КР Өкмөтүнүн 2018-жылдын 22-январындагы № 49 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ                                       Кыргыз Республикасынын Окмотунун                                            2004-жылдын 6-октябрындагы                                                   N 734 токтому менен                                                            бекитилген              2010-жылга чейин Кыргыз Республикасынын туристтик             индустриясын туруктуу онуктуруунун "Меймандос                   Кыргызстан" маркетинг стратегиясы      Киришуу   I. Кыргызстандын туристтик продуктун маркетингдик талдоо   II. Маркетинг страгегиясынын максаттары жана милдеттери   III. Маркетинг стратегиясынын негиздери   IV. Стратегияны жузого ашырууну ресурстук жактан камсыз кылуу   V. Мониторинг жана баа беруу   Корутунду                                   Киришуу      Азыркы туристтик индустрия дуйнолук экономиканын ири киреше беруучужана  кыйла  ыкчам онугуп келаткан тармактарынын бири  болуп  саналат.Туризм  чойросундогу жумуш орундарынын саны 200 миллионго  жакынды  жедуйнодогу  иш  менен камсыз болуунун жалпы корсоткучунун  8  процентинтузот.   Дуйнолук   туристтик   уюмдун   жана   Эларалык   валюта   фондунунмаалыматтары боюнча туризм 1998-жылдан тартып товарларды  жана  кызматкорсотууну  дуйнолук  экспорттоодо  биринчи  орунга  чыкты  (7,9   %).Туризмдин  орточо  осуш темпи бутундой дуйнолук экономиканын  осушунунорточо  жылдык  темпинен  кыйла  жогору.  Туризм  дуйнолук  ички   дунпродуктунун   жалпысынан  3,8  процентин  жана   экономиканын   аралаштармактарын  онуктурууго кыйыр таасирди эске алуу менен 10  проценттенашыгын  берет.  Дуйнолук туристтик уюмдун божомолу боюнча  жакынкы  онжылда туризм чойросундо экономикалык осуш темпи сакталып калат.   Кыргызстандын  туристтик  индустриясын онуктуруу  олконун  тарбигыйресурстарынын  кыйла  ар турдуулугуно негизделет,  ал  туризмдин  ичкионугушу,  ошондой эле Кыргызстандын туризм олкосу катары  кадыр-баркынкалыптандыруу  учун  зор экономикалык фактор болуп  калат  жана  болупкалууга тийиш.   Орун алган тенденцияларды эске алганда Кыргызстанда эларалык туризмрыногуна  шайкеш аралашуу жана олкодо туризмди дагы ыкчам  онуктуруугожетишуу учун мумкунчулуктор бар.   Туризмди    туруктуу    онуктуруу   азыркы   учурда    туристтердинмуктаждыктарын гана канааттандырууну карабастан, ошондой эле келечектеалардын   таламдарын  эске  алууну  да  талап  кылат,  бул  социалдык-экономикалык   иш   менен  табигый  чойрону  сактоону   камсыз   кылуузарылчылыгынын ортосундагы балансты сактоону да талап кылат.   Туризм  олконун региондорунун ортосундагы экономикалык  тенсиздиктикыскартууга  комоктошуп,  тоолуу райондордун  онугушун  камсыз  кылат.Жергиликтуу  ресурстар  жана  материалдар канчалык  коп  пайдаланылса,региондордун экономикалык онугушуно туризм ошончолук коп салым кошот.   Туризм     Кыргызстанда    мамлекеттик    денгээлде    экономиканынартыкчылыктуу  тармактарынын  бири  деп  таанылган.  Бирок   туристтикиндустрияны  андан  ары онуктуруу рыноктук башкаруу  аспаптарын  кыйлажигердуу  пайдаланууну  талап кылат. Ага,  биринчи  кезекте  туристтикбизнести  онуктуруунун  жана  анын  атаандаштык  жондомун  арттыруунунаспаптарынын бири катары маркетинг кирет.   Маркетингди   башкаруу   -   бул  ой-жугуртуунун   жаныча   ынгайынкалыптандыруу,   анын   мегизинде  рынокко  болгон   багыт,   рыноктунталаптарынын   озгорушуно  даяр  болуу,  менчик  ээсинин   укуктарынынинституттук  негиздерин  тузуу  жана  индустриянын  туруктуу  онугушункамсыз кылуучу башка рыноктук механизмдерди тузуу жатат.   Маркетинг стратегиясын жузого ашыруу туристтик индустриянын олконунэкономикасына  олуттуу салым кошот, Кыргызстанда  туристтик  продуктунатаандашууга  жондомдуулугун  жана сапатын  жогорулатат,  ошондой  элетуристтик  ишмердиктин курчап турган чойрого жана  улуттук  маданияткатерс таасирин азайтат.   Маркетинг  стратегиясы туристтик продуктуну онуктурууго дем  беруу,оитималдуу  бааны калыптандыруу жана турпродуктун максаттуу рынокторгокарай   илгерилетууну,  ошондой  эле  меймандостуктун  азыркы  кездегимамилесин   тузууго,  кардар  менен  озара  аракеттенууго  жана   узакмооноттуу мамилени орнотууга негизделет.          I. Кыргызстандын туристтик продуктун маркетингдик талдоо      Азыркы учурда олконун ички дун продуктунун структурасында туристтикиштин  улушу  4  процентке жакынды тузот. Эгерде ал олконун  ички  дунпродуктунун  8  проценттен ашыгын тузсо, анда туризм профилдуу  тармакдеп эсептелет.   Туристтик  сектор  Кыргызстанда орун: алган  табигый  ресурстардан,салттуу  рыноктордон  жана туристтик агымдын осуу тенденциясынан  уламинвестиция  тартууга  ылайыктуу тармак  деп  эсептелет.  Кыргызстандынтуристтик  индустриясы экспортко негизделген тармак. 2003-жылы  расмиймаалыматтар боюнча туристтик кызмат корсотууну экспорттоодон  48  млн.АКШ  доллары  же  олконун экспорттук пайдасынын  10  процентке  жакынытушкон.   Туризмдин абалы жонундо анык жана жаны статистикалык маалыматтардынжоктугу  тармактын потенциалына баа беруу жана анын реалдуу  онугушунобожомол жасоого мумкунчулук бербей жатат. Реалдуу экономикалык  талдоожасоо  учун  маалыматтык  базистин жоктугу корулуп  жаткан  чаралардыннатыйжалуулугуна баа берууну кыйындатып, ошондой эле ишти пландаштыруужана мамлекетке, ошондой эле жеке секторго инвестицияларды тартуу учунчечимдерди кабыл алуу процессин кыйындатат.   Кыргызстанда  дуйнолук туристтик рынокко дагы жигердуу  чыгуу  учунобъективдуу оболголор бар. Статистикалык жана эмпириялык маалыматтардыталдоо   Кыргызстандын  туристтик  продуктуна  жана   ички   туризмдинкорсоткучторунун осушунун жагымдуу тенденцияларына жана сатып  откоруурыногунун кенейишине кызыгуу осуп жаткандыгын корсотуп турат.   Талдоо  туристтик  продуктунун  озуно  тартышы  ар  кандай  табигыйресурстардын жана тарыхый-маданий эстеликтердин болушуна эмес, ошондойэле  олкодогу  туруктуу  абалга жана алардын болушунун  коопсуздугуна,ошондой  эле  туристтерди  сервистик тейлоонун  сапатына  жараша  болотургандыгын корсотту.   Салт  болуп  калган  меймандостукка  карабастан  Кыргызстандын  элиолконун  туристтик индустриясына али жетиштуу турдо жигердуу  катышпайжатат.   Коомдун   туризмге  мамилеси  кайдыгерликке  жакыныраак,   алтуристтик  продуктун сапаты коомдун ар бир мучосуно,  ар  бир  адамдынжекече жыргалчылыгына тиешеси бар экендигин тушунууго негизделбейт.   Инвестициялык   ресурстар  менен  туристтик  кызмат  корсотуулордунатаадашуусу  кучоп  жаткан шартта Кыргызстандын туризм  олкосу  катарыалдыга суурулуп чыгышы кыйла актуалдуу болуп баратат. Ушул кезге чейинКыргызстандын туристтик брэндиннин бирдиктуу концепциясы  жана  кыргызтуристтик продуктунун бирдиктуу графикалык дизайны жок.   Дуйнолук  тажрыйба  корсотуп тургандай, туристтик  продуктуну  алгаилгерилетууго чыгымдар туруктуу осуп турат. Дуйнолук туристтик  уюмдунстатистикалык   изилдоолорунун  натыйжалары   боюнча   туризмди   алгаилгерилетууго  чыгымдардын артышы менен кийин  андан  тушкон  пайданынортосунда   байланыш   бар.  Статистика  боюнча   жарнамага   окмоттукчыгымдарды   1   долларга  гана  кымбаттатуу  четолколук  туристтерденчыгымдар  турундо  493 долларга жакынды алып келет. 1991-жылдан  2004-жылга  чейинки  мезгилдин ичинде Кыргызстандын туристтик мумкунчулутунжарнамалоого  жалпы  чыгымдар жылына 25-30 минге  жакын  АКШ  долларынтузду.   Туристтик   олко  катары  Кыргызстандын  алга  карай  илгерилешининначарлыгынын   себеби  максатттуу  туристтик  рынокто   олко   жонундомаалыматтын  аздыгында  болуп жатат. Олко  жонундо  дурус  маалыматтындээрлик  жоктугунун онутунон алганда экологиялык алааматтар, террордукактылар  сыяктуу  окуялар  четолколук  жалпыга  маалымдоо  каражаттарыаркылуу  апыртылып  берилип  жатат,  бул  олконун  кадыр-баркына  терстаасирин  тийгизбей койбойт. Негизинен олконун алга  карай  илгерилешиКыргызстандын  жетекчилиги коруп жаткан ачык дипломатиянын  аркасында,ошондой  эле  туздон-туз  туристтик уюмдардын  оздорунун  операторлорутарабынан жургузулот.   Кыргызстанда   туристтик  олко  катары  Кыргызстанды   алга   карайилгерилетуу  боюнча  уюмду тузуу жагында кадамдар  жасалып,  маркетингишин  финансылоо  маселеси чечилуудо. Мамлекет, жеке сектор  туристтиколко  катары  Кыргызстанды  алга карай  илгерилетуу  маселесинде  куч-аракеттерди бириктируу зарылчылыгын тушуно баштады.   Алга  илгерилетуу  милдетин тандалып алынган  максаттуу  рынокторготуристтик  продуктуну  алып чыгуу, мурда ээлеген  позицияларды  кармапкалуу  жана  жагымдуу туризм олкосу катары Кыргызстандын  кадыр-баркынкоторуу аркылуу чечуудо турат.   Кыргызстанда  региондук  экономиканын  атаандашууга  жондомдуу  коптармактуу  сервистик борборуна айлануу мумкунчулугу бар, албетте,  булишкер  карым-катнаштардын  осушуно  жана  ишкер  туризмди  онуктурууготаасирин тайгизет.   Дуйнолук   туристтик  рыноктогу  тенденцияларды  эске  алуу   мененсалыштырмалуу  кыска  убакыттын ичинде  (2010-жылга  чейин)  жумшалганинвестицияга  экономикалык зор кайтарым бере ала турган  Кыргызстандынтуризминин негизги торт турун болуп корсотууго болот, ага:   -  курорттук-рекреациялык туризм же эс алууну негизинен  Ысыкколдунжээгиндеги  пансионаттарда,  санаторийлерде  жана  эс  алуу  уйлорундо(буткул тармактын кирешесинин 90%тен ашыгы) откоруу;   -  Улуу  Жибек жолундагы туризм: эреже катары Кыргызстандын  аймагыаркылуу  транзиттик  жолдор боюнча тарыхый-маданий жана  этнографиялыкбагыттагы ар кандай маршруттар (3%ке жакын);   -   тоолор  аршлуу  окуялуу  туризм  (буга  экотуризм  да   кирет):альпинизм,  треккинг,  ат туризми, рафтинг, анчылык,  фауна,  флораны,географияны, археологияны, геологияны иликтоо менен байланышкан турлар(5%ке жакын);   - ишкер туризм (1% жакын) кирет.                        Курорттук-рекреациялык туризм      Туризмдин   бул   туру   Ысыкколдун  курорттук-денсоолукту   чындоожагындагы  рекреациялык  ар  турдуу жана жарым-жартылай  оздоштурулгонмекемелерин  жана  ресурстарынын  чети  оюла  элек  Сонкол,  Сарычелекколдорунун,  Аларча капчыгайын, Арсланбап капчыгайын  жана  башкалардыкамтыйт.   Бул  рыноктун негизин Ысыкколдун ден чоолук чындоочу жайлары  (90%)тузот.   Азыркы  учурда  110го  жакын  курорттук-денсоолукту  чындоочужайларда 26 мин орун бар. Алардын жайгашуусун шарттуу турдо торт топкоболууго болот:   -  кесиптик бирликтерге жана мамлекетке таандык санаторий-курорттукмекемелер,  эс  алуу уйлору, профилакторийлер жана балдардын  эс  алууборборлору, аларда ар кандай себептерден улам рыноктук кайра  тузуулорото  кашандык  менен журуп, эски советтик мезгилдеги ишканаларды  эскесалат. Алар бардык мекемелердин 30 процентке жакынын тузот;   -  менчик  ээлерине таандык пансионаттар, эс алуу уйлору, туристтикбазалар,  курорттук отелдер, конок уйлор, алар алган  пайдасынын  жанаинвестиция    тартуунун   эсебинен   оз   активдерин   жанылап    жанареконструкциялап  жатышат. Дал ушул топ жаныланып жаткан  рекреациялыктармактын негизин тузот;   -   менчиктештирилген   эс   алуу   мекемелери,   алар   финансылыккаражаттардын  жетишсиздигинен улам дээрлик реконструкцияланбай  туратже  алардын менчик ээлери кийин сатып жиберуу менен жакшы акча табууганиет кылып олтурушат. Мындай топ менчиктештирилген бардык ишканалардын30 процентке жакынын тузот;   -  жергиликтуу калк жана жамааттар тарабынан уюштурулган  курорттукзонадага жеке менчик пансионаттар, алардын бир болугу алгылыктуу баагакыйла  жогорку сапаттагы кызмат корсотуу менен бардык эс  алуучулардынучтон бирине чейинкисин тартып кетет.   Курорттук-рекреациялык  тармакта  болуп  жаткан  жанылоо   процессииомердик   фондду   реконструкциялоо,   ички   инфраструктураны   жанакоммуникацияларды  калыптандыруу/жанылоо,  менеджментти  жанылоо  жанакызматкерлерди  кардарларды тейлоонун жаны ыкмаларына  окутуу  сыяктуучойрону  камтыйт. Жайгаштыруу объекттериндеги кеминде  8  минге  жакынорун    реконструкциялоого    муктаж.   Инфраструктура    туристтердинмуктаждыктарынан   артта  калууда  жана  туристтик   продуктунун   бирбутундугун    калыптандыруу    процеесин   кечендетуудо.    Курорттук-рекреациялык мекемелерди эларалык талаптарга жана кардарлардын  суроо-талаптарына  ылайык  классификациялоонун жаны системасын  иштеп  чыгуужана кабыл алуу зарылчылыгы бышып жетилди.   Тармактын  жалпы  багыты,  эн  оболу, Казакстандан  (60%ке  жакын),Озбекстандан,  Россиянын сибирь жана урал региондорунан (10%ке  жакын)келген,  ошондой  эле ички туристтердин агымы Ысыкколдун  жээгинде  эсалуунун  жана  дарылануунун  ото кенири таанымалдыгын  ырастап  турат.Сонку  жылдары туристтик агымдын колому орточо жылына 700  мин  кишигежакынды  тузду.  Мындан ары туристтердин санынын андан ары  кобойушунотышкы   атаандашуу   кобуроок  таасир  тийгизет:   ага   КозкарандысызМамлекеттердин   Шериктештигине  катышкан  мамлекеттердеги   эс   алууиндустриясынын,  ошондой эле Туркиянын, Кипрдин жана башка  олколордунтуристтик   индустрияларынын  онугушу  кирет.   Курорттук-рекреациялыктуризмдин  осуу  темпи жылына 5-7 процент менен  бааланат  жана  кыйладаражада  рыноктун  катышуучуларына жана мамлекеттин координацияланганаракеттерине жараша болот.   Ички  тармактык  атаандашуу да куч алып  баратат,  мында  сервистинсапаты  жана  баасы  барган сайын башкы аспапка  айланууда.  Чойродогуишканалардын   дээрлик  жарымынын  кыйла  кымбат   кызмат   корсотуугоумтулуусу  жалпы эле эс алуунун баасын жогорулатып жиберди.  Ошол  элеучурда  мекемелердин аз саны гана жыл боюнча (7-10%) кызмат  корсотот.Тармактын   орточо  жылдык  йштешинин  бирдей  эместиги   анын   жаллыэкономикалык  натыйжасына  да таасирин тийгизуудо.  Жылы  бою  иштегенмекемелер  негизинен  ички рынокко багытталган. Кесиптик  бирликтердинортосундагы кызматташуу мумкунчулугу жана Россия Федерациясынын Сибирьфедералдык  округунун жана Казакстан Республикасынын ири  компанияларыменен тике карым-катнаштар толук олчомундо пайдаланылбайт.   Жалалабат, Ош жана Баткен областтарынын денсоолук чындоочу  жайларыжана  эс  алуу  базалары  иш  жузундо  пайдаланылбайт,  анткени  коншуОзбекстан  менен Тажистандын рынокторунун жакындыгы таасирин тийгизет.Сезондор   ортосунда  туристтерди  тартуу  учун  каникул   учурларындауйбулосу  менен  эс  алуунун ар кандай турлорун, ар  кайсы  олколордунспорттук  командаларынын  денсоолугун  калыбына  келтируу  боюнча   эсалуусун камтыган кышкы туризмдин онуктуруу учун шарт тузулбойт.   Курорттук-рекреациялык  туризмди  онуктурууну   кечендетип   жаткаыфакторлорго томонкулор кирет:   -  инвестициялардын жетишсиздиги жана жанылоо процессинин  создугупкетиши;   туристтик  инфраструктураны онуктуруунун тармактын муктаждыктарынанартта калышы;   -  курорттук сезондун салыштырмалуу кыскалыгы жана июндан сентябргачейин  курортторду  толтуруу жана эс алуунун кышкы турлорун  онуктуруубоюнча чараларды караган программалардын жоктугу;   -  корсотулуп  жаткан туристтик кызматтардын кенири ассортиментининжоктугу жана алардын сапатынын баасына ылайык келбей калышы;   - курорттук-рекреациялык сектордогу кесипкой уюмдардын жоктугу.   Курорттук-рекреациялык туризм рыногунда Кыргызстан учун  Туркиянын,Кипрдин,  Грециянын,  Тайланддын,  Кара  дениздеги  курорттор  негизгиатаандаш болуп саналат.   Тузулуп  калган  тенденциядан улам 2010-жылга карата  бул  рыноктунпотенциалы  1,0-1,1 млн. турист же жылына 200 млн. АКШ  доллары  мененбааланары  кутулуудо.  Азыркы учурда курорттук-рекреациялык  туризмдинулушу  тармактын  жалпы  коломундо анча коп эмес,  ал  эми  2010-жылгачейинки  келечекте негизинен Ысыкколдо эс алуунун эсебинен ал  кеминде90 процентти тузо тургандыгын белгилей кетуу керек.                         Улуу Жибек жолундагы туризм      Кыргызстандын  аймагы  тарыхый Улуу Жибек  жолундагы  (УЖЖ)  тизмеккатары  али толук коломундо колдонула элек. Дуйнолук туристтик  уюмдунжана  ЮНЕСКОнун  маалыматтары боюнча Улуу Жибек жолу 2020-жылга  чейинбуткул   дуйнонун  саякатчыларынын  учтон  бирин  кабыл  алууга   даяртуристтер учун ото алгылыктуу маршрутка айланат. Эксперттердин  бергенбаасына  караганда Улуу Жибек жолунун турлары ага келген  туристтердин60 процентке жакынын тузот.   Туризмдин  ушул туру эреже катары Кыргызстандын аймагын кесип  отууменен  бир  учурда  эле бир нече мамлекетти (Казакстан  Республикасын,Озбекстан  Республикасын,  Туркмонстан Республикасын,  КЭРди)  кыдыруумумкунчулугун  берген  тарыхый-маданий  жана  этнографиялык  багыттагымаршруттардын ар кандай варианттарын озуно камтыйт.   Улуу  Жибек жолунун турлары табият жана жергиликтуу жамааттар мененкарым-катнаштан  жакшы  пикир  алуу  менен  жергиликтуу  маданияттардыиликтоону  айкалыштырууну камсыз кылат. Маданий-таанып  билуу  турларыбош  убактылары  жана  туруктуу кирешеси  бар  улуу  муундагы  (пенсиякурагындагы) адамдар учун ото кызыктуу, жана алар онуккон олколордун -АКШнын,  Европа Союзунун олколорунун, Япониянын, Туштук Кореянын  жанабашкалардын  туристтерине  багытталган.  Туризмдин  бул  туру   учунчукурактагы туризм болуп саналат, анын узактыгы жана жашоо шарты,  жолдожуруу жана тамактануусу боюнча муноздуу озгочолуктору бар.   Кыйла  озуно  тартуучу объектерге: табигый-маданий  ладшафт  катарыЫсыккол колу жана Сулейман-Тоо тоосу; Саймалуу-Таш петролифтери,  Шах-Фазиль   тарыхий-архитектуралык  эстеликтери;   Озгон   архитектуралыккомплекси,  Чуй областындагы орто кылымдагы шаарча (Суяб, Бурана  жанаНавекат) кирет.   Улуу  Жибек  жолу  туризми тарыхый маршруттардын  тизмегине  киргенолколор,    озгочо    Кытай    жана    Озбекстан    менен    региондуккооперациялашуусуз  мумкун  эмес.  Атап  айтканда,  жагымдуу   шарттарболгондо  Улуу Жибек жолу туризминин Кытай Эл Республикасынын Синьзян-Уйгур   автономиялуу  району  Кыргызстан  -  Озбекстан  участкасындагыпотенциалы  алыскы четолколордон жылына аз дегенде 250  мин  туристтинкелиши  менен  бааланат. Кытай жана Озбекстан Улуу Жибек  жолу  боюнчаКыргызстандын  потенциалдуу  оноктору  (Улуу  Жибек  жолунун   тизмегикатары),  ошондой  эле негизги атаандаштары болуп  саналат  (турлардынчектелуулугу  боюнча). Ушуга байланыштуу "Улуу Жибек жолундагы  оазис"катары Кыргызстандын ордун кыйла кылдат иликтоо зарыл.   Орун  алган тенденцияларга негизденуу менен Улуу Жибек жолу  боюнчатурлар рыногунун потенциалы 2010-жылга карата жылына 14-29 мин киши же4-8  млн.  АКШ  доллары, осуштун потенциалы жылына  15  процент  мененбааланууда.   Улуу  Жибек  жолу  боюнча  туризмди онуктурууну  кечендеткен  башкымаселелерге томонкулор кирет:   -  Кыргызстандын  турпродуктуларынын негизги  максаттуу  рыноктордобелгисиздиги;   -  жакынкы  атаандаштарга (КЭР жана Озбекстан  Республикасы)  мененсалыштырганда турларды уюштурууга чыгымдардын коп кетиши;   -  Улуу  Жибек  жолунун  олколорунун (КЭР, Озбекстан  Республикасы,Тажистан  Республикасы, Казакстан Республикасы)  ортосунда  транзиттиквиза жагынан колдоо жонундо макулдашуунун жоктугу;   -   туристтик   пакеттик   продуктулардын  жана   туроперейтингдин:авиабилет-мейманкана,     транспорттук,    экскурсия     кызматтарынынонукпогондугу;   - транспорт инфраструктурасынын онукпогондугу жана жердеги ынгайлуутранспорт каражаттарынын жоктугу;   -  мейманкана сервисинин онукпогондугу жана Улуу Жибек жолу  боюнчажайгаштыруу каражаттарынын жетишсиздиги;   - монументалдык архитектуралык комплекстердин жоктугу;   - музей жана экскурсия иштеринин онукпогондугу;   -   туристтерди  тосуп  алган  адамдарда  маданияттуу  меймандостукмамиленин жоктугу.                        Тоолор аркылуу окуялуу туризм      Кыргызстандын аймагынын копчулук болугун тоолор ээлеп жатат,  бирокдал  ошонун  озу алыскы четолколордон туристтерди озуно  тарта  турганобъекттер  болуп  саналат. Окуялуу туризм дуйнолук  туристтик  рыноктокенири  суроо-талапка  ээ.  Кок тиреген ак кар-кок  муз  баскан  бийикчокулар,  мин жылдык монгулор, ункурлор, колдор, дарыялар Кыргызстангаальпинизмди,  тоодо  лыжа  тебуу туризмин, рафтингди  жана  треккингдионуктуруу учун эн сонун мумкунчулукторду берет.   Окуялуу  туризм туристтердин кызыктуу окуяларга туш  кылган,  бирокошону  менен  бирге  эле  жаныча кумарга  кануу  максатындагы  адаттанбашкача эс алуунун озгочолуу туру болуп саналат. Туризмдин мындай турусалыштырмалуу  кымбатка  турат жана аны эс  алуунун  кымбат  турлорунокошууга болот.   Тоолор  аркылуу  окуялуу туризм Кыргызстанда курорттук-рекреациялыктуризмге  караганда  кыйла узакка созулат, бирок бул  жерде  туристтеркыйла аз жана алар топ-топ болуп келишет жана кыйла финансылык каражатжумшашат. Мындай туризмдин корсоткучу туруктуу осушко ээ болууда  жанаал  региондун  жагымдуу  онугушу  учун  кыйла  жакшы  жана  курорттук-рекреациялык туризмге караганда озгон темпте журуп жатат. Кыргызстандатоолор  аркылуу  окуялуу  турзимдин негизги артыкчылыктары  адамдардынколу   тийип,  буту  баса  элек  табияттын  кооз  булун-бурчтары  оруналгандыгында турат.   Окуялуу   туризмдин  мындай  туру  Батыш  Европанын   туристтерининарасында,  анын  ичинде  саякат  жагынан  коп  тажрыйба  топтогон  жашкесипкой туристтердин арасында кенири суроо-талапка ээ.   Мындай  турдогу турлар учун жашоонун озгочо шарты талап  кылынбайт.Рыноктун колому азырынча анча кенири эмес, бирок эксперттердин  бергенбаасына караганда осуш потенциалы жылына 10 процентти тузот.   Туристтерди  барар  жерине  чейин  вертолет  менен  жеткируу  менепокуялуу  туризмдин альпинизм, анчылык, монгулорго треккинг  жана  лыжатебуу  сыяктуу  турлору озгочо орунду ээлейт. Туризмдин  бул  туру  аркандай  кызыктуу  окуяларга туш болууну каалаган  туристтердин  озгочокатегорияларына  арналган. Бул келгендер учун туризмдин  ото  кымбаткатурган  туру,  рынок  анча  чон  эмес, бирок  жумшалган  чыгымдар  аныонуктурууго кеткен каражатты жабат.   Окуялуу  туризм  негизинен  онуккон  олколордун  -  Америка   КошмоШтатынын,   Европа   Союзунун   олколоруно,   Япония   менен   Кореягабагытталган.   Дуйнолук туристтик уюмдун берген баасына караганда дуйнолук  туризмрыногунун салыштырмалуу жаны сегменти - классификациясы боюнча окуялуутуризмге кирген экологиялык туризмдин осуш темпи жогору (жылына  5-7%)экендигин  корсотуп  турат.  Экологиялык туризм  -  туризмди  туруктууонуктуруунун  принциптерин жузого ашыруунун эн  ынгайлуу  мисалдарынынбири.  Калктын  айлана-чойронун абалы жонундо  маалымдар  болушу  жанаадамдардын  ан-сезиминин,  экологиялаштыруу  акыр-аягында  экологиялыккырдаал  эс алуунун ордун жана формасын тандап алуунун башкы критерийиболуп  кызмат  кыла  тургандыгына алып келет. Кыргызстандын  жаратылышшартынын  ар  турдуулугу, экологиялык жактан тазалыгы  туризмдин  ушултурун онуктуруу учун жакшы оболго болуп саналат.   Тоолор  аркылуу  окуялуу туризмди онуктуруунун дагы бир  келечектуубагыты  -  торт кластердик борбордо - Бишкек, Чолпоната,  Каракол,  Ошшаарларында  зарыл инфраструктураны тузуу жана онуктуруу. Тоо  аркылууокуялуу туризмди онуктуруунун ийгиликтуу факторлорунун бири болуп  агажергиликтуу жамааттардын катышуусу саналат.   Тоо  аркылуу окуялуу туризм рыногунда Кыргызстанга Тажикстан, Непалжана Швейцария негизги атаандаш катары чыгат.   2010-жылга  карата тоо аркылуу окуялуу туризм рыногунун  потенциалыжылына 9-12 мин киши же 5-7 млн. АКШ доллары менен бааланат, анын осуштемпи жылына 10 процентти тузот.   Тоо   аркылуу  окуялуу  туризмди  онуктурууну  кечендеткен  негизгимаселелерге томонкулор кирет:   -   Кыргызстандын  турпродуктусунун  негизги  максаттуу  рыноктордобелгисиздиги;   - пакеттик туристтик продуктунун жана туроперейтингдин: авиабилет -мейманкана-   транспорттук   кызматтар  -   жергиликтуу   жамааттардынкызматтарынын онукпогондугу;   - транспорттук инфраструктуранын онукпогондугу;   -  мейманкана сервисинин онукпогондугу жана региондордо жайгаштыруукаражаттардын жетишсиздиги;   - кызмат корсотуунун сапатынын жана бааларынын ылайык келбегендиги;   -  туристтерди  тосуп  алган адамдардын жана  калктын  меймандостукмаданиятынын жетишсиздиги.                                Ишкер туризм      Ишкер  туризм  чойросундо турларды эки багытка  -  шоп-туризм  жанаконференц-туризмге болууго болот.   Республиканын  жарандарынын товар сатып алып жана кийин  аны  сатыпоткоруу максатында четолкого чыгуулары мурдагыдай эле массалык мунозгоээ,   Шоп-туризм   тышкы   олколорго   чыгуу   туризмин   онуктуруунункатализатору   болуп  калды.  Кенири  керектелуучу  товарларынын   дунбазарларынын тузулушу шоп-туризмди онуктурууго алып келди,  Россиядан,Казакстандан жана Озбекстандан келген дун сатып алуучулар анын негизгикатышуучулары  болуп  саналат.  Шоп-туризмдин  колому  жаганда  расмиймаалыматтар  жок.  Эксперттик  баа  беруулорго  ылайык  туризмдин  бултурунун Кыргызстанда келечеги жок.   Конференц-туризм ишкер туризм чойросундо эн келечектуулордон  болупсаналат.  Бул рынок жеке, ошондой эле мамлекеттик уюмдарга, ички  жанарегиондук  рыноктордо  иштегендерге,  ошондой  эле  эларалык  уюмдаргабагытталган.   Кыргызстандын Борбордук Азиянын чок ортосунда жайгашуусу,  эларалыкэкономикалык  жана  саясий кызматташтыктын осушу,  "Улуу  Жибек  жолу"трансазиялык транспорттук жолдун курулушунун келечектери Кыргызстандынсоодага  жана  дуйнонун  башка коп олколору менен  маалымат  алмашуугажигердуу  катышуу  мумкунчулугун жаратат.  Интеграциялык  процесстердионуктуруу  жана  мамлекеттик программалар  менен  долбоорлорду  жузогоашыруу  мамлекеттер аралык денгээлде жана бизнес-жамааттар денгээлиндекарым-катнаштарды жигердештирууну камсыз кылат.   Бул   рыноктун  осуу  потенциалы  зор,  анткени,  Кыргызстан  кыйлалибералдык  визалык  системага ээ жана аба  катнаштарынын  кесилишиндетурат.   Ишкер  туризмдин рыногунун 2010-жылга карата потенциалы жылына  7-8мин  киши  же  2-3  млн. АКШ доллары менен бааланат, анын  осуш  темпижылына 5 процент.                  II. Марткетинг страгегиясынын максаттары                            жана милдеттери      Кыргызстанда  туризмди онуктуруунун башкы максаты экологиялык  жанасоциалдык  багыттагы, жогорку рентабелдуу жана кардарлардын ар  турдуутуристтик    кызмат    корсотуулорго    болгон    кенири    талаптарынканааттандырууга   жондомдуу,   олкого   киреше   алып   келген   жанаэкономиканын  туризм менен аралаш тармактарында жаны  жумуш  орундарынтузгон  атаандашууга  жондомдуу  туристтик  индустрияны  калыптандырууболуп саналат.   Жогоруда  корсотулгон  максаттарга жетишуу томонкудой  маркетингдикмаксаттарды жузого ашырууда гана мумкун:   -   Кыргызстандын   туристтик   продуктусун   максатуу   рыноктордотаанытууну камсыз кылуу жана олконун меймандостук беделин тузуу;   -  туристтик  продуктунун атаандашууга жондомдуулугун  жогорулатуу,турпродуктуну   диверсификациялоо  жана  тандалып  алынган   максаттуурынокторго аны илгерилетуу боюнча куч-аракеттерди топтоштуруу  аркылууорун алган рыноктордогу позицияларды чындоо жана кенейтуу;   - меймандостуктун жакшы улгулорун тузуу;   - Кыргызстандын саясий жактан туруктуу жана коопсуз мамлекет катарыбаркын которуу.   2010-жылга   карата   Маркетинг   стратегиясын   жузого   ашыруунунийгилигинин  негизги  корсоткучтору  болуп  томонку  макроэкономикалыкиндикаторлор саналат:   -  туристтик  индустриядан тушкон жалпы киреше жылына  кеминде  200млн. АКШ доллары;   -  туристтердин саны жылына кеминде 1,1 млн., анын ичинде  100  минчетолколук   турист   (Коз   карандысыз  Мамлекеттер   Шериктештигинентышкары);   -  туризм чойросуно тартылган инвестициянын колому кеминде 100 млн.АКШ доллары.      Маркетингдик милдеттер:   -  мамлекеттин,  жеке сектордун жана жергиликтуу жамааттардын  куч-аракеттерин топтоштуруу аркылуу меймандостуктун жакшы улгулорун  иштепчыгуу жана жер-жерлерге киргизуу;   -  туризм олкосу катары Кыргызстандын бирдиктуу брэндин иштеп чыгуужана илгерилетуу;   -   туризм  олкосу  катары  Кыргызстанды  алга  илгерилетуу  боюнчаадистешкен уюмдарды тузуу;   -  Дуйнолук  туристтик  уюмдун статистикапык эсебинин  жалпы  кабылалынган стандарттарын киргизуу;   -   максаттуу   рыноктордо  жана  максаттуу  топтордо  кардарлардынкеректоолорун жана мудоолорун туруктуу маркетингдик изилдоого алуу;   -   туристтик  индустриянын  интеграцияланган  маалыматтык  базасынтузуу;   -   2025-жылга   чейин  Ысыккол  регионунун  курорттук-рекреациялыкзонасын  онуктуруунун  комплекстуу  планын  иштеп  чыгуу  жана  жузогоашыруу;   -  туристтик продуктунун ассортиментин кенейтуу жана анын негизиндеолконун  жана  региондун  масштабында пакеттик  турларды  жана  тейлоотизмектерин тузуу;   - туристтик кызмат корсотуу рыногунун ачыктыгын жогорулатуу.                   III. Маркетинг стратегиясынын негиздери      Кыргызстандын   туристтик   индустриясы  рыноктук   куч-аракеттердитуризмдин  белгилуу турлоруно жана максаттуу рынокторго  топтоштуруудаозунун атаандаштык артыкчылыктарын толук жузого ашырууга жондомдуу.   Томондо  тиркелген  Маркетинг  стратегиясын  жузого  ашыруу   озараталамдарды  туруктуу эсепке алууну, туристтик ишмердик  субъекттерининозара  аракеттеринин  уюштуруу схемаларын жана  аларды  жузого  ашыруубоюнча  аракеттердин  деталдаштырылган  программаларын  коррекциялоонукарайт.      1. Осуу стратегиясы      Туризмдин артыкчылыктуу турлору боюнча сатып откоруунун салт  болупкалган рынокторундагы позицияны чындоо стратегиясы:   -  курорттук-рекреациялык туризм: Казакстан,  Россия  (Сибирь  жанаУрал),  Озбекстан учун жайгаштыруу каражаттарын жанылоонун,  туристтиккызмат   корсотуу   ассортиментин   кенейтуунун   жана   аларды   алгаилгерилетуунун дифференцияалдык саясатынын эсебинен;   -  Улуу  Жибек жолундагы туризм: Европа Союзунун олколору,  Япония,Туштук  Корея  жана  башкалар учун региондук кооперациянын,  туристтикпродуктуну  алга илгерилетууну жана оркундотуунун жигердуу саясатынын,пакеттик турларды уюштуруунун эсебинен;   -  тоо аркылуу окуялуу туризм: Европа Союзунун олколору, Казакстан,Россия жана башкалар учун туристтик продуктуну алга илгерилетууну жанаоркундотуунун  жигердуу  саясатынын,  пакеттик  турларды   уюштуруунунэсебинен;   -  ишкер  туризм: Кыргызстандын ынгайлуу жайгашуусун  пайдалануунунжана кенири масштабдагы иш-чараларды откорууну кобойтуунун эсебинен.   Жаны   сапаттагы  туристтик  продуктуну  тузуунун,  сунуш  кылынганкызматтардын  ассортиментин кенейтуунун алга  илгерилетуунун  жигердуусаясатынын жана региондук кооперациянын эсебинен сатып откоруунун салтболуп калган рынокторундагы позицияны кенейтуу стратегиясы.          2. Маркетингдик коммуникацияны кординациялоо стратегиясы      Бул  стратегия Кыргызстан жана анын туристтик продуктусу  жонундогутуруктуу  жана  башкарылуучу маалыматтык мейкиндикти тузуу  максатындатуризм олкосу катары Кыргызстандын кадыр-баркын тузууну, коргоону жанаалга илгерилетууну талап кылат.   Региондук   жана   эларалык   рыноктордо  Кыргызстандын   туристтикпродуктуларын    алга    илгерилетуу   жана   туристтик    индустриягаинвестицияларды  тартуу  милдети  туристтик  продуктунун  позициялары,мурда  ээленген  позицияларды кармап калуу жана туризм  учун  жагымдууолко катары Кыргызстандын беделин дагы кыйла которуу аркылуу чечилет.             3. Туристтер менен узак мооноттуу мамилелерди тузуу             стратегиясы (кардарга багытталган стратегия)      Бул   стратегия  бардык  жерде  мамлекеттин,  жеке  сектордун  жанажергиликтуу    жамааттардын   куч-аракеттерин    бириктируу    аркылуумеймандостуктун  жакшы улгулорун тузууну жана ишке киргизууну  карайт.Бул   улгу   мамлекеттик  жана  жеке  структуралардын   кызматкерлеринтейлоонун этикасына жана маданияттар аралык коммуникациянын ыкмаларынаокутууга,    жергиликтуу   калкты   туризмди   онуктурууго    тартуугабагытталган.   Бул стратегияларды жузого ашыруу максаттуу рыноктордо Кыргызстандынтуристтик   продуктуларын  таанытууну  жана   туризм   олкосу   катарыКыргызстандын беделин которууну камсыз кылууга мумкундук  берет;  оруналган рыноктордогу анын позициясын чындайт жана кенейтет.   Ар  кандай  туристтик продуктулар боюнча олкого келген туристтердинжылдык  санынын  5-15  процентке чейин осушу  жонундогу  эксперттердинбожомолун  эске  алуу  менен 2010-жылга чейин  туристтик  индустриядантушкон  каражаттын коломуно баа берууго болот. Туристтик  индустриядантушкон  жалпы киреше жылына кеминде 200 млн. АКШ долларын  тузот,  бултуристтик тармактын эспортко багытталгандыгын эске алуу менен  олконунички дун продуктусуна жана толом балансын тузууго олуттуу салым кошот.   Маркетинг  стратегиясынын максаттарына жетишуу боюнча иш-чаралардынмайда-бараты    Мастер-планда   корсотулгон,   ал    ушул    Маркетингстратегиясынын  ажыралгыс  болугу  болуп  саналат  жана   аны   жузогоашыруунун  натыйжасында  коррекцияланышы,  толукталышы  жана  учурдагыжагдайга жараша озгорушу мумкун.                       IV. Стратегияны жузого ашырууну                     ресурстук жактан камсыз кылуу      Маркетингди башкаруу      Маркетингди   башкаруунун   манызы  туристтик   оптималдуу   агымды(туризмдин экологияга жана олконун маданиятына тийгизген терс таасиринэске  алуу  менен) камсыз кылган азыркы кездеги зарыл чараларды  иштепчыгууда,   туристтик  кызмат  корсотуунун  сапатын  жана  атаандашуугажондомдуулугун жогорулатууда турат.   Маркетингдик  стратегияны  жузого ашыруу туристтик  ишти  онуктуруубоюнча   иш-чараларды   талдоонун,  пландаштыруунун,   коррекциялоонунтуруктуу   процессин  жургузууну,  ошондой  эле  социалдык  оноктоштукинституттарын  - мамлекеттин, жеке сектордун, жергиликтуу  жаматтардынинституттарын   тузуу  аркылуу  белгиленген  максаттардын   жетишилгеннатыйжаларына  мониторинг  жургузуу жана баа  берууну  карайт.  Мындайинституттардын  бири  болуп Кыргыз Республикасынын  Окмотуно  караштуутуризм боюнча Координациялык кенеш саналат.   Кыргыз   Республикасынын  Окмоту  жана  жеке  сектор  Кыргызстандынтуристтик   индустриясын  онуктуруу  боюнча  чараларды  коруп   жатат.Биргелешкен куч-аракеттер менен туризм олкосу катары Кыргызстанды алгаилгерилетуу  боюнча уюмдар тузулуудо. Туристтик индустрия субъекттеринкесипкой  туристтик ассоцияцияларга бириктируу процессинин темпи  арышкеруудо.  Маркетинг  стратегиясын жузого ашырууда мамлекеттин,  туризмчойросундогу  озалдынча  уюмдардын, жеке  сектордун  жана  жергиликтуужаматтардын     республикалык     жана     жергиликтуу     денгээлдегикызматташтыгынын ар кандай схемалары колдонулууга тийиш.      Финансылык ресурстар      Ушул    Маркетинг   стратегиясын   финансылоонун    булагы    болупреспубликалык   бюджет,   жеке  сектордун  ишканаларынын   демоорчулуккатышуусу, туризм чойросундогу озалдынча уюмдардын салымдары, эларалыкуюмдардын гранттары саналат.   Мамлекеттик  бюджеттин  проблемаларын,  туризм  чойросундогу   жекесектордун  жана алардын ассоциацияларынын чабалдыгын эске  алуу  мененбул    стратегиянын    биринчи   этабында   (2004-2005-жылдары)    аныфинансылоонун  реалдуу  булагы  болуп  эларалык  уюмдардын   гранттарысаналат.   Бул  учун  туристтик индустрияны башкаруу чойросун институтташтыруузарыл.   Туризмден тушкон кирешенини осушуно жараша орто жана узак моонеттуукелечектерде   Маркетинг  стратегиясын  жузого  ашырууну  финансылоонубюджетик  чыгымдарды реструкташтыруунун жана маркетингдик иш-чаралардыжургузууго  чыгымдарды озунчо статьяга болуунун эсебинен республикалыкбюджеттен жургузууго болот.                        V. Мониторинг жана баа беруу      Туристтик  индустрияны туруктуу онуктуруунун Маркетинг стратегиясынжузого  ашыруунун  мониторинги планды  жана  баа  беруу  ыкмаларын  ишжузундо  аткарууну салыштыруу: олчоо, козсалуу, озгортуулорду киргизуужолу менен жургузулот.   Маркетинг  стратегиясын жузого ашырууга мониторинг  жасоону  туризмчойросундогу ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган биргелешкен аракеттергетузотуулорду  оз убагында киргизуу жана координациялоо учун  туристтикбизнестин озалдынча уюмдары менен оноктоштукто жургузууго тийиш.                                  Корутунду      2010-жылга  чейин  Кыргыз  Республикасынын  туристтик  иидустриясынтуруктуу  онуктуруунун Маркетинг стратегиясы азыркы учурда экономикадажана  туризм индустриясында болуп жаткан окуялар мурдагы он жылдыктагыокуялар жана жузого ашырылган долбоорлор менен тыгыз байланышкандыгынанегизделген,  бул кыйла даражада жакынкы беш-он жылдын  ичинде  туризминдустриясын  онуктуруунун келечектерине таасир тийгизет.  Аны  жузогоашыруу  азыркы  кездеги  атаандашууга жондомдуу туристтик  индустриянытузууго комоктошот.   Мамлекеттин,   жеке   сектордун,  туризм   чойросундогу   озалдынчауюмдардын жана бардык денгээлдеги жергиликтуу жамааттардын татаал жанамакулдашылган  куч-аракеттери,  ушул  Маркетинг  стратегиясын   жузогоашырууга  берилгендиги  жана  ынанымдары балансташкан  натыйжага  алыпкелет,  ал  Кыргызстандын эларалык туристтик рынокко  акырындык  мененаралашуусу учун бекем негиз тузот.