Кыргыз Республикасынын Президентинин                    2004-жылдын 14-июнундагы N 202                       Жарлыгы менен бекитилген                 "Ишкердик субъекттери жургузгон милдеттуу                    толомдор системасын реформалоо"                              ПРОГРАММАСЫ                                  I. Киришуу    Республикада рыноктук мамилелер калыптанышынын процессиндеги  азыркышарттарда ишкердик субъекттери жургузгон жана бизнести жургузуу  мененбайланышкан   милдеттуу   толомдор  системасын   реформалоо   маселесиактуалдуу болуп калууда.  Милдеттуу   толомдор   системасын  реформалоо   зарылчылыгы   КыргызРеспубликасын  2010-жылга  чейин онуктуруунун  комплекстуу  негизинде,Кедейликти кыскартуунун улуттук стратегиясында, Кыргыз РеспубликасынынПрезидентинин   2003-жылдын  3-сентябрындагы  N  290   Жарлыгы   мененбекитилген   Инвестициялык  матрицада  жана  андан  ары  жонго   салууконцепциясында   белгиленген   жана   жургузулуп   жаткан   социалдык-экономикалык реформалардын маанилуу багыттарынын бири болуп саналат.  Программа   атайын   каражаттарды  тузуу,   акы   толонуучу   кызматкорсотуулордун тартибин оркундотуу чойросундо мамлекеттик  органдардынишин  жакшыртуу  боюнча  артыкчылыктуу  милдеттерди  жана  ишчаралардыаныктайт   жана  мамлекеттик  органдардын  ишин  транспаренттуулугунуннегиздерин  оркундотууго  жана инвестициялар үчүн  жагымдуу  кырдаалдытузуугө багытталган.                           II. Учурдагы кырдаал    Азыркы  учурда бизнес кылуу учун ишкердик субъекттери жузого ашырганзор  сандагы  милдеттуу  толомдор бар. Алардын  негизгилерине  шарттуутурдо   томонкулорду  кошууга  болот:  акы  толотуп  кызмат  корсотуу,лицензия  учун акы, уруксат жана талаптардын окшош турлору  учун  акы,айып   акылар   жана   республикалык  жана  жергиликтуу   бюджеттердинфинансылоосунда  турган  мамлекеттик органдардын  атайын  каражаттарынтузгон  башка толомдор. Томондо бизнес кылуу учун ишкердик субъекттерижургузгон  милдеттуу толомдордун ар бир туру боюнча  учурдагы  кырдаалбаяндалган.    Атайын каражаттар мамлекеттик органдардын кирешенн тузуучу  болугу катары    Мамлекеттик   органдар   алуучу  атайын   каражаттар   республикалыкбюджеттин  кирешелеринин жана анын чыгашаларын  финансылоонун  негизгибулактарынын бири болуп саналат.  Мамлекеттик  органдардын продукцияны сатуудан,  иштерди  аткаруудан,кызмат   корсотуудон   же   нормативдик  укукттук   актыларга   ылайыкбелгиленген   иштин  башка  турлорун  жузого  ашыруудан  (лицензиялар,уруксат   беруу  справкалары  жана  документтери,  айып  акылар,  акытолонуучу кызмат корсотуулор жана башкалар) алынган кирешелери  атайынкаражаттар  болуп саналат. Бюджетте эске алынган атайын  каражаттардынколому 1 799,4 миллион сомго жетти.               2001-2003-жылдары мамлекеттик бюджетке атайын           каражаттардан келип тушуунун салыштырма талдоосу  -----------------------------------------------------------------------|   Корсоткучтор    |            2001-жыл            |    2002-жыл    ||                   |--------------------------------|----------------|      |                   |Иш жузундо|ИДПга|Гранты бар     |Иш жузундо|ИДПга||                   |  млн.сом |кара-|жалпы кирешеге |  млн.сом |кара-||                   |          |та % |карата салыш-  |          |та % ||                   |          |менен|тырма салык    |          |менен||-------------------|----------|-----|---------------|----------|-----||       1           |    2     |  3  |       4       |    5     |  6  ||-------------------|----------|-----|---------------|----------|-----||Салык эмес каражат-| 2672,6   | 3,6 |   21,3        |   2983,9 | 4,0 ||тар - бардыгы      |          |     |               |          |     ||-------------------|----------|-----|---------------|----------|-----||анын ичинде:       |          |     |               |          |     ||акы толотуп кызмат | 1258,5   | 1,7 |   10,0        |   1543,4 | 2,1 ||корсотуудон жана   |          |     |               |          |     ||башка атайын       |          |     |               |          |     ||каражаттардан      |          |     |               |          |     ||келип тушкон       |          |     |               |          |     ||каражаттар         |          |     |               |          |     ||-------------------|----------|-----|---------------|----------|-----||маалымат турундо:  |          |     |               |          |     ||-------------------|----------|-----|---------------|----------|-----||Гранты бар жалпы   |          |     |               |          |     ||кирешелер          |12543,6   |17,0 |14410,6        |     19,2 |     ||-------------------|----------|-----|---------------|----------|-----||ИДП                |73883,3   |     |75240,4        |          |     ||-------------------|----------|-----|---------------|----------|-----||Ички продукцияга   |          |     |               |          |     ||КНС                | 1351,6   | 1,8 |   10,7        |   1530,8 | 2,1 |---------------------------------------------------------------------- ----------------------------------------------------------------------|               |            2001-жыл            | 2001-   |  2001-  ||               |--------------------------------| жылга   |  жылга  ||Гранты бар     |Иш жузундо|ИДПга|Гранты бар     | карата  |  карата ||жалпы кирешеге |  млн.сом |кара-|жалпы кирешеге | осуш    |  осуш   ||карата салыш-  |          |та % |карата салыш-  | темпи   |  темпи  ||тырма салык    |          |менен|тырма салык    |   %     |    %    ||---------------|----------|-----|---------------|---------|---------||       7       |    8     |  9  |       10      |    11   |   12    ||---------------|----------|-----|---------------|---------|---------||20,7           | 3700,2   | 4,4 |  22,8         | 138,4   | 124,0   ||---------------|----------|-----|---------------|---------|---------||10,7           | 1799,4   | 2,2 |  11,1         | 143,0   | 116,6   ||---------------|----------|-----|---------------|---------|---------||               |16214,9   |     |  19,4         | 129,3   | 112,5   ||---------------|----------|-----|---------------|---------|---------||               |83420,8   |     |               | 112,9   | 110,9   ||---------------|----------|-----|---------------|---------|---------||10,6           | 1580,4   |1,9  |  9,7          | 116,9   | 103,2   |----------------------------------------------------------------------   Таблицадан  корунуп  тургандай, 2003-жылы  атайын  каражаттар  ИДПгакарата   кыйла  санды  -  2,2%ти  жана  гранты  бар  бюджеттин   жалпыкирешелерине  карата 11,1%ти тузду. Атайын каражаттардын чондугун  ирисалыктардан  келип тушкон кирешелер менен салыштырууга болот  жана  ишжузундо  мамлекет учун мааниси боюнча кирешелердин биринчи  даражадагыбулагы болуп саналат.  2003-жылы  откон  жылга  салыштырганда  атайын  каражаттардын  келиптушушунун  салыштырма салмагы ИДПнын коломундо 0,1  %ке  кобойгондугунбелгилеп  кетуу  керек,  бул  ушул  иштен  каражаттарды  алуу   боюнчамамлекеттик органдардын жигердуу ишинин чагылдырылышы болуп саналат.  Атайын   каражаттарды  чектоо  боюнча  мурда  жасалган   аракеттергекарабастан,  атайын каражаттардын - 2001-жылы 43,0%ке  жана  2002-жылы16,6%ке абсолюттук осушу белгиленген. Бул финансылык мамилелердин ушулчойросун   реформалоого   комплекстуу  мамиленин   зарылчылыгын   басабелгилейт.  Ал  тургай,  бул  чондук иш жузундо кыйла жогору  экендиги,  анткенибардык  мамлекеттик органдар ушул каражаттар боюнча отчет бербей  жанааларды  казыналык системасын айланып отуу менен пайдаланып  жаткандыгыжагынан эч кандай шек жок экендигин белгилей кетуу зарыл.    Лицензняларды беруудон алынган каражаттар    Жаранга  же  юридикалык жакка компетенттуу мамлекеттик орган  бергеништин  айрым  турун аткарууга же айрым ишаракеттерди  жасоого  уруксатлицензия деп тушунулот.  Лицензия  беруу  тартиби жана шарттары "Лицензиялоо жонундо"  КыргызРеспубликасынын Мыйзамында жонго салынат, анда лицензия акы толотуунуннегизинде   берилет  деп  корсотулгон.  Арызды  карап   чыгуу,   зарылэкспертизаны  жургузу жана документтерди толтуруу учун акынын   олчомулицензиялоо  ишин  жургузуу  үчүн ыйгарым  укуктуу  органдын  тиешелуучыгымдарына таянуу менен гана аныкталат, бирок бир айлык эмгек  акынынуч  минималдуу олчомунон ашпайт. Лицензия кайра толтурулган учурда бирайлык  эмгек  акы  олчомундо акы алынат. Арыздарды  карап  чыгуу  жаналицензия   беруу  учун  чогултулган  бардык  каражаттар  республикалыкбюджетке которулат.    Акы толотуп кызмат корсотуудон, уруксаттан жана талаптардын  башка окшош турлорунон алынган каражаттар    Уруксат - бул ишкердик субъекттери мыйзамдардын тиешелуу талаптарын,стандарттарды,  нормативдерди  жана эрежелерди  аткарышына  контролдуккылуу  максатында  аларга  ыйгарым укуктуу мамлекеттик  орган  беруучутиешелуу  документ  менен  ырасталган айрым ишаракеттерди  жасоо  учуннегиз.  Лицензиялоого  толуктоо  иретинде,  кандайдыр  бир  ишти   жургузугоуруксаттар ошондой эле кенири орун алган, озгочо жергиликтуу денгээлдеорун  алган корунушту билдирет. Бирок лицензиядан айырмаланып копчулукуруксаттар  жана  башка  ушундай талаптар республиканын  мыйзамдарындарасмий  таанылган  эмес,  демек, мыйзам  менен  жонго  салынбайт.  Булмамлекеттик  органдарга жаны талаптарды тузуу  жолу  менен  ишкердиктичектоого  укук  берет.  Иштин кандайдыр бир  туру  боюнча  лицензиялыкталаптарды  кыскартуу, эгерде министрлик же ведомство андан  сон  ушулэле  ишти  уруксат  берууну же жонго салуунун башка  ушундай  турлорункиргизуунун жардамы менен жонго сала алса, натыйжасыз болот.  Акы  толонуучу  кызмат корсотуу - бул мамлекеттик аткаруу  органдарыакысыз  негизде ишкерлерге жана жарандарга беруучу кызмат корсотуулор.Акы  толонуучу  кызмат корсотуулордун наркынын олчому  ушундай  кызматкорсоткон  мамлекеттик органдын иш жузундогу чыгымдарына таянуу  мененаныкталат ((1) эскертууну кара). Акы толотуу негизинде кызмат корсотуузарылчылыгы  мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы менен  байланышкан  жанаубактылуу  муноздо. Аткаруу бийлик органдары жана алардын структуралыкболумдору  аткарган  мамлекеттик  акысыз  жана  акы  тололуучу  кызматкорсотуулордун  реестри турундо сунуш кылынган  акы  толонуучу  кызматкорсотуулордун  тизмеси  тиешелуу мамлекеттик органдардын  сунуштарынатаянуу менен тузулот (реестр жылына бир жолу кайра каралат).                                Айып акылар    Айып  акы  -  мамлекеттин пайдасына акчаны ондуруп алуу, айып  акыныукук бузгандыгы учун куноолуу жакка сот (судья), ыйгарым укуктуу орган(кызмат адамы) салат.  Мамлекеттик   органдардын   озунун   ишин   ведомстволордун   атайынфонддоруна   которулуучу  айып  санкцияларынын  эсебинен  финансылоогоумтулуусу  атайын каражаттарды тузуунун коркунучтуу тенденциясы  болупсаналат.  Олуттуу  карама-каршылык  келип  чыгат  -  бул  ведомстволорсалыктык, бажылык же башка финансылык эреже бузуулардын алдын алуунун,ошонун  озу  менен  рыноктук  мамилелердин  калыптанышына  оз  салымынкошуунун  ордуна,  бул органдар, тескерисинче, оз уюмдарынын  бюджетинкамсыз  кылууга умтулуп, айып санкцияларын кобойтуу учун стимул алган.Конфискацияланган мулктун же товардын (бажы практикасындагыдай)  жалпынаркынан,  бети  ачылган уурдоолордон, финансылык  эреже  бузуулардан,салык   калдыгын   чогултуудан  алынган  каражаттардын   бир   болугункоторуунун  натыйжасында  келип чыккан атайын  каражаттардын  эсебиненмындай   финансылоо   бардык  корулуп  жаткан  аракеттерди   мыйзамдынжоболоруна   ылайык   келтирууну  камсыз   кылуу   максатында   кылдатконтролдонууга  тийиш. Мындай иш ведомствонун озүнчо буйруктары  мененбекемделген  мамлекеттик органдардын финансылык муктаждыктарынын  жанакеректоолорунун негизинде эмес, колдонулуп жаткан мыйзамдын  негизиндегана жургузулууго тийиш.                         III. Негизги проблемалар    Бизнес   кылуу   учүн  ишкерлер  милдеттуу  толомдорду  жургузушунунтартибине  бирдиктуу ыкманын жоктугу инвестициялык ишке жана ишкердиккетоскоолдук  кылган негизги проблемалардын бири болуп  саналат.  Азыркыучурда милдеттуу толомдордун томонкудой моделдери бар:  -  мамлекеттик  органдардын  алынган  акча  каражаттары  бут  бойдонбюджетке жонотулот;  -  акча  каражаттары атайын эсептерге топтолот жана  (же)  онуктурууфонддоруна жонотулот, бул кенири орун алган;  -   мамлекеттик  органдардын  структуралары  толук  чарбалык  эсептеиштейт.  Чарбалык  эсептеги  иштин эсебинен бюджеттик финансылоонун  жетишсизколомдорун компенсациялоо максатында пайдаланылуучу экинчи жана учунчумоделдердин  болушу  иш  жузундо мамлекеттик башкаруунун  функцияларынкайра тузууго жана мамлекет акы толотуунун негизинде ыйгарым укуктардыжузого   ашырышына   алып  келуудо.  Мамлекеттик  башкаруунун   буткулсистемасы  салык  чегеруулорунун  эсебинен  кутулууго  тийиш  экендигиайкын.  Бутундой бир катар нормативдик документтер бар, аларга ылайык  айрыммамлекеттик  органдар  мамлекеттик тескоо-уруксат  беруу  функцияларынаткаруудан   келип  тушкон  бардык  каражаттарды  озунун   карамагындакалтырууга  укуктуу.  Ал  тургай,  бир  катар  мамлекеттик  органдардамамлекеттик  башкаруу  функцияларын жузого ашырган  бутундой  чарбалыкэсептеги   структуралар  тузулгон.  Жогоруда  корсотулгон   моделдердитурмушка  ашыруу мамлекеттик органдардын ишинин башкы мотиви  ишкерлержургузгон  толомдордун эсебинен бюджетти финансылоону  камсыз  кылуугаумтулуу  болуп  калышына алып келет. Айрым учурларда  бул  мамлекеттикоргандар  жонго  салуучу же башка функцияларды аткаруу  учурунда  аларпайда  ондурушуно алып келет, бул мамлекеттик жонгө салуунун манызынынозуно карама-каршы келет.  Натыйжада ишкердик субъекттеринин ишине мамлекеттик контролдук кылуукопчулук контролдоо органдары учун - коммерциялык багыттагы иш, ал эмитекшеруучулорду    айып    акы   салууга   материалдык    таламдаштыгытекшеруулордун максаттуу багытын аныктаган негизги факторлорунун  бирикатары кабылданат.  Мындай  кырдаал кобунесе бюджетке мыйзамдуу толомдорду жонго  салганмыйзамдарда бул толомдорду жургузуунун принциптери, жол-жоболору  жанатартиби   так  баяндалбагандыгынан  улам  келип  чыгат.   Ал   тургай,мамлекеттик  органдардын  кызмат  корсотуулору  учун  айрым   толомдорадвалордук принциптерде белгиленет, демек, салык мунозундо болот  жанаэкономикалык  онугууну  чектейт. Бир катар  мамлекеттик  органдар  зоркиреше алып келуучу ишкердиктин турлорун жонго салгандыгынан улам аларалда  канча  артыкчылыктуу абалда болгон кырдаал милдеттуу толомдордунэсебинен   мамлекеттик  органдардын  бюджетин  финансылоонун   олуттуунатыйжасы  болуп  саналат.  Натыйжада  мамлекеттик  кызматтын  негизгипринциптеринин   бири   бузулат,  мында   мамлекеттик   структуралардыфинансылоо  жана  мамлекеттик кызматчылардын эмгегине  акы  толоо  биртурдуу муноздо болууга тийиш.  Ошондой  эле  мамлекет белгиленген милдеттуу толомдорду,  салыктардыжана  башкаларды  эсепке алуу жана толтуруу менен байланышкан  кошумчатоломду  белгилоого  тийиш эместигин белгилоо зарыл.  Бул  операциялармамлекеттик  органдарда  эсепке  алуу  системасын  жењилдетууго   ганабагытгалган  жана  кызмат  корсотуу мунозундо  болот  ((2)  эскертуунукара).              IV. Милдеттуу толомдор системасын реформалоонун                          негизги принциптери     Экономикалык негиздеме жана   мамлекеттик органдар корсотуучу,  чы-гымы  минималдуу  жана пайдасы максималдуу болууга,   эн  оболу   коомучун,  анын ичинде ар бир ишкер учун ушундай болууга тийиш болгон  акытолонуучу кызмат корсотуулордун жардамы менен проблемаларды чечуу учунальтернативдуу   варианттарды  карап  чыгуу   мумкунчулугу   милдеттуутоломдор системасын реформалоонун негизи болуп калууга тийиш.  Мунун   башкы  шарты  болуп  милдеттуу  толомдорду  жургузуу   мененбайланышкан  чечимдердин ачыктыгы, алдын ала айтууга боло  тургандыгы,маалымдуулугу жана ырааттуулугу саналат.  Милдеттуу  толомдор  системасын  реформалоо  процессинде  томонкудоймумкунчулуктор каралган:  - коомдун жашоо-турмушунун ылайыктуу шарттарын тузуу учун ишкердиктижигердештируу;  -    милдеттуу    толомдор   системасына   негизделген   мамлекеттикфункцияларды  жузого  ашыруудан  социалдык  оноктоштукко   негизделгенсистемага отуу;  -  милдеттуу  толомдор системасынын элементтерин  текшеруу  учурундаишкердиктин потенциалын топтоо;  -  мамлекеттик органдардын акы толонуучу функцияларын кенейтуу  учунстимулдарды жоюу жана бардык атайын каражаттарды мамлекеттик  бюджеткежонотуу.  Милдеттуу   толомдор   системасын  реформалоого   мамиленин   манызытомонкулордо турат:  -  ишкердикти  онуктурууго милдеттуу толомдор  системасынын  негизгиэлементтеринин таасирин ийне-жибине чейин талдоо;  -  милдеттуу  толомдор системасынын элементтерин  туруктуу  текшеруужана  аларды  ашкере  коп чыгым болгон же алдыга  коюлган  милдеттергежетишкен учурда алып салуу;  -    атайын    каражаттардын   эсебинен   корсотулуучу   мамлекеттикфункциялардын тизмесинде ырааттуу жана алдын ала айтууга мумкун болгонозгортуулор;  -    милдеттуу   толомдордун   эсебинен   корсотулуучу   мамлекеттикфункциялардын натыйжалуулугуна коз салуу;  -  акы  толотуу  негизинде мамлекеттик функцияларды турмушка  ашырууменен байланышкан нормативдик укуктук актыларга ылайык келтируу.                V. Программанын милдеттери жана максаттары    Программанын  башкы  максаты - чарба жургузуучу  субъекттердин  ишинжигердештируу, тике инвестициялардын келиши жана мамлекеттик онуктуруупрограммаларын аткаруу учун максималдуу жагымдуу шарттарды тузуу  жолуменен   олкону   туруктуу  экономикалык  онуктуруу  учун   мамлекеттикоргандардын натыйжалуу ишин жургузуу, ошондой эле коомдун экономикалыктурмушун  жигердештирууго, тике инвестициялардын келишине жана  бизнескылуу   учун   ишкердик  субъекттери  жургузгон   милдеттуу   толомдорсистемасын  этап-этабы менен реформалоо аркылуу мамлекеттик  онуктуруупрограммаларын аткаруу, ал томонкулорго багытталган:  - ишкердикке милдеттуу толомдордун финансылык басымын женилдетуу;  - мамлекеттик органдарды финансылоонун траспаренттуулугун арттыруу;  -    мамлекеттик    функцияларды   аткаруу   процессинде    ишкердиксубъекттеринин  жана  мамлекеттик  органдардын  таламдарынын  балансынкамсыз кылуу;  -   мамлекеттик  акы  толонуучу  кызмат  корсотуулорду   мамлекеттикбюджеттин  эсебинен  финансылоого бара-бара  которуу  учун  негиздердитузуу;  -   бирдиктуу   мамлекеттик   жонго  салуу   саясатынын   чектериндемамлекеттик  бийлик  жана башкаруу органдары мамлекеттик  функциялардыаткарышын бюджеттик камсыз кылуунун системасын тузуу.  Ошону менен бул программа томонкудой милдеттерди чечууго тийиш:  - атайын каражаттарды тузуунун бирдиктуу принциптерин тузуу;  -  администрациялык  боготторду жоюу жолу менен  инвестициялык  иштижана ишкердикти онуктуруу;  -  мамлекеттик бийлик органдары аркылуу отуучу финансылык агымдардынтранспаренттуулугун арттыруу;  -  мамлекеттик кызматчылардын эмгегине акы толоого бир  турдуу  ыкмаучун негиздерди тузуу;  - жагымдуу инвестициялык жагдайды тузуу зарылчылыгын эске алуу мененакы   толонуучу,  уруксат  беруучу,  лицензиялык  кызмат   корсотуулорсистемасын ылайыкташтыруу учун нормативдик жана методологиялык  базаныдайыма системалуу кайра карап чыгуу жана оркундотуу.                    VI. Программанын негизги багыттары    Атайын каражаттарды калыптандыруунун бирдиктуу  принциптерин тузуу    Негизги  багыттардын  бири  болуп  ченемдик  укуктук  базаны   тузуусаналат,  анда  "атайын  каражаттарга" милдеттуу  турдо  так  аныктамаберилууго тийиш.  Ушуга  байланыштуу "Кыргыз Республикасында бюджеттик укуктук негизгипринциптери  жонундогу" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына озгортуулордужана  толуктоолорду  киргизуу  жонундо мыйзам  долбоорун  иштеп  чыгуузарыл.  Болгондо  да  жогоруда аталган толомдор озунун  манызы  боюнчасалык   болуп  саналса,  анда  аларды  Кыргыз  Республикасынын   Салыккодексине озунчо глава менен кошуу зарыл.  Ошондой  эле  "атайын каражаттарды" калыптандыруу  принцибин  мыйзамденгээлинде жургузуу зарыл, анда томонкулор менен кошуу зарыл.  Ошондой  эле  "атайын каражаттарды" калыптандыруу  принцибин  мыйзамдењгээлинде  жургузуу зарыл, анда томонку негизги  принциптер  болуугатийиш:  -  атайын  каражаттар кызмат корсотуунун, иш аткаруунун, мамлекеттинозгочо  менчигинде  турган продукцияны сатып  откоруунун  натыйжасындаалынган катарында каралууга тийиш;  -   атайын  каражаттар  эч  кандай  жол  менен  ишкердикке   кошумчажыйымдарды түзуу жолу менен эркиндигин чектоого тийиш эмес;  -  атайын  каражаттар  мамлекеттик  органдардын  атайын  эсептериндетоптолбостон, Казначылыктын эсебине келип тушууго тийиш;  -  мамлекеттик  органдар атайын каражаттардан  кандайдыр  бир  пайдаалууга  тийиш  эмес,  корсотулгон кызматтар оздук  наркы  боюнча  ганасатылууга тийиш.  -  оздук  наркты  эсептоодо мамлекеттик органдардын кызматкерлерининэмгек акысына чыгамдар кошулууга тийиш эмес.    Администрациялык богоотторду жоюу жолу менен инвестициялык ишти  жана ишкерликти онуктуруу    Мамлекеттик  бюрократия  бугунку кундо чакан  жана  орто  ишкерликтионуктурууго катуу тоскоолдук тузуп жатат. Ишкерлик жургузууго  уруксаталуу  талап кылынган справкалардын санын минимумга жеткируу жана  ишинжањы  баштаган  ишкерлер  толоочу уруксат кылуу  взносторунун  олчомуназайтуунун эсебинен жонокойлотуу керек.  Андан  тышкары,  бул  багытта милдеттуу турдо  мамлекеттик  органдартомонкулорду  жоюу максатында корсоткон акысыз жана  акы  толоо  менентекшеруу кызматтарын корсотуу жургузулууго тийиш:  -  уруксат  беруу  документтеринин тизмесине  кирген  уруксат  кылуудокументтерин беруу менен байланышкан функциялар;  - акысыз негизде корсотулгон кызматтар;  -  мамлекеттик  бийлик  органдарынын чарба  жургузуучу  ведомстволукструктуралары корсоткон мамлекеттик кызматтар.    Мамлекеттик бийлик органдары аркылуу откон финансылык агымдын  транспаренттуулугун арттыруу    Мамлекеттик   уюмдардын  ар  кандай  кирешелери   республикалык   жежергиликтуу  бюджеттерге  кошулууга  жана  ал  каражаттарды   чыгымдообюджеттик  каражаттарга  карата колдонулган принциптерде  жургузулууготийиш.  Ал  органдардын чыгашалары жана кирешелери бюджеттин курамындагана жана Казначылыктын эсебинде гана эске алынууга тийиш. Бул багыттыаткаруу   учун   мамлекеттик  бийлик  органдарынын  бардык   эсептеринКазначылыкка  которуу жана коммерциялык банкттардагы  айрым  эсептердиведомстволордун  пайдаланышынын негизшдуулугун карап  чыгууну  Эсептоопалатасына тапшыруу зарыл.    Мамлекеттик кызматчылардын эмгегине акы толоого бир турдуу  мамиле кылуу учун негиздерди тузуу    Кызмат корсотуу акыларынын наркын эсептоодо оздук наркка мамлекеттикоргандардын  кызматкерлеринин эмгек акысына кеткен чыгымдар  кошулуугатийиш  эмес.  Ал  кызматкерлердин эмгек акысы республикалык  бюджеттенфинансыланууга тийиш.  Азыркы  учурда  ар кандай кошумча акы толонуучу кызматтар  оной  элекиргизилген  мамлекеттик органдарга эмгек акы жогору,  анткени,  айрыммамлекеттик    органдарда   атайын   каражаттар   ошол    ведомствонункызматкерлеринин негизги эмгек акысына сарпталат.  Мамлекеттик   кызматчылардын  эмгек  акысын   атайын   каражаттардынэсебинен  финансылоонун  азыркы  тузулгон  системасы  томонкудой  терскесепеттерге алып келет.  Чарбалык  эсептин негизиндеги мамлекеттик органдар  тузулот,  алардаиштоо  кыйла барктуу, бул финансылык абалы анча жакшы эмес мамлекеттикоргандардан  кыйла  даярдыктагы кызматкерлердин  кетип  калышына  алыпкелет.  Озунун киреше булактары бар артыкчылыктуу мамлекеттик органдартузулот,  аларда  бюджеттен  "көзкаранды эместик"  психологиясы  пайдаболот,  мунун  натыйжасында ал структуранын  кызматкерлери  жалпысынанмамлекеттик бюджеттин толтурулушуна кызыкпай калышат.  Эмгек   акыны   кобойтуу   учун  атайын  каражаттарды   пайдалануугачектоолордун  жоктугу  кызмат  корсотуулор  учун  ар  кандай   кошумчаакыларды  киргизууго  дем  берет, муну менен мамлекеттик  функциялардыжузого ашыруу озунчо бир бизнеске айланат.  Жогоруда  баяндалгандардын  негизинде  Концепциянын  ушул  пунктунунбагыттары  болуп томонку принциптер саналууга тийиш: айрым мамлекеттикоргандар   учун   мыйзам  тузууго  болбойт.  Мунун  натыйжасы   катарымамлекеттик  кызматчылардын  эмгек  акысын  финансылоонун  бир  типтуупринциптери жана ыкмалары Кыргыз Республикасынын Президентинин  озунчоЖарлыгы менен бекемделууго тийиш.    Жагымдуу инвестициялык кырдаалды тузуу зарылчылыгын эске алуу  менен акы толонуучу, уруксат беруу жана лицензиялык кызматтар  системасын оптималдаштыруу учун ченемдик жана методологиялык  базаны туруктуу кайра кароо жана оркундотуу    Экономиканы онуктуруу жана олкого инвестицияларды тартуунун маанилууимпульсу болуп туура жана натыйжалуу экономикалык, анын ичинде  мыйзамсаясатын жургузуу саналат.  Ал эми откоол мезгилдин шартында натыйжалуу экономикалык жана мыйзамсаясаты  -  чарба жургузуунун рынок системасынын ийгиликтуу иштешинин,рынок экономикасынын торолушунун жана чындалышынын негизи.  Экономикалык  теория  менен иштелип чыккан жана  онуккон  олколордунтажрыйбасынан  алынган негиздуу талаптар бар. Акы  толонуучу,  уруксатберуу  жана  лицензиялык кызматтар боюнча мыйзам саясаты дал  ошолоргонегизделууго тийиш.  Негизги талаптар томонкулорго алып келет:  -  милдеттуу  толомдорду толоо системасы жалпы улуттук корпорациялыкжана жеке экономикалык таламдарды айкалыштырууга жетишуунун индикаторуболуп кызмат кылууга тийиш;  - милдеттуу толомдор системасы менчик укугун бузууга тийиш эмес;  -  милдеттуу  толомдорду толоо системасы мамлекеттик чыгымдар  мененото    туздон-туз    байланышууга   тийиш.   Мамлекеттик    чыгымдардыоптималдаштыруу  милдеттуу толомдорду толоо  системасынын  рационалдуусхемасын калыптандыруу учун шарт тузот.  Азыркы    учурда    онуккон   олколордун   сыналган    тажрыйбасынынпринциптеринде курулган рынок экономикасынын талаптарына  жооп  бергенмилдеттуу  толомдор  боюнча  азыркы кездеги  мыйзам  системасын  тузуузарылчылыгы пайда болду.    Корутунду    Азыркы  учурда ишкерлердин мамилесинде белгиленген жана  орун  алганлицензиялардын,  сублицензиялардын,  уруксат  беруулордун   жана   акытолотуучу  кызматтардын  саны жана аларды  толоонун  тартиби  максаткаылайыксыз   болуп   саналат   жана   комуской   экономиканы   тузууго,коррупциянын    осушуно   жана   мамлекеттик   органдардын    негизсизфинансыланышына комоктошот.  Ушуга  байланыштуу бул программаны киреше жана чыгаша болукторундогуозгоруулор менен байланышпаган баланстуу мамилелерди камсыз кылуу учунэтап боюнча жузого ашыруу болжолдонууда.  Бул   программаны   жузогө  ашыруу  мамлекеттин   акча   ресурстарынборборлоштуруу   жана   децентралдаштыруу   боюнча   кырдаалды   кыйлажакшыртышы, жагымдуу инвестициялык кырдаал тузушу кутулуудо.    Эскертуу:  (1)  Ошол  эле  учурда  муну белгилей кетуу керек:  талдоо  корсотуптургандай,  акы  толонуучу  кызмат корсотуулордун  наркына  капиталдыкчыгымдардын  наркы  ачык  эмес  турдо кошулат.  Башкача  айтканда,  ишжузундо кызмат корсотуунун наркына пайданы кошуу сунуш кылынат.  (2)  Бул  практика танттырактыкка чейин жеткен массалык мүнозго  ээ,мисалы,  ар  бир  салык толоочу салык органдарына  декларация  берууготийиш,  мында мамлекет аны эсептелген салыктарды декларациялоого  жанатолоого   милдеттендирет,  бирок  ошондой   эле   учурда   аны   бланкпродукциясын сатып алууга милдеттендирет.