КР Өкмөтүнүн 2018-жылдын 22-январындагы № 49 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ                                                                Кыргыз Республикасынын Окмотунун 2004-жылдын                                  8 декабрындагы №903 токтому менен                                           бекитилген                        2010-жылга чейин Кыргыз Республикасында мамлекеттик китеп чыгарууну                       онуктуруунун концепциясы                                                     1. Киришуу Концепциянын негиздемеси                                      Басма  соз  чойросу басма ишин, полиграфия ондурушун жана кадрлардыдаярдоону  оз  ичине  камтыйт.  Бул  ички  тармактар  бири-бири  мененажырагыс   байланышкан,  ошондуктан  жалпы  тармактык   проблемалардынчечилиши мына ушулардын ар бириндеги проблемалардын чечилишине  жарашаболот.    Басма   создун   материалдык-техникалык   базасы    массалыкмаалымдоонун  басма  каражаттарын,  китеп  басылмаларын   жана   башкапродукцияларды басып чыгаруудагы техникалык мумкунчулукторду аныктайт.Анын абалынан Кыргыз Республикасынын жарандарынын маалымат алууга жанатаратууга  болгон,  маданий  баалуулуктарга  кайрылууга  жана  жетуугоболгон  конституциялык укуктарынын жузого ашырылышынын  денгээли  ганааныкталбастан, акыры барып коомдун саясий туруктуулугу, анын социалдыкийкемдуулугу, чыгармачылык, илимий жана маданий кудурети да корунот.   Азыркы    тапта   мамлекеттин   экономикалык   саясаты   полиграфияондурушунун оз алдынча онугуусу учун толук шарттарды тузуп бере  алганжок.  Ошондуктан  бул тармак мамлекеттик колдоого муктаж  жана  мындайколдоонун  натыйжасы  тармактын оздук финансылык  негизде  андан  аркыкайталап ондуруу процессине жетишуусу болууга тийиш.   Китеп чыгаруу иши негизинен маданияттын бир тутумдагы жана ажырагысболугу  болгону  менен,  экономикалык кыйынчылыктардын  мезгилинде  алмамлекеттик  артыкчылык берилген тармактардан обочодо  калып  келатат.Мына  ошондуктан, республикада китеп чыгаруунун азыркы учурдагы  абалытомонкудой   коптогон   себептерден   улам   кабатырланууга    туртот:каржылоонун  жетишсиздиги, коомдо китеп аркылуу  билим  алууга  болгонмуктаждыктын  жоктугу, чыгармачылыкка болгон сый-урматтын азайгандыгы,китеп  чыгаруунун  материалдык-техникалык  базасынын  чындалбагандыгы,китеп   басууга  адистешкен  республикадагы  полиграфиялык  базалардынканааттандырарлыксыз абалы, квалификациялуу кадрлардын  кетип  жатышы,полиграфия ишканаларын жабуу жана менчиктештируу процессинин кучошу.   Ошол  эле  учурда  китеп  чыгаруу жана  китеп  менен  камсыз  кылуучойросун   эч  ким  тарабынан  козомолдонбогон  кумондуу  инновациялыкпроцесстердин  баш-аламандыгы  каптап  кетти.  Кыргыз  РеспубликасынынКМШнын   гана   эмес,  дуйнолук  китеп  мейкиндигине  аралашып   кируутенденциясы башталган тапта полиграфиялык басылмалардын жардамы  мененканыгуу, ой-санаадан откоруу жана жалпы адамзаттык асылдыктарды тандапалуу   аркылуу  жетишилчу  улуттук  маданияттын,  тарыхый  калыптангансалттардын,  коомдук психологиянын езгочелуктерун эске  албаган  басмапродукцияларды козомолсуз киргизип жайылтуу коркунучу жаралды.   Мындай  шарттарда  маданий асылдыктарды жалган  баалуулуктар  мененалмаштырып  алуу,  нравалык  (ыймандык) таасир  этуулордун  томондошу,этникалык  каада-салттардын, муноздордун,  ошондой  эле  улуттук  жанадуйнолук   маданияттын  азыркы  учурдагы  жетишкендиктеринин  жоголушуыктымал.   Ушундай  коркунучтарды эске алуу менен Кыргызстандын улуттук  китепсаясаты  биринчи кезекте коомдун чыгармачылык кудуретин  остуруу  жанакобойтуу  учун  шарттарды  сактоону жана китеп  чыгарууну  мамлекеттикжонго  салуунун  томонкудой ырааттуу комплестуу системасын  киргизуунукарал чыгууга тийиш:   - мектептик билим беруу жана жогорку окуу жайлары учун адабияттарды(окуу китептерин) басуу;   - балдар жана оспурумдор учун басылмаларды чыгаруу;   -     илимий,    илимий-популярдуу    адабияттарды,    создукторду,суйлошмолорду жана маалымдамаларды басуу;   - жакшы отумдуу (коп суралган) корком адабий китептерди басуу.   Оз  ичине  билим  берууну  да камтыган создун  кенири  маанисиндегитаалим-тарбия   беруу  адамдарга  эрте  жашынан  эле  китептер,   окуукитептери  жана  ар  кандай башка басылмалар  аркылуу  отуучу  улуттукмаданияттын таасири менен жугушат.   Улуттук  китеп  саясаты азыркы учурда Кыргызстандын китеп  чыгаруу,китеп  таратуу  жана полиграфияны рекламалоо чойросундогу  нормативдикукуктук базаны чындоого муктаж. Ошондуктан, керектоочулор менен  жалпыкоомдун  кызыкчылыктары  учун  басма жана  электрондук  продукциялардытузуу,  таратуу  жана  пайдалануу  процесстерин  унификациялоого  жанаоптималдаштырууга    багытталган   нормативдик   жана    технологиялыкдокументтердин бирдиктуу системасын иштеп чыгуу зарыл.      Буга   байланыштуу,  китеп  продукцияларын  жасалгалоого  болгонталаптарды жана эл аралык, улуттук стандарттарды кармануу, анын ичиндечыгарылыш  маалыматтарын корсотуу жана башка эрежелерди сактоо  боюнчажоопкерчиликти  кучотуу зарыл, жана мындай мамиле китеп продукциясынынэтикалык жагына кыйла катуу козомол жургузууну камсыз кылат.   Китеп  продукцияларын басып чыгаруучулар менен сатуучуларга  бардыккитеп басылмаларында ISBN, ал эми сериялык жана мезгилдуу басылмалардаISSN  белгилерин коюуну милдеттендируу, басмалардын автордук укуктардысактоосуна  жана  басылмалардын контролдук нускаларын тираждын  санынаылайык   Кыргызстандын  китепканалары  менен  Кыргыз   РеспубликасынынУлуттук  китеп  палатасынын (мындан ары - УКП) басма  сез  архивдеринесозсуз турдо беруусуно жоопкерчиликти кучотуу зарыл.   Бул Концепцияны иштеп чыгуунун зарылдыгы контрафакттык басылмалардычыгаруунун  устунен  тийиштуу козомолдун  болбогондугунан  улам  келипчыкты.  Мына ушуга байланыштуу бажылык мыйзамдардын чегинде ак ниетсизатаандаштыкка  (контрафакттык  басма продукцияга)  богот  кое  турган,мыйзамдарды    колдонуу   аркылуу   жазык-укуктук,   жарандык-укуктук,администрациялык-укуктук  коргоо  ыкмаларын  тузууго   негиз   болуучудокументтерди   иштеп   чыга   турган   Китеп   басуучулардын,   китептаратуучулардын, полиграфисттердин ассоциациясын тузуу максатка ылайыккелет.   Китеп  басуу  маданиятынын жалпы томондошу, басма  жана  полиграфиякадрларын  даярдоо  жана  кайра даярдоо мумкунчулугунун  болбогондугу,материалдык-техникалык базанын эскиргендиги сыяктуу  койгойлуу  жагдайолуттуу  тынчсызданууну жаратып, чечкиндуу чараларды  коруунун  озгочозарылдыгын баса белгилеп жатат.   Маселен,  откон  кылымдын 70-80-жылдарында  Кыргыз  Республикасынынполиграфия  онор  жайы жылына 8-10 млн. нускадагы китептерди  чыгарса,анын  ичинде кыргыз тилинде окутула турган б0тан ашык аталыштагы  окуукитептери  3  миллиондон  кем эмес нускада  басылчу.  Мындан  тышкары,балдар,  оспурумдор, корком, энциклопедиялык жана башка  адабияттардынтурлору  мезгил-мезгили  менен узбой чыгып турчу.  1991-жылдан  тартыпкитеп продукциясын басып чыгаруу кескин томондоду.   Китептерди  басып  чыгаруунун  кыскарышы  менен  бирге  эле,   окуукитептерин  басып  чыгаруу  да жалпысынан  алганда  кескин  томондоду.Маселен,  олкобуздун мектептеринин окуу китептерине болгон бир  жылдыкминималдуу муктаждыгы 2 млн. нусканы тузгон болсо, иш жузундо:1994-жылы - 6 аталыштагы 207 мин нуска,1995-жылы-16 аталыштагы 476 мин нуска,1996-жылы - 22 аталыштагы 896 мин нуска,1997-жылы - 14 аталыштагы 250 мин. нуска,1998-жылы - 13 аталыштагы 421 мин. нуска,1999-жылы - 18 аталыштагы 324 мин нуска,2000-жылы - 28 аталыштагы 473 мин нуска,2001-жылы - 19 аталыштагы 362 мин нуска китеп басып чыгарылган.   Корунуп  тургандай,  орто  мектептердин  окуу  китептерине   каратамуктаждыгы болгону 20 пайызга гана канааттандырылып жатат.   Мындай томондоонун негизги себеби болуп - жетишсиз каржылоо,  басмасоз  продукциясын  ондурууго  зарпталуучу чыгымдардын  буткул  дуйнодосезилерлик которулуп кеткендиги эсептелет. Китептерди басып чыгаруунункыскарышы эн ириде кагазга, мукабалык материалдарга, басмаканалык жанатранспорттук  чыгымдарга  болгон баалардын кескин  осушу  менен  тыкысбайланышкан.   Ошентип,  бир  жагынан басмаканалардын ондуруштук кызматына  болгонмуктаждыктардын  сандык катышта алганда азайгандыгы, экинчи  жактан  -колдонулуудагы   эскирген  жабдууларда  китеп   басуучулардын   азыркысапаттык   талаптарды  толук  турдо  канааттандыра  албагандыгы   жанадуйнолук  рынокто  атаандашууга жарактуу басма соз продукциясын  басыпчыгаруу  мумкун эместиги айкын болгон карама-каршылыктары  бар  татаалжана койгойлуу жагдай тузулду.   Басмаканалардын  иш  менен  толук камсыз кылынбагандыгы  ондуруштуннатыйжалуулугун  томондотуп,  техникалык  жактан  жацыланып   кайраданжабдылууга зарыл болгон каржы топтоого жол ачпайт, ал эми мындай кайражабдылуунун  болбогондугу  оз кезегинде иш менен  толук  камсыздалуугакедерин тийгизип жатат.   Ондуруштун  коломунун  кыскарышынан  корунгон  кризистик  жагдайларжумушчу орундардын кыскарышына да алып келуудо. Тармактагы диплому барадистердин  саны кыйла кыскарды, ал эми бул максаттар учун  чегерилгенатайын  финансы  каражаттарынын  жок  болгондугуна  байланыштуу  кайрадаярдоодон откон же квалификациясын жогорулаткан кызматкерлер  дээрликжокко   эсе.   Ошол  эле  учурда  жацы  технологияларды   киргизуу   -компьютердик  теруу жана верстка, басуунун офсеттик ыкмасы  кадрлардынденгээлин  оркундотууну,  жогорку  билимдуу  адистерди  жана   ортонкузвенодогу жетекчилерди кесиптик жактан даярдоону дайыма талап кылууда.   Мамлекеттик китеп чыгаруу менен катар эле азыркы учурда  салыштырмаколому  Кыргызстанда  кыйла  басымдуулук  кылган  коммерциялык   китепчыгаруу   дагы  журуп  жатат.  Китеп  чыгаруу  ишинин  коммерцияланышыадабияттардын  тармактык тансыктыгын жаратты, экономикалык  тез  пайдабербеген   окуу,  илимий,  илимий-популярдуу,  техникалык  адабияттар,корком  чыгармалар  басмаканалардын тематикалык  пландарынан  сырткарыкалып,   калктын   сатып  алуу  жондомдуулукторун  томондотуп,   китепрыногунда  товарлардын  толук  экендигин корсоткон  жалган  корунушторпайда болду. Басмакана уюмдарынын негизги продукцияларынын темаларынынтардыгы республиканын тургундарынын билим беруу, интеллектуалдык  жанамаданий  денгээлин  остуруу учун зор мааниге  ээ  болгон  басылмалардыэкономикалык колдоо аркылуу китеп рыногун оптималаштырууга мамлекеттинкатышуусунун    зарылдыгын   аныктады.   2010-жылга    чейин    КыргызРеспубликасында  мамлекеттик китеп чыгарууну онуктуруу  концепциясынынсоциалдык багытын жана маанисин эске алуу менен аны каржылоо негизиненреспубликалык бюджеттин эсебинен жургузулууге тийиш.   Концепцияны   кабыл   алуу   жана  аны   турмушка   ашыруу   КыргызРеспубликасындагы  жогоруда корсотулгон койгойлуу маселелерди  чечуугомумкунчулук берет.2. Концепциянын негизги максаттары жана милдеттери   Концепциянын   негизги   максаты   болуп   Кыргыз   Республикасындаондурулгон басма соз продукциясынын ар кандай турлоруно карата  КыргызРеспубликасынын жарандарынын муктаждыктарын канааттандыруу эсептелет.   Концепциянын  негизги  максатына жетишуу  башкы  милдеттерди,  аныничинде томондогулорду аткаруу аркылуу жетишилет:   -   Кыргыз   Республикасынын  жарандарынын   басылмалар   турундогумаалыматты  алууга  жана  таратууга  болгон  конституциялык  укуктарынжузого ашыруу;   -  коомдун чыгармачылык мумкунчулукторун онуктурууго жана  кайталапжаратууга шарттарды тузуу;   -    массалык    маалымдоо    каражаттарынын    экономикалык    козкарандысыздыгын  жана  коом  менен инсандын  маалыматтык  коопсуздугунонуктуруу   ишинде  Кыргыз  Республикасынын  расмий   саясаты   катарыкадрларды  даярдоо, китеп чыгаруу жана басма соз продукциясын  таратуубоюнча мамлекеттик колдоону камсыз кылуу;   -  китеп  чыгаруу  ишин  колдоо  боюнча  макулдашылган  мамлекеттиксаясатты  жузого  ашырууга  жана китепти коргоого  карата  коомдук  онпикирди калыптандырууга комок корсотуу;   -  сейрек  (раритет)  адабияттарды  кайра  басып  чыгаруу.  Коюлганмилдеттерди    чечуудогу  мамлекеттик   колдоо   корсотуунун   негизгичаралары томонкулор болуп эсептелет:   - кадрларды даярдоого билим беруу гранттарын беруу;   -  балдар,  оспурумдор,  окуу, илимий,  илимий-техникалык,  илимий-популярдуу  маалыматтык  адабияттарды,  корком  чыгармаларды,  улуттукклассиктерди,  учурдагы  популярдуу авторлорду,  озунчо  китепчелерди,серияларды  жана  башка басма соз продукцияларын чыгаруу  программасыништеп чыгуу жана аны жузого ашырууга бардык тараптан комок корсотуу;   -  эл  аралык  мамилелердин денгээлиндеги  экономикалык  реформаныншарттарында   китеп   чыгаруу,  басмаканалардын   оз   ара   мамилеси,полиграфиялык   ишканалар  менен  китеп  соода   уюмдарынын   оз   аракызматташуусу  жаатындагы мамлекеттик саясатты  жургузуу;  мамлекеттикжана  расмий  тилдерде  басып  чыгарылган басылмалар  боюнча  китептер(ISBN)   менен   басма   свзгв  (ISSN)  номер   беруунун   эл   аралыкстандарттарынын негизинде тузулгон региондук жана улуттук  маалыматтарбазасынын маанилуу экендигин пропагандалоо;   -  улуттук  китеп  саясатын (УКС) онуктуруу жана  жакшыртуу;  китепчыгаруу  ишинин проблемаларын изилдоо жана Кыргызстандагы китеп  басууменен   полиграфия   иши   боюнча  колдонулуп  жаткан   стандарттарды,нормативдик-укуктук   базаны   кайра   карап   чыгуу    учун    КыргызРеспубликасынын  Билим  беруу министрлигинин,  Кыргыз  РеспубликасынынСаламаттык  сактоо министрлигинин, Кыргыз Республикасынын  Стандарттаржана  метрология улуттук институтунун, Кыргыз Республикасынын Окмотунокараштуу  Илим  жана  интеллектуалдык  менчик  боюнча  агентствосунун,басмакана-полиграфия     чойросунун     жана     маалыматтык-китепканасистемасынын окулдорунон коомдук башталышта, УКПтын базасында  жумушчутопту тузууго колдоо корсотуу;   -   ISBN,  ISSN  системасын,  басмакана  продукциясын  штрих  мененкодировка  кылуунун  жана  басылмаларды коргоонун  башка  элементтеринкыйла кедири колдонууну камсыз кылуу учун жана ата мекендик басма  созпродукцияларын  онуктуруунун натыйжалуулугун камсыз  кылуу  максатындаКыргыз Республикасынын озунун жеке коддоруна толук отууго жетишуу;   - мамлекеттик муктаждыктар учун китеп продукцияларын басып чыгарганбасмаканалар    менен    полиграфиялык    ишканалардын    экономикалыктуруктуулугуна  жардам беруу жана тармактагы жумуш орундарын  сактоогожана жаныларын тузууго комок корсотуу;   -  басма  соз  продукциясын таратуу учун ынгайлуу бажы  жана  салыкшарттарын тузуу;   -    журналистика    жана    филология    факультеттеринде    басмакызматкерлерин:  адабий редакторлорду, техникалык  редакторлорду  жанабашкаларды даярдоо боюнча атайын болумдорду ачуу;   -  КМШга  катышуучу  мамлекеттердин «Китеп искусствосу»  эл  аралыкконкурстарында   жана   эл   аралык   коргозмо-жарманкелерде    КыргызРеспубликасынын китеп коомчулугунун окулдорунун катышуусу;   -  китеп  коргозмо-жарманкесин откоруу  учун  дайыма  иштей  тургангалереясы  бар  китеп  коомчулугунун окулдорунун  жалпы  уйу  -  Китепборборун тузуу;   -   улуттук  басылмалар  жана  басмалар  жонундо  маалыматты  бутунКыргызстанга  жайылтуунун  маанилуу каражаты катарында  "Кыргызстандынбасма  созу»  маалыматтык  каталогун китеп  турундо  жыл  сайын  басыпчыгарууга  комок  корсотуу жолу менен региондук китеп  соода  тармагынонуктуруу.   Мындан  сырткары  мамлекеттик органдарга гана эмес томондогудой  эларалык уюмдарга да колдоо алуу учун кайрылуу:   -  «Кыргызстан-Сорос»  эл аралык кайрымдуулук  фондусуна  -  «Басмасоздогу китеп» Кыргызстандын электрондук каталогун буткул дуйно боюнчажайылтуу   жана  онуктуруу  учун  бериле  турган  гранттык   жардамдынкаражаттарын колдонуу менен мындан ары дагы ISBNди гана эмес,  ошондойэле ISSNди да колдонууну колдоо боюнча;   -  ЮНЕСКО иштери боюнча Кыргыз Республикасынын улуттук комиссиясына-  анын  карамагындагы  патронаж жана окутуу  каражаттарын  пайдаланууменен  эл  аралык  кызматташтык жаатында ISBN жана  ISSNди  колдонуунумындан ары да колдоо боюнча.                           3. Кутулгон натыйжалар                                   Улуттук китеп чыгаруу иши томонкулорду камсыз кылат:   -  Кыргыз Республикасында басма соз продукцияларын басып чыгаруунуноз учурунда жана туруктуу турмушка ашырылышы;   - Кыргызстандын жарандарынын маданий баалуулуктарга кайрылуусу жанажетишуусу;   -   Кыргыз   Республикасындагы  китеп  чыгаруу  ишинин  мамлекеттикартыкчылыктуу багыттарын аныктоо;   -  билим  беруу,  экономика,  илим жана маданият  жаатындагы  жалпыулуттук  милдеттерди  чечуу учун зарыл болгон басма  соз  чойросундогуишенимдуу материалдык-техникалык жана ресурстук базаны тузуу;   -    адабияттын    конкреттуу   турлоруно   болгон    республиканынмуктаждыктарын канааттандыруу;   -  басма  соз  продукцияларына болгон бааны томондотуу  жана  мунунаркасында  ал  продукциянын  жарандардын  кенири  катмарына   тарашынажетишуу;   -  КМШнын жалпы маалымат мейкиндигин реалдуу тузуу жолунда маанилуукадам   болуп  кала  турган  олконун  ичинде  басма  ондуруш   коломункобойтууну жана анын продукцияларын таратууну олуттуу жакшыртуу;   -  интеллектуалдык менчик жаатындагы «каракчылыкка»,  контрафакттыкбасылмаларга  жана  башка укук бузууларга богот  коюу  учун  шарттардытузуу, анын ичинде мыйзамдуу турдо басып чыгарылган нускалардын  чыгуумаалыматтарын   корсотпостон  кечуруу  жолу  менен  басма   чойросундоавторлордун  чыгармаларын мыйзамсыз пайдалануу учурунда  Кыргызстандынбажы чек арасы аркылуу китеп товарларынын отуусуно богот коюу;   - эркин китеп рыногун тузуу;   -  олконун  басма соз продукцияларынын улуттук фондун тузууго  жанатолуктоого  он  таасирин  беруучу  Кыргызстандын  китепканалары  мененУлуттук   китеп   палатасынын  басма  соз  архивине   басылып   чыкканпродукциялардын   милдеттуу  нускаларын  жиберип,   жеткирип   туруунукобойтуу жана жакшыртуу;   -  республикада китеп чыгарууну оркундотуу, бул тармактагы  жумушчуорундарды сактап калуу менен жаны жумуш орундарын тузуу;   - дипломдуу адистерди, орто звенодогу жетекчилерди, полиграфия жанакитеп таратуу тармактарынын менеджерлери менен маркетологдорун даярдоожана толуктоо.