыногу жана социалдык өнөктөр менен байланышын чыњдоо;     - кесиптик билим берүүнүн окуу пландарынын жањы мазмунун иштеп чы-гып, ага практикалык окутууну милдеттүү киргизүү;     - конкреттүү жумуштун ыкмаларын үйрөтүү  боюнча  модулдук  даярдоосистемасын киргизүү;     - окутууга кетчү сарптоолорго артыкчылыктуу колдоо көрсөтүүнү кам-сыздоо  максатында бюджеттик каржылоодон "тамактануу" статьясын бюджет-тен каржылоону жоюу мүмкүндүгүн кароо;     - КОЖдордун  окуучуларына  каражат  инвестициялачу  же практикаданөтүшү үчүн иш орундарды берүүчү ишкерлерге салыктык жењилдиктерди  кир-гизүү;     - башталгыч кесиптик билим берүүнү кармоону  актуалдаштыруу,  баш-талгыч  кесиптик  билим берүүнүн бүтүрүүчү стандарттарын жогорулатууну,аларды сапаттык талаптардын эл аралык дењгээлине багыттоону камсыздоо;     - жалпы  билим  берүүчү мектептердин жогорку тепкичинин окутуу ре-сурстарын интеграциялоонун жана  жогорку  мектептин,  "мектеп  -  КОЖ","мектеп  -  атайын орто окуу жай" комллекстеринин дењгээлинде мектептераралык комплекстерди түзүү жолу менен башталгыч жана орто кесиптик  би-лим  берүү  мекемелери  менен  байланышта иштешүүнүн эсебинен профилдикокутуу мүмкүндүгүн кењейтүү жана натыйжалуулугун жогорулатуу.     Муну менен  жалпы орто билим берүү тепкичинин базасында көп дењгэ-элдүү варианттуу билим берүү системасын түзүү мүмкүндүгү ишке ашырылат.      3.2.3. Орто жана жогорку кесиптик билим берүү      Орто жана  жогорку  кесиптик билим берүүнүн дењгээли боюнча мамле-кеттик гарантиялар программасы адистиктер боюнча акысыз окутуунун  мам-лекеттик  гранттарынын  жалпы  санын,  аларды берүүнүн шарттарын жана 1бюджеттик студентке карата эсептегендеги каржылоо нормативдерин  чагыл-дырат.     Каржылоонун негизги шарттарынын бири жалпы улуттук  тестирлөө  бо-лот, ал абитуриенттерди рейтингдер шкаласынын негизинде сапаттуу тандо-ого мүмкүндүк берет.  Эњ көп балл алган  абитуриенттер  тандаган  ЖОЖдоакысыз окууга грант алышат, рейтинги боюнча андан кийинки анча көп эместоптор окуганы үчүн айрым бөлүгүн (25 тен 75 процентке чейин) төлөө ме-нен  билим  берүү кредитин алышат.  Кредит жолдомо боюнча 2-3 жыл иштепберүү менен,  же иштеп берүүдөн баш  тарткан  учурда  -  акчалай  түрдөтөлөнүүгө тийиш.  Контракттык негизде окугандык үчүн акы Кыргыз Респуб-ликасынын Өкмөтү аныктаган наркында толук төлөнөт.     Орто кесиптик  окуу жайларды (мындан ары - ОКОЖ) жана жогорку окуужайларды (мындан ары - ЖОЖ) 1 бюджеттик  студентке  карата  эсептегенденормативдик  каржылоо үчүн алар көрсөтүүчү кызматтарынын дењгээлине жа-раша классификацияланат жана аккредитацияланат.  Классификацияда техни-калык, гуманитардык, медициналык жана чыгармачылык адистиктер каралат.     Билим берүү  мекемелеринин  ар  бир  тобу  үчүн  бюджеттик  кызматкөрсөтүүнүн  өлкө боюнча орточо көрсөткүчүнүн кымбаттоо же арзандоо ко-эффициенти аныкталат. Анда төмөнкүлөр эске алынат:     - бир коэффициентке бириктирилген адистешүү, ал адистешүүнүн тары-хый каржыланышы менен көбүрөөк даражада байланышта болот;     - эмгек акыдагы,  керектөө бааларындагы, отун-энергетика ресурста-рындагы жана коммуналдык кызматтардагы баалардын дењгээлиндеги, ошондойэле транспорттун барышындагы айырмалар.     ОКОЖдун жана ЖОЖдордун  консолидацияланган  бюджети  студенттердинструктурасынын  негизинде  окутууга  алган гранттардын жана 1 студенткекарата эсептегенде бекитилген, толугу менен же айрым бөлүгү мамлекеттикбюджеттин  каражатынын  эсебинен,  же окугандардын өздүк каражаттарынынэсебинен орду толтурулуучу сарптоолордун  өлчөмдөрү  боюнча  аныкталат.Каржылоонун өлчөмдөрүнө ошондой эле студенттердин окуу формалары боюнчаструктурасы (күндүзгү, кечки, сырттан окуу) да таасир этет. Нормативдикдокументтерге  ылайык,  күндүзгү  окутуудагы бир студентти каржылоо экикечки окуган жа төрт сырттан окуган студентти каржылаганга барабар.     Сунушталган формуланы  пайдаланган  шартта  субъективдүү факторлормекеменчи ал ошонуку сыяктуу шарттагы башка ЖОЖдордун эсебинен негизсизкөбөйткөн  тарыхый бюджетине таасир этишине байланыштуу конфликт болбойкойбойт.  Статусу салыштырмалуу жогору ЖОЖдор көбүрөөк каржыланат, оку-туучу кадрлар,  аянттар, окутуунун техникалык каражаттары, китепканалыкфонд ж.у.с. менен камсыз болот. Ушундай болсо да материалдык-техникалыкжактан жана кадрлар менен жакшы камсыздык кызмат көрсөтүүлөрдүн дењгээ-ли да дайым эле ошондой бийик болот дегендикке жатпайт.      3.2.4. Билим берүү мекемелеринин финансылык автономиясы      Билим берүүнү каржылоону өзгөртүп уюштуруунан жана натыйжалуулугунжогорулатуунун зарыл шарты болуп жалпы билим берүүчү  мекемелердин  фи-нансылык-чарбалык  өз алдынчалыкка реалдуу өтүшүн мыйзамдык жана уюшту-руучулук-экономикалык жактардан камсыздоо эсептелет. Анда: мектептердинюридикалык жактын статусун сөзсүз түрдө алышы; аларга бюджеттик каражатбөлүүнүн тартиби өзгөртүлүшү (каражатты  сарптоонун  статьялары  боюнчаэмес,  жалпы сумманы каржылоого бөлүүгө өтүү);  финансылык эсептин жанаотчеттун бирдей формаларын түзүү;  мектептердин башкаруу персоналын да-ярдоо жана кайра даярдоо керек болот.     Билим берүү мекемеси юридикалык жактын укугун толук  ишке  ашырышыүчүн  алыш-бериш эсеп керек.  Мындай эсептин болушу финансылык-чарбалыкиш жүргүзүү,  келишимдерди түзүү үчүн жана башка учурларга керек. Билимберүү  мекемеси  финансылык эсептешүүнүн ар кандай түрлөрүн ишке ашырууүчүн анын штатында бухгалтердин болушу милдеттүү эмес.  Эгер юридикалыкжак  болсо борбордоштурулган бухгалтерия менен же ал бухгалтерия струк-туралык түзүмүнө кирсе билим берүүнү  башкаруучу  орган  менен  келишимтүзүп алса жетиштүү болот.     Билим берүү системасында бардык билим  берүүчү  уюмдар  үчүн  жањыэкономикалык жана укуктук моделди иштеп чыгуу зарыл. Анын принциптери:     - мамлекеттик жана мамлекеттик аккредитациясы бар мамлекеттик эмесбилим берүү мекемелерин укуктук жактан бара бара жакындаштыруу;     - финансылык-чарбалык жактан ачык-айкындык.  Окуу жайлардын  иште-риндеги  бухгалтердик эсептин жана экономикалык талдоонун заманбап сис-темасын өнүктүрүү;     - мамлекет менен жеке заказчылардын,  анын ичинде билим берүү кыз-маттарын түздөн түз алуучулардын мамилесинин контракттык формалары;     - билим  берүүнү  мамлекеттик  аккредитациялоо жана билим берүүнүнсапатын контролдоо системасы.     Ресурстарды пайдалануунун  натыйжалуулугун  жогорулатуу  үчүн окуужайга бюджеттик каражат бөлүүнүн мүнөзүн (тартибин) өзгөртүү зарыл,  алүчүн төмөнкүлөр камсызданууга тийиш:     - каражатты статьялар боюнча пландаштыруудан бюджетти  1  окуучугакарата эсептеги минимум стандарт боюнча түзүүгө өтүү;     - окуу жайлардын финансылык ресурстарды тескөө укуктарын  кењейтүү(орто жалпы билим берүүдө - камкордук кењештердин катышуусу менен);     - билим берүүчү уюмдарга сарптоолордун  сметасын  өз  алдынча  бе-китүүгө, демек аны өзгөртүүгө укук берүү;     - билим берүүчү уюмдун бүткүл финансылык  иши  коомдук-мамлекеттикконтроль үчүн ачык жана жеткиликтүү болушу, анын ичинде отчеттун бирдейформасын иштеп чыгуу жана финансылык отчетторду жыл сайын жарыялоо.     Окугандардан, ата-энелерден, ижарачылардан иш жүзүндө алынчу кире-шелерди формалдаштыруу окуу жайлардын билим берүүчү негизги  ишмердигинкошумча  каржылоого шарт түзүү менен аларды мекеменин жетекчилери ыйга-рып алуу мүмкүндүгүн чектейт.                              IV. Корутунду      Кыргыз Республикасында билим берүүнү каржылоону реформалоонун  булстратегиясы  Мамлекеттик гарантиялар программасынын негизинде мамлекет-тин  жана   үй-бүлөнүн   милдеттенмелерин   бөлүштүрүү   менен   кызматкөрсөтүүнүн бардык дењгээлдеринде калк үчүн билим алуунун бирдей жетки-ликтүүлүгүн камсыздоого мүмкүндүк берет.     Бир окуучуга (тарбиялануучуга),  студентке карата эсептеген каржы-лоого өтүү төмөнкүдөй мүмкүнчүлүктөрдү берет:     - республиканын  калкы  үчүн  сапаттуу  билим алуунун географиялыкжеткиликтүүлүгүн камсыздайт;     - мамлекеттик  финансылык  ресурстарды  билим берүүнүн дењгээлдерижана билим  берүүчү  мекемелер  боюнча  бөлүштүрүүдө  адилеттикти  жанаачык-айкындыкты камсыздайт;     - билим берүүчү мекемелер тармагын оптималдаштырууга  экономикалыкстимулдарды жаратат;     - сабактарды терењдетип окутуучу  гимназияларда,  лицейлерде  жанамектептерде  ата-энелердин кошо төлөөсүнүн эсебинен толуктоо менен бюд-жеттик каражаттарды аз камсыз үй-бүлөлөрдөгү  зирек  балдарды  колдоогобөлүштүрүүгө мүмкүндүк берет;     - финансылык агымдардын ачык-айкындыгын жакшыртуунун  жана  алардымектептердин  дењгээлинде  рационалдаштыруунун эсебинен бюджеттик кара-жаттарды үнөмдөөнү камсыздайт;     - мугалимдердин ишке шыктануусун арттырат,  анткени мектеп окуучу-ларды тартуу үчүн өзүнүн билим берүүчү ресурсун өстүрөт;     - билим  берүү  мекемелери  чарбалык  жактан реалдуу өз алдынчалыкалышат.