Бишкек шаары2006-жылдын 9-ноябры № 180                     КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМЫ                 Кыргыз Республикасынын Конституциясынын                        жањы редакциясы жөнүндө      2006-жылдын 8-ноябрында             Кыргыз Республикасынын Жогорку                                         Кењеши тарабынан кабыл алынган      БИРИНЧИ ГЛАВА.   КОНСТИТУЦИЯЛЫК ТҮЗҮЛҮШТҮН НЕГИЗДЕРИ     ЭКИНЧИ ГЛАВА.    АДАМДЫН ЖАНА ЖАРАНДЫН ЭРКИНДИКТЕРИ ЖАНА УКУКТАРЫ     Биринчи бөлүм.   Адамдын эркиндиктери жана укуктары     Экинчи бөлүм.    Жарандык. Жарандын укуктары жана милдеттери     ҮЧҮНЧҮ ГЛАВА.    КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ПРЕЗИДЕНТИ     Биринчи бөлүм.   Кыргыз Республикасынын Президентин шайлоо     Экинчи бөлүм.    Кыргыз Республикасынын Президентинин ыйгарым                       укуктары     ТӨРТҮНЧҮ ГЛАВА.  КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМ ЧЫГАРУУ БИЙЛИГИ     Биринчи бөлүм.   Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши     Экинчи бөлүм.    Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин ыйгарым                      укуктары     Үчүнчү бөлүм.    Мыйзам чыгаруу иши     БЕШИНЧИ ГЛАВА.   КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН АТКАРУУ БИЙЛИГИ     Биринчи бөлүм.   Кыргыз Республикасынын Өкмөтү     Экинчи бөлүм.    Жергиликтүү мамлекеттик администрация     Үчүнчү бөлүм.    Прокуратура     АЛТЫНЧЫ ГЛАВА.   КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН СОТ БИЙЛИГИ     ЖЕТИНЧИ ГЛАВА.   ЖЕРГИЛИКТҮҮ ӨЗАЛДЫНЧА БАШКАРУУ     СЕГИЗИНЧИ ГЛАВА. КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН КОНСТИТУЦИЯСЫН КАБЫЛ                       АЛУУНУН ЖАНА КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН                       КОНСТИТУЦИЯСЫНА ӨЗГӨРТҮҮЛӨР ЖАНА ТОЛУКТООЛОР                      КИРГИЗҮҮНҮН ТАРТИБИ     ТОГУЗУНЧУ ГЛАВА. КОНСТИТУЦИЯНЫН ӨТКӨӨЛ ЖОБОЛОРУ ЖАНА АНЫ КҮЧҮНӨ                       КИРГИЗҮҮ ТАРТИБИ      1993-жылдын 5-майында  Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин онэкинчи сессиясында  кабыл  алынган,  2003-жылдын  18-февралындагы  № 40"Кыргыз Республикасынын  Конституциясынын жањы редакциясы жөнүндө" Кыр-гыз Республикасынын  Мыйзамынын  жањы  редакциясында  баяндалган КыргызРеспубликасынын Конституциясы төмөндөгүдөй редакцияда баяндалсын:                   Кыргыз Республикасынын Конституциясы      Биз, Кыргызстандын эли,     Кыргыз элинин  мамлекеттүүлүгүнүн  кайра жаралышын жана өркүндөшүнкубаттап;     кыргыздардын биримдиги өлкөбүздүн туруктуулугунун жана Кыргызстан-дын бүткүл элинин ынтымагынын пайдубалы экенин эстен чыгарбай;     ата-бабаларыбыздын биримдикте,  тынчтыкта жана ынтымакта жашоо жө-нүндө айткан осуятын туу тутуп, ушул Конституцияны кабыл алабыз.                               БИРИНЧИ ГЛАВА                  КОНСТИТУЦИЯЛЫК ТҮЗҮЛҮШТҮН НЕГИЗДЕРИ      1-статья.      1. Кыргыз Республикасы (Кыргызстан) - эгемендүү, унитардык, демок-ратиялык, укуктук, социалдык мамлекет.     2. Кыргыз Республикасынын эгемендиги чектелбейт жана анын бүтүндөйаймагын камтыйт.     3. Кыргыз Республикасынын эли - эгемендиктин ээси жана Кыргыз Рес-публикасындагы мамлекеттик бийликтин бирден бир туткасы.     4. Кыргызстандын эли өз бийлигин Кыргыз Республикасынын ушул Конс-титуциясынын жана  Кыргыз  Республикасынын мыйзамдарынын негизинде түз-дөн-түз шайлоолордо  жана  референдумдарда, ошондой эле мамлекеттик ор-гандардын жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын тутуму аркы-луу жүргүзөт.     Эл шайлаган  Кыргыз Республикасынын Президенти жана Кыргыз Респуб-ликасынын Жогорку Кењеши гана Кыргызстандын элинин атынан чыгууга укук-туу.     5. Кыргыз  Республикасынын  мыйзамдары  жана мамлекеттик маанидегибашка олуттуу  маселелер референдумга (бүткүл элдик добуш берүүгө) кою-лушу мүмкүн.  Референдумду өткөрүүнүн тартиби конституциялык мыйзам ме-нен белгиленет.     6. Кыргыз  Республикасынын жарандары Кыргыз Республикасынын Прези-дентин, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаттарын жана жер-гиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына өз өкүлдөрүн шайлашат.     Шайлоо эркин  болуп  саналат жана жашыруун жалпы добуш берүү менентењ жана тике шайлоо укугунун негизинде өткөрүлөт. Кыргыз Республикасы-нын 18 жашка толгон жарандары шайлоого укуктуу.       2-статья.      1. Мамлекет  жана  анын  органдары  коомдун кандайдыр бир бөлүгүнөэмес, бүткүл коомго кызмат кылат.     2. Мамлекетте  элдин кандайдыр бир бөлүгү, кандайдыр бир бирикмесиже жеке адам бийликти ээлеп алууга укуксуз.       3-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын  азыркы  чегара  алкагындагы бүт аймагыкол тийгис жана бөлүнгүс.     2. Мамлекеттик  башкарууну  жана  жергиликтүү өзалдынча башкаруунууюштуруу максатында  Кыргыз Республикасынын аймагы мыйзам менен аныкта-луучу администрациялык-аймактык бирдиктерге бөлүнөт.     Бишкек жана Ош шаарлары республикалык маанидеги шаарлар болуп  са-налат жана алардын статусу мыйзам менен аныкталат.      4-статья.      1. Кыргыз  Республикасында менчиктин жеке, мамлекеттик, муниципал-дык жана башка түрлөрү таанылат жана корголот.     Кыргыз Республикасы  менчиктин ар кандай түрлөрүн жана алардын тењукукта корголушун кепилдикке алат.     2. Менчик  колтийгис.  Эч ким өз мүлкүнөн жөндөн жөн ажыратылбайт,менчик ээсинин эркинен тышкары аны алып коюуга соттун чечими менен ганажол берилет.     3. Мыйзамда  каралган  өзгөчө  учурларда мамлекеттин муктаждыктарыүчүн мүлк анын ордун алдын ала жана ага тете толтуруу жүргүзүлгөн шарт-та гана ажыратылышы мүмкүн.     4. Кыргыз  Республикасы өз жарандарынын жана юридикалык жактарынынмүлккө болгон менчик укугун, ошондой эле башка мамлекеттердин аймагындатурган алардын мүлкүн жана өз менчигин коргойт.     5. Жер,  анын  кен байлыктары, аба мейкиндиги, суулары, токойлору,өсүмдүктөр жана  жаныбарлар  дүйнөсү, башка жаратылыш ресурстары КыргызРеспубликасынын менчиги  болуп  саналат, алар Кыргызстандын элинин жанакелечектеги муундарынын  жашоо-тиричилигинин  жана иш аракетинин негизикатары пайдаланылат жана өлкөнү туруктуу өнүктүрүү үчүн мамлекеттин өз-гөчө коргоосуна алынат.     Жер жана  башка жаратылыш ресурстары да менчиктин жеке, муниципал-дык жана башка түрлөрүндө болушу мүмкүн.     Жер ээлеринин өз укуктарын жана аларды коргоо кепилдигин ишке ашы-руу чектери жана тартиби мыйзам менен аныкталат.       5-статья.      1. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили кыргыз тили болуп сана-лат.     2. Кыргыз  Республикасында  расмий тил катары орус тили пайдаланы-лат.     3. Кыргыз Республикасы Кыргызстандын элин түзгөн бардык улуттардынөкүлдөрүнө эне  тилин сактоо, аны үйрөнүү жана өнүктүрүү үчүн шарттардытүзүү укугуна кепилдик берет.     4. Мамлекеттик же расмий тилди билбегендиги үчүн жарандардын укук-тары менен эркиндиктерин чектөөгө жол берилбейт.      6-статья.      1. Кыргыз  Республикасы  мамлекеттик  символдорго - Тууга, Гербге,Гимнге ээ.  Алардын  сыпаттамасы  жана расмий пайдалануу тартиби мыйзамменен белгиленет.     2. Кыргыз Республикасынын борбору - Бишкек шаары.      7-статья.      Кыргыз Республикасында мамлекеттик бийлик:     бүткүл эл  тарабынан шайланган мамлекет башчысы - Кыргыз Республи-касынын Президенти  өкүл  болгон жана камсыз кылган элдик бийликтин үс-төмдүгүнүн;     мамлекеттик бийликти  мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бутактарынабөлүштүрүүнүн, алардын макулдашып иштешинин жана эриш-аркак аракеттени-шинин;     мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу орган-дарынын эл  алдындагы  жоопкерчилигинин жана элдин таламдарында алардынөз ыйгарым укуктарын жүзөгө ашыруусунун;     мамлекеттик бийлик  органдарынын жана жергиликтүү өзалдынча башка-руу органдарынын  милдеттерин  жана ыйгарым укуктарын так бөлүштүрүүнүнпринциптерине негизденет.       8-статья.      1. Кыргыз Республикасында эч бир дин мамлекеттик же милдеттүү  ка-тары таанылышы мүмкүн эмес.     2. Кыргыз Республикасында саясий көп түрдүүлүк таанылат.     3. Кыргыз  Республикасында  саясий партиялар,  кесиптик жана башкакоомдук бирикмелер түзүлүшү мүмкүн,  мамлекет алардын укуктарынын  жанамыйзамдуу таламдарынын сакталышын камсыз кылат.     4. Саясий партиялар мамлекеттик иштерге:     Кыргыз Республикасынын Президентине, Кыргыз Республикасынын Жогор-ку Кењешине,  мамлекеттик кызматтарга жана жергиликтүү өзалдынча башка-руу органдарына шайлоого катышуу жана өз талапкерлерин көрсөтүү;     өкүлчүлүктүү органдарда  фракцияларды  түзүү жана мыйзам тарабынантыюу салынбаган башка форма түрүндө гана катыша алат.     5. Кыргыз Республикасында:     мамлекеттик жана партиялык институттарды бириктирүүгө, ошондой элемамлекет иштерин  партиялык программаларга жана чечимдерге баш ийдирүү-гө;     мамлекеттик мекемелерде  жана  уюмдарда партиялык уюмдарды түзүүгөжана алардын  иштешине; мамлекеттик кызматкерлердин партиялык ишти өзү-нүн кызмат иши менен байланыштырып жүргүзүшүнө;     аскер кызматкерлеринин, укук коргоо органдарынын жана сот органда-рынын партияларга мүчө болушуна, алардын кайсы бир саясий партияны кол-доп чыгышына;     диний негиздеги саясий партияларды түзүүгө, диний уюмдардын саясиймаксаттарды жана милдеттерди көздөшүнө;     диний уюмдардын  жана дин кызматындагылардын мамлекеттик органдар-дын ишине кийлигишүүсүнө;     саясий максаттарды көздөгөн чет өлкөлүк саясий партиялардын, коом-дук жана диний уюмдардын, алардын өкүлчүлүктөрү менен филиалдарынын иш-тешине жол берилбейт.      9-статья.      1. Кыргыз Республикасы экспансия, басып алуучулук максаттарды жанааскердик күч  менен чечилүүчү аймактык дооматтарды көздөбөйт. Мамлекет-тик турмушту  аскерлештирүүнү, мамлекетти жана анын ишин согуш жүргүзүүмаксатына баш  ийдирүүнү  четке  кагат.  Кыргызстандын Куралдуу Күчтөрүөзүн өзү  коргоо  жана жетиштүү коргоно алуу принциптерине ылайык кура-лат.     2. Кыргызстанга  жана  биргелешип  коргонуу  милдеттенмелери мененбайланышкан башка  мамлекеттерге түздөн-түз кол салынган учурларды кош-погондо, согуш жүргүзүү укугу таанылбайт. Кыргыз Республикасынын Курал-дуу Күчтөрүнүн бөлүктөрүн Кыргыз Республикасынын аймагынан сыртка жибе-рүүнүн ар бир учуруна Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депутат-тарынын жалпы  санынын кеминде үчтөн экисинен ашыгынын добушу менен ка-был алынган чечими боюнча уруксат берилет.     3. Мамлекеттин ички саясий маселелерин чечүү үчүн Кыргыз Республи-касынын Куралдуу Күчтөрүн пайдаланууга тыюу салынат.     4. Кыргыз Республикасы эларалык укуктун жалпы таанылган принципте-рин сактайт, жалпыга бирдей жана адилет тынчтыкка, өз ара пайдалуу кыз-матташууга дүйнөлүк  жана  жергиликтүү проблемаларды тынчтык жолу мененчечүүгө умтулат.       10-статья.      Кыргыз Республикасында өзгөчө абал жана аскер абалы ушул Конститу-цияда жана конституциялык мыйзамда каралган учурларда жана тартипте га-на киргизилиши мүмкүн.       11-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын  мамлекеттик бюджети республикалык жанажергиликтүү бюджеттерден турат, ал мамлекеттин чыгашаларын жана киреше-лерин камтыйт.     2. Республикалык  жана  жергиликтүү  бюджеттерди  түзүүнүн,  кабылалуунун жана  аткаруунун  тартиби, ошондой эле аларды аткаруунун аудитимыйзам менен аныкталат. Республикалык бюджет жыл сайын мыйзам менен ка-был алынат.     3. Кыргыз Республикасынын аймагында бирдиктүү салык тутуму иштейт.Салыктарды белгилөө укугу Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине таан-дык. Жањы  салыктарды белгилөөчү жана салык төлөөчүлөрдүн абалын начар-латуучу мыйзамдар өткөн мезгилге карата колдонулбайт.     4. Кыргыз  Республикасынын  Улуттук  банкы  Кыргыз Республикасынынбирдиктүү акча-кредит  саясатын жүргүзөт, акча эмиссиясынын өзгөчө уку-гуна ээ болот жана Кыргыз Республикасынын банк тутумун башкарат.     Кыргыз Республикасында банк кредитин берүүнүн ар кандай  формаларыжана принциптери белгиленет.      12-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Конституциясы эњ жогорку юридикалык күч-кө ээ жана Кыргыз Республикасында түздөн түз колдонулат.     2. Конституциянын  негизинде  конституциялык  мыйзамдар, мыйзамдаржана башка ченемдик укуктук актылар кабыл алынат.     3. Кыргыз  Республикасы катышуучусу болуп саналган мыйзамда белги-ленген тартипте  күчүнө  кирген эларалык келишимдер жана макулдашуулар,ошондой эле  эларалык укуктун жалпыга таанылган принциптери жана ченем-дери Кыргыз  Республикасынын  укуктук  тутумунун ажыралгыс бөлүгү болупсаналат.                               ЭКИНЧИ ГЛАВА           АДАМДЫН ЖАНА ЖАРАНДЫН ЭРКИНДИКТЕРИ ЖАНА УКУКТАРЫ                              Биринчи бөлүм                  Адамдын эркиндиктери жана укуктары      13-статья.      1. Адамдын негизги эркиндиктери жана укуктары ар бир адамга төрөл-гөндөн баштап таандык. Адам укуктары жана эркиндиктери ар дайым күчүндөболот. Алар  талашсыз,  ажыратылгыс  чындык катары таанылат жана мыйзамчыгаруу, аткаруу бийликтерин, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынмилдеттендирет, кимдир-бирөөлөрдүн  шек  келтирүүсүнөн  мыйзам жана сотаркылуу корголот.     2. Кыргыз  Республикасында адамдын инсандыгы жана кадыр-баркы ыйыкжана колтийгис.     3. Кыргыз  Республикасында  бардык адамдар мыйзам жана сот алдындабирдей. Эч  ким  теги, жынысы, расасы, улуту, тили, туткан дини, саясийжана диний ынанымдары үчүн же жеке жана коомдук мүнөздөгү кандайдыр бирбашка жагдайлар  боюнча басмырланып, эркиндиги жана укугу кысымга алын-байт.     4. Кыргыз  Республикасында  эркектер менен аялдар бирдей эркиндик-терге жана  укуктарга,  аларды  жүзөгө ашырууда бирдей мүмкүнчүлүктөргөээ.       14-статья.      1. Кыргыз  Республикасында  ар бир адам ажырагыс жашоо укугуна ээ.Эч кимдин өмүрү кыйылышы мүмкүн эмес.     2. Ар  бир адам өз өмүрүн жана ден соолугун, башка адамдардын өмү-рүн жана ден соолугун мыйзамга жат аракеттерден коргоого укуктуу.     3. Турак-жай колтийгис. Эч ким турак-жайга анда жашаган адамдардынэркине каршы кире албайт.     Турак-жайга кирүү,  тинтүү  мыйзамда  каралгандан  башка учурлардаанын ээсинин  уруксаты  боюнча  же соттун чечими менен гана жүргүзүлүшүмүмкүн.     Ар бир адам төмөндөгүлөргө укуктуу:     Кыргыз Республикасынын аймагынын чегинде ары-бери жүрүү эркиндиги-не, бара турган жана жашай турган жерин тандап алууга;     өз мүлкүнө, өзүнүн интеллектуалдык, чыгармачылык ишинин натыйжала-рына ээлик кылууга, пайдаланууга жана тескөөгө;     экономикалык эркиндикке,  мыйзам  менен  тыюу салынбаган ар кандайэкономикалык иш  үчүн өзүнүн жөндөм-шыгын жана өз мүлкүн эркин пайдала-нууга;     эмгек эркиндигине,  эмгекке болгон өзүнүн жөндөм-шыгын пайдалануу-га, кесипти  жана  иштин  түрүн  тандап алууга, ошондой эле эмгеги үчүнсыйакы алуу жана социалдык жактан корголуу укугуна;     мамлекеттик бийлик  органдарындагы, жергиликтүү өзалдынча башкарууоргандарындагы, мекемелердеги жана уюмдардагы өзү жөнүндөгү мамлекеттиксыр болуп эсептелбеген маалыматтар же мыйзам менен корголуучу башка жа-шыруун билдирмелер менен таанышууга;     мамлекеттик бийлик органдарына, жергиликтүү өзалдынча башкаруу ор-гандарына жана алардын кызмат адамдарына кайрылууга;     кызмат милдеттерин аткарган учурда мамлекеттик органдардын, жерги-ликтүү өзалдынча  башкаруу органдарынын жана алардын кызмат адамдарынынмыйзамсыз иш-аракети  менен келтирилген зыяндын ордун мамлекеттин төлөпберишине;     өзү жана үй-бүлө мүчөлөрү жөнүндө жалган маалыматтарды төгүнгө чы-гаруу жана аларды алып салуу талабы менен сотко кайрылууга, ошондой элежалган маалыматты  жыйноо, сактоо жана жайылтуу менен келтирилген мате-риалдык жана моралдык зыянды төлөтүп алууга;     кат алышуунун,  телефондук  сүйлөшүүлөрдүн, телеграфтык жана башкакабарлашуулардын купуялуулугуна;     маалыматты эркин жыйноого, сактоого, пайдаланууга жана аны оозеки,жазуу жүзүндө же башка жол менен жайылтууга;     өзүнүн жеке  турмушунун  колтийбестигине,  ар-намысынын  жана  ка-дыр-баркынын урматталынышына жана корголушуна;     өзүнүн кайсы улутка таандык экендигин эркин аныктоого.     4. Мыйзамда  белгиленген  учурлардан тышкары адам жөнүндө анын ма-кулдугусуз жашыруун маалыматты жыйноого,  сактоого,  пайдаланууга  жанажайылтууга жол берилбейт.     5. Ар  бир адамга дин тутуу жана атеисттик ынанымда болуу эркинди-гине кепилдик берилет.     6. Ар  бир адам ойлоо, сөз жана басма сөз эркиндигине, ошондой элеошол ойлору  менен ынанымдарын тоскоолдуксуз билдирүүгө укуктуу. Эч кимөзүнүн ой-пикирин жана ынанымын билдирүүгө мажбурланышы мүмкүн эмес.       15-статья.      1. Соттун чечими жана мыйзам менен белгиленген негиздер жана  тар-тип болмоюнча эч ким камакка алынбайт.     2. Камакка  алынган  же кармалган ар бир адам тезинен, 24 саат өт-көнгө чейин  анын  камакка алынышынын же кармалышынын мыйзамдуулугу жө-нүндөгү маселени  чечиш  үчүн сотко алып келиниши керек жана бул маселекаралууга тийиш.     3. Камакка алынгандын же кармалгандын ар бирине камакка алуунун жекармоонун жүйөлөрү тез арада билдирилүүгө, анын укуктары түшүндүрүлүүгөжана кармалган учурдан тартып өзүн-өзү коргоого жана адвокаттын укуктукжардамынан пайдалануу мүмкүнчүлүгү берилүүгө тийиш.     4. Мыйзамда  каралган учурларда юридикалык жардам мамлекеттин эсе-бинен берилет.     5. Эл  алдында же башка жол менен ар кандай күнөө коюлганда ар бирадам өзүнүн ар-намысын, кадыр-баркын, иш беделин жана өз укуктарын сот-то коргоого  укуктуу.  Кандай  гана жагдайларда болбосун, мындай соттуккоргоодон баш тартууга жол берилбейт.     Соттук коргоо сот ишин кароо процессинин бардык стадиясында ар бирадамдын бузулгус укугу болуп эсептелет.     6. Жазык  иши  боюнча айыпталуучу өзүнүн күнөөлүү эместигин далил-дөөгө милдеттүү эмес. Күнөөлүү экендиги далилденбеген шектенүүлөр айып-талуучунун пайдасына чечмеленет.     Эч ким  өзүнө,  өзүнүн жубайына жана жакын туугандарына каршы күбөөтүүгө милдеттүү эмес, алардын чөйрөсү мыйзам менен аныкталат. Көрсөтмөберүү милдетинен  бошотуунун башка да учурлары мыйзам менен белгиленишимүмкүн.     Жазык жана  административдик иштер боюнча күнөөнү далилдөө түйшүгүайыптоочуга жүктөлөт.     Мыйзамды бузуу  менен алынган далилдер таанылбайт жана сот өндүрү-шүндө пайдаланылбайт.     7. Мыйзамда  каралган учурларда ар бир адам сот арачыларынын каты-шуусу менен ишти сотто каратууга укуктуу.     8. Соттун мыйзамдуу күчүнө кирген өкүмү менен күнөөсү таанылмайын-ча ар бир адам кылмыш жасоо жагынан күнөөлүү деп эсептелинбейт.     9. Эч ким өзүнүн кылмыш жасагандыгын мойнуна алгандыгынын негизин-де гана соттолушу мүмкүн эмес.     10. Жазыктык-кылмыш иши үчүн соттолгон ар бир адам мыйзамда белги-ленген тартипте өкүмдүн жогору турган сот баскычтарында кайра каралышы-на укуктуу,  ошондой эле ырайым кылууну же жазаны жењилдетүүнү өтүнүүгөукуктуу.     11. Бир  эле  укук бузгандык үчүн эч ким эки жолу юридикалык жооп-керчиликке тартылууга тийиш эмес.     12. Жазык мыйзамын окшоштук боюнча колдонууга жол берилбейт.     Адамдын жоопкерчилигин аныктаган же оордоткон мыйзам өткөн мезгил-ге карата  колдонулбайт.  Жасалган учурда укук бузуу катары таанылбаганаракеттер үчүн эч ким жоопкерчиликке тартылууга тийиш эмес. Эгерде укукбузуу жасалгандан  кийин ал үчүн жоопкерчилик жокко чыгарылса же жењил-детилсе, жањы мыйзам колдонулат.     13. Кылмыштан  жана бийликти кыянат пайдалануудан жабыркагандардынукуктары мыйзам менен корголот. Мамлекет алардын сот адилеттигинен пай-далануусун жана келтирилген зыяндын же чыгашанын ордун толтуруп алуусункамсыз кылат.     14. Соттун  өкүмү чыкканга чейин адамга кылмыш жоопкерчилигин жүк-төгөн ар  кандай аракеттерге жол берилбейт жана ага сот аркылуу матери-алдык жана моралдык зыяндын ордун толтуруу үчүн негиз болуп эсептелет.     15. Ар бир адам эларалык сотторго кайрылууга укуктуу.      16-статья.      1. Кыргыз Республикасында адам эркиндиктери менен укуктарына кара-ма-каршы келбеген  элдик  үрп-адаттар, каада-салттар мамлекет тарабынанколдоого алынат.     2. Үй-бүлө  - коомдун башаты; үй-бүлө, ата болуу, эне болуу, бала-лык -  бүткүл коомдун камкордугуна алынат жана мыйзам менен артыкчылык-туу корголот;  балдарга камкордук көрүү, аларды тарбиялоо - ата-энелер-дин табигый укугу жана жарандык милдети. Бойго жеткен эмгекке жөндөмдүүбалдар ата-энесине камкордук көрүүгө милдеттүү.     3. Мамлекет  жетим балдарды жана ата-энесинин камкордугунан ажыра-ган балдарды багууну, тарбиялоону, окутууну камсыз кылат.     4. Улууларды урматтоо, бир туугандарына жана жакындарына камкордуккөрүү - Кыргызстан элдеринин ыйык милдети.      17-статья.      1. Ушул Конституция менен белгиленген эркиндиктер жана укуктар то-лук деп эсептелбейт жана алар адамдын жалпыга таанылган башка эркиндик-тери менен укуктарын тануу же кемсинтүү катары чечмеленбөөгө тийиш.     2. Ар  бир адам Кыргыз Республикасынын Конституциясын жана мыйзам-дарын сактоого, башка адамдардын эркиндиктери менен укуктарын, ар-намы-сын жана кадыр-баркын урматтоого милдеттүү.     3. Өз  эркиндиктери  менен  укуктарын  жүзөгө ашырып жаткан ар бирадам башкалардын эркиндиктери менен укуктарын чектөөгө тийиш эмес.       18-статья.      1. Кыргыз  Республикасында  адамдын  эркиндиктери  менен укуктарынжокко чыгаруучу мыйзамдар чыгарылууга тийиш эмес.     2. Башка адамдардын эркиндиктери менен укуктарын, коомдук коопсуз-дукту жана  тартипти,  аймактык бүтүндүктү камсыз кылуу, конституциялыктүзүлүштү коргоо  максатында  гана  адам эркиндиктери менен укуктарынынчектелишине Кыргыз  Республикасынын Конституциясы жана мыйзамдары мененжол берилет. Ошол эле учурда конституциялык эркиндик менен укуктун маа-ни-мањызына доо кетирилбеши керек.       19-статья.      1. Инсандын  дене-боюнун  жана  моралдык  колтийбестигине тиешелүүчектөөлөргө жасалган кылмыш үчүн жаза катарында мыйзамдын негизинде чы-гарылган соттун  өкүмү  боюнча  гана жол берилет. Бир да адам кыйноого,зордоого же адамгерчиликке сыйбаган мазактоочу жазалоолорго дуушар бол-боого тийиш.     2. Талапка ылайык жол менен тастыкталган жана ырасталган ыктыярдуумакулдугу болмоюнча  адамдарга медициналык, биологиялык, психологиялык,тажрыйба жүргүзүүгө тыюу салынат.     3. Кыргыз  Республикасы  саясий жүйөлөр боюнча куугунтукталган четөлкөлүк жарандарга  жана жарандыгы жок адамдарга мыйзам менен белгилен-ген тартипте башкалкалоо укугун бере алат.                               Экинчи бөлүм              Жарандык. Жарандын укуктары жана милдеттери      20-статья.      1. Адамдын Кыргыз Республикасына таандык экендиги жана анын стату-су жарандыгы аркылуу аныкталат.     2. Кыргыз Республикасынын жараны өзүнүн жарандуулугуна байланыштууукуктарга ээ жана милдеттерди мойнуна алат.     3. Кыргыз  Республикасынын  бир да жараны өзүнүн жарандыгынан жанаөзүнүн жарандуулугун  өзгөртүү укугунан ажыратылышы мүмкүн эмес. КыргызРеспубликасынын жараны болуп эсептелген адамдардын Кыргыз Республикасы-нын мыйзамдарына  жана эларалык макулдашууларына ылайык башка мамлекет-тин жарандыгына таандык экендиги таанылат.     4. Кыргыз Республикасынын жараны республиканын чегинен тышкары чы-гарылып салынышы же башка мамлекетке берилиши мүмкүн эмес.     5. Кыргыз Республикасынын жарандыгы мыйзамда каралган учурда жөнө-көйлөтүлгөн тартипте этникалык кыргыздарга берилиши мүмкүн.     6. Кыргыз Республикасы өзүнүн чегинен тышкары жактарда өз жаранда-рынын корголушуна жана калкаланышына кепилдик берет.       21-статья.      1. Кыргыз Республикасынын жарандары биригүү эркиндигине укуктуу.     2. Жарандардын бирикмелерине аскерлешкен түзүлүштөрдү түзүүгө тыюусалынат.     3. Кыргыз Республикасынын жарандары, алардын бирикмелери Конститу-ция жана  мыйзамдар менен тыюу салынгандан жана чектөө коюлгандан башкабардык аракеттерди жана иштерди жүргүзүүгө укуктуу.     4. Жарандардын  эркиндиктерин жана укуктарын коргоо, бул жагындагыукук бузууларды  болтурбоо  жана  бузулган  укуктарды калыбына келтирүүмамлекеттин, анын бардык органдарынын жана жергиликтүү өзалдынча башка-руу органдарынын жана алардын кызмат адамдарынын милдети.     5. Кыргыз  Республикасы өзүнүн жарандарынын Кыргыз Республикасынынушул Конституциясы жана мыйзамдары менен белгиленген бардык эркиндикте-рин жана укуктарын сот аркылуу корголушуна кепилдик берет.       22-статья.      1. Жарандардын укуктары жана милдеттери жөнүндө Кыргыз Республика-сынын мыйзамдары  бардык жарандарга бирдей колдонулууга жана ушул Конс-титуцияда жана  жарандарды  социалдык  жактан коргоо боюнча мыйзамдардакаралган учурларды  кошпогондо, алардын бирине да эч кандай артыкчылык-тар жана жењилдиктер берилбөөгө тийиш.     2. Эмгек  акылардын,  пенсиялардын  жана социалдык жөлөк пулдардынөлчөмү минималдуу керектөө себетинен төмөн болбошу керек.     3. Ар бир адам мыйзамда каралган тартипте жана учурларда салыктар-ды жана жыйымдарды төлөөгө милдеттүү.       23-статья.      1. Кыргыз Республикасынын жарандары:     мыйзамдар менен республикалык жана жергиликтүү маанидеги чечимдер-ди талкуулоого жана аларды кабыл алууга катышууга;     мамлекеттик бийлик органдарын жана жергиликтүү өзалдынча  башкарууоргандарын шайлоого жана аларга шайланууга,  ошондой эле конституциялыкмыйзамда каралган тартипте референдумга катышууга укуктуу.     2. Кыргыз  Республикасынын  жарандары мамлекеттик органдардын жанажергиликтүү өзалдынча  башкаруу органдарынын иштеринин маселелери, дагыбашка маанилүү  маселелер  боюнча кыргыздардын тарыхый ыйык салты болупэсептелген элдик курултайларды өткөрүүгө укуктуу. Элдик курултайдын че-чими сунуш катары тиешелүү органдарга жиберилет.     3. Кыргыз  Республикасынын жарандары мамлекеттик жана муниципалдыккызматка кирүүдө бирдей укуктарга ээ болот. Бийликтин бардык дењгээлинежана бутактарына ыйманы таза, иш билги жана Атамекендин таламдарын ыйыктуткан адамдар  кабыл алынышы керек. Мамлекеттик жана муниципалдык кыз-матка кирүү тартиби мыйзам менен аныкталат.       24-статья.      1. Атамекенди  коргоо  -  Кыргыз Республикасынын жарандарынын ыйыкпарзы жана милдети.     2. Жарандарды аскер кызматын өтөөдөн бошотуунун же аны альтернати-валуу кызмат  менен  алмаштыруунун  негиздери жана тартиби мыйзам мененбелгиленет.       25-статья.      Кыргыз Республикасынын  жарандары мамлекеттик бийлик органдарын жежергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарын алдын ала кабардар кылса, са-ясий чогулуштарды,  митингдерди, жүрүштөрдү, демонстрацияларды жана пи-кеттерди тынч  жана куралсыз өткөрүү укугуна ээ. Аларды өткөрүүнүн тар-тиби жана шарттары мыйзам менен аныкталат.       26-статья.      Кыргыз Республикасынын жараны Кыргыз Республикасынын чегинен  тыш-кары жактарга эркин чыгуу жана тоскоолдуксуз кайтып келүү укугуна ээ.      27-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын  жарандарына улгайганда, ооруп калгандажана эмгекке жарамдуулугун жоготкондо, багып-көрөөрүнөн ажыраганда мам-лекеттин эсебинен социалдык жактан камсыз кылуу кепилденет.     2. Коомдун  экономикалык  мүмкүнчүлүгүнө  жараша пенсия, социалдыкжардам мыйзамда  аныкталган  тиричилик каражатынын эњ төмөнкү өлчөмүнөнкем эмес турмуш дењгээлин камсыз кылууга тийиш.     3. Ыктыярдуу  социалдык камсыздандыруу, камкордуктун кошумча башкатүрлөрүн түзүү жана кайрымдуулук колдоо го алынат.       28-статья.      1. Кыргыз Республикасынын жарандары эмгектенүү эркиндигине, эмгек-ке карата өзүнүн жөндөмдүүлүгүн пайдаланууга, кесипти жана иштин түрлө-рүн тандап алууга, эмгекти коргоо жана коопсуздук жана гигиена талапта-рына жооп берген эмгек шартына укуктуу, ошондой эле эмгеги үчүн акы тө-лөө жана  мыйзамда  белгиленген  эњ төмөнкү турмуш дењгээлинен кем эмессоциалдык коргоо укугуна ээ болушат.     2. Мамлекет  жарандарды  кесиптик  чеберчиликке даярдоого жана аныжогорулатууга кам  көрөт,  эмгекке  болгон  укугун чыњдоо жана бекемдөөмаксатында эларалык  макулдашуулар  менен эларалык уюмдарга колдоо жанакөмөк көрсөтөт.     3. Согуш  маалын, табигый кырсыктардын кесепеттерин жойгон учурду,эпидемия же  башка өзгөчө кырдаалдарды, ошондой эле соттун өкүмү боюнчажаза өтөөдөн  башка  учурларды кошпогондо, балдардын эмгегинен пайдала-нууга, ошондой  эле чоњ адамдарды эмгекке мажбурлап тартууга тыюу салы-нат.       29-статья.      Кыргыз Республикасынын  жарандары  республикалык  жана жергиликтүүбюджеттерди түзүүгө катышуу, ошондой эле бюджеттен иш жүзүндө чыгымдал-ган каражаттар  жөнүндө  кабардар болууга укуктуу. Алардын катышуусунунтартиби мыйзам менен аныкталат.       30-статья.      Кыргыз Республикасынын жарандары иш таштоого укуктуу.     Иш таштоону өткөрүү тартиби жана шарттары мыйзам менен аныкталат.      31-статья.      1. Кыргыз Республикасынын жарандары эс алууга укуктуу.     2. Иштин  эњ узак убактысы, эс алуунун ар жумалык эњ кыска мөөнөтүжана жыл  сайын  акы  төлөнүүчү  өргүү, ошондой эле эс алуу укугун ишкеашыруунун дагы башка негизги шарттары да мыйзам менен аныкталат.       32-статья.      1. Кыргыз Республикасынын ар бир жараны билим алууга укуктуу.     2. Жалпы  негизги  билим - милдеттүү жана акысыз,  аны ар бир адаммамлекеттик жана муниципалдык окуу жайларынан алууга укуктуу.     3. Мамлекет  ар бир жаранды мектепке чейинки билим берүү мекемеле-ринен тартып негизги билим берүүгө чейин мамлекеттик тилди жана эки четтилди окутуп, үйрөтүүгө милдеттүү.     4. Ар бир жаран акысыз жана акы төлөп билим алууга укуктуу.      33-статья.      Кыргыз Республикасынын жарандары туракжайга укуктуу. Бул укук мам-лекеттик, муниципалдык  жана жеке туракжай фондунун өнүгүшү, жарандаргаКыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген шарттарда жана тартип-те туракжай алууга көмөк көрсөтүү менен камсыз кылынат.       34-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын  жарандары  ден  соолугунун корголушунаукуктуу.     2. Алгачкы  медициналык жардам жана мыйзамда аныкталган оорулардынайрым түрлөрү  боюнча медициналык жардам, ошондой эле калктын социалдыкжактан аялуу  катмарларына медициналык жардам акысыз көрсөтүлөт, аны арбир адам мамлекеттик жана жеке медициналык мекемелерден алууга укуктуу.     Медициналык жардам алуу тартиби мыйзам менен жөнгө салынат.      35-статья.      Кыргыз Республикасынын жарандары жашоосу жана ден соолугу үчүн жа-гымдуу айлана-чөйрөдөн  пайдаланууга жана жаратылышты пайдалануу чөйрө-сүндөгү аракеттерден  улам саламаттыгына же мүлкүнө келтирилген зыяндынордун толтуртуп алууга укуктуу.       36-статья.      1. Маданият,  көркөмөнөр, адабият, илим жана жалпыга маалымдоо ка-ражаттары - эркин.     2. Мамлекет  тарыхый  эстеликтерди  коргойт,  адабият, көркөмөнөр,илим, жалпыга  маалымдоо каражаттарынын жана спорттун өнүгүшү үчүн кам-кордук кылат жана зарыл шарттарды түзөт.     3. Жарандар маданий дөөлөттөрдөн пайдаланууга,  көркөм өнөр,  илимжаатында иштөөгө укуктуу.      37-статья.      Мамлекеттин социалдык иштери жарандын экономикалык эркиндиги мененжигерин, өзүнүн жана үй-бүлөсүнүн экономикалык жыргалчылыгына өзү жети-шүү мүмкүнчүлүгүн  мамлекеттин  камкордугу  менен  алмаштырылышына алыпкелбөөгө тийиш.       38-статья.      1. Жарандык  укук  мамилелеринен  келип  чыгуучу талаш-тартыштардысоттон тышкары  чечүү  үчүн  Кыргыз  Республикасынын жарандары бейтарапсотторду уюштурууга укуктуу.     Бейтарап соттордун  ыйгарым  укуктары, түзүлүү тартиби жана иштешимыйзам менен аныкталат.     2. Кыргыз  Республикасында жарандар аксакалдар сотторун уюштуруугаукуктуу.     Аксакалдар сотторун уюштуруу тартиби, алардын ыйгарым укуктары жа-на иштеши мыйзам менен аныкталат.       39-статья.      1. Кыргыз  Республикасында  мамлекеттин эсебинен жарандарга акысызюридикалык жардам көрсөтүүнү коомчулугу адвокатура (өзүн өзү башкаруучукесиптик адвокаттык  коомдоштук)  тарабынан таанылган адвокаттар жүзөгөашырат.     2. Адвокатуранын, адвокаттык мекемелердин жана алардын иштеши, ый-гарым укуктары,  ошондой  эле  адвокаттардын  укуктары, милдеттери жанажоопкерчиликтери мыйзам менен аныкталат.       40-статья.      1. Кыргыз Республикасында адамдын жана жарандын эркиндиктери мененукуктарынын сакталышына  контролдук  кылуу Кыргыз Республикасынын Акый-катчысына (Омбудсменине) жүктөлөт.     2. Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысын (Омбудсменин) шайлоо тарти-би, ыйгарым  укуктары  жана  аларды  жүзөгө ашыруу тартиби мыйзам мененбелгиленет.       41-статья.      Адамдын жана жарандын эркиндиктерине, укуктарына жана милдеттеринетиешелүү мыйзамдардын, дагы башка ченемдик укук актыларынын жарыяланышыаларды колдонуунун милдеттүү шарты болуп саналат.                               ҮЧҮНЧҮ ГЛАВА                   КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ПРЕЗИДЕНТИ      42-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Президенти - мамлекеттин башчысы, КыргызРеспубликасынын эњ жогорку кызмат адамы.     2. Кыргыз Республикасынын Президенти - элдин жана мамлекеттик бий-ликтин биримдигинин  символу,  Кыргыз Республикасынын Конституциясынын,адамдын жана жарандын эркиндиктеринин жана укуктарынын кепили.     3. Кыргыз  Республикасынын  Президенти мамлекеттин ички жана тышкысаясатынын негизги  багыттарын  аныктайт,  өлкөнүн ичинде жана эларалыкмамилелерде Кыргыз Республикасынын атынан иш жүргүзөт, Кыргыз Республи-касынын эгемендүүлүгүн  жана аймактык бүтүндүгүн коргоо боюнча чара кө-рөт, мамлекеттик  бийликтин  биримдигин жана ырааттуулугун, мамлекеттикоргандардын макулдашып иштешин жана өзара шайкеш аракеттенишин, алардынэл алдындагы жоопкерчилигин камсыз кылат.                               Биринчи бөлүм               Кыргыз Республикасынын Президентин шайлоо      43-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Президенти беш жылга шайланат.     2. Кыргыз Республикасынын Президенти Кыргыз Республикасынын жаран-дары тарабынан жалпы тењ, тике шайлоо укугунун негизинде жашыруун добушберүү менен шайланат.     3. Бир эле адам катары менен эки жолудан ашык мөөнөткө Кыргыз Рес-публикасынын Президенти болуп шайлана албайт. Ушул Конституцияга өзгөр-түүлөр жана  толуктоолор  киргизүү  Кыргыз Республикасынын иштеп жатканПрезидентинин кайра  шайлануусуна, болбосо анын ыйгарым укуктарын узар-тууга негиз боло албайт.       44-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Президенти болуп 35 жашка толгон жана 70жаштан ашпаган,  мамлекеттик  тилди  билген жана Кыргыз РеспубликасынынПрезиденттигине талапкер катары көрсөтүлгөнгө чейин республикада жалпы-сынан кеминде  15  жыл  жашаган  Кыргыз  Республикасынын жараны шайланаалат.     2. Кыргыз Республикасынын Президентинин кызмат ордуна талапкерлер-дин саны  чектелбейт.  Кыргыз  Республикасынын Президенттигине талапкерболуп кеминде  50  мињ  шайлоочунун  колтамгасын  топтогон адам катталаалат.     3. Кыргыз  Республикасынын Президентин шайлоо тартиби мыйзам мененаныкталат.       45-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Президенти кызматына киришип жатып, Кыр-гызстандын элине төмөнкүдөй ант берет:     "Мен,.... Кыргыз  Республикасынын  Президентинин кызматына киришипжатып, Кыргыз  Республикасынын Конституциясын жана мыйзамдарын ыйык ту-тууга жана сактоого; Кыргыз мамлекетинин эгемендүүлүгүн жана көз каран-дысыздыгын коргоого;  Кыргыз Республикасынын бардык жарандарынын эркин-диги менен  укуктарын  урматтоого жана камсыз кылууга; бүткүл эл ишенипмага жүктөгөн  Кыргыз  Республикасынын Президентинин бийик милдетин та-лыкпастан, арнамыстуулук  менен аткарууга өз элимдин жана ыйык Ата жур-тунун алдында ант берем.".     2. Президенттик  мандат  ант  берген учурдан тартып иштей баштайт.Кыргыз Республикасынын  Президентинин  ыйгарым  укуктары жањы шайланганКыргыз Республикасынын  Президенти  кызматка  киришкен мезгилден тартыптоктотулат.     3. Кыргыз  Республикасынын Президенти өзүнүн ыйгарым укуктарын ат-карган мезгилде Кыргыз Республикасынын Президентине жањы шайлоо баштал-ганга чейин саясий партиялардагы жана уюмдардагы өз ишин токтото турат.                               Экинчи бөлүм                        Кыргыз Республикасынын                    Президентинин ыйгарым укуктары      46-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Президенти:     1) ушул Конституцияда аныкталган тартипте  Кыргыз  РеспубликасынынПремьер-министрин кызматка бекитет;     2) өзүнүн демилгеси менен же Кыргыз Республикасынын Премьер-минис-тринин сунушу  боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн мүчөсүн кызматы-нан бошотот;     3) Кыргыз  Республикасынын Премьер-министринин, Кыргыз Республика-сынын Өкмөтүнүн  же анын айрым мүчөсүнүн кызматтан кетүү жөнүндө өтүнү-чүн кабыл  алат; ушул Конституцияда каралган учурларда Кыргыз Республи-касынын Премьер-министрин  же  Кыргыз Республикасынын Өкмөтүн кызматтанкетирүү жөнүндө чечим кабыл алат;     4) Кыргыз  Республикасынын  Мамлекеттик  катчысын  дайындайт, анынстатусун жана ыйгарым укуктарын аныктайт;     5) өзүнүн иш-аракетин камсыз кылуучу Кыргыз Республикасынын Прези-дентинин Аппаратын түзөт;     6) Кыргыз  Республикасынын Коопсуздук кењешин жана башка координа-циялоочу органдарын түзөт жана башчылык кылат;     7) өзүнө баш ийген Мамлекеттик күзөт кызматын жана Улуттук гварди-яны түзөт.     2. Кыргыз Республикасынын Президенти:     1) Кыргыз  Республикасынын Сот адилеттигинин иштери боюнча Улуттуккењешинин сунушу  менен  Кыргыз  Республикасынын Конституциялык сотунунсудьяларын кызмат орундарына шайлоо үчүн талапкерлерди Кыргыз Республи-касынын Жогорку Кењешине сунуш кылат;     2) Кыргыз  Республикасынын Сот адилеттигинин иштери боюнча улуттуккењешинин сунушу  менен Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун судьяла-рынын кызмат  орундарына шайлоо үчүн талапкерлерди Кыргыз Республикасы-нын Жогорку Кењешине сунуш кылат;     3) Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин макулдугу менен КыргызРеспубликасынын Башкы прокурорун дайындайт; Кыргыз Республикасынын Баш-кы прокурорунун сунушу боюнча Кыргыз Республикасынын Башкы прокурорунунорунбасарларын, Кыргыз  Республикасынын  Аскердик прокурорун дайындайт;аларды кызматтан бошотот;     4) Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин макулдугу менен КыргызРеспубликасынын Улуттук  банкынын төрагасын дайындайт; Кыргыз Республи-касынын Улуттук банкынын төрагасынын сунушу боюнча Кыргыз Республикасы-нын Улуттук  банкынын төрагасынын орунбасарларын жана Башкарманын мүчө-лөрүн дайындайт; аларды кызматтан бошотот;     5) Кыргыз  Республикасынын Сот адилеттигинин иштери боюнча улуттуккењешинин сунушу боюнча Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин макул-дугу менен  Кыргыз  Республикасынын  жергиликтүү  сотторунун судьяларындайындайт жана кызматтан бошотот;     6) Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин макулдугу менен КыргызРеспубликасынын Шайлоо  жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комис-сиясынын төрагасын  дайындайт; Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана рефе-рендум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясынын мүчөлөрүнүн курамынын жа-рымын дайындайт;     7) Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин макулдугу менен КыргызРеспубликасынын Эсептөө палатасынын төрагасын дайындайт; Кыргыз Респуб-ликасынын Эсептөө  палатасынын  аудиторлорунун курамынын жарымын дайын-дайт.     3. Кыргыз Республикасынын Президенти:     1) Кыргыз Республикасынын тышкы саясатына жетекчилик кылат;     2) сүйлөшүүлөрдү жүргүзөт жана Кыргыз Республикасынын эларалык ке-лишимдерине кол коет;     3) ратификациялоо грамоталарына кол коет;     4) Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешинин тийиштүү комитети ме-нен кењешкенден  кийин  Кыргыз Республикасынын чет мамлекеттердеги жанаэларалык уюмдардагы дипломатиялык өкүлдөрүн дайындайт; аларды кайра ча-кыртып алат;  Кыргыз  Республикасынын Президентинин алдындагы аккредит-телген чет  мамлекеттердин  дипломатиялык өкүлчүлүктөрүнүн башчыларынынжана эларалык уюмдардын өкүлдөрүнүн ишеним жана кайра чакырып алуу гра-моталарын кабыл алат;     5) Кыргыз Республикасынын жарандыгына кабыл алуу жана жарандыгынанчыгаруу, саясий башбаанек берүү маселелерин чечет.     4. Кыргыз Республикасынын Президенти:     1) Кыргыз Республикасынын мамлекеттик сыйлыктары менен сыйлайт;     2) Кыргыз Республикасынын ардактуу наамдарын ыйгарат;     3) жогорку аскердик наамдарды,  дипломатиялык рангдарды,  класстыкчендерди жана башка атайын наамдарды ыйгарат;     4) ырайым кылат.     5. Кыргыз Республикасынын Президенти:     1) Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешине  мыйзам долбоорлорункиргизет;     2) мыйзамдарга  кол  коет жана аларды элге жарыялайт; өзүнүн каршыпикири менен  аларды  Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешине кайтарыпберет;     3) өлкөдөгү иштердин абалы жөнүндөгү ар жылдык билдирүү менен Кыр-гызстандын элине  кайрылат, ал Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешининжыйналышында окулат.     6. Кыргыз Республикасынын Президенти:     1) Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешинин жыйналышын мөөнөтүнөнмурда чакырууга жана карала турган маселелерди аныктоого укуктуу;     2) өз  демилгеси  менен референдум дайындайт; кеминде 300 мињ шай-лоочунун, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаттарынын жалпысанынын көпчүлүгүнүн демилгеси боюнча референдум дайындоо жөнүндө чечимкабыл алат;     3) Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешине  шайлоону дайындайт,ушул Конституцияда  каралган  учурларда  Кыргыз Республикасынын ЖогоркуКењешин мөөнөтүнөн мурда таркатат;     4) жергиликтүү кењештерге шайлоону дайындайт; Кыргыз Республикасы-нын мыйзамында  каралган учурларда жергиликтүү кењештерди таратууну жү-зөгө ашырат.     7. Кыргыз  Республикасынын  Президенти конституциялык мыйзамда ка-ралган негиздер  болгон  учурда өзгөчө абалды киргизүү мүмкүнчүлүгү жө-нүндө эскертет,  ал эми зарыл болгон учурда аны айрым жерлерде алдыналажарыялабай туруп  киргизет,  бул жөнүндө Кыргыз Республикасынын ЖогоркуКењешине токтоосуз билдирет.     8. Кыргыз Республикасынын Президенти жалпы же жарым-жартылай моби-лизацияны жарыялайт;  Кыргыз  Республикасына  баскынчылык жасалганда жетүздөн-түз баскынчылык  коркунучу туулганда согуш абалын жарыялайт жанабул маселени  токтоосуз Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин кароо-суна коет;  өлкөнүн жана анын жарандарынын коопсуздугун коргоо таламда-рында аскер  абалын  жарыялайт жана бул маселени Кыргыз РеспубликасынынЖогорку Кењешинин кароосуна токтоосуз киргизет.     9. Кыргыз Республикасынын Президенти Кыргыз Республикасынын Курал-дуу Күчтөрүнүн  Башкы  колбашчысы болуп саналат, Кыргыз РеспубликасынынКуралдуу Күчтөрүнүн жогорку командалык курамын аныктайт, дайындайт жанабошотот.       47-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын Президенти жарлыктарды жана буйруктардычыгарат.     2. Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыктары жана буйруктарыКыргыз Республикасынын Конституциясына жана мыйзамдарына ылайык чыгары-лат. Кыргыз  Республикасынын  Президентинин жарлыктары менен буйруктарыКыргыз Республикасынын  бүткүл  аймагында  милдеттүү  түрдө аткарылуугатийиш.       48-статья.      Кыргыз Республикасынын Президенти ушул Конституциянын 46-статьясы-нын 3-пунктунун  2-пунктчасында  каралган ыйгарым укуктарын Кыргыз Рес-публикасынын Премьер-министрине, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн мүчө-лөрүнө жана башка кызмат адамдарына өткөрүп берүүгө укуктуу.      49-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Президенти колтийбестик укугуна ээ. Кыр-гыз Республикасынын  Президентинин  ар-намысы  жана  аброю мыйзам мененкорголот.     2. Кыргыз Республикасынын Президентин, ошондой эле анын үй-бүлөсүнкамсыз кылуу, тейлөө жана коргоо мамлекеттин эсебинен жүргүзүлөт.       50-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын Президентинин ыйгарым укуктары ал арызыменен кызматынан  кеткенде,  ушул  Конституцияда каралган тартипте анынкызматтан четтетилишинин  натыйжасында,  ошондой  эле  оорусуна же анынкайтыш болгондугуна  байланыштуу  ыйгарым укуктарын аткара албай калганучурда токтотулушу мүмкүн.     2. Кыргыз  Республикасынын Президенти оорусуна байланыштуу өз мил-деттерин аткара  албай калган учурда Кыргыз Республикасынын Жогорку Ке-њеши өзү  түзгөн мамлекеттик медициналык комиссиянын корутундусунун не-гизинде Кыргыз  Республикасынын  Жогорку Кењешинин депутаттарынын жалпысанынын кеминде үчтөн экисинин добушу менен Кыргыз Республикасынын Пре-зидентин мөөнөтүнөн мурда кызматтан бошотуу жөнүндө чечим кабыл алат.       51-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын  Президенти  мамлекеттик чыккынчылык жебашка оор кылмыш жасагандыгы үчүн Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешитарабынан коюлган,  Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши тарабынан тү-зүлгөн атайын  комиссиянын  корутундусу менен ырасталган күнөөнүн неги-зинде гана кызматынан четтетилиши мүмкүн.     2. Кыргыз  Республикасынын Президентин кызматтан четтетүү үчүн агакаршы күнөө коюу жөнүндө Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин чечи-ми Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаттарынын жаппы саны-нын көпчүлүгүнүн  демилгеси боюнча депутаттардын кеминде үчтөн экисининдобушу менен  жана  Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши тарабынан тү-зүлгөн атайын комиссиянын корутундусу болгондо кабыл алынууга тийиш.     3. Кыргыз  Республикасынын  Президентин кызматтан четтетүү жөнүндөКыргыз Республикасынын  Жогорку Кењешинин чечими Кыргыз РеспубликасынынЖогорку Кењеши  күнөө  койгон күндөн тартып үч айлык мөөнөттөн кечикти-рилбестен Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаттарынын жалпысанынын кеминде  төрттөн  үчүнүн  көпчүлүк  добушу менен кабыл алынуугатийиш. Эгерде  ушул  мөөнөттө  Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешининчечими кабыл алынбаса, күнөө коюу четке кагылды деп эсептелинет.       52-статья.      1. Ушул Конституцияда көрсөтүлгөн себептер боюнча Кыргыз Республи-касынын Президенти  өзүнүн ыйгарым укуктарын аткара албай калган учурдаКыргыз Республикасынын  жањы  Президенти шайланганга чейин анын ыйгарымукуктарын жана милдеттерин Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин Тө-рагасы аткарат.  Мындай  учурда Кыргыз Республикасынын жањы Президентиншайлоо Кыргыз  Республикасынын  Президенти  ыйгарым укуктарын токтотконучурдан тартып үч айлык мөөнөттөн кечиктирилбей өткөрүлүүгө тийиш.     2. Кыргыз  Республикасынын  Президентинин  ыйгарым  укуктарын жанамилдеттерин аткарып жаткан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин Тө-рагасы Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешин таркатууга, референдумдайындоого, Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтүнүн ыйгарым укуктарын токто-тууга, ошондой  эле  Кыргыз Республикасынын Конституциясына өзгөртүүлөржана толуктоолор киргизүү жөнүндө сунуш киргизүүгө укуксуз.       53-статья.      1. Ушул  Конституциянын 51-статьясында белгиленген тартипте кызма-тынан четтетилгендерден  башка,  Кыргыз  Республикасынын мурдагы бардыкПрезиденттери Кыргыз Республикасынын экс-Президенти деген наамга ээ бо-лушат.     2. Кыргыз  Республикасынын  экс-Президентинин статусу мыйзам мененбелгиленет.                              ТӨРТҮНЧҮ ГЛАВА             КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МЫЙЗАМ ЧЫГАРУУ БИЙЛИГИ                              Биринчи бөлүм                 Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши      54-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши - парламенти - мыйзам чы-гаруу бийлигин  жана  өз  ыйгарым  укуктарынын чегинде контролдук кылуумилдеттерин жүзөгө ашыруучу жогорку өкүлчүлүктүү орган.     2. Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењеши беш жылдык мөөнөткө шай-лануучу 90  депутаттан турат. Алардын ичинен 50 пайыздан кем эмеси про-порциялык система боюнча шайланат.     Жашы 25ке  толгон, шайлоо укугуна ээ болгон Кыргыз Республикасынынжараны Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаты болуп шайланаалат.     Кылмыш жасагандыгы үчүн соттолгон жаран, эгерде анын соттолгондугужоюлбаса же  мыйзамда  белгиленген тартипте алып салынбаса, Кыргыз Рес-публикасынын Жогорку Кењешинин депутаты болуп шайлана албайт.     3. Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаттары жалпы тењжана тике шайлоо укугунун негизинде жашыруун добуш берүү менен шайланы-шат, Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаттарын шайлоо тар-тиби мыйзам менен аныкталат.       55-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши өзүнүн биринчи сессиясынаанын конституциялык  курамынын  кеминде  үчтөн экиси шайлангандан кийиншайлоонун жыйынтыктары жарыялангандан 30 күндөн кечиктирилбей чогулат.     2. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешинин  биринчи жыйналышынКыргыз Республикасынын  Жогорку  Кењешинин жашы боюнча эњ улуу депутатыачат.     3. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаттарынын ыйгарымукуктары ант берген күндөн тартып башталат.     4. Жањы шайланган Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин биринчижыйналышы болгон  күндөн тартып жана анда жањы шайланган курамдын үчтөнэкисинен кем  эмес  депутаттары  ант  бергенден кийин мурдагы шайланганКыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин ыйгарым укуктары токтотулат.     Кыргыз Республикасынын  Жогорку  Кењешинин  ыйгарым  укуктары анынтаркатылышына байланыштуу да токтотулат.       56-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаты колтийбестикукугуна ээ.  Ал  депутаттык ишине байланыштуу айткандары же Кыргыз Рес-публикасынын Жогорку  Кењешиндеги добуш берүүнүн натыйжасы үчүн куугун-туктоого алынбайт.  Депутат кылмыш үстүнөн кармалгандан башка учурлардакармалышы же  камакка  алынышы,  тинтилиши же жекече текшерилиши мүмкүнэмес. Депутатты жазык жоопкерчилигине, ошондой эле сот тартибинде адми-нистрациялык жоопкерчиликке тартууга Кыргыз Республикасынын Жогорку Ке-њешинин макулдугу менен гана жол берилет.     2. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаты бир эле убак-та башка  мамлекеттик  кызматта,  муниципалдык  кызматта боло албайт жебашка мамлекеттик же муниципалдык кызматтарды ээлей албайт; ишкердик ишменен алектениши,  коммерциялык уюмдун жетекчи органынын же байкоочуларкењешинин курамына кириши мүмкүн эмес.     Эгерде илимий-педагогикалык  жана  башка чыгармачыл иш Кыргыз Рес-публикасынын Жогорку  Кењешинин депутатына депутаттык милдеттерди атка-руусуна залакасын тийгизбесе, ал мындай ишти аткара алат.       57-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешинин депутатынын ыйгарымукуктары Жогорку  Кењештин  ыйгарым  укуктарынын  токтотулушу менен биручурда токтотулат.     2. Жогорку  Кењештин  депутатынын  ыйгарым укуктары ушул статьянын1-пунктунда каралган  негиздерден  тышкары төмөнкү учурларда мөөнөтүнөнмурда токтотулат:  ал  депутаттык  ыйгарым укуктарын токтоткону жөнүндөжазуу жүзүндө арыз бергенде; жарандыгын жоготкондо; башка ишке которул-ганда же  депутаттык  ыйгарым укуктарды аткаруу менен айкалышпаган ишинташтабаганда; шайлоолор  жараксыз  деп  табылганда; туруктуу жашоо үчүнКыргыз Республикасынын  чегинен  чыгып  кеткенде; депутат сот тарабынанаракетке жөндөмсүз  деп таанылганда; аны дайынсыз жок болду же өлдү депжарыялоо жөнүндөгү соттун чечими мыйзамдуу күчүнө киргенде, ошондой эледепутат каза болгондо; ага карата соттун айыптоо өкүмү мыйзамдуу күчүнөкиргенде; бир сессиянын ичинде Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешининжыйналыштарына жүйөлүү  себепсиз 45 же андан да көп жумуш күнү катышпа-ганда.     Көрсөтүлгөн негиздер боюнча Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши-нин депутатынын ыйгарым укуктарын мөөнөтүнөн мурда токтотуу буга негиз-дер пайда  болгон  күндөн тартып 30 календарлык күндөн кечиктирилбестенКыргыз Республикасынын  Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордуккомиссиясынын кабыл алынуучу чечими менен ишке ашырылат.     3. Депутаттын  ыйгарым укуктарынын мөөнөтүнөн мурда токтотулушунуннатыйжасында пайда  болгон  бош  мандатты ээлөөнүн тартиби мыйзам мененаныкталат.                               Экинчи бөлүм               Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин                           ыйгарым укуктары      58-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешинин карамагына төмөнкүлөркирет:     1) ушул  Конституцияда белгиленген тартипте Кыргыз РеспубликасынынКонституциясына өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизүү;     2) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын кабыл алуу;     3) өзү тарабынан кабыл алынган мыйзамдарды расмий чечмелөө;     4) Кыргыз Республикасынын чегараларын өзгөртүү;     5) республикалык бюджетти жана анын аткарылышы  жөнүндөгү  отчеттубекитүү;     6) Кыргыз  Республикасынын  администрациялык-аймактык  түзүлүшүнүнмаселелерин чечүү;     7) Кыргыз Республикасынын Президентин шайлоону дайындоо;     8) Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин сунушу боюнча КыргызРеспубликасынын Өкмөтүнүн түзүмүн бекитүү;     9) Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтү  тарабынан  киргизилген социал-дык-экономикалык жактан  өнүгүүнүн жалпы мамлекеттик программаларын бе-китүү;     10) ушул  Конституцияда  каралган учурларда Кыргыз РеспубликасынынӨкмөтүнө ишенбестик билдирүү;     11) Кыргыз Республикасынын Президентинин сунушу боюнча Кыргыз Рес-публикасынын Конституциялык  Сотунун  судьяларын шайлоо жана кызматынанбошотуу;     12) Кыргыз Республикасынын Президентинин сунушу боюнча Кыргыз Рес-публикасынын Жогорку Сотунун судьяларын шайлоо жана кызматынан бошотуу;     13) Кыргыз Республикасынын Президентинин кайрылууларын жана билди-рүүлөрүн угуу;     14) Кыргыз  Республикасынын  Башкы  прокурорун дайындоого макулдукберүү; аны сот тарабынан каралгандай тартипте кылмыш-жазык же админист-рациялык жоопкерчиликке тартууга макулдук берүү;     15) Кыргыз  Республикасынын  Улуттук банкынын төрагасын дайындоогомакулдук берүү;     16) Кыргыз  Республикасынын  Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнчаБорбордук комиссиясынын төрагасын дайындоого макулдук берүү;     17) Кыргыз  Республикасынын  Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнчаБорбордук комиссиясынын  курамынын  жарымын шайлоо; аларды мыйзамда ка-ралган тартипте жана учурларда кызматтарынан бошотуу;     18) Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасынын төрагасын дайындоо-го макулдук берүү;     19) жергиликтүү соттордун судьяларын дайындоого макулдук берүү;     20) Кыргыз  Республикасынын Эсептөө палатасынын аудиторлорунун ку-рамынын жарымын шайлоо; аларды мыйзамда каралган тартипте жана учурлар-да кызматтарынан бошотуу;     21) Кыргыз  Республикасынын  Акыйкатчысын  (Омбудсменин) жана анынорунбасарларын шайлоо  жана  кызматынан бошотуу; Кыргыз РеспубликасынынАкыйкатчысын (Омбудсменин)  сот  тарабынан  каралгандай  тартипте  кыл-мыш-жазык жана администрациялык жоопкерчиликке тартууга макулдук берүү;     22) мыйзамда  белгиленген тартипте эларалык келишимдерди ратифика-циялоо жана денонсациялоо;     23) өзгөчө абалды киргизүү, бул маселе боюнча Кыргыз Республикасы-нын Президентинин жарлыктарын бекитүү же жокко чыгаруу;     24) согуш  жана  тынчтык маселелерин чечүү; аскер абалын киргизүү,согуш абалын  жарыялоо, бул маселе боюнча Кыргыз Республикасынын Прези-дентинин жарлыктарын бекитүү же жокко чыгаруу;     25) тынчтыкты  жана  коопсуздукту колдоо боюнча мамлекеттер аралыккелишимдик милдеттерди аткаруу зарылчылыгы болгон учурда Кыргыз Респуб-ликасынын Куралдуу Күчтөрүн анын чектеринен тышкары жерлерде пайдалануумүмкүнчүлүгүнүн маселесин чечүү;     26) Кыргыз Республикасынын аскердик наамдарын, дипломатиялык ранг-дарын, класстык чендерин жана башка атайын наамдарын белгилөө;     27) Кыргыз  Республикасынын  мамлекеттик сыйлыктарын жана ардактуунаамдарын уюштуруу;     28) мунапыс жөнүндө актыларды чыгаруу;     29) чет  мамлекеттердин,  эларалык  уюмдардын  жетекчилеринин жанабашка өкүлдөрүнүн чыгып сүйлөгөн сөздөрүн угуу;     30) Кыргыз  Республикасынын Конституциялык сотунун, Кыргыз Респуб-ликасынын Жогорку  сотунун,  Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысынын (Ом-будсменинин) ар жылдык баяндамаларын угуу;     31) Кыргыз  Республикасынын Премьер-министринин Кыргыз Республика-сынын Өкмөтүнүн иши жөнүндө, Кыргыз Республикасынын Башкы прокурорунун,Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын төрагасынын, Кыргыз Республика-сынын Эсептөө палатасынын төрагасынын ар жылдык отчетторун угуу;     32) Кыргыз  Республикасынын  Президентине  каршы айып коюу; КыргызРеспубликасынын Президентин кызматынан четтетүү.     2. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку Кењеши ушул Конституцияда жанаКыргыз Республикасынын  мыйзамдарында каралган дагы башка ыйгарым укук-тарды ишке ашырат.     3. Ушул  статьяда  аталган кызмат адамдарынын ар жылдык отчетторунжана баяндамаларын угуу ушул Конституциянын жана Кыргыз Республикасынынмыйзамдарынын  тийиштүү  мамлекеттик  органдардын  жана  алардын кызматадамдарынын өз алдынчалуулугу жана көз карандысыздыгы жөнүндөгү жоболо-рун эске алуу менен ишке ашырылат.      59-статья      1. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењеши  ушул   Конституциянын58-статьясынын 1-пунктунун 1,  3-6, 8, 22-28-пунктчаларында көрсөтүлгөнмаселелер боюнча мыйзамдарды, мыйзамдардын аткарылышын контролдоону иш-ке  ашырууну  кошуп алганда,  калган маселелер боюнча токтомдорду кабылалат.     2. Кыргыз  Республикасынын  мыйзамдары жана Кыргыз РеспубликасынынЖогорку Кењешинин токтомдору эгерде ушул  Конституцияда  кабыл  алуунунбашка тартиби каралбаса, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депу-таттарынын жалпы санынын көпчүлүк добушу менен кабыл алынат.      60-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењеши өз курамынан Кыргыз Рес-публикасынын Жогорку  Кењешинин  Төрагасын, анын орунбасарларын шайлайтжана кайра чакырып алат.     2. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин Төрагасы:     1) Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин жыйналыштарын алып ба-рат;     2) Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин жыйналыштарында  кара-луучу маселелерди даярдоого жалпы жетекчилик кылат;     3) Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши кабыл алган актыларга колкоет;     4) Кыргыз Республикасында жана андан тышкаркы жерлерде Кыргыз Рес-публикасынын Жогорку Кењешинин атынан чыгат, Кыргыз Республикасынын Жо-горку Кењешинин Кыргыз Республикасынын Президенти, Кыргыз Республикасы-нын  Өкмөтү,  мамлекеттик бийликтин аткаруу жана сот бутактары,  жерги-ликтүү өзалдынча башкаруу органдары менен өзара байланышын  камсыз  кы-лат;     5) Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин Аппаратынын ишине жал-пы жетекчиликти ишке ашырат жана контролдук кылат;     6) Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин ишин  уюштуруу  боюнчаКыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешинин Регламентинде ага жүктөлгөнбашка ыйгарым укуктарды ишке ашырат.     3. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку Кењешинин Төрагасы Кыргыз Рес-публикасынын Жогорку Кењешинин депутаттарынын  жалпы  санынын  көпчүлүкдобушу менен жашыруун добуш берүү аркылуу шайланат.     Төрага Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине  отчет  берет  жанаКыргыз  Республикасынын  Жогорку Кењешинин депутаттарынын жалпы санынынүчтөн экисинен ашыгынын добушу менен кабыл алынган Кыргыз Республикасы-нын Жогорку Кењешинин чечими боюнча кайра чакыртылышы мүмкүн.     4. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин Төрагасынын орунбасар-лары  жашыруун добуш берүү менен шайланат,  Төраганын тапшырмасы боюнчаанын айрым милдеттерин аткарат жана Төрага жок учурда  аны  алмаштырат.Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин Төрагасынын орунбасарлары Кыр-гыз Республикасынын Жогорку Кењешинин Регламентинде  каралган  тартиптекайра чакыртылат.      61-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењеши өз депутаттарынын ичиненкомитеттерди,  ошондой эле  убактылуу  комиссияларды,  алардын  курамынтүзөт.     Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаты бир  гана  коми-теттин мүчөсү боло алат.     2. Кыргыз Республикасынын  Жогорку  Кењешинин  комитеттери  КыргызРеспубликасынын Жогорку Кењешинин ыйгарым укуктарына таандык маселелер-ди даярдоону жана алдын ала кароону ишке ашырат. Кыргыз РеспубликасынынЖогорку Кењеши тарабынан кабыл алынган мыйзамдарды жана башка чечимдер-ди турмушка ашырууга контролдук кылат.     3. Кыргыз  Республикасынын  мыйзамдары жана Кыргыз РеспубликасынынЖогорку Кењешинин башка ченемдик укук актылары  Кыргыз  РеспубликасынынЖогорку  Кењешинин  тийиштүү  комитеттери тарабынан алардын долбоорлоруалдын ала каралгандан кийин кабыл алынат.     4. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин ыйгарым укуктарына та-андык кылынган кызмат адамдарын дайындоо жана шайлоо,  мамлекеттик кыз-мат  орундарына дайындоого жана кызматтан бошотууга макулдук берүү Кыр-гыз Республикасынын Жогорку Кењешинин тийиштүү комитеттеринин  корутун-дусу болгон учурда жүргүзүлөт.      62-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешинин  сессиясы  жыйналыштүрүндө ишке ашырылат жана сентябрдын биринчи  жумушчу  күнүнөн  тартыпкелерки жылдын июнунун акыркы жумушчу күнүнө чейин жүргүзүлөт.     Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин жыйналыштары,  эгер кара-лып  жаткан маселелердин мүнөзү жабык жыйналыш өткөрүүнү талап кылбаса,ачык жүргүзүлөт.     2. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешинин кезексиз сессияларыКыргыз Республикасынын Президентинин,  Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүнже  Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешинин  депутаттарынын кеминдеүчтөн биринен кем эмесинин сунушу боюнча Кыргыз Республикасынын ЖогоркуКењешинин Төрагасы тарабынан чакырылат.     3. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин жыйналышы  ага  КыргызРеспубликасынын   Жогорку   Кењешинин   депутаттарынын   жалпы  санынынкөпчүлүгү катышкан шартта ыйгарым укуктуу болот.     4. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин чечимдери жыйналыштар-да депутаттардын добуш берүүсү менен гана кабыл алынат.     5. Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешинин ишин уюштуруунун жанажыйналыштарын өткөрүү тартиби Кыргыз Республикасынын Жогорку  КењешининРегламенти менен аныкталат.      63-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењеши Кыргыз РеспубликасынынЖогорку Кењешинин депутаттарынын жалпы санынын үчтөн экисинен кем  эме-синин добушу менен кабыл алынган өзүн-өзү таркатуу жөнүндө чечими боюн-ча мөөнөтүнөн мурда таркатылышы мүмкүн.     2. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењеши Кыргыз РеспубликасынынПрезиденти  тарабынан,  ушул  Конституцияда  көрсөтүлгөн  учурларда  дамөөнөтүнөн мурда таркатылышы мүмкүн.     3. Өзүн-өзү таркатуу жөнүндөгү чечим Кыргыз Республикасынын Жогор-ку  Кењешинин  депутаттарынын жалпы санынын үчтөн экисинен кем эмесининкөпчүлүк добушу менен кабыл алынышы мүмкүн.     4. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењеши  өзгөчө же согуш абалыучурунда;  Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши тарабынан Кыргыз  Рес-публикасынын Президентин кызматтан четтетүү жөнүндө маселе каралып жат-кан учурда;  Кыргыз Республикасынын Президентинин ыйгарым укуктары аяк-таганга чейин алты айдан аз убакыт калганда таратылышы мүмкүн эмес.     5. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши таркатылган учурда КыргызРеспубликасынын Президенти Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин де-путаттарын шайлоо күнүн Кыргыз Республикасынын жањы  шайланган  ЖогоркуКењеши  өзүнүн биринчи жыйналышына мурдагысы таркатылган учурдан тартып45 күндөн кечикпестен чогулгудай кылып дайындайт.                              Үчүнчү бөлүм                          Мыйзам чыгаруу иши      64-статья.      Мыйзам чыгаруу демилге укугу төмөнкүлөргө таандык:     30 мињ шайлоочуга (элдик демилге);     Кыргыз Республикасынын Президентине;     Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаттарына;     Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө.      65-статья.      1. Мыйзам долбоорлору Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине кир-гизилет.     2. Кыргыз  Республикасынын  Президенти  же  Кыргыз РеспубликасынынӨкмөтү кечиктирилгис деп аныктаган мыйзам долбоорлору Кыргыз  Республи-касынын Жогорку Кењеши тарабынан кезексиз тартипте каралат.     3. Мамлекеттик  бюджеттин  эсебинен  жабуу   каралган   чыгымдардыкөбөйтүүнү же анын киреше бөлүгүн кыскартууну караган, салыкты киргизүүже алып салуу,  аларды төлөөдөн бошотуу жөнүндөгү, мамлекеттин финансы-лык милдеттенмелерин өзгөртүү жөнүндөгү мыйзамдардын долбоорлору КыргызРеспубликасынын Жогорку Кењешине Кыргыз Республикасынын  Өкмөтүнүн  ма-кулдугу менен гана киргизилиши жана каралышы мүмкүн.     4. Кыргыз Республикасынын Конституциясына,  конституциялык мыйзам-дарына  өзгөртүү жана толуктоо киргизүү жөнүндө мыйзамдар,  Кыргыз Рес-публикасынын Конституциясын жана  конституциялык  мыйзамдарды  чечмелөөжөнүндө мыйзамдар,  Кыргыз Республикасынын чегараларын өзгөртүү жөнүндөмыйзамдар кеминде эки окуудан өткөрүлгөндөн кийин, Кыргыз Республикасы-нын Жогорку Кењешинин депутаттарынын жалпы санынын кеминде үчтөн экиси-нен ашыгынын добушу менен Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши тарабы-нан кабыл алынат.     5. Өзгөчө жана согуш абалы учурунда Кыргыз Республикасынын Консти-туциясына жана конституциялык мыйзамдарына өзгөртүүлөр жана толуктоолоркиргизүүгө тыюу салынат.     6. Сөз жана басма сөз эркиндигин чектеген мыйзамдарды кабыл алуугажол берилбейт.      66-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши кабыл  алган  мыйзам  бирайдын ичинде Кыргыз Республикасынын Президентине кол коюуга жиберилет.     2. Кыргыз Республикасынын Президенти мыйзамды алган күндөн  тартыпбир  айдан кечиктирбестен ага кол коет же аны өзүнүн каршы пикири мененКыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине кайрадан кароого кайтарат.     3. Кыргыз  Республикасынын Президентинин мыйзамга карата каршы пи-кири жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине кайтарылган мыйзамдарбир айдын ичинде каралууга тийиш.     4. Эгерде мыйзам кайталап каралганда  добуштардын  үчтөн  экисиненкем  эмес көпчүлүгү менен мурда кабыл алынган редакциясында жактырылса,анда мындай мыйзамга Кыргыз  Республикасынын  Президенти  келип  түшкөнкүндөн тартып бир айдын ичинде кол коюуга тийиш.     Мурда кабыл алынган редакцияда  жактырылган  мыйзамга  белгиленгенмөөнөттө кол коюлбаса,  мындай мыйзам кол коюлду деп эсептелет жана жа-рыяланууга тийиш.      67-статья.      Эгерде мыйзамдын өзүндө  же  аны  колдонууга  киргизүүнүн  тартибижөнүндөгү  мыйзамда башкача каралбаса,  анда мыйзам жарыяланган учурдантартып он күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.                              БЕШИНЧИ ГЛАВА                КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН АТКАРУУ БИЙЛИГИ      68-статья.      Кыргыз Республикасында  аткаруу  бийлигин  Кыргыз  РеспубликасынынӨкмөтү,  ага баш ийген министрликтер, мамлекеттик комитеттер, админист-рациялык  ведомстволор,  аткаруу бийлигинин башка органдары жана жерги-ликтүү мамлекеттик администрациялар ишке ашырат.                              Биринчи бөлүм                     Кыргыз Республикасынын Өкмөтү      69-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын Өкмөтү Кыргыз Республикасынын мамлекет-тик аткаруу бийлигинин жогорку органы болуп саналат.     2. Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтүнүн ишине Кыргыз РеспубликасынынПремьер-министри жетекчилик кылат.  Өкмөт Кыргыз Республикасынын Премь-ер-министринен, Кыргыз Республикасынын вице-премьер-министрлеринен, ми-нистрлерден жана мамлекеттик комитеттердин төрагаларынан турат.     3. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку Кењешинин пропорциялык системабоюнча шайланган депутаттарынын жалпы санынын 50 пайыздан ашыгын түзгөнсаясий  партия Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин кызматына та-лапкерди Кыргыз Республикасынын Президентине бекитүүгө киргизет.     Кыргыз Республикасынын   Премьер-министри  Кыргыз  РеспубликасынынПремьер-министринин кызматына бекигенден кийин  Кыргыз  РеспубликасынынӨкмөтүнүн  түзүмүн  аныктайт  жана  аны  Кыргыз Республикасынын ЖогоркуКењешине бекитүүгө киргизет.  Кыргыз Республикасынын  Өкмөтүнүн  түзүмүмыйзам менен бекитилет.     Кыргыз Республикасынын  Премьер-министри  Кыргыз   РеспубликасынынӨкмөтүнүн курамын аныктайт жана Кыргыз Республикасынын Президентине бе-китүүгө киргизет.     Эгерде бир  дагы  саясий  партия  Кыргыз  Республикасынын  ЖогоркуКењешинин талап кылынган бөлүгүн түзбөгөн учурда Кыргыз РеспубликасынынПрезиденти  Кыргыз  Республикасынын  Жогорку Кењешине шайлоолордо жењипчыккан партиялардын ичинен бир саясий партияны аныктайт жана ага КыргызРеспубликасынын Премьер-министринин кызматына талапкерди аныктоону жанаКыргыз Республикасынын Өкмөтүн түзүүнү тапшырат.     4. Кыргыз Республикасынын Премьер-министри, Кыргыз РеспубликасынынӨкмөтү же анын айрым мүчөсү кызматтан кетүү өтүнүчүн  берүүгө  укуктуу,аны Кыргыз Республикасынын Президенти кабыл алат же четке кагат.     5. Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин  кызматтан  кетүүсүнкабыл  алуу  Кыргыз  Республикасынын Өкмөтүнүн кызматтан кетүүсүнө алыпкелет.      70-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Президенти саясий партияга  Кыргыз  Рес-публикасынын  Өкмөтүн  түзүүнү тапшырган учурдан тартып он төрт жумушчукүндөн кечиктирбестен,  Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин кыз-мат  ордуна  талапкер  Кыргыз  Республикасынын Президентине бекитилүүгөкиргизилет.  Кыргыз Республикасынын Премьер-министри кызмат ордуна  бе-килген күндөн тартып он төрт жумушчу күндүн ичинде Кыргыз Республикасы-нын Премьер-министри тарабынан Кыргыз Республикасынын Өкмөтү  түзүлүүгөтийиш.     2. Эгерде Кыргыз Республикасынын Өкмөтүн түзүү тапшырылган  саясийпартия  он  төрт  жумушчу  күндүн ичинде Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнтүзө албаса,  Кыргыз Республикасынын Президенти Кыргыз  РеспубликасынынПремьер-министринин кызмат ордуна талапкерди аныктоону жана Кыргыз Рес-публикасынын Өкмөтүн түзүүнү Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешинешайлоого катышкан башка саясий партияга тапшырат.     Эгерде Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине  шайлоого  катышканжана  Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтүн  түзүү тапшырылган экинчи саясийпартия да Кыргыз Республикасынын Өкмөтүн түзө албаса,  Кыргыз Республи-касынын  Президенти  Кыргыз  Республикасынын Премьер-министринин кызматордуна талапкерди аныктоону жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүн түзүүнүКыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине шайлоого катышкан үчүнчү саясийпартияга тапшырат.     3. Эгерде  Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешине шайлоолордо 50пайыздан ашуунду алган саясий партия,  ушул  Конституцияда  белгиленгенмөөнөттүн  ичинде Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин кызмат ор-дуна талапкерди Кыргыз Республикасынын Президентине бекитүүгө киргизбе-се  жана  Кыргыз Республикасынын Өкмөтүн түзбөсө,  ал эми мындай саясийпартия болбогон учурда,  Кыргыз Республикасынын Премьер-министрине  та-лапкерди  аныктоо жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүн түзүү тапшырылганүчүнчү партия дагы Кыргыз Республикасынын Премьер-министрине талапкердибекитүүгө  киргизбесе  жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүн түзө албаса,анда Кыргыз Республикасынын Президенти Кыргыз  Республикасынын  ЖогоркуКењешин таркатат жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүн түзөт.     Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан түзүлгөн  Кыргыз  Рес-публикасынын  Өкмөтүнүн курамы ушул Конституцияга ылайык Кыргыз Респуб-ликасынын Жогорку Кењешинин жањы чакырылышы тарабынан Кыргыз  Республи-касынын Өкмөтүнүн жањы курамы түзүлгөнгө чейин иштейт.      71-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын Өкмөтү өз ишинде ушул статьяда каралганчектерде Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине  жоопкерчиликте  болотжана отчет берет.     2. Кыргыз Республикасынын Премьер-министри Кыргыз  РеспубликасынынӨкмөтүнүн иши жөнүндө Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине ар жылдыкотчет берет.     3. Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењеши Кыргыз РеспубликасынынПремьер-министринин ар жылдык отчетун кароонун жыйынтыктары боюнча Кыр-гыз  Республикасынын  Жогорку  Кењешинин  депутаттарынын  жалпы санынынүчтөн биринин демилгеси боюнча Кыргыз Республикасынын  Өкмөтүнө  ишенимкөрсөтпөө жөнүндө маселени кароосу мүмкүн.     4. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө ишеним көрсөтпөө жөнүндө токтомКыргыз  Республикасынын  Жогорку Кењешинин депутаттарынын жалпы санынынкөпчүлүк добушу менен кабыл алынат.     5. Кыргыз  Республикасынын Өкмөтүнө ишеним көрсөтпөө жөнүндөгү ма-селени Кыргыз Республикасынын  Жогорку  Кењеши  Кыргыз  РеспубликасынынПрезидентин кезектеги шайлоолорго алты ай калганда карай албайт.     6. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө ишеним көрсөтпөө билдирилгенденкийин  Кыргыз Республикасынын Президенти Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнкызматтан кетирүү жөнүндө чечим кабыл алууга же Кыргыз  РеспубликасынынЖогорку Кењешинин чечими менен макул болбой коюуга укуктуу.     7. Эгерде Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши  үч  айдын  ичиндеКыргыз Республикасынын Өкмөтүнө ишеним көрсөтпөө жөнүндө кайталап чечимкабыл алса,  Кыргыз Республикасынын Президенти  Кыргыз  РеспубликасынынӨкмөтүнүн  кызматтан кетиши жөнүндө жарыялайт же Кыргыз РеспубликасынынЖогорку Кењешин таркатат.     Эгерде Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин,  Кыргыз Респуб-ликасынын Өкмөтүнүн кызматтан кетиши кабыл алынса, Кыргыз Республикасы-нын  Премьер-министринин кызматына талапкер Кыргыз Республикасынын Пре-зидентине бекитүүгө киргизилүүсү,  ал эми Кыргыз Республикасынын Өкмөтүушул   Конституциянын   70-статьясынын  3-пунктунда  каралган  мөөнөттөтүзүлүүсү керек.     8. Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењеши тарабынан Кыргыз Респуб-ликасынын Өкмөтүнүн айрым мүчөсүнө ишеним көрсөтпөө билдирилген  учурдаКыргыз  Республикасынын Президенти Кыргыз Республикасынын Өкмөт мүчөсүнкызматтан кетирүү жөнүндө чечим кабыл алууга же Кыргыз  РеспубликасынынЖогорку Кењешинин чечими менен макул болбой коюуга укуктуу. Эгерде Кыр-гыз Республикасынын Жогорку Кењеши алты айдын ичинде Кыргыз Республика-сынын  Өкмөт мүчөсүнө ишеним көрсөтпөө жөнүндө кайталап чечим кабыл ал-ган учурда Кыргыз  Республикасынын  Президенти  Кыргыз  РеспубликасынынӨкмөт мүчөсүнүн кызматтан кетиши жөнүндө чечим кабыл алууга милдеттүү.      72-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү ушул Конституцияда Кыргыз Респуб-ликасынын Президентинин жана Кыргыз Республикасынын  Жогорку  Кењешининкомпетенциясына кирген ыйгарым укуктардан тышкары мамлекеттик башкаруу-нун бардык маселелерин чечет.     2. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү:     1) Кыргыз  Республикасынын  Конституциясынын  жана  мыйзамдарынын,Кыргыз   Республикасынын   Президентинин  жана  Кыргыз  РеспубликасынынӨкмөтүнүн ченемдик укуктук актыларынын,  Кыргыз Республикасынын ЖогоркуКењешинин токтомдорунун аткарылышын; мамлекеттин ички жана тышкы саяса-тынын турмушка ашырылышын камсыз кылат;     2) мыйзамдуулукту, жарандардын эркиндиктери менен укуктарын, коом-дук тартипти сактоону,  кылмыштуулукка каршы күрөшүүнү камсыз кылуу бо-юнча чараларды ишке ашырат;     3) каржы,  баа,  тариф,  инвестиция жана салык саясатын жүргүзүүнүкамсыз кылат;     4) республикалык бюджетти иштеп чыгат жана аны Кыргыз  Республика-сынын  Жогорку Кењешине сунуш кылат жана анын аткарылышын камсыз кылат;Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине республикалык бюджеттин аткары-лышы жөнүндө отчет берет;     5) маданият, илим, билим берүү, саламаттыкты сактоо, эмгек жана ишменен камсыз кылуу,  социалдык камсыздоо, жаратылышты коргоо, экология-лык коопсуздук жана жаратылышты пайдалануу чөйрөлөрүндө бирдиктүү  мам-лекеттик саясатты жүргүзүүнү камсыз кылат;     6) экономикалык,   социалдык,   илимий-техникалык   жана   маданийөнүктүрүүнүн  жалпы  мамлекеттик программаларын иштеп чыгат жана жүзөгөашырат;     7) менчиктин  бардык  түрлөрүн  өнүктүрүүнүн жана аларды коргоонунбирдей шарттарын камсыз кылуу боюнча,  мамлекеттик  менчик  объекттеринбашкаруу боюнча чараларды ишке ашырат;     8) мамлекеттин эгемендигин,  аймактык  бүтүндүгүн,  конституциялыктүзүлүштү сактоо боюнча,  ошондой эле коргонуу жөндөмдүүлүгүн,  улуттукжана коомдук коопсуздукту жана укук тартибин камсыздоо боюнча чаралардыишке ашырууну камсыз кылат;     9) тышкы экономикалык  иш-аракеттерди,  бажы  ишин  уюштурат  жанааларды ишке ашырууну камсыз кылат;     10) министрликтердин,  мамлекеттик комитеттердин, администрациялыкведомстволордун, жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жана атка-руу бийлигинин башка органдарынын ишин багыттайт жана координациялайт;     11) жарандык коом менен өзара аракеттенүүнү камсыз кылат;     12) Кыргыз Республикасынын Конституциясы жана  мыйзамдары,  КыргызРеспубликасынын Президентинин жарлыктары менен өзүнө берилген башка ый-гарым укуктарды ишке ашырат.     3. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишин уюштуруу жана анын тарти-би конституциялык мыйзамда аныкталат.      73-статья.      1. Кыргыз  Республикасынын  Конституциясынын  жана  мыйзамдарынын,Кыргыз Республикасынын Президентинин ченемдик укуктук актыларынын неги-зинде жана аларды аткаруу үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү токтомдор-ду жана буйруктарды чыгарат,  ошондой эле алардын аткарылышын уюштурат,текшерет жана камсыз кылат.     2. Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтүнүн  токтомдору менен буйруктарыКыргыз Республикасынын бүткүл аймагында милдеттүү түрдө аткарылууга ти-йиш.     Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ченемдик укуктук актыларын аткар-бай коюу же тийиштүү түрдө аткарбоо мыйзамда белгиленген жоопкерчиликкеалып келет.      74-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү министрликтердин, мамлекеттик ко-митеттердин, администрациялык ведомстволордун, аткаруу бийлигинин башкаоргандарынын жана жергиликтүү мамлекеттик администрациялык  органдардынишине жетекчилик кылат.     2. Министрликтер, мамлекеттик комитеттер жана администрациялык ве-домстволор,  аткаруу  бийлигинин  башка органдары өз кызмат укуктарынынчегинде,  Кыргыз Республикасынын Конституциясынын  жана  мыйзамдарынын,Кыргыз Республикасынын Президентинин актыларынын,  Кыргыз Республикасы-нын Жогорку Кењешинин токтомдорунун,  Кыргыз Республикасынын  Өкмөтүнүнтоктомдору менен буйруктарынын негизинде жана аларды аткаруу максатындабуйруктарды чыгарат, алардын аткарылышын уюштурат, текшерет жана камсызкылат.     3. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү министрликтердин, мамлекеттик ко-митеттердин, администрациялык ведомстволордун, аткаруу бийлигинин башкаоргандарынын жетекчилеринин,  ошондой эле жергиликтүү мамлекеттик адми-нистрациялардын  башчыларынын  отчетторун угат жана алардын Кыргыз Рес-публикасынын мыйзамдарына карама-каршы келген актыларын жокко чыгарат.                              Экинчи бөлүм                 Жергиликтүү мамлекеттик администрация      75-статья.      1. Тиешелүү  администрациялык-аймактык бирдиктин аймагында аткаруубийлигин жергиликтүү мамлекеттик администрация ишке ашырат.     2. Мамлекеттик  администрациянын  ыйгарым укуктары,  ишин уюштуруужана иштөө тартиби мыйзам менен аныкталат.      76-статья.      1. Жергиликтүү мамлекеттик администрациялар Кыргыз РеспубликасынынКонституциясынын жана мыйзамдарынын, Кыргыз Республикасынын Президенти-нин жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ченемдик укуктук  актыларыныннегизинде иштейт.     2. Жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын башчылары  мыйзамдааныкталган тартипте дайындалат жана бошотулат.                              Үчүнчү бөлүм                              Прокуратура      77-статья      Кыргыз Республикасынын Прокуратурасы өз  компетенциясынын  чегиндемыйзам актыларынын так жана бирдей аткарылышына көзөмөл жүргүзөт.  Про-куратура органдары жазык куугунтугун жүргүзөт,  мыйзамда каралган учур-ларда жана тартипте иштерди соттук териштирүүгө катышат.                              АЛТЫНЧЫ ГЛАВА                  КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН СОТ БИЙЛИГИ      78-статья.      1. Кыргыз Республикасында сот бийлигин сот гана ишке ашырат. Башкаоргандар же кызмат адамдары тарабынан соттун функцияларын өзүнө ыйгарыпалууга жол берилбейт.     Мыйзамда каралган  учурларда  жана тартипте Кыргыз Республикасынынжарандары сот адилеттигин ишке ашырууга катышуу укугуна ээ.     2. Сот бийлиги сот өндүрүшүнүн конституциялык, жарандык, жазыктык,администрациялык жана башка түрлөрү аркылуу жүзөгө ашырылат.     3. Кыргыз  Республикасынын сот тутуму Кыргыз Республикасынын Конс-титуциялык сотунан,  Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунан жана жерги-ликтүү соттордон турат.  Конституциялык мыйзамдар менен адистештирилгенсоттор түзүлүшү мүмкүн.     Өзгөчө чукул сотторду түзүүгө жол берилбейт.     4. Соттордун ишин уюштуруу жана алардын тартиби мыйзам менен анык-талат.      79-статья.      1. Судьялар көз карандысыз жана Кыргыз Республикасынын Конституци-ясына жана мыйзамдарына гана баш ийет.     2. Судья  колтийгистик укугуна ээ жана кылмыш үстүнөн кармалгандантышкары учурларда кармалууга же камакка алынууга, тинтүүгө же жеке тек-шерилүүгө тийиш эмес.     Кыргыз Республикасынын Конституциялык Сотунун,  Кыргыз Республика-сынын Жогорку Сотунун судьяларын - жазыктык, ошондой эле сот тартибиндесалынуучу администрациялык жоопкерчиликке тартууга Кыргыз Республикасы-нын Жогорку Кењешинин макулдугу менен гана,  ал эми жергиликтүү соттор-дун судьяларын тартууга - Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунунмакулдугу менен гана жол берилет.     Судьянын колтийгистиги,  ошондой эле анын  туракжайына,  кызматтыкжайына,  пайдалануучу  транспортуна  жана байланыш каражаттарына,  анынкат-кабарына, ага таандык буюмдарга жана документтерге да жайылтылат.     3. Судьядан  белгилүү  бир  сот  иши боюнча отчет талап кылууга эчкимдин укугу жок.     4. Судья  өзүнүн статусуна ылайык өзүнүн көз карандысыздыгынын со-циалдык, материалдык жана башка кепилдиктери менен камсыз кылынат.     5. Курагы  35  жаштан кем эмес жана 70 жаштан ашпаган,  юридикалыкжогорку билими бар жана укуктук кесиби боюнча кеминде 10 жылдык иш ста-жысы, анын ичинде 5 жылдан кем эмес судьялык стажысы бар Кыргыз Респуб-ликасынын жараны Кыргыз Республикасынын Конституциялык Сотунун,  КыргызРеспубликасынын Жогорку Сотунун судьясы боло алат.  Судьялардын статусужөнүндөгү конституциялык мыйзамда Кыргыз Республикасынын Конституциялыксотунун жана Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун судьяларына кошумчаталаптар белгилениши мүмкүн.     Кыргыз Республикасынын  Конституциялык Сотунун жана Кыргыз Респуб-ликасынын Жогорку Сотунун судьялары Кыргыз Республикасынын  Президенти-нин сунушу менен Жогорку Кењеш тарабынан 10 жылдык мөөнөткө шайланат.     Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун жана Кыргыз  Респуб-ликасынын  Жогорку сотунун төрагалары жана алардын орунбасарлары КыргызРеспубликасынын Жогорку Кењеши тарабынан Кыргыз Республикасынын Консти-туциялык  сотунун,  Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун судьяларыныничинен Кыргыз Республикасынын Президентинин сунушу боюнча кайра  шайла-нуу укугусуз 5 жылдык мөөнөткө шайланат.     6. Курагы 25 жаштан кем эмес жана 65  жаштан  ашпаган,  юридикалыкжогорку билими бар жана юридикалык кесиби боюнча кеминде беш жылдан кемэмес иш стажысы бар Кыргыз Республикасынын  жараны  жергиликтүү  соттунсудьясы боло алат. Судьялардын статусу жөнүндөгү конституциялык мыйзам-да Кыргыз Республикасынын жергиликтүү сотторунун судьяларына карата ко-шумча талаптар белгилениши мүмкүн.     Жергиликтүү соттордун судьялары Кыргыз Республикасынын Сот адилет-тигинин  иштери боюнча улуттук кењешинин сунушу боюнча Кыргыз Республи-касынын Президенти тарабынан биринчи ирет беш  жылдык  мөөнөткө,  анданкийин он жылга дайындалат.     Жергиликтүү соттордун судьяларынын ичинен  Кыргыз  РеспубликасынынСот  адилеттигинин иштери боюнча улуттук кењешинин сунушу боюнча КыргызРеспубликасынын Президенти жергиликтүү соттордун төрагаларын жана алар-дын орунбасарларын беш жылдык мөөнөткө дайындайт.     7. Кыргыз Республикасынын судьяларынын статусу конституциялык мый-зам менен аныкталат.      80-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Жогорку соту жергиликтүү сотторго караш-туу жарандык, жазыктык, экономикалык, администрациялык жана башка иштербоюнча жогорку сот органы болуп саналат жана мыйзамда каралган тартиптесот процессине  катышуучулардын кайрылуулары боюнча сот актыларын кайракароо формасында алардын ишине көзөмөлдүктү жүзөгө ашырат.     Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун курамында Пленум, жазык иш-тери,  жарандык иштер,  экономикалык жана администрациялык иштер боюнчаколлегиялар түзүлөт.  Алардын курамынын  саны,  ыйгарым  укуктары  жанаиштөө тартиби мыйзам менен аныкталат.     2. Жогорку соттун Пленуму мыйзамдарды бирдей колдонуу  маселелеринкарайт жана сот практикасынын маселелери боюнча түшүндүрмө берет.     3. Кыргыз Республикасынын Жогорку  сотунун  көзөмөлдүк  тартибиндекабыл  алынган  актылары  акыркы  актылар болуп саналат жана даттануугажатпайт.      81-статья.      1. Бардык соттордун судьялары өз ыйгарым укуктарын жүрүм-турумдарыкынтыксыз болгонго чейин сактап калат.     2. Соттор конституциялык мыйзамда каралган негиздер  боюнча  гана,ошондой  эле  Судьянын абийир кодексин бузгандыгы үчүн мөөнөтүнөн мурдакызматынан бошотулат.     3. Кыргыз  Республикасынын Конституциялык сотунун судьясы,  КыргызРеспубликасынын Жогорку сотунун судьясы Кыргыз Республикасынын Сот ади-леттигинин  иштери боюнча улуттук кењешинин сунушу болгон учурда КыргызРеспубликасынын Президентинин сунуштамасы боюнча Кыргыз РеспубликасынынЖогорку Кењеши тарабынан Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депу-таттарынын жалпы санынын үчтөн экисинен кем эмес көпчүлүк добушу  мененмөөнөтүнөн мурда кызматынан бошотулат.     Судья кайтыш болгондо, өлдү же дайынсыз жок болду деп жарыяланган-да,  иштөөгө жөндөмсүз деп таанылганда, жарандыгын жоготкондо, фактыларбелгиленген күндөн тартып аны шайлаган же  дайындаган  орган  тарабынансудьянын ыйгарым укуктары мыйзамга ылайык токтотулат.     4. Жергиликтүү соттун  судьясы  Сот  адилеттегинин  иштери  боюнчаулуттук кењештин сунушу менен Кыргыз Республикасынын Президенти тарабы-нан мөөнөтүнөн мурда кызматынан бошотулушу мүмкүн.      82-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Конституциялык соту Кыргыз Республикасы-нын  Конституциясын  коргоо  боюнча сот бийлигинин жогорку органы болупсаналат.     2. Кыргыз Республикасынын Конституциялык соту Кыргыз Республикасы-нын Конституциялык сотунун тогуз судьясынан турат.     3. Кыргыз Республикасынын Конституциялык соту:     1) мыйзамдар жана башка ченемдик укук актылар Кыргыз Республикасы-нын  Конституциясына  карама-каршы  келген  учурда аларды конституциягаылайык эмес деп табат;     2) Кыргыз Республикасынын Конституциясынын иштешине, колдонулушунажана аны чечмелөөгө байланыштуу талаштарды чечет;     3) Кыргыз Республикасынын Президентин шайлоонун конституциялуулугужөнүндө корутунду чыгарат;     4) Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун, Кыргыз Республи-касынын Жогорку сотунун судьяларын кызматтан четтетүү жөнүндө корутундучыгарат;     5) жергиликтүү соттордун судьяларын жазык жоопкерчилигине тартуугамакулдук берет;     6) ушул Конституциянын 93-статьясынын 2-пунктунун жоболоруна  ыла-йык Кыргыз Республикасынын Конституциясына өзгөртүүлөр жана толуктоолоркиргизүү маселеси боюнча корутунду чыгарат;     7) жарандардын  конституциялык  укугун  козгогон  укук колдонуу иштажрыйбасынын конституциялуулугун карайт;     8) саясий партиялардын, коомдук бирикмелердин жана диний уюмдардыниш-аракеттеринин конституциялуулугу жөнүндөгү маселени чечет;     9) жергиликтүү  өз  алдынча башкаруу органдарынын чечимдерин жоккочыгарат.     4. Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун чечими акыркы че-чим болуп саналат жана даттанууга жатпайт.     Кыргыз Республикасынын  Конституциялык соту тарабынан мыйзамдардынже алардын жоболорунун конституциялык эмес деп табылышы алардын  КыргызРеспубликасынын аймагында колдонулушун жокко чыгарат, ошондой эле конс-титуциялык эмес деп таанылган мыйзамдарга же алардын жоболоруна  негиз-делген башка ченемдик укуктук актылардын колдонулушун да жокко чыгарат.     Конституциялык эмес деп таанылган мыйзамдардын ченемдерине  негиз-делген  сот  актылары  укуктары жана эркиндиктери козголгон жарандардындаттануулары боюнча ар бир өзүнчө учурда сот тарабынан кайра каралат.     5. Конституциялык  сот  өндүрүшүн  жүзөгө ашыруунун тартиби мыйзамменен жөнгө салынат.      83-статья.      1. Мамлекет соттордун иштеши жана судьялардын  иш-аракеттери  үчүнкаржылоону жана талаптагыдай шарттарды камсыз кылат.     2. Сотторду каржылоо республикалык бюджеттин  эсебинен  жүргүзүлөтжана   сот   адилеттигин   толук  жана  көз  карандысыз  жүзөгө  ашыруумүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга тийиш.     3. Адилет  сот  тутумунун бюджети сот бийлиги тарабынан өз алдынчатүзүлөт жана аткаруу жана мыйзам чыгаруу  бийликтери  менен  макулдашуубоюнча республикалык бюджетке киргизилет.      84-статья.      1. Мыйзамда каралган учурдан тышкары да, жазык иштерин сырттан те-риштирүүгө жол берилбейт. Соттун чечими ачык жарыяланат жана тараптаргамыйзамда каралган мөөнөттө тапшырылат.     2. Сот өндүрүшү тараптардын атаандаштыгынын жана тењ  укуктуулугу-нун  негизинде  жүзөгө ашырылат.  Сот процессинин катышуучуларынын про-цесстик укуктары,  анын ичинде чечимдерге, өкүмдөргө жана башка сот ак-тыларына даттануу укугу,  ошондой эле аларды жүзөгө ашыруу мыйзам мененаныкталат.      85-статья.      1. Кыргыз Республикасынын сотторунун мыйзамдуу күчүнө кирген акты-лары  бардык мамлекеттик органдар,  жергиликтүү өз алдынча башкаруу ор-гандары,  уюмдар,  мекемелер жана ишканалар,  кызмат адамдары жана жекеадамдар үчүн милдеттүү жана республиканын бүт аймагында аткарылууга ти-йиш.     2. Сот актыларын аткарбагандыгы, талаптагыдай эмес аткаргандыгы жеаларды аткарууга жолтоо кылгандыгы, ошондой эле соттордун иштерине кий-лигишүүсү  боюнча  күнөөлүү адамдар мыйзамда белгиленген тартипте жооп-керчиликке тартылышат.      86-статья.      1. Судья ушул Конституцияга каршы келген  мыйзамдарды  жана  башкаченемдик укуктук актыларды колдонбойт.     2. Мыйзамда каралган учурларда,  ошондой эле  соттук  териштирүүгөкатышкан  жактар  аны  жүргүзүү үчүн жетиштүү каражатынын жок экендигиндалилдеген ар кандай учурда сот адилеттиги акысыз жүргүзүлөт.     3. Ушул  Конституцияда каралбаган сот адилеттүүлүгүнүн принциптериКыргыз Республикасынын мыйзамдары менен аныкталат.      87-статья.      1. Соттордун  ишинин  ички маселелерин чечүү үчүн өзалдынча соттукбашкаруу иштейт.     2. Кыргыз Республикасында соттук өзалдынча башкаруу органдары  бо-луп Кыргыз Республикасынын Судьяларынын курултайы жана Кыргыз Республи-касынын Судьялар кењеши эсептелет.     3. Кыргыз  Республикасынын  Судьялар  кењеши судьялардын укуктарынжана мыйзамдуу кызыкчылыктарын коргойт,  соттордун бюджетинин түзүлүшүнжана аткарылышын контролдойт, судьяларды окутууну жана алардын квалифи-кациясын жогорулатууну уюштурат, судьяларды тартип жоопкерчилигине тар-туу тууралуу маселелерди карайт.     4. Кыргыз Республикасынын Судьяларынын  курултайынын  жана  КыргызРеспубликасынын  Судьялар  кењешинин ишин уюштуруу мыйзам менен аныкта-лат.      88-статья.      1. Судьялык кызмат орундарына талапкерлерди көрсөтүү аларды КыргызРеспубликасынын  судьяларынын  кызмат  орундарына шайлоо жана дайындоо,четтетүү жана бошотуу тартиби,  жергиликтүү соттордун судьяларын кызматордунан которуу (ротациялоо) тартиби,  ошондой эле Кыргыз Республикасы-нын судьяларынын статусу конституциялык мыйзам менен аныкталат.     Жергиликтүү соттордун  судьяларынын  кызмат  ордуна  талапкерлердитандоо,  аларды дайындоого жана которууга (ротациялоо), кызматынан чет-тетүүгө,  бошотууга сунуш киргизүү Кыргыз Республикасынын Сот адилетти-гинин иштери боюнча улуттук кењеши тарабынан жүзөгө ашырылат.     2. Кыргыз  Республикасынын Сот адилеттигинин иштери боюнча улуттуккењеши судьялардан, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депутатта-рынан,  аткаруу  бийлигинин  жана  коомдук бирикмелердин бирдей сандагыөкүлдөрүнөн түзүлөт.     3. Кыргыз  Республикасынын Сот адилеттигинин иштери боюнча улуттуккењешинин ишин уюштуруу жана анын ыйгарым укуктары мыйзам менен аныкта-лат.                              ЖЕТИНЧИ ГЛАВА                    ЖЕРГИЛИКТҮҮ ӨЗАЛДЫНЧА БАШКАРУУ      89-статья.      1. Жергиликтүү өзалдынча башкаруу укугу мыйзамда белгиленген адми-нистрациялык-аймактык бирдиктер менен кепилденет.     2. Кыргыз Республикасында жергиликтүү өзалдынча  башкаруу  калктынжергиликтүү маанидеги маселелерин чечүүнү камсыз кылат.     3. Жергиликтүү өзалдынча башкаруу жергиликтүү маанидеги бардык ма-селелерди, өзүнүн жоопкерчилиги алдында жана мыйзамдардын чегинде жөнгөсалат.      90-статья.      1. Жергиликтүү өзалдынча башкаруу тийиштүү кењештер  аркылуу  ишкеашырылат.     2. Жергиликтүү  кењештер  администрациялык-аймактык   бирдиктердинкалкы - Кыргыз Республикасынын жарандары тарабынан жалпы,  тењ жана ти-келей шайлоо укугунун негизинде жашыруун  добуш  берүү  менен  мыйзамдабелгиленген шарттарда жана тартипте шайланат.     3. Жергиликтүү кењештер өз мүлкүнө ээ боло алат жана өзүнүн бюдже-тинин негизинде чарбачылык иш жүргүзө алат, жергиликтүү салыктарды жанатөлөмдөрдү белгилейт, жергиликтүү маанидеги башка маселелерди чечет.     4. Жергиликтүү кењештер өз бюджетинин эсебинен мыйзамда аныкталганчектерде салыктар жана төлөмдөр боюнча жењилдиктерди кароолору мүмкүн.     5. Мыйзамдарды,  мамлекеттик башкаруу органдарынын чечимдерин жанаөз чечимдерин түздөн-түз ишке ашыруу  максатында  жергиликтүү  кењештерөздөрүнө караштуу жооптуу аткаруу органдарын уюштурушат.      91-статья.      1. Жергиликтүү өзалдынча башкарууга тигил же бул милдеттер мыйзам-дын негизинде же болбосо жергиликтүү өзалдынча башкаруу  менен  келишимбоюнча  гана жүктөлүшү мүмкүн.  Жергиликтүү өзалдынча башкарууга мыйзамменен жүктөлгөн мамлекеттик милдеттерди аткарууга байланышкан  чыгымдармамлекеттик бюджеттин эсебинен жабылат.     2. Мамлекет мыйзамда белгиленген учурларда гана жергиликтүү  өзал-дынча башкаруунун ишине кийлигише алат.      92-статья.      1. Мамлекет жергиликтүү өзалдынча башкарууга колдоо көрсөтөт.     2. Жергиликтүү кењештер өздөрүнүн укуктарынын бузулушуна байланыш-туу соттук коргоого кайрылууга укуктуу.                             СЕГИЗИНЧИ ГЛАВА              КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН КОНСТИТУЦИЯСЫН КАБЫЛ            АЛУУНУН, КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН КОНСТИТУЦИЯСЫНА           ӨЗГӨРТҮҮЛӨР ЖАНА ТОЛУКТООЛОР КИРГИЗҮҮНҮН ТАРТИБИ      93-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Конституциясы же ушул Конституцияга кир-гизилген  өзгөртүүлөр  жана  толуктоолор Кыргыз Республикасынын ЖогоркуКењеши тарабынан Кыргыз Республикасынын Президентинин, Кыргыз Республи-касынын Жогорку Кењешинин депутаттарынын жалпы санынын көпчүлүгүнүн су-нушу боюнча же болбосо кеминде 300 мињ шайлоочунун демилгеси боюнча ка-был алынышы мүмкүн.     2. Кыргыз Республикасынын Конституциясы же болбосо Кыргыз  Респуб-ликасынын Конституциясына өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизүү жөнүндөсунуштар Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењеши тарабынан Кыргыз Респуб-ликасынын  Конституциялык  сотунун  корутундусун эске алуу менен КыргызРеспубликасынын Конституциясынын долбоору же болбосо ушул Конституциягаөзгөртүүлөр  жана  толуктоолор  киргизүү  жөнүндө сунуштар келип түшкөнкүндөн тартып кеминде үч айдан эрте эмес, бирок алты айдан кеч эмес ка-ралат.     3. Кыргыз  Республикасынын Конституциясынын долбоорунун же болбосоушул Конституцияга  өзгөртүүлөр  жана толуктоолор киргизүү жөнүндө мый-замдын тексти  Кыргыз  Республикасынын Жогорку Кењешинде талкуулоо учу-рунда өзгөртүлүшү мүмкүн эмес.      94-статья.      1. Кыргыз Республикасынын Конституциясы же ушул Конституцияга кир-гизилген өзгөртүүлөр жана толуктоолор  Кыргыз  Республикасынын  ЖогоркуКењешинин  депутаттарынын  жалпы санынын кеминде үчтөн экиси аны жактапдобуш берсе,  Кыргыз Республикасынын  Жогорку  Кењеши  тарабынан  кабылалынды деп эсептелет.     2. Кабыл алынбай калган сунуш бир жыл өтмөйүнчө Кыргыз Республика-сынын Жогорку Кењешине кайталап киргизилиши мүмкүн эмес.                             ТОГУЗУНЧУ ГЛАВА                  КОНСТИТУЦИЯНЫН ӨТКӨӨЛ ЖОБОЛОРУ ЖАНА                      АНЫ КҮЧҮНӨ КИРГИЗҮҮ ТАРТИБИ      95-статья.      Кыргыз Республикасынын  Конституциясы күчүнө киргенге чейин колдо-нулган Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актылары алар жокко  чы-гарылганга  же алар Кыргыз Республикасынын Конституциясына толук ылайыккелтирилгенге чейин колдонулат.      96-статья.      Кыргыз Республикасынын Конституциясы күчүнө кирген  күндөн  тартыпКыргыз  Республикасынын Президенти жалпы эл тарабынан шайланган мөөнөтүаяктаганга чейин Кыргыз Республикасынын ушул Конституциясында  каралганыйгарым укуктарга ээ болот.      97-статья.      Кыргыз Республикасынын  Конституциясы  күчүнө кирген күндөн тартыпКыргыз Республикасынын Жогорку Кењешинин депутаттары жалпы эл тарабынаншайланган мөөнөттөрү аяктаганга чейин Кыргыз Республикасынын ушул Конс-титуциясында каралган ыйгарым укуктарга ээ болушат.      98-статья.      Кыргыз Республикасынын Конституциясы күчүнө кирген  күндөн  тартыпКыргыз  Республикасынын Конституциялык сотунун,  Кыргыз РеспубликасынынЖогорку сотунун жана жергиликтүү сотторунун төрагалары, алардын орунба-сарлары,  судьялары,  өздөрү шайланган же дайындалган мөөнөт аяктагангачейин Кыргыз Республикасынын  ушул  Конституцияда  белгиленген  ыйгарымукуктарын сактап калышат.     Ыйгарым укуктары бүткөн судьялардын ордуна жањы судьяларды  шайлоожана дайындоо ушул Конституцияга ылайык жүргүзүлөт.     Сот органдары жөнүндө, судьялардын статустары жөнүндө, Кыргыз Рес-публикасынын Сот адилеттигинин иштери боюнча улуттук кењеш жөнүндө жанапроцесстик мыйзамдар кабыл алынганга жана күчүнө киргенге чейин  КыргызРеспубликасынын  ушул  Конституциясына  ылайык  Кыргыз  Республикасындасудьялардын  жана  соттордун  статустары   жөнүндөгү,   сот   органдарыжөнүндөгү колдонуудагы мыйзамдар жана процесстик мыйзамдар колдонулат.     Кыргыз Республикасынын Сот  адилеттигинин  иштери  боюнча  улуттуккењеши жөнүндө мыйзам кабыл алынганга чейин Кыргыз Республикасынын Пре-зидентинин Жарлыгы менен бекитилген Кыргыз Республикасынын Сот  адилет-тигинин иштери боюнча улуттук кењештин ишин жөнгө салуучу Жобо колдону-лат.      99-статья.      Кыргыз Республикасынын  Улуттук  банкынын  төрагасы  жана  Улуттукбанктын башкармасынын мүчөлөрү,  Кыргыз Республикасында Шайлоо жана ре-ферендум өткөрүү боюнча борбордук шайлоо  комиссиясынын  төрагасы  жанамүчөлөрү,  Кыргыз Республикасынын Башкы прокурору, Кыргыз Республикасы-нын Эсептөө палатасынын төрагасы жана аудиторлору, Кыргыз Республикасы-нын Омбудсмени (Акыйкатчы) аталган мамлекеттик органдардын кызмат адам-дары Кыргыз Республикасынын ушул Конституциясына ылайык шайланганга жа-на дайындалганга чейин өздөрүнүн ыйгарым укуктарын сактап калышат.      100-статья.      Мэрлер, шаардык  башкаруу башчылары,  айыл өкмөттөрүнүн башчылары,жергиликтүү кењештин депутаттары өздөрү  шайланган  мөөнөттөр  бүткөнгөчейин өздөрүнүн ыйгарым укуктарын сактап калышат.     Жергиликтүү кењештерге депутаттарды кезектеги шайлоо ушул  Консти-туцияга ылайык 2008-жылы өткөрүлөт.      101-статья.      Ушул Конституция кол коюлган күндөн тартып күчүнө кирет.     Ушул Конституция күчүнө кирген күндөн тартып 1993-жылдын 5-майындакабыл алынып,  2003-жылдын 18-февралындагы № 40 "Кыргыз РеспубликасынынКонституциясынын жањы редакциясы жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйза-мында баяндалган Кыргыз Республикасынын Конституциясы күчүн жоготту дептаанылсын.     Эгемендүү Кыргыз Республикасынын Биринчи Конституциясы кабыл алын-ган күндүн тарыхый маанисин эске алуу менен 5-май Кыргыз  Республикасы-нын Конституция күнү деп эсептелсин.     Кыргыз Республикасынын мыйзамдары жана башка ченемдик укуктук  ак-тылары Кыргыз Республикасынын ушул Конституциясы күчүнө киргенден кийиналты айдан кечиктирилбей ага ылайык келтирилиши керек.      Кыргыз Республикасынын      Президенти                                            К.Бакиев