Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн                                         2006-жылдын 6-июлундагы № 498                                           токтому менен бекитилген           2006-2010-жылдарга Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД            эпидемиясынын жана анын социалдык-экономикалык                    залалдарынын алдын алуу боюнча                         МАМЛЕКЕТТИК ПРОГРАММА           Кыскартуулардын тизмеси          Киришүү     1.   КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫ ЖӨНҮНДӨ ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ          2.   2006-2010-ЖЫЛДАРГА КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНДА ВИЧ/СПИД          ЭПИДЕМИЯСЫНЫН ЖАНА АНЫН СОЦИАЛДЫК-ЭКОНОМИКАЛЫК          ЗАЛАЛДАРЫНЫН АЛДЫН АЛУУ БОЮНЧА МАМЛЕКЕТТИК ПРОГРАММА     3.   ПРОГРАММАНЫН КОМПОНЕНТТЕРИ     4.   АТКАРУУ     5.   КАРЖЫЛОО     6.   МОНИТОРИНГ ЖАНА БАА БЕРҮҮ          КОРУТУНДУ          СӨЗДҮК                         КЫСКАРТУУЛАРДЫН ТИЗМЕСИ      КР ПМА          - Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин                       Аппараты     АРВ             - Антиретровирустук терапия     РСА             - Репродукциялык саламаттык альянсы     ЖААРТ           - Жогорку активдүү антиретровирустук терапия     ДБ              - Дүйнөлүк банк     ИДП             - Ички дүњ продукт     ВИЧ             - Адамдын иммунотартыштык вирусу     ВИЧ-инфекция    - Адамдын иммунотартыштык вирусу козгогон дарт     ВОЗ             - Дүйнөлүк Саламаттык сактоо уюму     КР ЮМ ЖАББ      - Кыргыз Республикасынын юстиция министрлигинин                       жазаларды аткаруу башкы башкармасы     ГФСТМ           - СПИДге, кургак учукка жана безгекке каршы                       күрөшүү боюнча Глобалдык фонд     ЫКТ             - Ыктыярдуу кењеш берүү жана тестирлөө     ДНК             - Дезоксирибонуклеиддик кислота (тукум куучулук                       маалыматын алып жүрүүчү)     ДФИД            - Улуу Британиянын эларалык өнүктүрүү министрлиги     СЖЫ             - Сергек жашоо ыњгайы     ЗТМ             - метадон менен алмашылма терапия     ИФТ             - Иммуноферменттик талдоо     МБК             - Маалымат, билим берүү жана коммуникация     МБП             - Маалыматтык-билим берүү программасы     БИК             - Бањгизаттарды инъекциялык колдонуучулар     ЖЖБИ            - Жыныстык жол менен берилүүчү инфекция     МБ              - Маалыматтык борбор     КАРХАП (САКНАР) - ВИЧ/СПИД боюнча Борбор Азиялык региондук                       программа     КММА            - Кыргыз мамлекеттик медициналык академия     КР              - Кыргыз Республикасы     ЛЖВС            - ВИЧ/СПИДке чалдыккан адамдар     ЛПВС            - ВИЧ/СПИДден жапа чеккен адамдар     КР СМ           - Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо                       министрлиги     КР ИИМ          - Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги     МжБ             - Мониторинг жана баа берүү     ММБ             - Медициналык маалыматтык борбор     КР КМ           - Кыргыз Республикасынын Коргоо министрлиги     МОМ             - Миграция боюнча эларалык уюм     КР БИжЖМ        - Кыргыз Республикасынын Билим берүү, илим жана                       жаштар саясаты министрлиги     МСМ             - Эркектер менен жыныстык байланышта болгон                       эркектер     КР ЭжСКМ        - Кыргыз Республикасынын Эмгек жана социалдык                       жактан коргоо министрлиги     КР ЮМ           - Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги     НКО (НПО)       - Коммерциялык эмес (өкмөттүк эмес) уюм     ИИБ             - Ички иштер бөлүмү     ЭжБСК           - Эненин жана баланын саламаттыгын коргоо     ОИ              - Оппортунисттик инфекция     КУ              - Коомдук уюмдар     ООН             - Бириккен Улуттар Уюму     КФ              - Коомдук фонд     ПАЗ             - Психоактивдүү зат     ШАП             - Шприц/ийне алмашуу пункту     ППМР            - Энеден балага өтүүнү болтурбоо     ПРООН           - Бириккен Улуттар Уюмунун өнүктүрүү Программасы     ПТР             - Полимераздык туташ реакция     РТВД            - Республикалык тери-венерологиялык диспансер     "СПИД" РБ       - "СПИД" Республикалык бирикме     РНБ             - Республикалык наркологиялык борбор     ЗА              - Зыянды азайтуу     СМКК            - СПИДге, кургак учукка жана безгекке каршы                       күрөшүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө                       караштуу өлкөлүк көп сектордуу координациялык                       комитет     СПИД            - Кабылданган иммуннотартыштык синдрому     СК              - Секс-кызматкер     ООНБААС         - ООНдун Башкы Ассамблеясынын атайын сессиясы     СДС             - Ооруларга контролдук боюнча борбор (СОС)     ТүТ             - Тренерлер үчүн тренинг     КРКЖК           - Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодекси     ЭРК             - Эксперттик редакциялык кењеш     ЮНИСЕФ          - ООНдун балдар фонду     ЮНОДС           - ООНдун бањгизат жана кылмыштуулук боюнча уюму     ЮНФПА           - ООНдун калк фонду     ЮНЕЙДС          - ООНдун ВИЧ/СПИД боюнча бириккен программасы     ЮСАИД           - Эларалык өнүктүрүү боюнча Америка агенттиги                                 КИРИШҮҮ      "СПИД дартын ядролук курал же климаттын глобалдык өзгөрүшү сыяктууөзгөчө коркунучтар менен катар биздин келечектеги алга  илгерилешибизгежана  туруктуулугубузга  олуттуу  коркунучтардын бири катары таанышыбыззарыл.  Демек,  мындай дарт өзүнө жараша өзгөчө чараларды көрүүнү талапкылат...  Мындай дарт өзгөчөлүү болуп саналат, анткени анын олуттуулугужана анын таасиринин коркунучтуулугу жана узакка  созулгандыгынан  уламтурукташуусунун  аягы көрүнбөйт,  ошондой эле биздин натыйжалуу коомдукаракеттерибизди жүзөгө ашыруу көзкарашынан алганда  өзгөчө  көйгөйлөрдүжаратат".     Питер Пиот,  ООНдун СПИД боюнча Бириккен Программасынын  Аткаруучудиректору.     ВИЧ/СПИД -  бул адамзаттын глобалдык кризиси,  ал адамдын өмүрүнө,ошондой эле социалдык-экономикалык өнүгүүгө тоскоолдук кылып жана кыйлажапа   чеккен   өлкөлөрдүн  улуттук  коопсуздугуна  коркунуч  келтирет.ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү 2000-жылы Мињжылдык саммитинде  кабыл  алынганмињжылдык  өнүктүрүүнүн  сегиз максатынын бири болуп саналат.  Ошол элежылы ООНдун Коопсуздук Кењешинин Саламаттык сактоо маселесине  арналганжыйынында   биринчи   жолу  дүйнөлүк  шериктештик  Субсахаралык  Африкаөлкөлөрүндө СПИДге каршы күрөштө жењилип калгандыгы моюнга алынган,  алжерде бул маселе улуттук алаамат мүнөзүнө ээ болду. Мына ушунун бардыгыВИЧ/СПИД боюнча ООНдун Башкы Ассамблеясынын атайын сессиясын  өткөрүүгөнегиз болгон. Ушул сессияда кабыл алынган ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү иши-не берилгендик жөнүндө Декларация каршы туруу боюнча негизги чара болупВИЧ/СПИДдин жолун тосуу санала тургандыгын аныктайт.     Соњку төрт  жылда  эпидемиянын борбору Чыгыш Европа жана БорбордукАзияга ооду, ал жерде ВИЧ/СПИДге чалдыгуунун дүйнөдө кыйла жогору темпибайкалган.  ЮНЭЙДСдин  берген  баасына  караганда  ВИЧ/СПИДге чалдыкканадамдардын ушул региондогу жалпы саны бардык бойго жеткен  калктын  0,9пайызын түзөт. Кыйла жогорку көрсөткүчтөр Африкада жана Кариб бассейни-нин өлкөлөрүндө катталган.  ВИЧ/СПИД 30 жашка чейинки  жаштар  арасындакыйла  таркап  жана ал барган сайын көп сандаган аялдарга жана балдаргажугууда. Кыргыз Республикасында да ушундай тенденция байкалууда. КыргызРеспубликасында ВИЧ/СПИДдин таркашы көп жагынан бањгизаттарды сайынуугабайланыштуу болууда.     ВОЗ жана  ЮНЭЙДСдин  маалыматтарына  ылайык Кыргыз Республикасындабойго жеткен калктын кеминде  2  пайызы  бањгизаттарды  сайынышат,  булВИЧ/СПИДдин  тездик  менен  таркап  кетишине шарт түзүүдө.  2006-жылдын1-майындагы абал боюнча Кыргыз Республикасында  ВИЧке  чалдыгуунун  910учуру расмий катталган,  анын ичинен дээрлик жарымы Ош шаарында жана Ошоблусунда табылган.     ВИЧ/СПИДдин таркашына жана анын социалдык-экономикалык залалдарынажол бербөө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн калктын денсоолугун  коргоожагындагы   артыкчылыктуу   милдеттердин  бири  болуп  саналат.  ӨлкөдөВИЧ/СПИДцин таркашына жол бербөө боюнча натыйжалуу чаралар көрүлүп  жа-тат.  2005-жылы "Кыргыз Республикасындагы ВИЧ/СПИД жөнүндө" Кыргыз Рес-публикасынын Мыйзамы кабыл алынган, 2001-2005-жылдарга Кыргыз Республи-касында СПИДдин,  жыныстык жана ийне сайынуу аркылуу берилүүчү оорулар-дын  алдын  алуу   боюнча   Мамлекеттик   программа   (мындан   ары   -2001-2005-жылдарга  СПИДдин  алдын  алуу  боюнча Мамлекеттик программа)аяктаган.     2001-2005-жылдарга СПИДдин  алдын алуу боюнча Мамлекеттик програм-манын артыкчылыктары болуп калктын кыйла аялуу катмарынын арасында мак-сатка  багытталган  ишчараларды  жүргүзүү жолу менен ВИЧ/СПИДдин темпинкыскартуу саналат.  Программанын тогуз стратегиясы Кыргыз Республикасы-нын Өкмөтүнүн, таламдаш министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин жа-на администрациялык ведомстволордун,  мекемелердин,  жарандык  коомдун,ошондой эле аялуу топтордун жана диний уюмдардын жамааттарынын катышуу-су менен ар тараптуу көп сектордук мамилени камсыз кылды.     Көрүлүп жаткан  күч-аракеттерге  карабастан ВИЧ/СПИДдин таркашынынтемпи өлкөдө жогору бойдон калып жатат.  Муну менен бирге Ош  облусундаВИЧ/СПИДдин таркашынын экинчи концентрациялык стадиясы белгиленген,  алжерде дозордук эпидемиологиялык көзөмөлдүн маалыматтары боюнча бањгизатсайынгандардын арасында ВИЧ/СПИДдин таркашы 13,6 пайызды түзгөн.     2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик  програм-масын  жүзөгө  ашыруу аялуу топтордун өкүлдөрүн камтуунун көлөмү боюнчачектелген,  анткени ал негизинен Бишкек жана Ош шаарларында жүзөгө ашы-рылып жана облустук дењгээлде дээрлик ишке ашырылбай калган.  Ушул фак-торлордун бардыгы  ВИЧ/СПИДдин  таркашынын  темпин  төмөндөтүүгө  толукөлчөмдө таасир тийгизе алган жок.     СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик программа  2005-жылы  аякта-ган. ВИЧ/СПИД жагында түзүлгөн мамилелерди андан ары жөнгө салуу зарыл-чылыгына байланыштуу Кыргыз Республикасынын Өкмөтү  эларалык  уюмдардынколдоосу  менен 2006-2010-жылдарга Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД эпи-демиясынын жана анын социалдык-экономикалык залалдарынын алдын алуу бо-юнча Мамлекеттик программаны иштеп чыгуу боюнча секторлор аралык жумуш-чу топ түзүлгөн (мындан ары - 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамле-кеттик программа).     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программасын  иштепчыгуунун актуалдуулугу төмөнкүлөр менен шартталган:     - өлкөдө ВИЧ/СПИДдин таркашынын улантылышы;     - Кыргыз  Республикасыныны  аймагында  ВИЧ/СПИДдин  таркашын алдыналуу боюнча ишчараларды институтташтыруу зарылчылыгы;     - ВИЧ/СПИД  боюнча программалардын секторлор аралык мамилесин жанамамлекеттик башкаруу  системасын  өркүндөтүү  жолу  менен  ишчаралардынкомплексинин натыйжалуулугун жогорулатуу зарылчылыгы.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программанын долбо-ору секторлор аралык жумушчу топ тарабынан иштелип чыккан, ал топтолгонтажрыйбаларды жана эларалык  демилгелерди  иликтөөнү  эске  алуу  менен2001-2005-жылдарга  СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекеттик программасынабаа берүүнүн эксперттик маалыматтарына негизделген.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программа ВИЧ/СПИД-дин таркашынын алдын алуу маселесине комплекстүү, көп сектордуу мамиле-ни жана Саламаттык сактоону өнүктүрүү жагында башка улуттук жана мамле-кеттик  программалар  менен  өзара  байланышты  карайт,   ошондой   эле2006-2010-жылдарга  ВИЧ/СПИД  жагында мамлекеттик саясаттын негизги ба-гыттарын, стратегиялык максаттарын жана милдеттерин чагылдырат.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программанын негиз-ги максаты Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин таркашын чектөө жана анынсоциалдык-экономикалык  залалдарын  төмөндөтүү максатында калктын аялуутопторунун арасында ишчараларды институтташтыруу жана  ВИЧ/СПИДге  чал-дыккан адамдарга жардам берүү жолу менен анын таркашынын алдын алуу бо-юнча көрүлүп жаткан чаралардын натыйжалуулугун жогорулатуу болуп  сана-лат.     Программаны жүзөгө ашыруу  Кыргыз  Республикасынын  мыйзамдарынын,адамдын артыкчылыктуу укуктарынын,  стигмаларды жана кодулоону жоюунун,Кыргыз Республикасынын эларалык милдеттенмелерине  ылайык  өнөктөштүктүөнүктүрүүнүн негизинде курулат.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программа  тийиштүүведомстволук пландарды түзүүнүн,  ченемдик укуктук базаны, башкаруу ме-ханизмдерин өркүндөтүүнүн,  ошондой эле ВИЧ/СПИД жагында башка  маселе-лерди чечүүнүн жолу менен жүзөгө ашырылат.              1. КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫ ЖӨНҮНДӨ ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ                  1.1. Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД                        боюнча кырдаалды талдоо      Кыргыз Республикасынын  ВИЧ/СПИД  боюнча  Мамлекеттик  программасымамлекеттик жана жарандык сектордун,  ВИЧ/СПИДге  чалдыккан  адамдардынбиргелешкен ишин,  ошондой эле мамлекеттик программаны жүзөгө ашыруунунчегинде бардык таламдаш тараптардын биргелешкен иш-аракетин караган көпсектордук негизге ээ.  Кыргыз Республикасы ВИЧ/СПИД жагындагы бир катарстратегиялык эларалык демилгелерге,  анын  ичинде  Мињжылдык  өнүктүрүүмаксаттарына (2000-жыл), ООНдун Башкы Ассамблеясынын атайын сессиясындакабыл алынган ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү ишине берилгендик жөнүндө Декла-рацияга (2001-жыл),  Европада кызматташтык жана өнөктөштүк жөнүндө Дуб-лин декларациясына (2003-жыл) кошулган.     Мыйзамдар. Кыргыз Республикасы эларалык укуктук мамилелердин субъ-екти катары эларалык келишимдерге жана ратификацияланган конвенцияларгаылайык  өз милдеттенмелерин аткарат,  анын ичинде Адам укуктарын коргоожөнүндө конвенцияга,  Балдардын укуктары  жөнүндө  конвенцияга,  ООНдунБањгизаттарды  жана  психотроптук  заттарды  мыйзамсыз жүгүртүүгө каршыкүрөш жөнүндө конвенциясына жана башка эларалык келишимдерге  жана  ма-кулдашууларга кошулган. Эларалык укуктун принциптеринин жана ченемдери-нин артыкчылыктары Кыргыз Республикасынын Конституциясы менен белгилен-ген  жана тийиштүү ченемдик укуктук актыларды кабыл алуу менен ырастал-ган.     Экономика. 1991-жылы  көзкарандысыздыгын алган Кыргыз Республикасыушул мезгилге чейин  торолуу  мезгилин  баштан  кечирүүдө,  ал  социал-дык-экономикалык маселелерге туш болууда.  2003-2004-жылдар үчүн эконо-микалык өсүш 7 пайыздын дењгээлинде болгондугуна карабастан  экономика-нын  өнүгүү дењгээли төмөн бойдон калып жатат.  Саламаттык сактоого чы-гымдар ИДПнын 2,6 пайызын түзөт.  Калктын дээрлик жарымы (45,9%) кедей-лик  дењгээлинен төмөн жашайт.  2005-жылы 68,5 мињ жумушсуз расмий кат-талган.     Экономикалык кыйынчылыктар   жана   жумуш  орундарынын  тартыштыгыөлкөнүн калкынын кыйла бөлүгүн экономикалык жактан өнүгүшү кыйла жогорубашка өлкөлөрдөн киреше булагын издөөгө аргасыз кылууда. Эмгек мигрант-тарынын кыйла бөлүгү ВИЧ/СПИДди жуктуруп  алуу  коркунучуна  карабастанВИЧ/СПИД кењири таркаган өлкөлөргө кетип жаткандыгы байкалат. Ушул фак-торлордун  бардыгы  Кыргыз  Республикасында  бањгизаттарды  колдонуунунөсүшү, ВИЧ/СПИДдин жана жыныстык жолдор менен жугуучу оорулардын кењиритаркашы менен коштолууда.     Саламаттык сактоо.  Саламаттык  сактоо  уюмдарын жетишсиз каржылоокан куюуда жана медициналык иш-аракеттерди жасоодо ВИЧ-инфекцияны оору-кананын ичинде жуктуруп алуу коркунучуна алып келүүдө.  Саламаттык сак-тоону реформалоо процессинин жүрүшүндө  бардыгынын  медициналык  кызматкөрсөтүүлөргө бирдей ээ болуу толук өлчөмүндө жүргүзүлбөй жатат.  Меди-циналык мекемелерде каттоо талабы,  тийиштүү документтердин жоктугу ая-луу  топтордун өкүлдөрүн Саламаттык сактоонун мамлекет тарабынан кепил-деген акысыз кызмат алуу мүмкүнчүлүгүн жокко чыгарууда. ВИЧ/СПИДге чал-дыккан бардык адамдар жењилдетилген категориядагылардын катарына кошул-ган,  бирок алар үчүн бардык кызматтар СПИДге,  кургак учукка жана без-гекке  каршы  күрөшүү  боюнча Глобалдык фонддун каражаттарынын эсебиненжүргүзүлөт.  Алдын ала тергөөдө турган, анын ичинде соттун өкүмү боюнчажазасын  өтөп  жаткан адамдар акысыз медициналык жардам алууга укуктуу,бирок   каржылоонун   жетиштүү   эместигинен   улам    мындай    кызматкөрсөтүүлөрдүн сапаты чектелүү болуп жатат.  Бањгилик менен ооругандар-дын санынын өскөндүгүнө карабастан наркологиялык мекемелердин саны жанаалардын орундары 1976-жылга салыштырганда 47,6 пайызга азайып кеткен.     ВИЧ/СПИД жагындагы кырдаал.  Кыргыз Республикасында соњку 5 жылдыничинде ВИЧ/СПИДге чалдыгуу 15,6 эсе көбөйүп кетти. Кыргыз Республикасы-нын жарандарынын арасында бул көрсөткүч 52,6 эсе өстү,  жапа чеккендер-дин  кыйла  саны Ош облусунда - ал 1987-2000-жылдардын ортосундагы мез-гилге салыштырганда 200 эсе өсүп кеткен.  2006-жылдын 1-майындагы  абалбоюнча   Кыргызстанда   ВИЧ-инфекция   жуктурган   910  учур  катталган(1-сүрөт). Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин бер-ген  баасы боюнча (мындан ары Саламаттык сактоо министрлиги) ВИЧ/СПИДгечалдыккан адамдардын саны 5 эсе көп жана 4500 адамга чейин жетет.      1-сүрөт. 1987-жылдан 2005-жылга чейинки мезгилде Кыргыз               Республикасында ВИЧ-инфекция жуктуруунун расмий катталган               учурларынын саны      Талас облусунунан   тышкары   республиканын   бардык  облустарындаВИЧ-инфекцияны жуктуруу учурлары катталган. ВИЧ/СПИДдин таркашы биринчикезекте бањгизаттарды ийне менен сайынууга байланыштуу, бирок ВИЧ/СПИД-ге чалдыккан аялдардын  жана  ВИЧ-инфекциясы  менен  ооруган  энелердентөрөлгөн  балдардын  саны көбөйүп жатат,  бул ВИЧ/СПИДдин бањгизаттардыколдонуучулардын жалпы калк арасына таркап жаткандыгы  жөнүндө  айгине-лейт.     ВИЧ/СПИДге чалдыккан аялдардын саны соњку беш жылдын ичинде 43 эсеөскөн.  18 жашка чейинки балдар арасында ВИЧ/СПИДден өлгөн 14 учур кат-талган,  анын ичинде жети бала эрте курактагылар (5 жашка  чейинкилер).ВИЧ/СПИДдин таркашы улам көбөйүп жатат,  ал түгүл алдын алуу программа-ларын натыйжалуу жүргүзүүдө да ВИЧ/СПИДдин  акырындык  менен  төмөндөшүменен  анын  жањы учурларын жылына 20%га чейин күтүүгө болот.  Ошентип,2010-жылга карата ЛЖВСнын саны 9000 адамга чейин өсүшү мүмкүн.     Бањгизатты колдонуу.  Кыргыз  Республикасынын Афганистандан РоссияФедерациясына жана Европа өлкөлөрүнө алып  баруучу  бањгизат  ташылуучужолдун  тоомунда  тургандыгы  бањгизаттарды  колдонуунун  өсүшүнө  алыпкелүүдө.  Соњку 10 жылдын ичинде бањгизаттарын колдонуучулардын саны  6эседен  ашыкка көбөйгөн,  анын ичинде Кањгизаттарын сайынгандардын саныкескин өскөн. Бардыгы болуп Республикалык наркологиялык борбордо расмийкаттоодо 2005-жылдын 1-январына карата 6865 киши турат. Бирок, ЮНОДСтунбаасы  боюнча  2002-жылы  бањгизаттарын  колдонуучулардын  чыныгы  саны80000-100000  кишини  же калктын 100000 адамына 1644-2054 кишини түзөт,бул Казакстан Республикасына караганда 1,5 эсе жана Өзбекстан Республи-касына караганда 5,6 эсе жогору.  Болгондо да бањгизаттарды пайдалануу-чулардын 70 пайызга жакыны (54000 кишиге жакыны) бањгизаттарды ийне ме-нен  куюнушат.  Адекваттуу медициналык жардамдын жана маалыматтык прог-раммалардын жоктугу, бањгизаттарды колдонуунун коркунучтуу ыкмалары бултоптогу  адамдардын  арасында  ВИЧ/СПИДдин  жана  гепатиттин  ар кандайтүрлөрүнүн таркашына алып келүүдө.     Жыныстык жол  менен  берилүүчү  инфекциялар  (мындан  ары - ЖЖБИ).Соњку 10 жылдын (1995-2005-жылдар)  ичинде  расмий  маалыматтар  боюнча44995  киши  сифилис менен ооруган.  Ооруп калуулардын санынын туруктуутөмөндөшүнө карабастан сифилиске чалдыгуу  1991-жылдагы  маалыматтардандээрлик 20 эсе ашып түшөт.  ЖЖБИге чалдыгуунун катталбай калган учурла-рынын дењгээли мындан да жогору.  Алсак,  Бишкек жана Ош  шаарларындагыдозордук эпидемиологиялык көзөмөлдүн маалыматтары боюнча сифилистин ан-тителосуна дурус натыйжасы дерматовенерологиялык  клиникаларда  жаткан-дардын  жана  камактагылардын 24,4 пайызында,  бањгизаттарды ийне мененсайынгандардын 13,6 пайызында,  "секс-кызматындагылардын" 27,2 пайызын-да, ошондой эле боюнда бар аялдардын 2,8 пайызында табылган. Кардарлар-да ЖЖБИнин болушу ВИЧ/СПИДге чалдыгуу тобокелин кыйла жогорулатат  жанаВИЧ/СПИДге  чалдыгышы мүмкүн болгон кыйла сандагы адамдар жөнүндө айги-нелеп турат.     ВИЧ/СПИДге чалдыгууга карата гендердик факторлор. Өлкөдө гендердиктењчилик жагында мыйзам иштейт,  бирок  ВИЧ/СПИДге  аялдардын  чалдыгуудењгээлин төмөндөтүү үчүн тийиштүү ченемдерди жүзөгө ашыруу механизмде-рин жакшыртуу зарыл.     Кыргызстанда катталган   ВИЧ/СПИДге   чалдыккан  аялдардын  ичинен65,9%ы жыныстык жол менен жуктурган,  болгондо да алардын 88%ы туруктууөнөктөрүнөн жуктурган.     ВИЧ/СПИДге чалдыгуунун маданий факторлору.  Улуу курактагы адамдарарасында маалыматтык программалардын жетишсиздиги ВИЧ/СПИД көйгөйүн ан-ча түшүнө бербестикке алып келет. Коргонуу каражаттарынын жана жаштаргасексуалдык билим берүүнүн алгылыксыздыгы менен байланышкан маданий тос-коолдуктар сакталып калууда.     Атайын изилдөөнүн натыйжасында адекваттуу маалыматтын жоктугу жанасексуалдык катнаштын коопсуз  ыкмаларын  кабылдабоочулукка  байланыштууайыл  региондорунун  калкынын  арасында ага чалдыгуу өзгөчө экендигининфактысы белгиленген.  Ошондой болсо да элет жеринде  комплекстүү  алдыналуу программаларын өнүктүрүүнүн дурус тажрыйбалары бар.     Билимдин жетишсиздиги,  ВИЧ/СПИДге байланыштуу маселелердеги  эскикөндүмдүктөр  ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды кыйла даражада стигматиза-циялоого жана кодулоого жана аялуу  топтордун  өкүлдөрүнүн  укуктарынынкорголбошуна  алып  келет.  Өз  кезегинде  бул ал адамдардын алдын алуупрограммаларына жетишүүсүн чектейт.     ВИЧ/СПИДге мажбурлап тестирлөө,  психосоциалдык алдын ала консуль-тацияларга ээ болуунун чектелгендиги, купуя маалыматтардын ачыкка чыгыпкетишинен  коркуу жана жардам берүүнүн натыйжалуу программаларынын жок-тугу ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды жигердүүлүгүн  басањдатып,  ошондойэле  ВИЧ-инфекциясын  жуктургандыгы аныкталгандан кийин бул жашоодон өзэрки менен кетүү учурларына алып келет.     ВИЧ/СПИДдин алдын алууга көмөктөшүүчү факторлор:     - ВИЧ/СПИД жагындагы бирдиктүү мамлекеттик саясаттын болушу;     - Кыргыз  Республикасынын мыйзамдары негизинен эларалык укук прин-циптерине жана ченемдерине карама-каршы келбейт;     - мамлекеттик органдар тарабынан ВИЧ/СПИДди болтурбоо боюнча прог-раммаларды саясий колдоо;     - жарандык коомдун күч-аракетин мобилизациялоо жана дин ишмерлери,жалпыга маалымдоо каражаттары, ошондой эле аялуу топтордун өкүлдөрү жа-на ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдар менен натыйжалуу кызматташуу;     - мамлекеттик органдарда жана жарандык сектордун мекемелеринде ре-сурстук жана кадр потенциалынын болушу;     - донордук коомдордун каржылык жана техникалык колдоосу;     - мамлекетте  ВИЧ/СПИДдин алдын алуу жагында кыйла тажрыйбанын бо-лушу.     ВИЧ/СПИДдин алдын алууга тоскоолдук кылган факторлор:     - мыйзамдын айрым ченемдерин адам укугун сактоо жагындагы эларалыкукуктун принциптерине жана ченемдерине ылайык келтирүү, ошондой эле че-немдик укуктук актыларды өркүндөтүү зарылчылыгы;     - аялдардын  ВИЧ/СПИДге  чалдыгышын жогорулаткан тиричилик дењгээ-линдеги гендердик тењсиздик фактылар;     - өтө тобокелдүү жүрүм-турумдун кењири таркашы;     - облустук жана жергиликтүү  дењгээлдерде  ВИЧ/СПИД  боюнча  алдыналуу программаларынын жетишсиздиги;     - ВИЧ/СПИД менен байланышкан кызматтарды көрсөтүүдө  купуя  маалы-маттарды сактоо кепилдигинин жетишсиздиги,  калктын аялуу топторуна ка-рата стигма жана кодулоо мамилелеринин орун алышы;     - жаштар жана калктын аялуу топтору үчүн маалыматтын, коргонуу ка-ражаттарынын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн жетишсиздиги;     - ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын, ошондой эле башка таламдаш жак-тардын өкүлдөрүнүн жетиштүү тартылбагандыгы жана жигердүү эместиги.        1.2. 2001-2005-жылдары Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин              таркашына жооп иретиндеги чараларды талдоо      Кыргыз Республикасында   ВИЧ/СПИДди   болтурбоо  боюнча  ишчаралар1987-жылдан бери жүргүзүлүп келатат.  Ал 2001-2005-жылдарга СПИДдин ал-дын  алуу  боюнча  Мамлекеттик  программаны  жүзөгө ашыруунун жүрүшүндөөзгөчө өнүгүүгө ээ болду,  ал төмөнкү  стратегиялык  багыттарга  ылайыкжүргүзүлүп жатат.     1-стартегия. ВИЧ/СПИД/ЖЖБИ  маселелери  боюнча  улуттук   саясаттыөркүндөтүү.     2-стратегия. Медициналык жол-жоболордун коопсуздугун камсыз кылуу.     3-стратегия. Жаштардын тартылып кетишин азайтуу.     4-стратегия. Ийне сайынган бањгилердин тартылып кетишин азайтуу.     5-стратегия. Коммерциялык  секстин кызматкерлеринин тартылып кети-шин азайтуу.     6-стратегия. ВИЧ-инфекциянын  алдын  алуу боюнча маалыматтык-билимберүү программаларын өнүктүрүү.     7-стратегия. ЖЖБИде медициналык жардам менен камсыз кылуу.     8-стратегия. Бала бойго бүткөн кезде ВИЧтин берилишин алдын алуу.     9-стратегия. ВИЧке  чалдыккандарды,  СПИД  менен ооругандарды жанаалардын үйбүлө мүчөлөрүн медициналык жана социалдык жактан  камсыз  кы-луу.     Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан алдын алуу ишчаралары  ко-ординацияланат.  ООНдун "Үчилтик принциптери" демилгесине ылайык КыргызРеспубликасынын Премьер-министринин Аппаратынын социалдык жана  маданийөнүктүрүү  башкармалыгынын ВИЧ/СПИД жагында координациялоо жана монито-ринг боюнча сектору түзүлгөн, ал ВИЧ/СПИД жагында ишчараларды жалпы ко-ординациялоону камсыз кылат.     2005-жылы июнда ВИЧ/СПИДге,  кургак  учукка  жана  безгекке  каршыкүрөшүү  боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу секторлор ара-лык өлкөлүк  координациялык  комитет  (мындан  ары  -  СМКК)  түзүлгөн.Түзүмдүк  өзгөрүүлөрдүн  аркасында СМККнын Президиуму бекиткен тийиштүүчечимдерди кабыл алууда СМКК кыйла натыйжалуу болуп калды, анын курамы-на мамлекеттик, эларалык жана коомдук уюмдардын жана ВИЧ/СПИДге чалдык-кан адамдардын ичинен бардык таламдаш жактардын өкүлдөрү  кирет.  Андантышкары,  ВИЧ/СПИД  жагындагы  негизги  багыттар  боюнча адистер киргенСМККнын алты техникалык сектору координациялык органдын натыйжалуу ишинкамсыз  кылат.  Жети  министрлик  жана  беш  администрациялык ведомствоВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча өз программаларын жүзөгө ашырышты.     Жарандык сектордун мекемелери,  ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдар калк-тын кыйла аялуу топторунун арасында программаны жүзөгө ашырууну  камсызкылышат. Кыйла каржылык каражаттар тартылган жана СПИДге, кургак учуккажана безгекке каршы күрөшүү боюнча Глобалдык фонддон,  ООНдун Агенттик-теринен, ЮСАИДден жана башка эларалык донор уюмдардан техникалык колдооалынды.     2001-2005-жылдарга СПИДдин  алдын алуу боюнча Мамлекеттик програм-масын жүзөгө ашыруунун жүрүшүндө негизги кыйынчылыктар билим берүү жанамедициналык  программалар  чөйрөсүндө,  ошондой эле тийиштүү ченемдердичындап колдонуу жагында көрүндү.  Ишчараларга  жергиликтүү  мамлекеттикадминистрациялар  дээрлик  катышкан жок.  ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнчаишчараларды  мамлекеттик  каржылоо  көбөйгөн  жок,  жергиликтүү   ишкерчөйрөлөрдүн  каражаттарын жана жеке адамдардын кайрымдуулук максаттаргаберген каражаттарын тартуу боюнча тажрыйба жок. Ар дайым эле аялуу топ-тордун  керектөөлөрү эске алынбайт,  анткени чечимдерди кабыл алуу про-цессине алардын өкүлдөрү өтө сейрек тартылат.     Ведомстволор аралык  дењгээлде  мониторинг  жана баа берүү жагындабирдиктүү комплекстүү система түзүлгөн эмес. Лидерлик боюнча программа-ларды өнүктүрүү жагында баштапкы чаралар гана көрүлгөн.     ВИЧ/СПИД жагындагы мыйзамдар.  2005-жылы "Кыргыз РеспубликасындагыВИЧ/СПИД жөнүндө" Кыргыз Республикасынын жањы Мыйзамы кабыл алынган, алВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын укуктары менен милдеттенмелерин,  ошон-дой эле ВИЧке чалдыккан энесинен төрөлгөн балдардын укуктары менен мил-деттенмелерин бекемдеди. Биринчи жолу ушул Мыйзам менен стигма жана ко-дулоо түшүнүктөрү аныкталды жана укукка каршы аракеттер үчүн жоопкерчи-ликтер каралды.  Ошондой эле ВИЧ-инфекцияга тестирлөө, психосоциология-лык  консультация  жүргүзүү,  ошондой эле ВИЧ-инфекцияга текшерүүлөрдүннатыйжасынын купуялыгын сактоо менен байланышкан түшүнүктөр  жана  ара-кеттер конкреттештирилди.     "Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик жөлөкпулдар жөнүндө"  КыргызРеспубликасынын Мыйзамына өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизилген, аныменен ВИЧ/СПИДге чалдыккан же ВИЧ-инфекциялуу энелерден төрөлгөн балдарүчүн  ар  айлык  социалдык  жөлөкпулдарды  берүүнүн тартиби жана өлчөмүаныкталган.     Муну менен  бирге  калктын  аялуу  топторунун ("секс-кызматкерлер"(мындан ары - СК),  эркектер менен жыныстык катнашууга барган  эркектер(мындан  ары  - МСМ) бањгизаттарды колдонуучулар) криминалдашуусуна ба-гытталган айрым мыйзам актылары жана укук колдонуу ишчаралары андан арыөркүндөтүүнү талап кылат. Аялуу топторду укуктук коргоо системасын жанаВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды стигматизацилоону  жана  кодулоону  жоюубоюнча программаларды түзүүнү кароо зарыл.     ВИЧ/СПИД боюнча программаны колдоо. 2001-2005-жылдарга СПИДдин ал-дын  алуу  боюнча Мамлекеттик программасын жүзөгө ашыруунун чегинде би-ринчи жолу жалпыга маалымдоо каражаттарынын катышуусу менен атайын  иш-чаралар  иштелип чыкты.  ВИЧ/СПИД жагында жалпыга маалымдоо каражаттары(мындан ары - ЖМК) менен иштөө боюнча стратегия иштелип чыкты, ВИЧ/СПИДбоюнча  программага  өлкөнүн бардык региондорунан журналисттер тартылдыжана окутулду.     "Үлгү" НПОсу Жалалабат облусунун Аксы районунда жергиликтүү дењгэ-элде системалуу алдын алуу программаларын өткөргөн. ПРООНдун жана СПИД-ге,  кургак учукка жана безгекке каршы күрөшүү боюнча Глобалдык Фонддун(мындан ары - ГФСТМ) колдоосу менен мындай ишчаралар түштүк  регионунунбашка  райондорунда өткөрүлдү.  Кызматташтык боюнча Швейцария бюросунунколдоосунда Ош, Жалалабат, Баткен жана Нарын облустарында "Рейнбоу" ма-алыматтык борбору тарабынан ушундай эле иштер өткөрүлгөн.     ВИЧ/СПИД боюнча программаларды колдоо жана  жергиликтүү  дењгээлдекоомдук  дурус  пикирди  калыптандыруу  боюнча  Кыргыз  РеспубликасынынӨкмөтүнө караштуу Дин иштери боюнча мамлекеттик агенттик жана  Кыргызс-тан мусулмандарынын Дин башкармалыгы тарабынан ПРООН жана ЮНФПАнын кол-доосунда дин лидерлери менен иш жүргүзүлдү.  Андан тышкары  ВИЧ/СПИДдиналдын алуу жагында башка диний конфессиялар менен да кызматташтык жөнгөсалынууда.     Кыргыз Республикасында   дээрлик   бардык   күч   структураларындаВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча өзалдынча программалары жана аларды атка-руу боюнча координациялык комитеттери бар,  аларга тийиштүү министрлик-тердин жана ведомстволордун жетекчилеринин орунбасарлары  башчылык  кы-лат.     Күч структураларынын  - Кыргыз Республикасынын Ички иштер министр-лигинин (мындан  ары  - Ички иштер министрлиги), Кыргыз РеспубликасынынКоргоо министрлигинин (мындан ары - Коргоо министрлиги), Кыргыз Респуб-ликасынын Өзгөчө  кырдаалдар  министрлигинин  (мындан ары - Өзгөчө кыр-даалдар министрлиги), Кыргыз Республикасынын Улуттук гвардиясынын (мын-дан ары  -  Улуттук гвардия), Кыргыз Республикасынын Улуттук коопсуздуккызматынын (мындан  ары - Улуттук коопсуздук кызматы), Кыргыз Республи-касынын Юстиция министрлигинин (мындан ары - Юстиция министрлиги), Кыр-гыз Республикасынын  бањгизаттарга контролдук боюнча агенттигинин (мын-дан ары  -  бањгизаттарга  контролдук боюнча агенттиги) өздүк курамынынарасында ВИЧ/СПИДдин  алдын  алуу аспекттери боюнча ишти координациялооСМККнын коргонуу жана укук коргоо органдары боюнча секторуна жүктөлгөн.ВИЧ/СПИД боюнча  маселелерди  чагылдыруу милдеттүү окуу пландарынын че-гинде жүргүзүлөт.  Окутуучу модулдар жана маалыматтык материалдар иште-лип чыккан.     Бањгизаттарга контролдук  боюнча  агенттик  бањгизаттарды колдонууменен байланышкан программаларды координациялайт.  Азыркы учурда Бањги-заттарга контролдук боюнча агенттик бањги саясаты жагындагы мыйзамдардыөркүндөтүү боюнча ишке тартылган.  Бирок, саясатты калыптандырууда жанаКыргыз  Республикасынын мыйзамдарын өркүндөтүү боюнча чараларды көрүүдөмаксаттуу топтордун өкүлдөрү менен өзара аракеттенүү механизмдери жок.     Ички иштер  министрлиги ПРООНдун колдоосу менен ВИЧ/СПИД маселесинкомплекстүү чечүүгө багытталган ишчараларды жүргүзөт.  ВИЧ/СПИД  боюнчаКоординациялык  комитетке Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрининорунбасары башчылык кылат жана бул  министрликтин  Башкы  башкармасынынбардык жетекчилерин камтыйт.  Ички иштер министрлигинин Академиясы жанамилициянын атайын орто мектеби үчүн окутуучу программалар иштелип  чык-кан,  алар ВИЧ/СПИДдин алдын алуу, укуктук жана социалдык аспекттерининмаселелерин камтыйт.     Ички иштер  министрлиги  тарабынан  эларалык укуктун принциптеринежана ченемдерине ылайык иштелип  чыккан  калктын  аялуу  топтору  менеништөө  боюнча Нускама бекитилген жана Юстиция министрлигинде катталган.Бүткүл өлкө боюнча бул Нускаманы пайдаланууга карата Ички иштер минист-рлигинин системасынын орточо дењгээлдеги 150 жетекчиси окутулган.     Медициналык коопсуздук жол-жоболору бүткүл медициналык  программа-лардын  жана жалпы эле саламаттык сактоо системасынын стратегиялык мил-дети болуп саналат.  Отчеттук мезгилде ВИЧ/СПИДдин  оорукананын  ичиндетаркашынын  алдын алуу жагында Саламаттык сактоо министрлигинин саясатыаныкталган,  колдонмолор жана нускоолор иштеп чыгып,  Саламаттык сактооминистрлигинин медициналык жол-жоболордун коопсуздугун камсыз кылуу бо-юнча дарылоо-алдын алуу уюмдарынын ишин жөнгө салган  буйругу  чыгарыл-ган.  ВИЧ/СПИДге  донордук  канды  тестирлөө 99,8 пайызга чейин көбөйдү(2000-жылы 95,2% болгон).     ГФСТМнын каржылык колдоосу менен кан борборлорун,  трансфузиологиябөлүмдөрүн, СПИД борборлорун компьютерлештирүү башталып, ВИЧ-инфекциягаоперативдүү  изилдөө үчүн тез тестирлөөнү пайдалануу менен кубаттуулугучакан лабораторияларда ВИЧ-инфекцияга донордук канды тестирлөөгө мамилеөзгөрүүдө.  "ГЕМ" коомдук бирикмеси тарабынан Ош, Нарын, Ысыккөл облус-тарынан жана Бишкек шаарынан канында тобокелдиги төмөн болгон донорлор-ду  тартуу  максатында  12  волонтер окуудан өттү.  Акысыз донордук канберүү жана ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча кыргыз жана орус  тилдериндегимаалыматтык-билим берүү материалдарынан 10000 нуска чыгарылды жана тар-катылды.  СДС жана ЮСАИДдин көмөктөшүүсү астында кан кызматынын кызмат-керлерин, клинист врачтарды жана медициналык мээрмандарды донордук кан-дын коопсуздугу маселеси боюнча окутуу өткөрүлдү.  Ошондой болсо да ме-дициналык мекемелерди жабдуу жана медициналык кызматкерлердин өз милде-терине кылган мамилеси жагында маселелер дале бар,  бул ВИЧ/СПИДдин оо-рукананын ичинде таркоо тобокелине алып келет.     Жаштар үчүн программа Кыргыз Республикасынын Билим берүү, илим жа-на жаштар саясаты министрлиги (мындан ары - Билим берүү, илим жана жаш-тар саясаты министрлиги),  Кыргыз Республикасынын Эмгек жана  социалдыкжактан  коргоо  министрлиги  (мындан  ары - Эмгек жана социалдык жактанкоргоо министрлиги),  ошондой эле бир катар  коммерциялык  эмес  уюмдар("Рейнбоу",  "Белый  журавль",  "АРЗ",  "КАПС" жана башкалар) тарабынанжүргүзүлөт.  Күч структураларынын жаш кызматкерлери үчүн программа аларкызмат  кылып жаткан уюмдар тарабынан жүргүзүлөт.  МСМ менен өзара ара-кеттенүү боюнча ишчаралар "Оазис" коомдук фонду тарабынан жүргүзүлүүдө.ВИЧ/СПИДдин  алдын алуу жөнүндө маалыматтарды камтыган материалдар мам-лекеттик билим берүү системасына киргизилген эмес. Сергек жашоо ыњгайынкалыптандыруу  боюнча  усулдук окуу куралы 2003-жылы Билим берүү,  илимжана жаштар саясаты министрлигинин буйругу менен жокко  чыгарылган,  алэми жањы окуу куралы али иштелип чыга элек.     Адистештирилген медициналык сервис жана жаштарды коргонуу каражат-тары  менен камсыз кылуу өтө чектелген жана эларалык уюмдардын каражат-тарынын эсебинен берилет,  бирок ал туруктуу эмес. Алдын алуу ишчарала-рына камтылган жаштардын үлүшү, ошондой эле программанын натыйжалуулугуали толук өлчөмүндө иликтене элек.  Жаштардын жүрүм-турумунун  тобокел-дикти азайтуу жагына өзгөрүшү туруктуу байкоого алынбайт.  Ушуга байла-ныштуу калктын ар кандай топторунун арасында тобокелдүү  жүрүм-турумдунтаркашы дале орун алууда.     Бањгизаттарды колдонуучулардын  арасында  зыянды  азайтуу   боюнчапрограммалар Кыргыз Республикасында мамлекеттик мекемелер тарабынан жа-рандык сектордун уюмдары  менен  өнөктөштүктө  жүргүзүлөт.  Алдын  алуупрограммалары Бишкек шаарында,  Чүй облусунун айрым жерлеринде, Ош жанаЖалалабат шаарларында жүргүзүлөт. Алар негизинен Республикалык нарколо-гия  борбору,  Ош  облустук наркологиялык диспансери жана СПИДдин алдыналуу борбору, ошондой эле ПРООН, "Сорос-Кыргызстан" Фонду жана ГФСТМдинколдоосу астында Ош шаарындагы "Социум", "Ата-энелер бањгизатка каршы","Аян Дельта" коммерциялык эмес  уюмдары  тарабынан  жүргүзүлөт.  Зыяндытөмөндөтүү  программасы  Юстиция министрлигинин жазаларды аткаруу Башкыбашкармалыгынын бардык түзөтүү мекемелери жана "Интердемилге" коммерци-ялык  уюмдар тарабынан жүргүзүлөт.  Түзөтүү мекемелеринин корутундуларыменен ВИЧ/СПИД маселеси боюнча маалыматтык  иш  жүргүзүлөт,  шприцтердиалмашуу боюнча программа жүзөгө ашырылып,  реабилитациялык программаларбашталып, метадон менен алмашуу терапиясын киргизүү жөнүндө маселе тал-кууланууда.     ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдар (мындан ары -  ЛЖВС)  үчүн  өзалдынчажана өзара жардамдашуу тобу түзүлгөн.  ЛЖВС үчүн дарыланууга дит коюунукалыптандыруу боюнча иш жүргүзүлөт,  анткени антиретровирустук  терапияалган 47 оорулуунун ичинен 16 оорулуу абакта жатат.     Зыянды азайтуу боюнча колдонуудагы программа 7300 ашпаган бањгиза-тын колдонуучуларды камтыйт (баа берилген сандын 13%ы),  алар негизиненэларалык донор уюмдардын каражаттарынын  эсебинен  каржыланат.  Метадонменен  алмашуучу терапия программасына 300гө жакын бањгизатын колдонуу-чулар камтылган.  Ошентип,  ВИЧ/СПИДдин алдын алуу максаттарына жетишүүүчүн анын камтылышы өтө эле аз бойдон калууда.     Бањгизатын колдонуучулар арасында  ВИЧ/СПИДдин  таркашы  2004-жылыэпидемиянын баштапкы стадиясынан концентрацияланышын бөлүп турган 5%дыкбосогодон өтүп  6,2  пайызга  жетти  жана  2005-жылы  8  пайызга  чейинкөбөйдү.  Жамааттардын мүчөлөрүнүн өздөрүн жана бири-бирине көз карандыадамдардын мүмкүнчүлүктөрү жетиштүү пайдаланылбайт; өзалдынча жана өза-ра жардамдашуучу бирин-серин гана топтор жана "тењге тењдей" ыкмасы ме-нен окутуу программалары бар.     Консультация бербестен,  өзгөчө  түзөтүү  мекемелеринде ВИЧ/СПИДгетестирлөө тажрыйбасы бар.  Зыянды төмөндөтүү  программасы  географиялыккамтуусу,  ошондой  эле  кызмат  көрсөтүүнүн  тизмеси  боюнча да кењей-тилүүгө,  жана бањгизаттарын инъекциялык керектөөчүлөрдүн (мындан ары -БИК)  эсептик  санынын кеминде 60 пайызга жетишүүсүн камсыз кылууга ти-йиш.     "Секс-кызматкерлер (СК)   жана   алардын   кардарларынын  арасындажүргүзүлгон ишчаралар Бишкек шаарындагы "Таис-плюс",  Жалалабат шаарын-дагы  "Таис-плюс 2",  Ош шаарындагы "Подруга" жана Нарын жана Талас об-лустарынан башка өлкөнүн калган облустарындагы башка коммерциялык  эмесуюмдар (мындан ары - НКО) тарабынан жүргүзүлөт. Алдын алуу ишчараларынатартылган СКны жалпы камтуу 50 пайызга жакынды түзөт.  Өткөрүлүп жатканчаралардын  натыйжалуулугу максаттуу топтордун өкүлдөрүнүн муктаждыкта-рына таянуу менен жогору квалификациялуу экспертизанын негизинде  стра-тегияны өнүктүрүү менен шартталган. ЖЖБИны акысыз дарылоо СК жана алар-дын кардарларын камтууну көбөйтүүнү камсыз кылат.  Бул  иш  жамааттардымобилизациялоонун   жана   "тењге-тењдей"  окутуу  ыкмасынын  негизиндежүргүзүлөт,  бул СК арасында алдын алуу программаларынын ийгилигин кам-сыз  кылат.  Ушул  топтогулардын  өкүлдөрүнүн  жүрүм-турумундагы  кыйлаөзгөрүүлөргө (кардар менен соњку катнашууда коргонуу каражаттарын  пай-далануунун  жыштыгы  87%ды түзгөн) карабастан,  СКлардын арасында тобо-келдүү жүрүм-турум дале сакталып калууда.     ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча маалыматтык-билим берүү программасынөнүктүрүү.  2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын  алуу  боюнча  Мамлекеттикпрограммасын жүзөгө ашыруунун жүрүшүндө ЖМКлардын ишинин талантуулугун,компетенттүүлүгүн,  жигердүүлүгүн жана натыйжалуулугун өнүктүрүү боюнчаишчаралар өткөрүлгөн.  Буга журналисттерди окутуу системасы жана алардыалдын алуу ишине тартуу көмөк көрсөттү.     Ар кандай  ЖМКлардан өкүл болгон улуттук,  эларалык уюмдардын жанажурналисттердин катышуусу менен иштелип чыккан ЖМК үчүн  стратегия  зормааниге  ээ болду.  Бул процессти координациялоо үчүн жооптуу бирдиктүүструктуранын жоктугунан жана ЖМКлардын чаржайыттыгынан улам  ал  белги-ленген  тартипте  бекитилген эмес.  ЮНИСЕФ жана ГФСТМдин эсебинен айрымЖМКларды ачык-айкын каржылык колдоо жүргүзүлгөн.  Бирок,  иштин  мындайтүрлөрү  экономикалык натыйжалуулуктун жана туруктуулуктун көзкарашынаналганда максатка ылайыксыз,  бул алдыњкы  тажрыйбаны  өнүктүрүүгө  жанатаркатууга, технологияларды иштеп чыгууга жана кызыкдар тараптардын та-ламдаштыгын калыптандырууга көмөк көрсөтпөйт.     Жүзөгө ашырылып жаткан маалыматтык программалар жалпы маалыматтар-ды берүү менен чектелди жана өлкөнүн калкынын коопсуз жүрүм-турумун ка-лыптандыруу үчүн өркүндөтүүнү талап кылат. ВИЧ/СПИДдин тез таркап жаты-шынын шартында мындай программалар өтө кымбат жана аз натыйжалуу  болупсаналат.  Өнөктөрдүн  коммуникациялык  байланыштарын орнотуу жана өзарааракеттенүү маселесинде жарандык секторду түзүүгө  зор  көњүл  бурулду.НКОлордун бир нече ассоциациялары бар,  СПИД Ассоциациясынын, сервистикНКОлордун веб-сайттары иштейт,  СМККнын техникалык  секторунун  чегиндеэксперттердин тобу түзүлгөн.     ЖЖБИнин алдындагы  медициналык жардам ВИЧ/СПИДдин жыныстык жол ме-нен берилишин  алдын алууда өзгөчө мааниге ээ болгон. Калкка тери-вене-рологиялык жардамдын жеткиликтүүлүгүн өркүндөтүү жана жогорулатуу улан-тылды. Котон  жара,  гонорея  жана  синдромдук  мамилени дарылоо боюнчаусулдук сунуштар  жана клиникалык протоколдор иштеп чыккан. Жеке менчиканонимдүү дарылоо  борборлору  менен  кабинеттеринин  тармагы кењейүүдө(1997-жылдагы 8  пункттан 2004-жылдагы 19 пунктка чейин), жалпы тажрый-басы бар врачтардын ЖЖБИлерди дарылоо жүрүп жатат. Дарылоонун купуялыгыкамсыз кылынган. ЖЖБИлерди дарылоонун эњ жањы ыкмалары, анын ичинде ко-тонжараны амбулаториялык дарылоо пайдаланылууда, ал дарыланган адамдар-дын 86,4  пайызын  түзөт.  2006-жылга Кыргыз Республикасынын жарандарынмедицина-санитардык жардам менен камсыз кылуу боюнча мамлекеттик кепил-диктердин программасына  (мындан ары - Мамлекеттик кепилдиктердин прог-раммасы) ылайык 18 жашка чыга электер котон жарадан акысыз дарыланышат.     ЖЖБИлерди дарылоо боюнча аялуу  топтордун  өкүлдөрүнө  медициналыкжардам  берүү Бишкек,  Ош,  Жалалабат,  Каракол жана Токмок шаарларындаэларалык уюмдардын эсебинен адистештирилген клиникаларда жана  кабинет-терде  жүргүзүлөт.  Бирок ЖЖБИге чалдыккан өтө аялуу топтордун сурамжы-ланган өкүлдөрүнүн 29,4 пайызы гана саламаттык сактоо уюмдарына кайрыл-ган  жана диагноз коюу,  дарылоо жана консультация алуу боюнча тийиштүүкызмат көрсөтүүлөрдү алган.     ВИЧ/СПИДге чалдыккан  (ЛЖВС)  жана  ВИЧ/СПИДден жапа чеккен (ЛПВС)адамдарды   медициналык   жана   социалдык   колдоону   камсыз   кылуу.2001-2005-жылдарга  СПИДдин  алдын алуу боюнча Мамлекеттик программасынжүзөгө ашыруунун жүрүшүндө ВИЧ/СПИДге чалдыккан жана жапа чеккен  адам-дарды  социалдык  жактан  колдоо  маселесин  өнүктүрүү боюнча ишчараларжүргүзүлгөн. Эмгек жана социалдык жактан коргоо министрлигинин өз прог-раммасы  жана ВИЧ/СПИДге чалдыккан жана жапа чеккен адамдарга социалдыкжардам кылуу боюнча Нускама иштеп чыккан.     ВИЧ/СПИДге чалдыккан  адамдарга мамлекеттик мекемелер берген анти-ретровирустук терапия түрүндө (мындан ары - АРВ терапиясы)  медициналыкжардам даректелет. Коммерциялык эмес уюмдар дарыланууга ыктоо жана пси-хосоциалдык колдоо көрсөтүү боюнча консультанттарды жана  машыктыруучу-ларды даярдайт. Азыркы учурда АРВ терапияны 47 кардар алып жатат. Дары-ланууга муктаж болгон ЛЖВСлардын реалдуу саны аныктала элек. ЛЖВСлардынөмүрүнүн узактыгы төмөн бойдон калып жатат. Негизинен катталган кардар-лар ВИЧ-инфекциянын терминалдык  стадияда  медициналык  кызматкерлердинкөз салуусуна келип түшөт.     ЛЖВС дарылоо, анын ичинде ВИЧ-инфекциянын бойдо кезинде өтүп кети-шин болтурбоо үчүн алдын ала дарылоонун саны эларалык уюмдардын, басым-дуу бөлүгү ГФСТМнын каражаттарынын эсебинен жүргүзүлөт. ЛЖВСлардын ара-сында дарыланууга ыктоонун төмөндүгү, ошондой эле ВИЧ-позитивдүү стату-сунун себеби боюнча стигма жана кодулоодон  коркуудан  улам  ЛЖВС  жанаВИЧ/СПИДден  жапа чеккен адамдар (мындан ары - ЛПВС) менен карым-катнаштүзүүнүн татаалдыгы белгиленген.     ВИЧ/СПИД боюнча  башкаруу жана программаларга мониторннг маселеле-ри.     Кыргыз Республикасында  2004-жылдан  баштап ЮНЭЙДС тарабынан сунушкылынган жооп  кайтаруу чараларынын маалыматтык системасы (СRIS) кирги-зиле баштады.  Аталган иш боюнча жооптуу адистер аныкталып жана окутул-ду, жабдуулар  сатып  алынып  жана  орнотулган. Бирок азыркы этапта булпрограмма менен  улуттук  жана  облустук  дењгээлде саламаттыкты сактоосистемасынын мекемелери гана камтылган.     Дозордук эпидемиологиялык көзөмөл (мындан ары - ДЭК) калктын аялуутобунун (бањгизаттарын ийне менен сайынган,  СК,  МСМ, ЖЖБИ менен оору-гандар,  камактагылар) өкүлдөрү жана боюнда бар аялдар үчүн ВИЧ/СПИДдин(серологиялык көзөмөл) таркашын иликтөөгө жана ал топтордо  ВИЧ/СПИДдинтаркашына көмөк көрсөтүүчү (жүрүм-турумдук көзөмөл) жүрүм-турумду анык-тоого мүмкүндүк берет.     Мындай ишчаралар ВОЗ, СДС/ЮСАИД жана ГФСТМ тарабынан жүргүзүлүүдө.Азыркы учурда ДЭК Бишкек жана Ош шаарларын камтыйт. ДЭКтин маалыматтарыЮНЭЙДСте  (Женева,  Швейцария)  ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү иштерине ыктоожөнүндө Декларацияны аткаруу  боюнча  Кыргыз  Республикасынын  өкмөттүкталдоо  отчетун жана ар бир дозордук топто жана бүтүндөй өлкөдө ЛЖВСнынсанынын эсебин даярдоо үчүн пайдаланылат.     Ар кандай  эларалык  уюмдар  жана  НКО тарабынан жүргүзүлүп жатканизилдөөлөр дайыма эле илимге негизделген ыкмаларды  пайдаланбаган,  булжагындагы тажрыйбаны эске албаган системасыз болуп калды.  Алардын бар-дыгы көбүнчө долбоордук иш жөнүндө отчеттор үчүн жүргүзүлүп,  ири шаар-ларда  гана  жүзөгө ашырылып жана бир гана аялуу топту камтыйт.  Мындайизилдөөлөр жөнүндө отчеттор чакан нускалар менен басып  чыгарылып  жанаВИЧ/СПИД  жагында  иштеп жаткан мамлекеттик жана коммерциялык эмес уюм-дарга таркатылбайт,  ошондой эле маалыматтардын улуттук базасына кирги-зилбейт.              2. 2006-2010-ЖЫЛДАРГА КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНДА        ВИЧ/СПИД ЭПИДЕМИЯСЫНЫН ЖАНА АНЫН СОЦИАЛДЫК-ЭКОНОМИКАЛЫК         ЗАЛАЛДАРЫНЫН АЛДЫН АЛУУ БОЮНЧА МАМЛЕКЕТТИК ПРОГРАММА      2006-2010-жылдарга Кыргыз  Республикасында  ВИЧ/СПИД эпидемиясынынжана анын социалдык-экономикалык залалдарынын алдын алуу боюнча  Мамле-кеттик  программанын  чегинде  Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин алдыналуу боюнча чаралардын комплексин аныктаган  негизги  принциптер  болуптөмөнкүлөр саналат:     - Кыргыз   Республикасынын   Өкмөтүнүн   Кыргыз    РеспубликасындаВИЧ/СПИДдин  алдын алуу боюнча ишчараларды координациялоо маселесиндегижетектөөчү ролу;     - Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына жана Кыргыз Республикасы ка-тышуучусу болуп саналган  эларалык  келишимдерге  жана  макулдашууларгаылайык адам укугун сактоо, ошондой эле ВИЧ/СПИДге же калктын аялуу топ-торуна таандык экендигине байланыштуу стигманы жана кодулоону жоюу;     - алдын алуу программаларын жүргүзүүдө гендердик тењчиликти камсызкылуу,  аялдарга каршы кодулоонун бардык түрлөрүн жоюу жолу менен  аял-дардын ВИЧ/СПИДке тартылып кетишин ыктоосун азайтуу;     - ВИЧ/СПИДди жоюу боюнча ишчараларды  өткөрүүгө  көмөк  көрсөтүүчүколдоого алуучу социалдык, юридикалык жана саясий чөйрөнү;     - ВИЧ/СПИД маселесин чечүүгө көп сектордуу мамилени камсыз  кылуу,мамлекеттик жана жарандык секторлордун өнөктүгүн күчөтүү;     - жарандык коомду (жамааттык  уюмдар,  НКО,  диний  конфессиялар),ЛЖВС жана ЛПВСларды ВИЧ/СПИДдин таркашына каршы ишчараларга кењири тар-туу;     - ВИЧ/СПИДдин  андан  ары  таркашын божомолдоо менен ошол көйгөйгөкарама-каршы чараларды жана комплекстүү мамилени күчөтүү;     - кыйла  коопсуз жүрүм-турумду калыптандырууга негизделген калктынтартылып кетишин азайтууга комплекстүү мамилени камсыз кылуу;     - аялуу топтордун, ЛЖВС жана ЛПВС өкүлдөрүнүн муктаждыктарына жанакеректөөлөрүнө ылайык иштердин артыкчылыктуулугу;     - мониторинг жана баа берүүнүн натыйжа системасы жана жарандык ко-ом тараптан контролдык кылуу аркылуу отчеттуулукту камсыз кылуу;     - жергиликтүү калк жана өнүктүрүү жагында тийиштүү улуттук страте-гиялар үчүн алгылыктуу ишчараларды өткөрүү;     - калкты жана аялуу топторду алдын алуу,  дарылоо, багуу жана кол-доо,  анын ичинде психосоциалдык жана юридикалык жактан коргоого  жалпыээ болууну камсыз кылуу.     Ушул принциптерди жактоо 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамле-кеттик  программасынын  жалпы максаттарына жетишүүнүн маанилүү элементиболуп саналат,  ал Мињжылдык Өнүктүрүүнүн глобалдык Максаттарына ылайыккелет  жана  улуттук  дењгээлде  каршы  туруунун комплекстүү системасынтүзүү жолу менен Кыргыз Республикасында  ВИЧ/СПИДдин  таркашынын  алдыналууга багытталган.                      3.ПРОГРАММАНЫН КОМПОНЕНТТЕРИ               1. Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД жагында                    мамлекеттик саясатты өркүндөтүү      Көп сектордуу мамилеге негизделген мамлекеттик саясатты  калыптан-дыруу  жана Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДди болтурбоо жагында коорди-нациялоону күчөтүү ВИЧ/СПИД маселесине комплекстүү мамиленин  ажыралгысбөлүгү болуп саналат. Бул компоненттин чегинде негизги күч-аракеттер:     - 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны коор-динациялоого жана башкарууга;     - ВИЧ/СПИД жана аралаш маселелер  жагында  Кыргыз  Республикасынынмыйзамдарын өркүндөтүүгө;     - калкты,  жамааттарды жана диний лидерлерди ВИЧ/СПИД боюнча прог-раммаларды жүзөгө ашырууга тартууга;     - күч структураларында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча программалар-ды өнүктүрүүгө;     - маалымат,  билим  берүү  жана  коммуникация   жагында   саясаттыөнүктүрүүгө багытталат.                 2. Калктын аялуу топтору үчүн максаттуу                       комплекстүү программалар      ВИЧ/СПИД кењири таркап жаткан шартта калктын аялуу топторунун ара-сында ишчараларды өткөрүү өлкөдө ВИЧ/СПИДдин алдын  алуу  боюнча  кабылалынып жаткан чаралардын негизги фактору болуп саналат. Пландаштырылганишчараларды натыйжалуу жүзөгө ашыруу ВИЧ/СПИДдин таркашын чектөөгө жанаөлкөдөгү  кырдаалды  турукташтырууга  мүмкүнчүлүк  берет.  Аялуу топторөзгөчө,  максатка багытталган кийлигишүүнү талап кылат,  анткени, жалпыкалк  үчүн  алдын  алуу программалары оору жуктурууга жогору тобокелинетуш болгон адамдардын категорияларын камтууга жөндөмсүз,  жана тийиштүүтүрдө ал топтун өкүлдөрүнүн талаптарына жооп бербейт.     Бул компоненттин стратегиясы:     - жаштардын ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;     - бањгизаттарын ийне менен сайынгандардын жана бири-бирине  көзка-ранды адамдардын ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;     - камактагылардын жана пенитенциардык мекемелердин  кызматкерлери-нин ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;     - "секс-кызматкерлеринин"   (СР)   жана   алардын    кардарларынынВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;     - эркектер  менен  жыныстык  катнашта  болгон  эркектердин   (МСМ)ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;     - калктын кыймылдуу топторунун ВИЧ/СПИДге чалдыгышын кыскартуу;     - ВИЧ/СПИДге  чалдыккан (ЛЖВС) жана ВИЧ/СПИДден жапа чеккен (ЛПВС)адамдардын жигердүүлүгүн өнүктүрүү.           3. ВИЧ/СПИД учурлары көбөйгөн шартта калкты коопсуз              жана жеткиликтүү сервис менен камсыз кылуу      Кыргыз Республикасында  ВИЧ/СПИДдин  таркашы  менен өлкөнүн калкы,аялуу топтордун,  ЛЖВС жана ЛПВСлардын өкүлдөрү үчүн  жеткиликтүү  жанакоопсуз кызматтарды көрсөтүү талабы өсүүдө.     Бул компонент кызматтардын төмөнкү түрлөрүн  көрсөтүүгө  багыттал-ган:     1. ВИЧ/СПИДге байланыштуу алдын алуу, диагноздоо, дарылоо, көз бо-луу боюнча медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү өркүндөтүү, анын ичинде:     - медициналык иш-аракеттерди жасоонун коопсуздугун камсыз кылуу;     - психосоциалдык   кењеш   берүүнү   жана  ВИЧ/СПИДге  тестирлөөнүөркүндөтүү;     - эмчектеги балдардын ВИЧ-инфекцияга чалдыгышынын алдын алуу;     - ВИЧ/СПИДге чалдыккан (ЛЖВС) адамдарды медициналык  жардам  мененкамсыз кылуу;     - ЖЖБИде медициналык жардам менен камсыз кылуу.     2. ВИЧ/СПИДге  чалдыккан  (ЛЖВС)  адамдарга  жана ВИЧ/СПИДден жапачеккен (ЛПВС) адамдарга социалдык колдоо көрсөтүү.     3. ВИЧ/СПИДге чалдыккан (ЛЖВС) адамдарга жана калктын аялуу топто-рунун өкүлдөрүнө юридикалык колдоо көрсөтүү.      1-компонент. Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД жагындагы мамлекеттик                  саясатты өркүндөтүү      1.1-стратегия. 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик                    программаны координациялоо жана башкаруу      Маселени баяндоо.  2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча  Мамлекеттикпрограммасын  жүзөгө ашырууну жалпы координациялоону Кыргыз Республика-сынын Өкмөтү СМКК,  облустук  көп  сектордуу  комитеттер,  ошондой  элеВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча ведомстволук комитеттер аркылуу жүргүзөт.ВИЧ/СПИД жагындагы ишчараларды координациялоонун мамлекеттик  системасыООНдун үч негизги принциптерине ылайык келтирилет,  алар: бирдиктүү ма-кулдашылган саясат,  бирдиктүү улуттук координациялык орган,  бирдиктүүмониторинг жана баа берүү системасы.     Кадрдык потенциал болгон учурда тийиштүү саясий  чечимдерди  кабылалуу,  техникалык жактан колдоо,  ошондой эле келип түшкөн каржылык ре-сурстар менен ишчаралардын пландаштырылган  программасынын  88  пайызгажакыны  аткарылган.  Мында 2001-2005 жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнчаМамлекеттик программасында көрсөтүлгөн жаштарды  окутуу  жана  донордукканды  ВИЧ/СПИДге  текшерүү  сыяктуу  кээ  бир  милдеттер зарыл көлөмдөжүзөгө ашырылган жок.  СМКК жана анын техникалык секторлору  чечимдердикабыл алууга жана ишчараларды жүзөгө ашырууга негизинен Бишкек шаарындакатышкан. ВИЧ/СПИД боюнча программаларды мамлекеттик каржылоо көбөйгөн.Эларалык донорлор бөлгөн каржылык ресурстар ар дайым эле натыйжалуу чы-гымдалган жана жалпы координациялоо алдында жүзөгө ашырылган жок.  Уту-румдук  мүнөздөгү алдын алуу программалары негизинен Ош жана Бишкек ша-арларында, азыраак даражада Чүй жана Жалалабат облустарында жүзөгө ашы-рылган.     Алдын алуу иштерине мониторинг жүргүзүүнүн жана баа берүүнүн  оруналган  системасы изилдөөлөрдүн жана байкоо жүргүзүүнүн заманбап ыкмала-рын эске алуу, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү аткарылган ишчараларга бааберүүдөгү ролун так аныктоо менен бирдиктүү комплекстүү системага кайратүзүлүшү керек.  Каржы каражаттарын пайдалануунун натыйжалуулугун  эскеалган көзкарандысыз экспертиза системасын караштыруу зарыл.     ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программанын натыйжалуугун жогорулату-унун  зарыл  шарты  болуп натыйжа көп сектордуу мамилелерге негизделгенбашкаруу ыкмаларын өркүндөтүү,  ишчараларды жүзөгө ашыруу, координация-лоо жана мониторинг жүргүзүү механизмдерин иштеп чыгуу,  кесипкөй кадр-ларды даярдоо саналат.      Максаты      Мамлекеттик программаны башкаруунун комплекстүү  системасын  түзүүжолу менен ВИЧ/СПИДдин таркашынын алдын алуу боюнча чаралардын натыйжа-луулугун жогорулатуу.      Милдеттер      1. ВИЧ/СПИД жагында ишчараларды жүзөгө ашырууну башкаруунун мамле-кеттик системасын өркүндөтүү.     2. Кыргыз Республикасында  ВИЧ/СПИД  боюнча  мониторинг  жана  бааберүүнүн бирдиктүү комплекстүү системасын өнүктүрүү.      Иш-чаралар      1. ВИЧ/СПИД жагында ишчараларды жүзөгө ашырууну башкаруунун мамле-кеттик системасын өркүндөтүү.     1.1. СМККнын  катчылыгынын жана анын техникалык секторлорунун мам-лекеттик,  жергиликтүү жана  ведомстволук  дењгээлдердеги  функцияларынжүргүзгөн туруктуу структураны түзүү (же кызмат орундарын киргизүү).     1.2. СМККнын  Президиумунун  жана  анын  техникалык  секторлорунуништөө жол-жоболорун өркүндөтүү,  алардын ишинин жана кабыл алган чечим-деринин ачыктыгын камсыз кылуу.     1.3. 2006-2010-жылдарга  ВИЧ/СПИД  боюнча Мамлекеттик программасынжүзөгө ашырууну министрликтердин,  мамлекеттик комитеттердин, админист-рациялык ведомстволордун, ошондой эле жергиликтүү мамлекеттик админист-рациялардын жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын дењгээлин-де камсыз кылуу.     1.4. ВИЧ/СПИД жагында жүргүзүлүп жаткан ишчаралар  жөнүндө  бардыккызыкдар  тараптарга,  анын ичинде Кыргыз Республикасынын ПрезидентининАдминистрациясына жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кењешине туруктуумаалымдап туруу.     1.5. Мамлекеттик структуралардын  жарандык  сектордун  мекемелери,аялуу топтордун өкүлдөрү жана ЛЖВС менен өзара аракетин камсыз кылуу.     1.6. ВИЧ/СПИД маселесин Кыргыз  Республикасынын  мамлекеттик  жанаулуттук программаларына киргизүү.     1.7. ВИЧ/СПИД боюнча программаларды жүзөгө ашыруу маселеси  боюнчажарандык сектор менен өзара аракетти орнотуу.     1.8. Жооптуу адамдар үчүн лидерлик,  башкаруу жана өнөктүк  боюнчапрограммаларды өнүктүрүү, анын ичинде региондук жана эларалык дењгээлдетажрыйба алмашуу.     1.9. Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтүнүн дењгээлинде 2006-2010-жыл-дарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программасын жүзөгө ашыруу жана атка-рууга тийиштүү контролдук кылуу үчүн шартты камсыз кылуу.     1.10. 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик  программасы-нын артыкчылыктуу милдеттерин жүзөгө ашырууга катышкан мамлекеттик уюм-дар менен жарандык коомдун мекемелери үчүн мамлекеттик буюртма  жөнүндөченемдик укуктук актылардын долбоорлорун иштеп чыгуу.     2. Кыргыз Республикасында  ВИЧ/СПИД  боюнча  мониторинг  жана  бааберүүнүн бирдиктүү комплекстүү системасын өнүктүрүү.     2.1. ВИЧ/СПИД боюнча программаларга мониторинг жүргүзүү  жана  бааберүү боюнча системаны жана аракеттенүү планын иштеп чыгуу, аны улуттукжана жергиликтүү дењгээлдерде жүзөгө ашыруу  үчүн  жооптуу  мамлекеттикструктураларды жана ачык-айкын жактарды аныктоо.     2.2. Пландаштыруу,  аткаруу жана натыйжаларды  талдоо  дењгээлиндемониторинг жүргүзүүгө жарандык сектордун катышуусун камсыз кылуу.     2.3. Мамлекеттик мекемелерден жана  НКОлордон  ВИЧ/СПИД  жагындагымаалыматтарды чогултууга,  талдоого, сактоого жана таркатууга тартылганадистерди окутуу.     2.4. Өлкөнүн  бардык региондорунда ВИЧ/СПИДге дозордук эпидемиоло-гиялык көзөмөлдү киргизүү жана сунуш кылынган мезгилдүүлүктө аны  анданары жүргүзүү.     2.5. ВИЧ/СПИД жагында изилдөөлөрдү пландаштыруунун бирдиктүү  сис-темасын  жана изилдөөлөрдүн кайталануучулугун жоюу жана жолун жолдоочу-лукту камсыз кылуу максатында аларды макулдашуу механизмдерин иштеп чы-гуу.     2.6. ВИЧ/СПИДге тиешелүү жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн маалыматтар ба-засын түзүү жана аларды бардык өнөктөргө жеткирүүнү камсыз кылуу.      1.2-стратегия. ВИЧ/СПИД жана аралаш маселелер жагындагы Кыргыз                    Республикасынын мыйзамдарын өркүндөтүү      Маселени баяндоо.  Адам укуктарын өнүктүрүү жана коргоо ВИЧ/СПИДдижуктуруунун  алдын  алуунун жана ВИЧ/СПИДдин залалдарын азайтуунун маа-нилүү  компоненти  болуп  саналат.  Кыргыз  Республикасынын  мыйзамындаВИЧ/СПИД  боюнча программаны өнүктүрүү,  ошондой эле ЖЖБИни жана бањги-ликти дарылоого бирдей мүмкүнчүлүктү камсыз кылуу үчүн шартты  карашты-руу зарыл.     ВИЧ/СПИД боюнча программанын натыйжалуулугу  ага  аялуу  топтордунжамааттарына, укук коргоо органдары менен иштөө ыкмаларын өркүндөтүүгө,ошондой эле аялуу топторго  юридикалык  колдоо  көрсөтүүгө  негизделгенНКОлордун катышуусу кыйла реалдуу болуп калат.     Кыргыз Республикасынын мыйзамдары дайыма өркүндөтүлүп  турат  жанаэларалык укуктун принциптерине жана ченемдерине негизинен ылайык келет.Өлкөдө жүргүзүлүп жаткан мыйзамдарды реформалоо демократиялаштыруу, гу-манизациялоо,  ачыктык  жана максатка ылайыктуулук принциптерине негиз-делген.     Абактарга камалгандардын саны 100000 кишиге 247 кишини түзөт (Кыр-гыз Республикасы дүйнөдө 41 орунду ээлейт).  Бул абактарды күтүүгө мам-лекеттик бюджеттен көп чыгымдарды талап кылат,  келечекте коомдун адеп-тик абалынын чындап эле начарлашы менен  коштолот,  бул  кылмыштуулуктужетиштүү дењгээлде алдын алууга көмөк көрсөтпөйт.     Бањгизаттарды колдонгондор аны колдонуу фактыларын  жаап-жашыруугааргасыз болушат, медициналык жардам, бањгизатынын зыяндуулугун азайтуу,ага көзкаранды болууну  дарылоо  жана  реабилитациялоо  программаларынакайрылуудан качышат.  Зарыл маалымат жана коопсуз инъекциялык жабдууларжетишсиз болгон шартта бањгизаттарды колдонгондор арасында  ВИЧ/СПИДдинжана  башка  оорулардын тез таркоо тобокели орун алат,  бул ВИЧ/СПИДдиналдын алуу боюнча программаларды өнүктүрүүгө көмөк көрсөтпөйт.     ЛЖВС жана ЛПВСга каршы кызмат адамдарынын укукка каршы аракеттеринжоюуга багытталган чараларды караган тийиштүү ченемдик укуктук актылар-ды иштеп чыгуу зарыл. Кыргыз Республикасында ратификацияланган эларалыкукуктук документтердин ченемдерин тикелей колдонуу мүмкүнчүлүгү  пайда-ланылбайт.      Максаты      Кыргыз Республикасында  ВИЧ/СПИДдин  таркашына  тоскоолдук кылуучушарттарды түзүү үчүн ВИЧ/СПИД жана аралаш маселелер  менен  байланышканКыргыз  Республикасынын мыйзамдарын жана укук колдонуу ишчараларын эла-ралык укуктук ченемдерге ылайык өркүндөтүү.      Милдеттер      1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жана укук колдонуу ишчарала-рын эларалык укуктун принциптерине жана ченемдерине ылайык келтирүү.     2. ВИЧ/СПИД жагында Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын, ведомство-лук ченемдик укуктук актыларды жана укук колдонуу ишчараларынын монито-ринг жана баа берүү системасын түзүү.      Иш-чаралар      1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жана укук колдонуу ишчарала-рын эларалык укуктун принциптерине жана ченемдерине ылайык келтирүү.     1.1. Кыргыз Республикасынын  ченемдик  укуктук  актыларын  "КыргызРеспубликасындагы  ВИЧ/СПИД  жөнүндө"  Кыргыз Республикасынын Мыйзамынаылайык келтирүү.     1.2. Бањгизатты  колдонууга  байланышкан  кылмыш жазасын андан арыгумандаштыруу боюнча чаралардын комплексин кабыл алуу.     1.3. Бањгизаттарды  сатуу  менен байланышпаган жана бањгизаттын азөлчөмдөгү дозасы үчүн кылмышка альтернативдүү жазаны иштеп  чыгуу  жанаколдонуу механизмдерин киргизүү.     1.4. ВИЧ/СПИД,  бањгизаттарды колдонуу боюнча ченемдик укуктук ак-тыларды  иштеп  чыгуу жана кабыл алуу жана анын аткарылышына мониторингжүргүзүү процессине жарандык  коомдун,  ЛЖВС  жана  ЛПВС  жамааттарынынөкүлдөрүнүн катышуусун камсыз кылуу.     1.5. Сот,  мамлекеттик, укук коргоо органдарында ВИЧ/СПИДге байла-нышкан маселелер боюнча укук колдонуучу тажрыйбада эларалык укуктун че-немдерин тикелей колдонуу механизмдерин иштеп чыгуу.     1.6. Ведомстволук  ченемдик  укуктук актылардын ВИЧ/СПИД жагындагыКыргыз Республикасынын мыйзамдарына жана  эларалык  укуктук  ченемдергеылайык  келишин камсыз кылуу максатында юстиция органдарында ошол акты-ларды мамлекеттик каттоо системасынын ролун күчөтүү.     1.7. ВИЧ/СПИДге тартылып кетүүнүн социалдык жана укуктук аспектте-ри боюнча университеттердин юридикалык факультеттеринде окутуунун  ата-йын жана дипломдон кийинки даярдоо курстарын киргизүү.     2. ВИЧ/СПИД жагында Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын, ведомство-лук ченемдик укуктук актыларды жана укук колдонуу ишчараларынын монито-ринг жана баа берүү системасын түзүү.     2.1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жана укук колдонуу тажрый-басын эларалык укуктун принциптерине жана ченемдерине  ылайык  келтирүүмаксатында аларды комплекстүү талдоого алуу.     2.2. Адам укуктарын сактоо өњүтүнөн ВИЧ/СПИД жагындагы Кыргыз Рес-публикасынын  мыйзамдарына,  укуктук кырдаалга мониторинг жүргүзүү жанатийиштүү ченемдерди колдонуу системасын иштеп чыгуу.     2.3. Кыргыз  Республикасынын Кылмыш-жаза кодексинин ВИЧ/СПИД масе-лелерине тиешелүү статьялары боюнча соттолгон адамдардын категорияларынжана кылмыштын курамын талдоого алуу.     2.4. ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча программаларынын  натыйжалуулу-гун жогорулатуунун экономикалык негиздерин даярдоо.      1.3-стратегия. ВИЧ/СПИД боюнча программаларды жүзөгө ашырууга                    калкты, жамааттарды жана диний лидерлерди тартуу      Маселени баяндоо.  Өлкөнүн бойго жеткен калкы анын  жалпы  санынын46%ын же 2,35 миллионго жакын адамды түзөт.  Булар калктын аялуу топто-рунун категориясына кирбеген эркектер жана аялдар. Алар жынысы, курагы,билим дењгээли,  улуту, экономикалык абалы, туткан дини, социалдык ста-тусу,  жашаган жери, жүрүм-турум өзгөчөлүктөрү жана башка белгилери бо-юнча айырмаланган адамдардан турган бир тектүү эмес топ.  Өлкөнүн бойгожеткен калкынын жүрүм-туруму ВИЧ/СПИДдин таркашына таасир тийгизет.     Алсак, Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин (мын-дан ары - Мамстатком) маалыматы боюнча расмий катталган ЖЖБИнин таркашыкалктын 100000 адамына 402,2 учурду (20674 киши) түздү. ДЭКтин маалыма-ты боюнча боюнда бар аялдардын арасында котон жаранын таркашы  2,8  па-йызды түздү;  боюнда бар аялдардын 1,6 пайызында вирустук С гепатитининантителосу болгон.  Сурамжыланган боюнда бар аялдардын чейрегинен  ашы-гында текшерилер алдында ЖЖБИнин бирден көрүнүшү табылган.  Анын үстүнөалардын жарымы гана ВИЧ/СПИДдин жугуу жолдору жана алдын алуу  чараларыжөнүндө билишкен.  Ушунун өзү өлкөнүн калкы үчүн ВИЧ/СПИДди жуктуруунунчыныгы коркунучу жөнүндө айтып турат.     Никеде турган  жана  жүрүм-туруму  тобокелдүү калктын аялуу тобунакирбеген аялдын ВИЧ-инфекциясын жуктургандыгы катталган. Калктын басым-дуу  көпчүлүгү жаштар үчүн алдын алуу программаларын өнүктүрүүнү колдо-шот,  бирок ВИЧ/СПИД жагындагы билим дењгээли канчалык төмөн болсо,  алпрограммаларга  каршы болуу жана ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды кодулооошончолук жогору болууда.     Бойго жеткен  калк арасында жүргүзүлгөн ишчаралар даректүү мүнөздөболуп жана ар кандай топтордун таламдарына негизденүүгө тийиш.  Топтор-дун  көп  сандуулугуна  жана  аларды камтуунун кыйындыгынан улам мындайпрограммалар жумуш орундарында окутууга,  ЖМК аркылуу маалымат берүүгө,коомдук  уюмдардын  жана  жергиликтүү жамааттардын ролун жогорулатууга,ошондой эле диний лидерлердин потенциалын пайдаланууга багытталышы  ке-рек.      Максаты      Көйгөйдү түшүнүп,  өз  денсоолугуна жооптуу мамиле кылып,  ошондойэле ВИЧ/СПИД боюнча программаларды жүзөгө  ашыруу  үчүн  жагымдуу  шарттүзүү үчүн калктын маалымдар болушун жогорулатуу.      Милдеттер      1. Жумуш   орундарында  ВИЧ/СПИДге  карата  окутуу  программаларынтүзүү.     2. ВИЧ/СПИД жагында калк менен иштөө боюнча стратегияны өнүктүрүү.     3. ВИЧ/СПИД жагындагы программаларга диний лидерлерди тартуу.      Иш-чаралар      1. Жумуш орундарында ВИЧ/СПИД боюнча окутуу программаларын түзүү.     1.1. Эларалык эмгек уюмунун колдоосу жана Кыргызстан кесиптик бир-ликтер Федерациясынын макулдугу боюнча  жумуш  орундарында,  менчигининтүрүнө  карабастан уюмдарда ВИЧ/СПИД боюнча окутуу программаларын иштепчыгуу жана ишке киргизүү.     1.2. Жумуш  орундарында ВИЧ/СПИДке карата окутуу маселелери боюнчамашыктыруучуларды даярдоо.     1.3. ВИЧ/СПИД  боюнча окутуу маселелерин жана тийиштүү укуктук ас-пекттерди жумуш берүүчү менен кызматкердин ортосунда түзүлүүчү эмгектиккелишимдердин шартына киргизүү.     2. Калк менен ВИЧ/СПИД жагында иштөө боюнча стратегияны өнүктүрүү.     2.1. Калк  менен  ВИЧ/СПИД  жагында иштөө боюнча стратегияны иштепчыгуу.     2.2. Айыл өкмөттөрүндө, ошондой эле Кыргыз Республикасынын айылдыкжана поселкалык кењештеринде айыл  калкынын  арасында  ВИЧ/СПИД  боюнчапрограммаларды өнүктүрүү үчүн коомдук кењештерди түзүү.     2.3. Мамлекеттик,  коммерциялык эмес жана коомдук уюмдардын ичинендаярдалган адистердин катышуусу менен окутуу программаларын өткөрүү.     2.4. ВИЧ/СПИД боюнча  программаларды  өнүктүрүү  үчүн  жергиликтүүөзалдынча  башкарууну  өнүктүрүү  жана  кедейликти жоюу жагындагы башкапрограммалардын чегинде иштеген адистердин жана волонтерлордун  ресурс-тук потенциалын пайдалануу жана өзара аракеттенишин жөнгө салуу.     2.5. Калктын ар кандай топтору үчүн максаттуу маалыматтык  матери-алдарды иштеп чыгуу жана басып чыгаруу.     2.6. ВИЧ/СПИД боюнча программаларды өнүктүрүү үчүн коомдук  лидер-лерди тартуу боюнча ишти кењейтүү.     3. ВИЧ/СПИД боюнча программаларга катышууга диний лидерлерди  тар-туу.     3.1. Диний лидерлер жана динге ишенген жаштар үчүн ВИЧ/СПИД  масе-леси,  анын ичинде ЛЖВС жана ЛПВС үчүн психологиялык колдоо боюнча оку-туу программаларын өткөрүү.     3.2. Диний лидерлерге жана теологиялык окуу жайларынын окуучулары-на дүйнөдөгү жана өлкөдөгү эпидемиологиялык кырдаалдын өзгөрүү  тенден-циялары  жөнүндө,  ошондой  эле  ВИЧ/СПИДге  тартылып  кетүүнүн социал-дык-экономикалык маселелери боюнча маалымат берүү системасын өнүктүрүү.     3.3. Динге  ишенгендердин  ВИЧ/СПИДдин  алдын  алуу жана ЛЖВС жанаЛПВСга карата толеранттуулукту түзүү маселесине болгон дурус  мамилесинкапыптандырууда дин ишмердигинин ролун күчөтүү.     3.4. ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча программаны  андан  ары  колдообоюнча  Кыргызстан  мусулмандарынын Дин башкармалыгы аткарган чаралардыкөрүү.     3.5. Башка  диний  конфессиялардын  ВИЧ/СПИД боюнча программалардыиштеп чыгышы үчүн шарт түзүү.     3.6. Бардык  таламдаш  тараптардын катышуусу менен ВИЧ/СПИДдин ас-пекттери боюнча ар жылдык конфессиялар аралык конференцияларды өткөрүү.      1.4-стратегия. Күч структураларында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча                    программаларды өнүктүрүү      Маселени баяндоо. Күч структуралары Коргоо министрлигинде, Улуттуккоопсуздук кызматында,  Улуттук гвардияда, Өзгөчө кырдаалдар министрли-гинде,  Ички иштер министрлигинин Ички аскерлеринде, Юстиция министрли-гинин жазаларды аткаруу Башкы башкармасында  жана  Түзөтүү  мекемелеринкайтаруу жана соттолгон жана камакка алынган адамдарды конвоирлөө боюн-ча департаментте турган аскер кызматчыларын  -  Кыргыз  Республикасынынжарандарын,  ошондой эле Ички иштер министрлигинин, Бањгизаттарга конт-ролдук боюнча агенттигинин жана Финансылык полиция кызматынын жана бажыоргандарынын кызматкерлерин бириктирет.     ВИЧ/СПИДдин аскер кызматчыларынын жана  укук  коргоо  органдарынынкызматкерлеринин арасында таркашы өтө жогору. Бул өздүк курамдын кемин-де 2/3 түзгөн жаштардын  кыйла  саны  менен  шартталган.  Социологиялыкизилдөөнүн маалыматтары боюнча жаш аскер кызматчыларынын көпчүлүгү сек-суалдык жактан жигердүү.  Анын үстүнө алардын 65 пайызы сексуалдык таж-рыйбаны армияга кызмат өтөгөнгө чейин жана дагы 10 пайызы - кызмат кыл-ган биринчи жылы алышат.  Муну менен бирге ВИЧ/СПИДдин алдын алуу ыкма-лары  жөнүндө  кыска  мөөнөттүү  аскер  кызматчыларынын маалымдар болуудењгээли өтө төмөн бойдон калып жатат жана алар респонденттердин 65 па-йызын түзөт. Пикир суроого катышкан аскер кызматчыларынын 4 пайызы ганакоргонуу каражаттарын дайыма пайдаланат, сурамжылангандардын 42,5 пайы-зы  коргонуу  каражаттарын  колдонбойт  жана 39 пайызы жыныстык капилетөнөктөрү менен байланышууда коргонуу  каражаттарын  туруктуу  пайдалан-байт.     Укук коргоо органдарынын кызматкерлери өздөрүнүн кызматтык милдет-терине жараша калктын аялуу топторунун өкүлдөрү менен көбүрөөк байланы-шат.  Иштин салт  болуп  калган  ыкмалары,  ошондой  эле  аялуу  топтунөкүлдөрүн  кодулоо фактылары ВИЧ/СПИД жагында алдын алуу программаларынөнүктүрүүгө көмөк көрсөтпөйт. ВИЧ/СПИД жагындагы ишчараларды Ички иштерминистрлиги  тарабынан жүзөгө ашыруунун жүрүшүндө иш жүзүндө стратегия-ларды аткарууда кээ бир карама-каршылыктар байкалат: кадрдык ресурстар-дын чектелгендиги, окутуу программаларын өнүктүрүүдө ички иштер минист-рлигинин системасында даярдалган кадрлардын мүмкүнчүлүктөрү пайдаланыл-байт.     Кызматтык милдеттенмелерин  аткарууда,  укук  бузуучуларды  кармооучурунда,  тинтүү  жүргүзүүдө  же күжүрмөн аракеттерге катышуу учурундакүч структураларынын өздүк курамынын ВИЧ/СПИДди жуктуруп алуу  тобокелибар.  Диагноздун  купуялыгын сактоо жана ВИЧ/СПИДди жуктуруп алууда эм-гектенүүсүн улантуу мүмкүнчүлүгүн сактоо маселеси чечилген эмес.     Жогоруда аталган   себептерди   эске   алуу  менен  жумуш  ордундаВИЧ/СПИДди жуктуруп албоо боюнча атайын билимдерди жана  жөндөмдүктөрдүөнүктүрүү,  ошондой  эле  күч структураларынын кызматкерлери үчүн аялуутоптор менен иштөө боюнча атайын программаларды киргизүү жана ВИЧ/СПИД-ге чалдыккан учурда социалдык жана укуктук жактан коргоо боюнча ишчара-ларды караштыруу зарыл, Аскердик кызмат өтөө шарты (тартип жана уюшкан-дык)  алдын  алуу  ишчараларын  кыйла жогорку натыйжалуулукта өткөрүүгөмүмкүнчүлүк берет.     Бардык күч  министрликтеринде жана ведомстволордо өздөрүнүн аскер-дик-медициналык кызматтары бар болсо көрсөтүлүп жаткан кызматтардын ко-опсуздугун камсыз кылуу үчүн тийиштүү шарт түзүү зарыл.      Максаты      Күч структураларынын  ишинин  чегинде  ВИЧ/СПИДдин  таркашына  жолбербөө боюнча туруктуу система түзүү.      Милдеттери      1. Күч структураларында ВИЧ/СПИДге  карата  программаларды  жүзөгөашыруу боюнча аракеттенүүнүн комплекстүү системасын түзүү.     2. Күч структураларынын өздүк курамынын коопсуз жүрүм-турумун  ка-лыптандырууга   багытталган   маалыматтык-билим   берүү  программаларынөнүктүрүү.     3. Медициналык  кызмат көрсөтүүнүн сапатын жакшыртуу жана кењейтүүүчүн күч структураларынын медициналык кызматтарын өркүндөтүү.      Иш-чаралар      1. Күч структураларында ВИЧ/СПИД боюнча программаларды жүзөгө ашы-руу боюнча аракеттенүүнүн комплекстүү системасын түзүү.     1.1. Күч структураларында ВИЧ/СПИД боюнча программаларды өнүктүрүүбоюнча   сунуштарды   даярдоо  үчүн  аскер  кызматчыларынын  тобокелдүүжүрүм-турумунун мүнөздөмөлөрүн,  берилип кетүү кырдаалын жана факторло-рун иликтөө.     1.2. Күч структураларынын ченемдик укуктук базасын жана колдо  барукук колдонуучу тажрыйбаларды "Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД жөнүндө"Кыргыз Республикасынын Мыйзамына, эларалык принциптерге жана ченемдергеылайык келтирүү. ВИЧ/СПИДге тестирлөө аскердик кызмат өтөөнүн милдеттүүшарты болбоого тийиш.     1.3. ВИЧ-инфекция  жуктурулган  учурда  күч структураларынын өздүккурамына карата укуктук, медициналык жана социалдык маселелерди чечүүгөтиешелүү ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу.     1.4. Күч министрликтери менен ведомстволорунун иштеп жаткан  коор-динациялык  комитеттеринин (кењештеринин) мүчөлөрүнүн башкаруу,  лидер-лик, ведомстволор аралык координация, өнөктөштүк жана ресурстарды моби-лизациялоо   маселелери   боюнча  потенциалын  жогорулатуу  жолу  мененВИЧ/СПИДдин алдын алуу жагында алардын ишин күчөтүү.     1.5. 2006-2010-жылдарга  ВИЧ/СПИД  боюнча Мамлекеттик программасынжүзөгө ашыруу боюнча ведомстволук ишчаралардын комплексин иштеп чыгуу.     1.6. Эларалык  аскердик  долбоорлор,  ошондой эле мамлекеттик жанаөкмөттүк эмес уюмдар менен өнөктөштүк мамилелерди орнотуу.     1.7. ВИЧ/СПИД,  анын  социалдык-укуктук  аспекттерин,  ошондой элекызматтык милдеттерин аткарууда аялуу топтор  менен  өзара  аракеттенүүбоюнча  маселелерди  күч структураларынын жана укук коргоо органдарынынөздүк курамын окутуу жана дипломдон кийин даярдоо системасына киргизүү.     1.8. Кызматтык  милдеттенмелерин аткарууда жана тиричилик шартындакүч структураларын  ВИЧ/СПИДди  жуктуруудан  коргоо  боюнча  чаралардынкомплексин камсыз кылуу.     1.9. ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин,  бањгизаттарды колдонуунун алдын  алуужана калктын аялуу топтору менен иштөө маселеси боюнча күч структурала-рынын өздүк курамы үчүн нускамаларды жана усулдук материалдардын  паке-тин иштеп чыгуу.     1.10. Күч структуралары үчүн ВИЧ/СПИД  боюнча  ишчараларды  жүзөгөашырууга мониторинг жүргүзүү жана баа берүү системасын иштеп чыгуу жанакиргизүү.     1.11. Усулдук ишти өнүктүрүү, аскер кызматчыларын жана укук коргоооргандарынын  кызматкерлерин  окутуу  үчүн  ведомстволор  аралык  билимберүү-усулдук борборлорду түзүү.     2. Күч структураларынын өздүк курамынын кыйла коопсуз  жүрүм-туру-мун  калыптандырууга багытталган маалыматтык-билим берүү программаларынөнүктүрүү.     2.1. Күч структураларын күжүрмөн даярдоо системасында ВИЧ/СПИД ма-селелери боюнча билим берүү программаларын киргизүү.     2.2. Күч  структураларынын  аскер  кызматчыларынын арасында "тењгетењдей" ыкмасы менен окутуу программасын өнүктүрүү.     2.3. Күч  структураларынын  өздүк курамынын ар кандай топтору үчүнмаксаттуу маалыматтык жана окутуучу материалдарды андан ары иштеп чыгуужана таркатуу.     2.4. ВИЧ/СПИД жөнүндө жана күч структураларында ВИЧ/СПИДдин  алдыналуу  боюнча  аракеттер  жөнүндө  маалыматтарды таркатууга ведомстволукжалпыга маалымдоо каражаттарынын катышуусун камсыз кылуу.     2.5. Аскер кызматчыларынын билимдерин жогорулатуу жана ВИЧ/СПИДдиналдын алууга ыктоосун калыптандыруу үчүн интерактивдүү окутуу ыкмаларынөркүндөтүү жана кењири пайдалануу.     2.6. Аскер кызматчыларынын арасында коопсуз жүрүм-турум  ыкмаларынкалыптандыруу жана коргонуу каражаттары менен камсыз кылуу боюнча ишча-раларды өткөрүү.     3. Медициналык   кызмат   көрсөтүүлөрдүн  сапатын  жакшыртуу  жанакењейтүү үчүн күч структураларынын медициналык кызматтарын өркүндөтүү.     3.1. Ведомстволук  дарылоо мекемелеринде дарылоонун заманбап ыкма-ларына негизделген мамилелерди өркүндөтүү жолу менен  өнөктөштүк  өзарамамилелерди  өнүктүрүү жана ЖЖБИны диагноздоонун жана дарылоонун натый-жалуулугун жогорулатуу.     3.2. Күч  структураларынын медициналык кызматкерлерин ЖЖБИни дары-лоо маселеси боюнча окутуу жана дипломдон кийин даярдоо, ыктыярдуу кон-сультациялоо жана тестирлөө, ВИЧ/СПИДди диагноздоо жана клиникалоо сис-темасын түзүү.     3.3. Күч структураларынын медициналык мекемелерин медициналык жаб-дуулар:  бир жолу пайдаланылуучу шаймандар,  стерилдүү техника, дарылоожана дезинфекциялоочу препараттар, медициналык кызматкерлер үчүн корго-нуучу каражаттар менен медициналык жол-жоболордун  коопсуздугун  камсызкылуу боюнча бекитилген стандарттарга ылайык жабдууну жакшыртуу.     3.4. Күч структуралардын өздүк курамынын жана аскер  кызматчылары-нын  жумуш ордунда ВИЧ/СПИДди жуктуруп алышына жол бербөө боюнча нуска-маларды иштеп чыгуу.      1.5-стратегия. Маалымат, билим берүү жана коммуникация жагындагы                    саясатты өнүктүрүү      Маселени баяндоо. Маалымат жана калкты агартуу ВИЧ/СПИДге тартылыпкетүүнү  кыйла  даражада  төмөндөтүшү мүмкүн.  Маалымдар болгон адамдаржүрүм-турумдун коопсуз үлгүлөрүн жењил кабылдайт,  бул алдын алуу ишча-раларынын ийгилигин кыйла өлчөмдө аныктайт.  ВИЧ-инфекция жөнүндө билүүВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарга мамилени өзгөртөт,  бул ВИЧ/СПИДдин тар-кашынын социалдык залалдарын азайтат.     "Маалымат, билим берүү,  коммуникация" багыты (мындан ары  -  МБК)2006-2010-жылдарга  ВИЧ/СПИД  боюнча  Мамлекеттин  программанын  бардыкстратегияларынын маалымат-билим берүү блокторуна интеграцияланган  жанабирдей  мамилени,  усулдукту жана координациялоону талап кылат.  ӨлкөдөВИЧ/СПИДдин алдын алууга тартылган 50дөн ашык ар кандай уюмдар  иштейт.Билим  берүү,  илим жана жаштар саясаты министрлигинин маалыматы боюнчамектеп мекемелеринин 30 пайызы алдын алуу программалары  менен  камтыл-ган.  Кесиптик-техникалык билим берүү системасында сергек жашоо ыњгайынкалыптандыруу боюнча атайын сабактар өткөрүлөт.     Бардык медициналык   мекемелер,   жалпыга   маалымдоо  каражаттарыВИЧ/СПИД боюнча калкка маалымат берүү жана окутуу боюнча программаларгатартылган.  1987-жылдан  берки  мезгилден бери көп сандаган маалыматтыкматериалдар басып чыгарылды,  аларга  кыйла  сандагы  каржы  ресурстарысарпталды.     Алсак, 2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын  алуу  боюнча  Мамлекеттикпрограммасын  жүзөгө  ашырууга  Кыргызстанда 2002-2005-жылдары 9,6 млн.АКШ доллары сарпталган, анын ичинен кеминде 30 пайызы маалыматтык-билимберүү программаларына кетти.  Бирок,  басылма материалдар сурамжыланганадамдардын 40 пайызынын гана муктаждыктарын канааттандырат. Респондент-тердин 7 пайызы ВИЧ/СПИД жөнүндө эч нерсе билишпейт,  сурамжылангандар-дын кыйла саны ВИЧ/СПИДдин жугуу жолдору жөнүндө бүдөмүк билишет.     Калктын (калктын 80%ы жана 54,9% жаштар) пикирин суроонун натыйжа-сы ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча  негизги  маалымат  булагы  болуп  те-лекөрсөтүү саналаарын көрсөттү.  Бирок, ЖМК жүргүзүп жаткан маалыматтыкишчаралар өркүндөтүлүүгө жана берилген маалыматтын натыйжалуулугу мененайырмаланышы керек. ВИЧ-инфекциянын жыныстык жол менен бериле турганды-гы жөнүндө калктын (84,9%ы) билими кыйла жогору  экендигине  карабастан18,6  пайызы гана ВИЧ-инфекцияны ийне менен бањгизат сайынууда жуктурупалышы мүмкүн экендигин айтышкан.     Өлкөдө калктын  билимин комплекстүү иликтөө жүргүзүлгөн эмес,  би-рок, айрым изилдөөлөр пикири суралган соттолгондордун жана бањгизаттар-ды колдонуучулардын эч кимиси ВИЧ-инфекциянын алдын алуу чараларын туу-ра айта алган жок жана  ошол  эле  учурда  ооруну  жуктуруунун  жолдоружөнүндө   туура   эмес  түшүнүктөрдү  аташкан,  СКлардын  арасында  булкөрсөткүч 1,1 пайызды жана МСМлардын арасында - 6,9 пайызды түздү. Мунуменен бирге ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын арасында жыныстык жана инъ-екциялык жүрүм-турумдун коркунучтуу түрлөрү сакталып турат,  ал  боюндабар аялдар арасында 4 пайызга жакын.     Ошентип, ВИЧ/СПИДди жуктуруу шарты сакталып турат,  муну калк жанааялуу  топтордун  арасында  С  вирустук  гепатитинин жана котон жаранынкењири таркашы ырастап турат.  Алсак,  27,2 пайызга чейинки боюнда  бараялдардын 2,8 пайызында котон жараны козгогуч табылган жана бањгизатта-рын колдонгон 50,6 пайызга чейинки боюнча бар аялдардын 1,6 пайызында Свирустук гепатит табылган.     Маалыматтык программалардын жеткиликтүү эместиги жана сапатсыздыгыкоопсуз  жүрүм-турумду  калыптандырууга жана ВИЧ/СПИДге чалдыккан адам-дарга карата стигматизациялоону жана кодулоону азайтууга  азырынча  та-лаптагыдай таасир тийгизбей жатат.      Максаты      Максаттуу топтордун  керектөөлөрүнө жана бардык таламдаш тараптар-дын  ортосундагы  туруктуу  коммуникациялык  байланыштарга  негизделгенкалкты маалымдар кылуунун бирдиктүү усулдук системасын түзүү жолу мененВИЧ/СПИД боюнча программалардын натыйжалуулугун жогорулатуу.      Милдеттер      1. ВИЧ/СПИД боюнча программалардын маалыматтык саясатын  калыптан-дыруу.     2. ЖМК каналдары аркылуу маалыматтарды берүүнүн туруктуу механизм-дерин түзүү.     3. ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык-билим берүү  программалары  жагындабирдиктүү усулдук мамилени иштеп чыгуу жана киргизүү.      Иш-чаралар      1. ВИЧ/СПИД  боюнча программалардын маалыматтык саясатын калыптан-дыруу.     1.1. Маалыматтык жана билим берүү программаларынын натыйжалуулугунжогорулатуу үчүн таламдаш тараптарды ишин интеграциялоо жана  координа-циялоо боюнча стратегияны иштеп чыгуу.     1.2. ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык жана билим  берүү  программаларынпландаштыруу жана жүргүзүү жагында таламдаш тараптардын өзара аракетте-ниши, тажрыйба жана маалымат алмашуусу үчүн шарт түзүү.     1.3. Маалыматты пландаштыруу, иштеп чыгуу жана таркатуу маселелерибоюнча консультациялык жардам көрсөтүү үчүн маалыматтык-усулдук ресурс-тук борборлорду ачуу.     1.4. Улуттук жана региондук дењгээлде ВИЧ/СПИД боюнча  маалыматтыкпрограммаларды  өнүктүрүү маселелери боюнча мамлекеттик структуралардынжана коммерциялык эмес уюмдардын адистерин окутуу.     1.5. Мамилелерди иштеп чыгуу,  маалымат, билим берүү, коммуникацияжагында өткөрүлгөн ишчаралардын  натыйжалуулугуна  мониторинг  жүргүзүүжана баа берүү.     2. ЖМК каналдары аркылуу маалыматтарды берүүнүн туруктуу механизм-дерин түзүү.     2.1. ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча ЖМКда бирдиктүү стратегияны ка-был  алуу  боюнча  негизги жалпыга маалымдоо каражаттарынын жетекчилерименен өзара аракеттенүү.     2.2. Туруктуу өнөктөштүк байланыштарды түзүү,  журналисттерди оку-туу,  ЖМК менен иштөөнүн заманбап  ыкмаларын  жана  жолдорун  киргизүү,усулдук жактан колдоо,  ошондой эле мотивация системасы аркылуу улуттукжана региондук дењгээлде ЖМК менен бирдикте ВИЧ/СПИДдин алдын алуу  бо-юнча иш жүргүзүү.     2.3. ВИЧ/СПИД боюнча билим берүү маселелерин журналисттерди окутуужана дипломдон кийин даярдоо системасына киргизүү.     2.4. Улуттук жана жергиликтүү дењгээлде маалыматтык ишчараларга аржылдык талдоо жасоо.     3. ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык-билим берүү  программалары  жагындабирдиктүү усулдук мамилени иштеп чыгуу жана киргизүү.     3.1. СМККнын алдында ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык-билим берүү мате-риалдарын пландаштыруу,  иштеп чыгуу жана басып чыгаруу максатында мам-лекеттик,  коммерциялык эмес жана эларалык уюмдардын эксперттеринин ка-тышуусу менен Эксперттик редакциялык кењешти (ЭРК) түзүү.     3.2. Максаттуу  топтордо  маалыматтык-билим  берүү   материалдарынпландаштыруу, иштеп чыгуу, тестирлөө жана таркатуу боюнча усулдук мами-лелерди иштеп чыгуу.     3.3. Андан ары илгерилетүү үчүн сексуалдык жана репродукциялык са-ламаттык жана ВИЧ/СПИД маселеси боюнча маалыматтык-билим берүү  матери-алдарынын базасын түзүү жана текшерүү.     3.4. Сексуалдык жана репродукциялык саламаттык жана ВИЧ/СПИД боюн-ча терминдердин кыргыз, орус жана өзбек тилдериндеги сөздүгүн иштеп чы-гуу.     3.5. Маалыматтык материалдарды даярдоо маселеси боюнча мамлекеттикжана коммерциялык эмес уюмдардын адистерин ВИЧ/СПИД жагында окутуу.     3.6. Муктаждыктарды  иликтөө  жана  максаттуу топторду маалыматтыкматериалдар менен камсыз кылуу, басып чыгарылган материалдардын сапаты-на баа берүү жана аларды таркатуу,  ошондой эле маалымдар болуу дењгээ-лине таасир этүү, жүрүм-турумду жана ЛЖВС жана калктын аялуу топторунунөкүлдөрүнө карата мамилени өзгөртүү боюнча чечим кабыл алуу.      2-компонент. Калктын аялуу топтору үчүн максаттуу комплекстүү                  программалар      2.1-стратегия. Жаштардын ВИЧ/СПИДге тартылып кетишин азайтуу      Маселени баяндоо.  10 жаштан 24 жашка чейинки курактагы  жаштардынсаны  1661604  адамды  (Кыргыз  Республикасынын калкынын 30,2%ы),  аныничинде 833861 эркек,  823743 аялдар.  Кыргыз Республикасынын жаштарынынжалпы  санынын  60 пайыздан ашыгы айыл жеринде жашайт.  1,4 млн.  бала,өспүрүмдөр жана жаштар баштапкы,  орто жана жогорку кесиптик окуу  жай-ларда окушат.  2005-жылдын 1-январындагы абал боюнча Кыргыз Республика-сында 2115 жалпы билим берүүчү мектеп, 112 кесиптик-техникалык окуу жа-йы, 75 орто жана 49 жогорку кесиптик окуу жайлары болгон.     Жаштардын ВИЧ/СПИДге өтө көп тартылышын ВИЧ/СПИДге чалдыккан адам-дардын арасында жаштардын кыйла үлүшү (51%) менен далилденет. Өтө тобо-келдүү жүрүм-туруму 25 жашка чейинки жаштар  арасында  ЖЖБИнин  санынынөсүшү менен коштолот.  Алсак,  2004-жылы 15 жаштан 24 жашка чейинки ку-рактагылар арасында гонореянын 642 жана котон жаранын 640 учуру каттал-ган. Жыл сайын 18 жашка чейинки 800гө жакын кыздын төрөгөндүгү, ошончо-су эле боюнан алдырганы катталган. Адистердин баасы боюнча биринчи жолужыныстык  катнашка  баргандардын орточо курагы балдарда 14 жашка чейин,ал эми бањгизаттарды колдоно баштоонун минималдуу  курагы  10-12  жашкачейин төмөндөп кетти.     15 жаштан 24 жашка чейинки курактагы Кыргыз Республикасынын калкы-на жынысы,  курагы, улуту, диний жана башка белгилери боюнча айырмалан-ган көп сандаган чакан топтор кирет. Жаштардын тартылып кетишин азайтуубоюнча стратегия 2001-2005-жылдарга СПИДдин алдын алуу боюнча Мамлекет-тик программанын үч артыкчылыгынын  бири  болгон,  ал  толук  өлчөмүндөжүзөгө ашырылган жок.     ООНдун Башкы Ассамблеясынын СПИД боюнча атайын  сессиясында  кабылалынган  ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү ишине берилгендик жөнүндө Декларация-нын милдеттерин аткаруу жөнүндө Кыргыз Республикасынын милдеттенмелери-не ылайык 15 жаштан 24 жашка чейинки жаш жигиттер менен кыз-келиндердин90 пайызына чейинкисин маалымат,  билим берүү жана  алардын  ВИЧ/СПИДгетартылып  кетишин азайтуу боюнча кызмат көрсөтүүлөр менен камтуу карал-ган.      Максаты      Жаштар арасында ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин жана  бањгиликтин  таркашыначек коюу.      Милдеттер      1. Жаштар  арасында  ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин  жана бањгиликтин алдыналуу боюнча программаларын бардык таламдаш тараптардын ар тараптан кол-дошун камсыз кылуу.     2. Ченемдик укуктук актыларды,  усулдук базаны өркүндөтүү, ошондойэле Билим берүү,  илим жана жаштар саясаты министрлиги менен Эмгек жанасоциалдык жактан коргоо министрлигинин кадрдык потенциалын өнүктүрүү.     3. Мамлекеттик билим берүү системасынын ишчараларын жүзөгө ашыруу-нун чегинде ВИЧ/СПИД,  ЖЖБИ жана бањгилик маселелери  боюнча  жаштардынмаалымдар  болушун  жогорулатуу жолу менен коопсуз жүрүм-турумду калып-тандыруу.     4. Балдардын белгилүү категориялары жана атайын муктаждыктагы жаш-тар (кароосуз калган балдар,  эч жерде иштебеген жаштар)  үчүн  коопсузжүрүм-турумду калыптандыруу жана ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин жана бањгиликтиналдын алуу боюнча маалыматтык-билим берүү  программаларын  иштеп  чыгуужана жайылтуу.      Иш-чаралар      1. Жаштар  арасында  ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин  жана бањгиликтин алдыналуу боюнча программаларын бардык таламдаш тараптардын ар тараптан кол-дошун камсыз кылуу.     1.1. ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу боюнча мил-деттүү  окутуу  программаларын  бардык  билим  берүү мекемелеринин окуупландарына киргизүүнүн тартибин жана механизмдерин аныктаган ведомство-лук ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу.     1.2. Республикалык,  облустук жана жергиликтүү  бюджеттерде  билимберүү  мекемелеринде окуп жаткан жаштар арасында ВИЧ/СПИДдин алдын алуубоюнча тематикалык бөлүктөрдү каржылоону кароо.     1.3. Аларды өнүктүрүүгө жагымдуу чөйрө түзүү үчүн түшүнүүнү калып-тандыруу жана ВИЧ/СПИД боюнча маалыматтык-билим  берүү  программаларынаколдоо көрсөтүү.     1.4. Билим берүү мекемелеринде ВИЧ/СПИД боюнча алдын алуу  ишчара-ларын  жүргүзүүдө ата-энелерди окутуу жана тартуу боюнча программалардыиштеп чыгуу жана киргизүү.     1.5. Жергиликтүү  дењгээлде  жаштар арасында ВИЧ/СПИД боюнча билимберүү программаларын өнүктүрүү үчүн коомдук уюмдардын кадрдык потенциа-лын өркүндөтүү.     2. Ченемдик укуктук актыларды,  усулдук базаны өркүндөтүү, ошондойэле Билим берүү,  илим жана жаштар саясаты министрлиги менен Эмгек жанасоциалдык жактан коргоо министрлигинин кадрдык потенциалын өнүктүрүү.     2.1. ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин  жана  бањгиликтин  алдын алууга каратаусулдук жана окуу куралдары боюнча ведомстволор аралык кењешти түзүү.     2.2. Бардык билим берүү мекемелеринин окуучулары жана жогорку окуужайларын студенттери үчүн ВИЧ/СПИДдин  алдын  алуу  жана  сергек  жашооыњгайын  калыптандыруу  маселелери  боюнча программаларды,  мамлекеттикстандарттарды,  усулдук жана окуу куралдарын иштеп чыгуу жана басып чы-гаруу.     2.3. Сексуалдык жана репродукциялык саламаттык, ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИ-нин  жана  бањгиликтин алдын алуу маселелери боюнча жаштардын ар кандайтоптору жана алардын ата-энелери үчүн максаттуу  маалыматтык  материал-дарды иштеп чыгуу, басып чыгаруу жана таркатуу.     2.4. ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу  маселелерибоюнча  маалыматтык  билим берүү материалдары менен китепканаларды жанаокуу жайларын камсыз кылуу.     2.5. ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин  жана бањгиликтин алдын алуу маселелерибоюнча мугалимдерди жана врачтарды, социалдык кызматкерлерди окутуу жа-на дипломдон кийин даярдоо системасын түзүү.     2.6. Кыргыз билим берүү академиясынын жана Арабаев атындагы Кыргызмамлекеттик   университетинин   базасында   репродукциялык  саламаттык,ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу маселелери боюнча пе-дагогдорду  даярдоо  жана  квалификациясын жогорулатуу боюнча ресурстукборборлорду түзүү.     3. Мамлекеттик билим берүү системасынын чегинде ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИ-нин жана бањгиликтин алдын алуу маселелери боюнча жаштардын  маалымдар-лыгын  жогорулатуу  жолу менен коопсуз жүрүм-турум көндүмүн калыптанды-руу.     3.1. ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу боюнча тема-тикалык бөлүмдөрдү жаштардын жана улуттук маданий салттарды  эске  алууменен жалпы билим берүүчү, орто жана жогорку атайын окуу жайлардын окуукурстарына киргизүү.     3.2. АВС  стратегиясын (коргонуунун ырааттуу кадамдары: кармануу -бир гана жыныстык өнөккө берилгендик - коргонуу каражаттарын  колдонуу)иштеп чыгуу жана киргизүү.     3.3. Жаштар  арасында  репродукциялык,  сексуалдык   саламаттыкка,ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин  жана  бањгиликтин алдын алуу маселелерине каратамамилелерге жана билимге туруктуу мониторинг жүргүзүү жана баа берүү.     3.4. "Тењге-тењдей" окутуу ыкмасынын чегинде ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнинжана бањгиликтин алдын алуу боюнча маалыматтык сессияларды өткөрүү үчүнволонтерлорду даярдоо.     3.5. ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин алдын алуу, ошондой эле социалдык марке-тинг  программаларын өнүктүрүү үчүн коргонуу каражаттары менен жаштардыкамсыз кылуу.     3.6. Жаштардын  ар кандай топтору үчүн ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин алдыналуу  боюнча  сабактан  тышкары,   аудиториядан   тышкары   ишчаралардыөнүктүрүү.     4. Балдардын белгилүү категориялары жана атайын муктаждыктагы жаш-тар  (кароосуз  калган балдар,  эч жерде иштебеген жаштар) үчүн коопсузжүрүм-турумду калыптандыруу жана ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин жана бањгиликтиналдын  алуу  боюнча  маалыматтык-билим берүү программаларын иштеп чыгуужана жайылтуу.     4.1. Кароосуз  калган  балдар,  эч жерде иштебеген жаштар арасындабилим, сексуалдык жүрүм-туруму, бањгизаттарды жана психотроптук заттар-ды колдонуу дењгээли боюнча изилдөөлөрдү жүргүзүү, ошондой эле ушул ка-тегориядагыларды керектөөлөрүнө баа берүү.     4.2. ВИЧ/СПИДпин, ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу боюнча жого-руда аталган категориядагыларды маалымдар кылуунун жана алар менен өза-ра  аркеттенүүнүн туруктуу системасын өнүктүрүү механизмдерин иштеп чы-гуу.     4.3. ВИЧ/СПИДдин,  ЖЖБИнин жана бањгиликтин алдын алуу боюнча мак-саттуу маалыматтык материалдарды, анын ичинде окуй албагандар үчүн ата-йын материалдарды даярдоо, басып чыгаруу жана таркатуу.     4.4. Кароосуз калган балдар жана эч жерде  иштебеген  жаштар  үчүнпсихосоциалдык   кењеш   берүүнү   жана   тийиштүү  медициналык  кызматкөрсөтүүнү караган борборлорду түзүү,  ошондой эле билим берүү програм-маларын жүргүзүү.     4.5. Кароосуз калган балдар жана эч жерде иштебеген  жаштар  мененалдын алуу иштерин жүргүзүү үчүн "аутрич-кызматкер" адистерин даярдоо.     4.6. Кароосуз калган балдар менен иштеген мамлекеттик,  коммерция-лык эмес жана эларалык уюмдар менен өзара байланыш түзүү.      2.2-стратегия. Бањгизаттарды сайынып колдонуучулардын жана өзара                    көзкаранды адамдардын ВИЧ/СПИДге тартылып кетишин                    азайтуу      Маселени баяндоо.  Негизги  максаттуу  топ - бањгизаттарды сайыныпколдонуучулар (мындан ары - БИК) - бул  диагнозу  такталгандыгына  жанабањгизатка берилүү стадиясына, бањгизаттарды колдонуу стажына жаш, жыш-тыгына,  алардын түрлөрүнө жана дозасына карабастан бањгизаттарды сайы-нуу жолу менен колдонгон аялдар менен эркектер.     БИК менен иштөөнүн артыкчылыгы топтун көп сандуулугу менен аныкта-лат, алар ЮНОДСтун минималдуу баасына караганда 54000 адамды түзөт жанаКыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД эпидемиясынын өнүгүшүнө олуттуу  таасиртийгизет,  ал  өлкөнүн  жарандарынын  арасында  ВИЧ-инфекцияны жуктурууучурларынын 78,6 пайызын түзөт.     ВИЧ-инфекциянын жалпы  адамдарга  өтүп  кетишинин  жана ВИЧ/СПИДгечалдыккан аялдардан бала төрөлүү мүмкүнчүлүгү  жогору  бойдон  калууда.Алсак,  ВИЧ/СПИДге чалдыккан катталган аялдардын жалпы санынын 65,9 па-йызы ВИЧ/СПИДди бањгизатты сайынуу жолу менен колдонгон күйөөсүнөн  жы-ныстык жол менен жуктурган.     БИКтин орун  алышы  сайынуу  жана  жыныстык  жүрүм-турумдун  тобо-келдүүлүк  даражасынын жогорулугу,  бањгизатка көзкарандылыктын айыкпасдарт катары өзгөчөлүгү,  бањгизаттарды колдонуучуларды жогору дењгээлдестигматизациялоо жана кодулоо, ошондой эле мыйзамдын өркүндөтүүнү талапкылган ченемдеринин орун алышы менен шартталган.     БИКтин арасында  жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн натыйжасы көрсөтүп тур-гандай, пикири суралган респонденттердин 16,1 пайызы гана ВИЧ-сайынган-дан  жугуу  тобокелдигин  азайткандай  иш  кылышат,  БИКтин 42,3 пайызыбањгизаттарды жалпы идиштен  пайдаланышат,  18,8  пайызы  бањгизаттардыбашка адамдар толтуруп берген шприц менен сайынат,  45,5 пайызы сайынуушаймандарды чогуу колдонушат. Андан тышкары сурамжыланган БИКтин ичинен53,6 пайызы гана туруктуу эмес өнөктөр менен коргонуу каражаттарын пай-даланган, бул ЛЖВСлардын 8 пайызын түзөт (Ош шаарында 13,6% жана Бишкекшаарында 2,4%).  Пикири суралган адамдардын жарымына жакыны ВИЧ/СПИДдинжугуу жолдорун билишет,  алардын ичинен эч кимиси жугуунун чыныгы  жанажалган жолдорун так айта алган жок.     Жүрүм-турумду өзгөртүү узакка созулган комплекстүү таасирди талапкылат, ал маалымат берүүнү, сайынуучу таза шаймандар менен камсыз кылу-уну,  бањгизатка берилгендиктен дарыланууга  жеткиликтүүлүктү,  ошондойэле реабилитациялык программаларды өнүктүрүүнү камтыйт.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик  программа  калктынаялуу топторунун кеминде 60 пайызын өлкөнүн бардык региондорунда натый-жалуу алдын алуу кызмат көрсөтүүнүн комплекстүү пакети менен камтуу ар-тыкчылыгын  аныктайт,  бул  Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДдин таркашынболтурбоого мүмкүнчүлүк берет.      Максаты      ВИЧ/СПИДдин БИК жана өзара көзкаранды  адамдар  арасында  таркашынчектөө.      Милдеттер      1. БИКти зыянды азайтуу программалары менен камтууну көбөйтүү.     2. БИКтин арасында ВИЧ/СПИДдин алдын  алуу  боюнча  программалардыөнүктүрүүдө жамааттардын жана өзара көзкаранды адамдардын ролун жогору-латуу.     3. БИКти диагноздоо, дарылоо жана колдоо боюнча жеткиликтүү камсызкылуу жана ассортиментин кењейтүү.     4. БИКтин коопсуз жүрүм-турумун калыптандырууга багытталган маалы-маттык-билим берүү программаларын өнүктүрүү.     5. БИК үчүн дарылоо жана реабилитациялык программаларды колдоо жа-на өнүктүрүү.      Иш-чаралар      1. БИКти зыянды азайтуу программалары менен камтууну көбөйтүү.     1.1. БИКтин  жана  өзара  көзкаранды адамдардын ВИЧ/СПИД жагындагыкеректөөлөрүнө баа берүү жана кырдаалды талдоо.     1.2. Мамлекеттик  жана  коммерциялык эмес уюмдардын базасында рес-публиканын бардык облустарында шприцтерди алмашуу жагында жањы програм-маларды  түзүү жана иштеп жаткандарын өнүктүрүү;  БИК үчүн иштеп жатканпрограммалардын мүмкүнчүлүктөрүн күчөтүү.     1.3. БИКтерди   60   пайыз   жана  андан  ашык  камтуу  максатындаөнөктөштүктүн зонттук үлгүсү боюнча ишти уюштуруу үчүн жарандык коомго,жамааттык типтеги уюмдарга, БИКтин жана өзара көзкаранды адамдардын де-милгелүү топторуна түрткү берүү.     1.4. Алмашылма терапия программаларын колдоо жана аларды республи-канын аймагына киргизүү.     1.5. Мамлекеттик,  эларалык жана коммерциялык эмес уюмдардын каты-шуусу менен зыянды  азайтуу  программаларынын  тармагын  кењейтүү  жанаөнүктүрүүгө көмөк көрсөтүү.     2. БИКтин арасында ВИЧ/СПИДдин алдын  алуу  боюнча  программалардыөнүктүрүүдө жамааттардын жана өзара көзкаранды адамдардын ролун жогору-латуу.     2.1. БИКтин  жамааттарына негизделген өзалдынча жардамдашуу топто-рун,  НКОлорду түзүүгө көмөк көрсөтүү жана аларды алдын алуу программа-ларын жүзөгө ашырууга жана ишчараларга мониторинг жүргүзүүгө тартуу.     2.2. БИК менен  иштөөдө  теориялык  жана  практикалык  жөндөмдөрдүөркүндөтүү  үчүн машыктыруучуларды даярдоо боюнча окутуу программаларыништеп чыгуу жана киргизүү,  ошондой эле зыянды азайтуу программаларынынволонтерлорун  дарылоо  жана реабилитациялык ишчараларга катышууга тар-туу.     2.3. БИКтин  жана  өзара  көзкаранды  адамдардын ичинен алдын алуупрограммаларынын катышуучулары жана "аутрич-кызматкерлер" үчүн туруктууиштөөчү психотерапевтик жана окутуучу сессияларды түзүү.     3. БИКти диагноздоо, дарылоо жана колдоо боюнча жеткиликтүү камсызкылуу жана ассортиментин кењейтүү.     3.1. Саламаттык сактоонун адистештирилген мекемелеринде жана  баш-тапкы звенолорунда БИКти диагноздоонун жана дарылоонун жеткиликтүүлүгүн("достук" кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү) камсыз кылуу.     3.2. БИК  үчүн  "ишеним  телефондорун"  колдоо  жана республиканынбүткүл аймагында "ишеним телефондорунун" тармагын андан ары өнүктүрүү.     3.3. БИК үчүн убактылуу башпаанек үйлөрүн ачуу.     3.4. БИКке жардам көрсөтүү боюнча  мамлекеттик  жана  коммерциялыкэмес  уюмдардын  ишинин жолун жолдоочулугун камсыз кылуу үчүн социалдыккоштоо программаларын өнүктүрүү боюнча чара көрүү.     3.5. ВИЧ/СПИДге психосоциалдык кењеш берүү,  тестирлөө жана менчи-гинин түрүнө карабастан көзкарандысыз уюмдарда  БИКке  жардам  көрсөтүүүчүн шарт түзүү.     3.6. БИКтин укуктук колдоо алышына көмөк көрсөтүү.     4. БИКтин коопсуз жүрүм-турумун калыптандырууга багытталган маалы-маттык-билим берүү программаларын өнүктүрүү.     4.1. Зыянды азайтуу программасы үчүн кадрларды даярдоо боюнча кол-до бар ресурстук борборлордун мүмкүнчүлүктөрүн өнүктүрүү.     4.2. БИК  үчүн  семинарларды,  түрткү  берүүчү тренигдерди,  билимберүү сессияларын өткөрүү, анын ичинде БИКтин коопсуз жүрүм-турумун ка-лыптандырууга багытталган "тењге-тењдей" ыкмасына окутуу.     4.3. БИК үчүн даректүү маалыматтык-билим берүү материалдарын иштепчыгуу, басып чыгаруу жана таркатуу.     5. БИК үчүн дарылоо жана реабилитациялык программаларды колдоо жа-на өнүктүрүү.     5.1. Мамлекеттик жана коммерциялык эмес уюмдар үчүн зыянды азайтуубоюнча  реабилитациялык программаларды кошуп алганда баштапкы,  экинчи,үчүнчү алдын алуу боюнча наркологиялык кесиптеги кызмат көрсөтүү  стан-дарттарын иштеп чыгуу, бекитүү жана киргизүү.     5.2. БИКти детоксификациялоо  жана  реабилитациялоонун  колдо  барстанционардык  жана  амбулаториялык программаларын өнүктүрүү;  БИК үчүнжањы программаларды ачуу боюнча чараларды көрүү.     5.3. Кыргыз  Республикасынын  наркологиялык мекемелерин каржылоонужана жабдууну жакшыртуу боюнча чараларды көрүү.     5.4. Мамлекеттик  кепилдик программаларынын эсебинен БИК үчүн кыз-мат көрсөтүүнү кењейтүү мүмкүнчүлүгүн караштыруу.     5.5. Наркологиялык кесиптеги врачтардын жана орто медициналык кыз-маткерлердин квалификациясын жогорулатуу үчүн шарт түзүү.     5.6. Дарылоо жана реабилитациялык программаларды өнүктүрүү маселе-синде наркологиялык мекемелердин коммерциялык эмес уюмдар жана  максат-туу топтордун жамааттары менен өзара аракеттенишин камсыз кылуу.      2.3-стратегия. Камактагылардын жана пенитенциардык мекемелердин                    кызматкерлеринин ВИЧ/СПИДге тартылып кетишин                    азайтуу      Маселени баяндоо.  Кыргыз Республикасынын пенитенциардык системасытүзөтүү системасынын 36 мекемесинен турат,  анын ичинде 6 тергөө изоля-тору,  19 турук-колония,  11 түзөтүү колониясы, анын ичинде аялдар үчүнбир жана жашы жетелектер үчүн бир тарбиялоо колониясы бар.     2006-жылдын 1-январында  эркиндигинен  ажыратуу  жайларында  15758соттолгон адамдар кармалып турган.  Мамлекет камактагылардын жана абак-тардын  кызматкерлеринин денсоолугун сактоону камсыз кылгыдай,  соттол-гондорду күтүүнүн талаптагыдай шартын түзүү үчүн  жоопкерчиликти  өзүнөалат.  Бирок  камактагыларды  күтүү шарты жугуштуу оорулардын таркашынакөмөк көрсөтүүдө.     Алсак, пенитенциардык  мекемелерде  камакта жаткандардын ичинен 10пайызы кургак учуктун ар кандай түрлөрү менен ооруйт,  ал эми 65 пайызыкургак  учуктун өнөкөт түрү менен ооругандыктан кургак учукка каршы да-рыларга туруктуу болуп калган. Камактагылардын 35 пайызга жакыны бањги-заттарды  колдонуучулар болуп саналат,  ал эми алардын 50 пайызы бањги-затты ийне менен сайынат. Муну менен бирге пикири суралгандардын ою бо-юнча  50  пайызы гана бањгизатты куюнуу үчүн өздөрүнүн шприцин пайдала-нат.     Гомосексуалдык жыныстык   катнашуу,   татуировка   түшүрүү,  бөтөнбирөөлөрдүн устараларын пайдалануу учурлары бар. Ошондой эле шаймандар-ды  иштетүү  үчүн  дезинфекциялоочу каражаттарга жеткиликтүүлүк 38 ганапайыз, ал эми коргонуу каражаттары керектөөнүн 41 пайызын гана түзөт.     1998-жылдан берки мезгилдин ичинде түзөтүү мекемелеринде ВИЧ/СПИД-ге чалдыккан 410  адам  расмий  катталган,  башкача  айтканда  өлкөдөгүВИЧ-инфекцияны жуктуруунун катталган учурларынын жалпы санынын жарымынажакынын түзөт.  2006-жылдын 1-январына карата түзөтүү мекемелеринде 131ЛЖВС  жатат  же абактагы калктын 100 мињ кишисине 685 киши,  бул КыргызРеспубликасынын калкынын арасындагыдан 52 эсе жогору.     2005-жылы өткөрүлгөн  дозордук эпидемиологиялык көзөмөл камактагы-лардын арасында ВИЧ-инфекциянын таркашы  текшерилген  жалпы  адамдардын0,4 пайызын түзгөндүгүн аныктады. Ошондой болсо да вирустук С гепатитинжуктургандар 40,5 пайызга жетти,  адамдардын 21,2  пайызында  сифилистикозгогучтун антителосу бар.     Бул маалыматтар тобокелдүү жүрүм-турумдун жогору  дењгээлин  ырас-тайт жана ВИЧ/СПИДдин жыныстык, ошондой эле сайынуу жолу менен таркашы-нын коркунучу  жөнүндө  айгинелейт.  Камактагылардын  арасында  коопсузжүрүм-турум  ыкмаларын  иштеп чыгуу боюнча жүргүзүлүп жаткан алдын алуупрограммаларына карабастан 2004-жылга салыштырганда кан аркылуу ВИЧ-ин-фекцияны жуктуруу жогорулагандыгы айкын көрүнүп турат, ал көрсөткүч ви-рустук С гепатити боюнча дээрлик 20 пайызды түздү.     Квалификациялуу кадрлардын  жетишпестиги жана пенитенциардык меке-мелердин жетишсиз каржылоо негизги көйгөй болуп  саналат.  Юстиция  ми-нистрлигинин  ЖАББ  системасынын  медициналык кызматкерлери менен өздүккурамынын кызматтык милдеттенмелерин аткарууда ВИЧ/СПИДди жуктуруп алуутобокели жогору.     Артыкчылыктуу стратегия    эркиндигинен    ажыратылган    жерлердеВИЧ/СПИДдин  тез  таркоо мүмкүнчүлүгү,  оорунун тез арада өтүшүп кетишижана көп өлүмгө учуроо, оорулардын (ВИЧ/СПИД жана кургак учук) дарылоо-го  туруктуу  түрлөрүнүн калыптанышы,  ошондой эле инфекциялардын жалпыэлге таркап кетиши менен аныкталат.     Камактагылардын ооруга чалдыгуу фактору болуп бањгизаттарды колдо-нуу жана коргонуу каражаттарын пайдаланбастан жыныстык  катнашуу  сана-лат.  Пенитенциардык  мекемелердин медициналык кызматтарын канааттанды-рарлык эмес каржылоо, алардын медициналык шаймандар жана коргонуу кара-жаттары  менен  жетишсиз  камсыз  болушу ВИЧ/СПИДдин оорукананын ичиндетаркап кетүү коркунучун түзөт.      Максаты      Камактагылардын жана Кыргыз Республикасынын пенитенциардык мекеме-леринин кызматкерлеринин арасында ВИЧ/СПИДдин таркап кетишин чектөө.      Милдеттер      1. Юстиция министрлигинин ВИЧ/СПИД,  ЖЖБИ, бањгилик маселелери бо-юнча ченемдик укуктук базасын өркүндөтүү.     2. Камактагылар жана Кыргыз Республикасынын пенитенциардык мекеме-леринин  кызматкерлери  үчүн  маалыматтык-билим  берүү   программаларынжүзөгө ашыруу.     3. Юстиция  министрлигинин  пенитенциардык  мекемелеринде   зыяндыазайтуу программасын кењейтүү.     4. Юстиция министрлигинин ЖАББдын  медициналык  кызматын  жабдуунуөркүндөтүү жана медициналык кызмат көрсөтүүнүн сапатын жогорулатуу.     5. Камакта жаткан, ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарга социалдык колдоокөрсөтүүнү камсыз кылуу.      Иш-чаралар      1. Юстиция министрлигинин ВИЧ/СПИД,  ЖЖБИ, бањгилик маселелери бо-юнча ченемдик укуктук базасын өркүндөтүү.     1.1. 2006-2010-жылдарга  ВИЧ/СПИД  боюнча Мамлекеттик программасынжүзөгө ашыруу боюнча Юстиция министрлигинин ченемдик укуктук  актыларыништеп чыгуу жана кабыл алуу.     1.2. ВИЧ/СПИД боюнча Юстиция министрлигинин ведомстволук  програм-масын жүзөгө ашыруу боюнча ведомстволук кењеш түзүү.     1.3. Юстиция министрлигинин ЖАББдын өздүк курамын жана  камактагы-лар  менен  ишти  уюштуруу  боюнча  НКОлор менен кызматташкан өкүлдөрдүВИЧ/СПИД жагында окутуу.     1.4. Юстиция министрлигинин структуралык бөлүмдөрүнүн жетекчилери-нин ичинен жооптуу адамдар үчүн лидерлик,  башкаруу жана өнөктөштүк бо-юнча программаларды өнүктүрүү.     1.5. Юстиция министрлигинин ВИЧ/СПИД боюнча ведомстволук  програм-маларынын  чегинде  мониторинг  жана отчеттуулук системасын иштеп чыгуужана жүзөгө ашыруу.     1.6. Юстиция министрлигинин ЖАББдын кызматкерлерин жана пенитенци-ардык мекемелердин медициналык кызматкерлерин даярдоо жана кайра  даяр-доо программаларына ВИЧ/СПИД боюнча маселени киргизүү.     2. Камактагылар жана Кыргыз Республикасынын пенитенциардык мекеме-леринин   кызматкерлери  үчүн  маалыматтык-билим  берүү  программаларынжүзөгө ашыруу.     2.1. Юстиция  министрлигинин базасында ВИЧ/СПИД боюнча программаныкоординциялоо боюнча маалыматтык борбор түзүү.     2.2. Кыйла коопсуз жүрүм-турум ыкмаларын жана себептерин калыптан-дыруу боюнча пенитенциардык мекемелердин кызматкерлеринин жана камакта-гылардын ичинен машыктыруучуларды окутуу.     2.3. Жүрүм-турумду өзгөртүү боюнча камактагылар үчүн  дем  берүүчүтренингдерди өткөрүү ыкмаларын иштеп чыгуу жана жатыктыруу.     2.4. Маалыматтык-билим берүү материалдарын иштеп чыгуу,  басып чы-гаруу жана таркатуу.     2.5. Камактагылардын кыйла аялуу топтору менен иштөөгө  артыкчылыкберүү  менен  пенитенциардык  мекемелерде "тењге-тењдей" ыкмасын окутууүчүн шарт түзүү.     3. Юстиция   министрлигинин  пенитенциардык  мекемелеринде  зыяндыазайтуу программасын кењейтүү.     3.1. Шприцтерди  алмашуу  пункттарынын инфраструктурасын жана ишинөркүндөтүү.     3.2. Бањгизаттарды колдонуучулар үчүн алмашылма терапия программа-сын киргизүү.     3.3. Бањгизаттардын  зыяндуулугун азайтуу маселеси боюнча пенитен-циардык мекемелердин өздүк курамын окутуу.     3.4. Коопсуз жүрүм-турум ыкмаларын калыптандыруу жана өлкөнүн бар-дык пенитенциардык мекемелеринде бањгизаттарды туруктуу негизде  колдо-нуудан  баш  тартуу  маселеси боюнча камактагылар үчүн дем берүүчү тре-нингдерди уюштуруу.     3.5. БИК  үчүн  реабилитациялоо боюнча колдонуудагы программаларынкењейтүү жана жањы натыйжалууларын киргизүү.     3.6. Коопсуз сексуалдык жүрүм-турум ыкмаларын калыптандыруу боюнчачараларды көрүү жана коргонуучу каражаттар менен камсыз кылуу.     4. Юстиция  министрлигинин  ЖАББдын  медициналык кызматын жабдуунуөркүндөтүү жана медициналык кызмат көрсөтүүнүн сапатын жогорулатуу.     4.1. Медициналык  жол-жоболордун  коопсуздугун камсыз кылуу боюнчажарандык калк үчүн бекитилген стандартка ылайык пенитенциардык система-нын  медициналык мекемелери менен бөлүмдөрүн зарыл жабдуулар менен кам-сыз кылуу.     4.2. Юстиция  министрлигинин жазаларды аткаруу Башкы башкармасынынжана Түзөтүү мекемелерин кайтаруу жана соттолгон жана  камакка  алынганадамдарды конвоирлөө боюнча департаментинин өздүк курамынын жумуш орун-дарында ВИЧ/СПИДди жуктуруп алуудан коргоо боюнча нускама иштеп чыгуу.     4.3. Камактагылар  жана  пенитенциардык  мекемелердин өздүк курамыүчүн ЖЖБИни дарылоону камсыз кылуу.     4.4. Камактагылар жана Юстиция министрлигинин ЖАББдын өздүк курамыүчүн ыктыярдуу тестирлөө жана  психосоциалдык  кењеш  берүү  үчүн  шарттүзүү.     4.5. ЛЖВС үчүн антиретровирустук терапияны,  оппортунисттик инфек-цияларды дарылоону камсыз кылуу. ЖАББ мекемелерине келип түшкөндө, этапбоюнча которууда жана бошотууда үзгүлтүксүз дарылоону камсыз кылуу.     4.6. Пенитенциардык  системада  ВИЧ/СПИД  жана  кургак учук боюнчакомплекстүү программаларды өнүктүрүү.     5. Пенитенциардык  мекемелердеги ВИЧ/СПИДге чалдыккан (ЛВЖС) адам-дарды социалдык колдоону камсыз кылуу.     5.1. Бошонуп жаткан ЛЖВС жана алдын алуу программаларынын катышуу-чуларын киргизүү үчүн социалдык коштоо программалары менен  өзара  ара-кеттенүү.     5.2. ЛЖВС үчүн өзара жардамдашуу топторун түзүү,  жана алардын ка-мактагылар  жана  пенитенциардык мекемелердин кызматкерлеринин арасындаалардын иши жөнүндө маалыматтарды таркатууда колдоо көрсөткөн НКО,  ди-ний уюмдар менен өзара аракетин камсыз кылуу.     5.3. Муктаж болгон адамдар үчүн антиретровирустук терапияга  ыктоопрограммаларын андан ары өнүктүрүү.     5.4. ЛЖВС үчүн коопсуз жүрүм-турум ыкмаларын калыптандыруу  боюнчадем берүүчү тренингдерди уюштуруу.      2.4-стратегия. "Секс-кызматкерлердин" (СК) жаня алардын                    кардарларынын ВИЧ/СПИДге карата байымсыздыгын                    азайтуу      Маселени баяндоо. Көзкарандысыз эксперттер жүргүзгөн изилдөөлөрдүнмаалыматтары боюнча, 2005-жылдын ноябрына карата бир эле учурда иштегенсекс-кызматкерлердин  саны 4300-4500 адамга жеткен.  Топтун көп бөлүгүн(70 пайызга жакынын) көчөлөрдө сексуалдык кызмат көрсөтүүнү сунуш  кыл-ган аялдар түзөт.  Кыргыз Республикасында секс-кызматкерлердин арасындакотон жараны козгоочу антителолордун  таралышы,  2005-жылы  жүргүзүлгөндозордук эпидемиологиялык көзөмөлдүн маалыматтары боюнча, 15,5 пайыздан38,9 пайызга чейин,  ВИЧ/СПИДдин таралышы 0 пайыздан  2  пайызга  чейинөзгөрүп турат.     Секс-кызматкерлердин тобунда болуп жаткан процесстердин мониторин-гинин  жана  жүргүзүлүп жаткан ишчаралардын натыйжалуулугунун системасыөнүккөн эмес.  Ушунун натыйжасында секс-кызматкерлердин тобун камтуу аз(50  пайыздан ашпайт);  секс-кызматкерлердин ВИЧ/СПИД жөнүндө маалымдарболушу төмөн жана коргонуу каражаттарын пайдалануунун  дењгээли  жетиш-сиз. ЖЖБИни дарылоо, социалдык жана укуктук кызмат көрсөтүүлөрдү, ошон-дой эле ВИЧ/СПИД боюнча сапаттуу консультацияны алуу  секс-кызматкерлерүчүн иш жүзүндө жеткиликтүү эмес бойдон калууда.     ВИЧ/СПИДдин алдын алуу программалары,  мамлекеттик медициналык ме-кемелер,  укук коргоо уюмдары, жарандык сектор уюмдары, секс-кызматкер-лердин өз топтору тарабынан укук коргоо органдары менен  өзара  аракет-тенүүнүн натыйжалуу стратегиялары жок.     Стратегиянын артыкчылыгы эњ оболу  2004-2005-жылдары  секс-кызмат-керлердин  арасында ВИЧ-инфекцияга чалдыгуунун алгачкы учурларын каттоофактысы, көп сандаган кардарлар менен корголбогон сексуалдык катнаш жо-лу аркылуу жалпы популяциянын арасында ВИЧ/СПИДдин таралуу мүмкүнчүлүгүжана ВИЧ-инфекцияга чалдыккан балдар туулушунун  ыктымалдуулугу  жогоруэкендиги менен шартталган.     Укуктук, гендердик жана социалдык жактан корголбогондук,  жаш  ку-рак,  билим дењгээлинин төмөндүгү, коммуникативдик тажрыйбасынын жетиш-сиздиги,  өзүн коргоого өтө умтулбагандык,  алардын чөйрөсүндөгү зомбу-луктун  жогорку дењгээли жана өнөктөштүн жыныстык жүрүм-турумуна таасирэтүүнүн чектелүү мүмкүнчүлүктөрү секс кызматкерлердин чабалдыгын  анык-таган факторлор болуп саналат.      Максат      Секс-кызматкерлердин жана алардын кардарларынын арасында ВИЧ/СПИД-дин таралышын чектөө.      Милдеттер      1. Максаттуу топторду ВИЧ/СПИД боюнча программалар менен  камтуунуарттыруу, жүрүм-турумдун өзгөрүшүнүн туруктуулугун камсыз кылуу.     2. Секс-кызматкерлердин арасында маалымат-билим берүү программала-рын өнүктүрүү.     3. Коргонуу каражаттарын пайдалануу менен байланышкан жүрүм-турум-ду өзгөртүү.     4. Секс-кызматкерлер үчүн алдын алуучу кызмат көрсөтүүлөрдүн  жет-киликтүүлүгүн жана сапатын камсыз кылуу.     5. Адам укуктарын коргоо принциптерине негизделген коопсуз  сексу-алдык жүрүм-турумду камсыз кылуу үчүн шарттардын комплексин түзүү.      Иш-чаралар      1. Максаттуу  топторду ВИЧ/СПИД боюнча программалар менен камтуунуарттыруу, жүрүм-турумдун өзгөрүшүнүн туруктуулугун камсыз кылуу.     1.1. Бүтүн  гумандуу  ыкманын  негизинде  даректүү  программалардыпландаштыруу жана жүзөгө ашыруу үчүн секс-кызматкерлердин  муктаждыкта-рына баа берүүнү жүргүзүү.     1.2. Нарын жана Талас облустарында сексуалдык кызмат көрсөтүү  жа-гынан кырдаалга баа берүү.     1.3. Нарын облусунда секс-кызматкерлердин жана алардын кардарлары-нын арасында алдын алуучу ишчараларды баштоо.     1.4. Чолпоната,  Талас жана Карабалта шаарларында  секс-кызматкер-лердин  арасында  натыйжалуу  ишчараларды жүргүзүү программаларын иштепчыгуу.     1.5. Ош,  Жалалабат,  Баткен,  Чүй жана Ысыккөл облустарында ийги-ликтүү өнүгүп  жаткан  программалардын  алкагында  секс-кызматкерлердинбардык  топторуна  жана  алардын  кардарларына алдын алуучу ишчаралардыкењейтүү.     1.6. Эркек  жыныстагы  секс-кызматкерлер үчүн иштелип чыккан прог-раммаларды кењейтүү.     1.7. Секс-кызматкерлердин  арасында  ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнчапрограммалардын мониторингин жана баа берүүсүн жүргүзүү.     2. Секс-кызматкерлердин арасында маалымат-билим берүү программала-рын өнүктүрүү     2.1. Секс-кызматкерлер     иштеген     жана    жашаган    жерлерде"тењге-тењдей" деген ыкма менен маалымат сессияларынын жана  консульта-цияларынын системасын өнүктүрүү. Секс-кызматкерлердин жана алардын кар-дарларынын муктаждыктарына ылайык  маалымат  программаларынын  мазмунункењейтүү.     2.2. Кыргыз,  орус жана өзбек тилдериндеги маалымат  материалдарынандан ары иштеп чыгуу жана кењейтүү.     2.3. Секс-кызматкерлер   менен   иштеген   уюмдардын   потенциалынөнүктүрүү үчүн маалымат-методикалык борборду түзүү.     3. Коргонуу каражаттарын пайдалануу менен байланышкан жүрүм-турум-ду өзгөртүү     3.1. Секс-кызматкерлер жана алардын үйбүлөлөрү ВИЧ/СПИДге чалдыгы-шынын алдын алуу боюнча ишчараларды иштеп чыгуу.     3.2. Коргонуу каражаттарынын социалдык маркетингинин  программала-рын түзүү.     3.3. Секс-кызматкерлердин муктаждыктарына  багытталган  товарлардыжана кызмат көрсөтүүлөрдү, анын ичинде өлкөгө келип түшкөн сактануу ка-ражаттарынын санын жана сапатын,  ошондой эле социалдык маркетинг прог-раммаларындагы баа саясатын экспертизадан өткөрүү системасын түзүү.     4. Секс-кызматкерлер үчүн алдын алуучу кызмат көрсөтүүлөрдүн  жет-киликтүүлүгүн жана сапатын камсыз кылуу.     4.1. ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн  маалыматбазасын  түзүү,  Кыргыз  Республикасынын мыйзамдарына ылайык ВИЧ/СПИДгеконсультацияларды жана тестирлөөнү жүргүзүү.     4.2. Медициналык,   социалдык   жана  башка  кызмат  көрсөтүүлөргөсекс-кызматкерлердин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу үчүн багыттардын жа-на социалдык коштоонун системасын өнүктүрүү.     4.3. ВИЧ/СПИДге  чалдыккан  секс-кызматкерлерди  СК  жамааттарынындењгээлинде кароо жана колдоо программаларын өнүктүрүүнүн эсебинен кол-доо боюнча ишчараларды уюштуруу,  анын ичинде дарыланууга умтулуу,  күнсайын колдоо жана паллиативдик багуу жагынан секс-кызматкерлердин жама-атынан өкүлдөрдү тандоо жана окутуу.     5. Адам  укуктарын коргоо принциптерине негизделген коопсуз сексу-алдык жүрүм-турумду камсыз кылуу үчүн шарттардын комплексин түзүү     5.1. Укук    коргоо    органдары   жүргүзүп   жаткан   ишчаралардыөркүндөтүүгө багытталган алда канча натыйжалуу стратегияларды иштеп чы-гуу. Укук коргоо органдары жүргүзүп жаткан ишчараларга коомдук контрол-дук кылуу системасын өнүктүрүү.     5.2. Секс-кызматкерлерге коомчулуктун сабырдуу мамилесин калыптан-дырууга карата ыкмаларды иштеп чыгуу.     5.3. Сексуалдык  кызмат көрсөтүү чөйрөсүн мамлекеттик органдар та-рабынан жөнгө салууга карата ыкмаларды өзгөртүү.      2.5-стратегия. Эркектер менен жыныстык байланышта болгон                    эркектердин (МСМ) ВИЧ/СПИДге тартылып кетишин                    азайтуу      Маселени баяндоо.  Көзкарандысыз эксперттердин изилдөөлөрүнүн маа-лыматтарына ылайык,  өлкөдө МСМдердин бааланган саны 18000-36000 адамдытүзөт.     Негизги проблемалар  МСМдерге карата бүтүндөй алганда коом тарабы-нан стигма жана кодулоо менен, ошондой эле укук коргоо органдарынын ишименен байланышкан. Бул МСМдер алдын алуу программалары үчүн жетүүгө кы-йын топ болуп калышына алып келүүдө.  Кадрлардын  кесиптик  даярдыгынынжетишсиздиги МСМдер үчүн программалардын негизги проблемасы болуп сана-лат.     Изилдөөлөрдүн, документациянын же жигердүүлүктү каттоонун система-сы программаларды өнүктүрүүнүн мониторингин жүргүзүүгө же  алардын  на-тыйжалуулугун баалоого мүмкүндүк бербей жатат.  Жүргүзүлүп жаткан ишча-ралардын салыштырмалуу ачык топторго жалпы багыт алышы өздөрүнүн сексу-алдык  артыкчылыктарын жашырган МСМдердин арасында ВИЧ-инфекциясы тара-лышына олуттуу таасир этүү үчүн жетишсиз. МСМдер үчүн программалар Биш-кек  жана  Карабалта шаарларында гана иштейт.  МСМдерди камтуу чектелүүбойдон калууда.     Стратегиянын артыктыгы МСМдердин арасында ВИЧ/СПИД тез таралышынынсакталып жаткан жогорку ыктымалдуулугу менен шартталган,  муну сакталыпжаткан тобокелдүү жүрүм-турум учурлары көрсөтүп турат.     ДЭКтин маалыматтары боюнча, МСМдердин арасында ВИЧ/СПИДдин таралы-шы  аныкталбаган бойдон калууда,  бул бардыгы ойдогудай сымал көрүнүштүтүзөт.  Мында МСМдердин ичинен изилденген адамдардын 9 пайызынын  котонжараны козгоочуларга антителолору жана 4 пайызынын С гепатитине антите-лолору болгон. МСМдер коомдук айыптоонун шарттарында өздөрүнүн сексуал-дык  жүрүм-турумун  талкуулагысы  келбейт жана аларда ВИЧ/СПИД табылышымүмкүн болгон кырдаалдардан качат.     Дүйнөдө ВИЧ-инфекцияга  чалдыгуунун бардык учурларынын 5-10 пайыз-дан кем эмеси эркектен эркекке сексуалдык жактан жугуунун үлүшүнө тууракелээрин эске алып,  ВИЧ/СПИДдин аз таралгандай көрүнүшү МСМдердин ара-сында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу программаларын чектөөгө тийиш эмес.     Эњ оболу,  бүтүндөй  алганда коом тарабынан кысымга алуу МСМдердинчабалдыгын аныктаган фактор болуп саналат. Бул фактор кыйла көп даража-да калктын алда канча жакыр жана социалдык жактан корголбогон топторунатаасир этет.  Башка олуттуу фактор болуп МСМдердин арасында алдын  алууишчараларынын маанилүүлүгүнө кем баа берүү саналат.      Максат      МСМдердин арасында ВИЧ/СПИДдин жана ЖЖБИнин таралышын чектөө.      Милдеттер      1. МСМдердин жашыруун топторуна жамаатты мобилизациялоо жана алар-га жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу.     2. МСМдер үчүн тематикалык маалымат программаларын өнүктүрүү.     3. Атайын медициналык кызмат көрсөтүүлөргө  жеткиликтүүлүктү  жак-шыртуу.      Иш-чаралар      1.1. МСМдердин  жашыруун  топторуна  жамаатты  мобилизациялоо жанааларга жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу.     1.1. МСМ   менен  иштөө  жагынан  техникалык  экспертизаны  дайымажүргүзүү.  Учурдагы активдүүлүктү тышкы  көрүнүштөрүнүн  натыйжаларыныннегизинде  МСМдердин арасында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча стратегияныөркүндөтүү.     1.2. Программалардын максаттарына жетишүүнү татаалданткан (укуктукчөйрөдөгү,  коомдук пикирдеги, алдын алуу программалары өнүккөн социал-дык   чөйрөнүн   башка  маанилүү  жактарында)  тенденцияларды  баалоогомүмкүндүк берген изилдөөлөрдү өнүктүрүү.     1.3. "Жамаатык  типтеги"  уюмдарды  колдоо жана МСМдердин арасындаВИЧ/СПИДдин алдын алуу боюнча программалардын кызматкерлеринин кесиптикдењгээлин жогорулатуу.     1.4. МСМдердин жашыруун топторунун арасында алдын алуу  программа-ларын өнүктүрүү.     1.5. Ош жана Карасуу шаарларынан тартып,  өлкөнүн түштүк  облуста-рында МСМдер үчүн алдын алуу программаларын кењейтүү.     1.6. Адам укуктарын сактоого негизделген алдын алуу программаларынөнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү.     2. Коопсуз жүрүм-турумду калыптандыруу үчүн  тематикалык  маалыматпрограммаларын өнүктүрүү     2.1. Ош шаарында МСМдер менен иштөө үчүн ресурстук борборду  түзүүжана колдоо.     2.2. МСМдердин жамаатынын клубдарында ВИЧ/СПИДдин алдын алууга ба-гытталган   маданий  тематикалык  программаларды  өнүктүрүү  жана  ЛЖВСМСМдерге коом тарабынан сабырдуу мамилени өнүктүрүү.     2.3. МСМдер үчүн кыргыз, орус жана өзбек тилдеринде маалымат мате-риалдарын андан ары иштеп чыгуу жана таркатуу.     2.4. Иштеп  жаткан  программалардын  базасында МСМдер үчүн "ишенимтелефондорунун" тармагын өнүктүрүү.     2.5. Коргонуу каражаттарын пайдалануу боюнча чараларды көрүүгө ба-гытталган,  жүрүм-турумдун оњ ролдук моделдерине  негизделген  окутуучупрограммаларды өнүктүрүү.     3. Атайын медициналык кызмат көрсөтүүлөргө  жеткиликтүүлүктү  жак-шыртуу     3.1. Коргонуу каражаттарына жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу.     3.2. Консультанттардын жардамы менен МСМдердин жамаатынын базасын-да ВИЧ/СПИД боюнча консультация берүүнү өнүктүрүү.     3.3. ЖЖБИни  дарылоону  алуу үчүн МСМдерди медициналык мекемелергежиберүү системасын өнүктүрүү.     3.4. ЛЖВС  жана  ЛПВСлар  үчүн  багуу  жана  колдоо программаларынөнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү.      2.6-стратегия. Калктын кыймылдуу топторунун байымсыздыгын азайтуу      Маселени баяндоо.  Калктын кыймылдуу топтору - булар  саясий  жанаэкономикалык  кырдаалдардын кысымы астында туруктуу жашаган жерин соњкубир жылдын ичинде 1 айдан ашык убакытка калтырып кеткен  адамдар.  Ушулаялуу топто:  качкындар,  ички мигранттар, эмгек мигранттары - туруктууже сезондук жумуш издеп туруктуу жашаган жеринен кеткен адамдар,  "ком-мерсант-челноктор", алыска каттаган рейстердин айдоочулары, поезддердинузатуучулары өзгөчө бөлүнүп турат.     2004-жылы Борбордук  Азия өлкөлөрүнүн МФПС/БМЗ региондук долбоору-нун маалыматтары боюнча, Кыргыз Республикасында 7000ге жакын качкын жа-на   260000ге   жакын   ички  көчкүндөр  бар.  Эларалык  эмгек  уюмунунизилдөөлөрүнүн маалыматтары боюнча,  адамдардын орун которушунун мүнөзүшарттуу түрдө үч негизги топко бөлүнөт. Ички миграция 1,2 миллион адам-ды камтыйт.  Тышкы эмгек миграциясы көбүнесе Россия Федерациясына  жанаКазакстан Республикасына (500 жана 100 мињ адам) кеткен 600 мињ адамданашат.  Ошондой эле адамдарды сатуу учурлары байкалат. Кыймылдуу калктынбашка чакан топторунун саны жөнүндө маалымат жок.     Мигранттардын жана качкындардын маалымдар болушун жана жүрүм-туру-мун    алгачкы   изилдөө   Кыргыз   Республикасында   1997-1998-жылдарыжүргүзүлгөн. ВИЧ/СПИДге байланыштуу миграциялык жүрүм-турумду 2002-жылыаткарылган  баа  берүү пикири суралган айылдык тургундардын жарымы (эр-кектер менен аялдар) соњку 12 айдын ичинде өзүнүн калктуу  конушунан  1айдан  ашык  жалпы  мөөнөткө  кеткен  эместигин  жана алардын көпчүлүгү(35%тен 86%ке чейин) кайра  кайтып  келгендигин  көрсөттү.  Мында  ушуладамдардын  арасында  билимдин  төмөндүгү  жана  коркунучтуу сексуалдыкжүрүм-турумдун кыйла орун алгандыгы табылган.  Көчкөндөрдүн ичинен аял-дардын  жарымы (59,3%) сексуалдык катнашка мажбур кылынган жана алардын4,8 пайызы гана ошондон кийин жардам сурап кайрылган. 2002-жылы МФПСтинизилдөөсүнө   катышкан   калктын  кыймылдуу  топтору  (анын  ичинде  өзөлкөсүнүн  ичинде  көчкөндөр  жана  башка  өлкөлөрдөн  келгендер)  ЖЖБИжөнүндө начар маалымдар, аялдардын 38 пайызы жана эркектердин 24 пайызыВИЧ/СПИД жөнүндө эч нерсе билген эмес.     Тиешелүү түрдө  өзү  ооруну  жугузуп  алуу тобокелдигине баа берүүдењгээли да төмөн, бул болсо топто оору мүмкүн болгон тез таралышы үчүнреалдуу  шарттарды  түзөт.  2000-жылы ПРООНдун колдоосу аркасында темиржолдун узатуучуларынын арасында изилдөө жүргүзүлгөн. Узатуучулардын "85пайыздан  90 пайызга чейинкисинин" жолдо карата капилет сексуалдык бай-ланыштары болоору белгиленген. Көп учурда мигранттар тобокелдиги жогоружүрүм-туруму  бар  адамдардын  жана СКлардын кардарларынын санын толук-тайт. Алардын санынын эсебинен СКлардын (Бишкек шаарында иштеген СКлар-дын 49 пайызы - айылдык региондордун тургундары,  СКлардын 22%ы - чаканшаарлардан келген тургундар),  ошондой эле  бањгизаттарды  потенциалдуужана   чыныгы  сатуучулардын  менен  бањгизатты  керектөөчүлөрдүн  саныкөбөйүүдө.     2001-2005-жылдары ВИЧ/СПИДдин  алдын алуу боюнча мамлекеттик прог-рамманы аткаруунун жүрүшүндө калктын  кыймылдуу  топторунун  арасындагыатайын ишчаралар мигранттар менен качкындардын арасындагы айрым ишчара-лар менен чектелди.     Негизги проблемалар,   эњ   ириде,  калктын  кыймылдуу  топторунунВИЧ/СПИДди  жугузуп   алууга   түрткү   бере   турган   жүрүм-турумунунөзгөчөлүктөрү жөнүндө, жогоруда эске алынган адамдар ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИ-нин алдын алууга жана аларды дарылоого муктаждыктары жөнүндө  маалымат-тын жоктугу жана алдын алуу программаларынын жоктугу менен байланышкан.Калктын орун которушунун массалык мүнөзү, мындай топтордун кыймылдуулу-гунан  улам аларга жетүүнүн татаалдыгы,  чогуу жашаган жеринин жана ле-галдуу статусунун жоктугу өзгөчө мааниге ээ.     Калктын кыймылдуу  топторунун  ВИЧ/СПИДге  байымсыздыгы сексуалдыкмамиле  жана  бањгизатты  керектөө  учурунда  тобокелдүү  жүрүм-турумгатүрткү болгон оор турмуш шарттары; мыйзамсыз абалына жана/же ВИЧ-инфек-циясы   болушуна   байланыштуу   алардын   укуктарынын    чектелүүлүгү,ВИЧ/СПИД/ЖЖБИнин  алдын  алуу боюнча маалыматтын,  коргоо каражаттарынажана кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктүн жоктугу менен байланышкан.     Стратегиянын артыкчылыктуулугу  калктын  кыймылдуу  топторунун көпсанда болушу, ошондой эле ВИЧ-инфекциянын ВИЧ/СПИД көп таралган жерлер-ден ВИЧ/СПИД аз таралган жерлерге берилишиндеги потенциалдуу ролу мененбайланышкан.      Максат      Өлкөдө ВИЧ/СПИДдин таралышын четтетүү үчүн Кыргыз  Республикасындакалктын кыймылдуу топторунун байымсыздыгын азайтуу.      Милдет      Кыймылдуу калк үчүн комплекстүү маалыматтык-билим берүү программа-ларын өнүктүрүү.      Иш-чаралар      1. Калктын кыймылдуу топторунун ВИЧ/СПИДге байымсыздыгынын  кырда-алдарын жана факторлорун иликтөө.     2. Бишкек жана Ош шаарларынын тургундары,  анын ичинде чогуу жаша-ган тышкы эмгек мигранттары үчүн ВИЧ/СПИДдин, ЖЖБИнин алдын алуу боюнчакалктын кыймылдуу топтору менен иштөө боюнча  стратегияны  иштеп  чыгуужана турмушка ашыруу.     3. ЖЖБИни дарылоо, коргонуу каражаттарын камсыз кылуу менен байла-нышкан товарларга жана кызмат көрсөтүүлөргө,  психосоциалдык консульта-цияны жана ВИЧ/СПИДге  ыктыярдуу,  ањдап  түшүнүлгөн  тестирлөөнү  алуумүмкүнчүлүгүнө калктын кыймылдуу топторунун жеткиликтүүлүгүн камсыз кы-луу,  ошондой эле ВИЧ/СПИД статусуна карабастан, Кыргыз Республикасынынчегинен  тышкары  жакка миграцияга жана ал жакта ишке орношууга калктынкыймылдуу топторунун укуктарын сактоо боюнча чараларды көрүү.     4. Мигранттардын  ар  кандай топтору үчүн ВИЧ/СПИД боюнча маалыматматериалдарын иштеп чыгуу.     5. "Тењге-тењдей"  деген  ыкма менен окутуу программаларын колдоо,ошондой эле жергиликтүү медициналык мекемелер аркылуу маалымат таратуу.     6. ВИЧ/СПИД жагынан калктын кыймылдуу топторунун жамааттарына жанадиаспораларына негизделген  коммерциялык эмес уюмдардын потенциалын ка-лыптандырууда колдоо көрсөтүү.     7. Миграциялык калк арасында СПИДдин алдын алуу маселелери  боюнчаөлкөнүн ичинде өнөктөштүктү,  ошондой эле трансчегаралык кызматташтыктыжөнгө салуу боюнча чараларды көрүү.      2.7-стратегия. ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын (ЛЖВС) жана                    ВИЧ/СПИДден жапа чеккен адамдардын (ЛПВС)                    жигердүүлүгүн өнүктүрүү      Маселени баяндоо.  Кыргыз  Республикасында  ВИЧ/СПИДге   чалдыкканадамдардын  саны дайыма өсүп баратат.  662 ЛЖВСнын ичинен - 124ү аялдаржана 13ү 18 жашка чейинки балдар.  Мындан тышкары,  ВИЧ-позитивдүү аял-дардан  туулган  13 баланын ВИЧ-инфекциясынын статусу али аныктала элекжана алар 18 ай толгонго чейин  врачтардын  байкоосунда  болот.  "СПИД"республикалык   бирикмесинин   адистеринин   дозордук  эпидемиологиялыккөзөмөлдүн негизинде "Спектр" Дүйнөлүк Саламаттык сактоо уюмунун  прог-раммасы  боюнча  аткарган  эсептөөлөрү боюнча,  "Кыргыз Республикасында4500гө жакын адам ВИЧ/СПИДге чалдыгышы мүмкүн.     Өлкөдө ЛЖВСлар  жагынан стигматизация жана кодулоо,  ушундай адам-дарга медициналык жардам берүүдөн баш тартуу, иштеген жерин аргасыз ал-маштыруу,  ЛЖВСлардын өздөрү купуялык сакталбайт деп коркуудан улам ме-дициналык жана социалдык жардамдан баш тарткан учурлар бар.     Тестке чейинки   психосоциалдык   консультацияга  чектелүү  жетки-ликтүүлүк же тесттен кийинки сапатсыз консультация ЛЖВСлар менен ишениммамилелерин түзүү мүмкүнчүлүгүн олуттуу чектейт.  Позитивдүү ВИЧ статусжөнүндө маалыматты билдирүү менен байланышкан алгачкы стресстен  арылуубоюнча жардамды алуунун мүмкүн эместиги өз жанын өзү кыюуга алып келет.     ВИЧ-инфекциянын берилишинин жолдору жана коргонуу ыкмалары жөнүндөмаалыматтын  жоктугу  ЛЖВСлардын  коркунучтуу  жүрүм-туруму сакталышынатүрткү болот.  Бањгизаттарды колдонгон ЛЖВСлардын 41 пайызы гана  соњкуайдын  ичинде жалпы шприцти бањгизатты башка пайдалануучулар менен кол-донгон эмес.  Респонденттердин үчтөн бирге жакыны алардын өнөктөрү ооружугузушунун  тобокелдигине  түрткү болгон жүрүм-турумдун башка түрлөрүнколдонот,  атап айтканда,  аралашманы жалпы идиштен алышат, шприцти жууүчүн жалпы сууну пайдаланат,  жалпы буюмдарды колдонот,  бањгизатты биршприцтен экинчисине куят ж.б.  ЛЖВСлардын 10 пайызга  жакынынын  ВИЧтинберилиши  жана анын алдын алуу ыкмалары жөнүндө бурмаланган түшүнүктөрүбар.     Сексуалдык жүрүм-турумдун коркунучтуу формалары бар, алар туруктуужыныстык өнөгүнөн же жубайынан 76 аял оору жугузуп алышына алып  келди,булар  аялдардын  арасында  ВИЧ/СПИДдин бардык учурларынын 65,9 пайызынтүзөт. ВИЧ-инфекциясы бар кошбойлуу аялдар медициналык жардам сурап кечкайрылышы ВИЧ-инфекциянын жатында берилишинин тобокелдигин олуттуу арт-тырат.     Жарандык сектор    мекемелеринин    жана   ЛЖВСлардын   жамаатынынмүчөлөрүнүн өздөрүнүн жигердүүлүгү өтө  төмөн.  ВИЧ/СПИД  эпидемиясынынбүткүл  тарыхында саналуу адамдар гана өзүнүн статусу жөнүндө ачык бил-дирген жана ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү боюнча ишчараларды өнүктүрүү  жанатурмушка  ашыруу  чөйрөсүндө  иштеп  жатат  ЛЖВСлардын укуктарын кызматадамдары бузгандыгына карабастан, алардын эч кимиси стигмага жана коду-лоого каршы протест билдирген жок.     Жигердүү ишмердикти жүргүзүп жаткан чектелүү сандагы ЛЖВСлар прог-раммаларды   "тењге-тењдей"   ыкмасы   менен   натыйжалуу   өнүктүрүүгөкөмөктөшпөйт,  бул ыкма психологиялык, социалдык колдоого, багууга, ан-тиретровирустук терапияга ыктоону калыптандырууга багытталган. ВИЧ/СПИДбоюнча алдын алуу программаларын адвокациялоо, калктын аялуу топторунунарасында  адам укуктарын сактоо боюнча ишчараларга ЛЖВСлар өтө аз каты-шат.     ВИЧ/СПИД боюнча  алдын  алуу  программаларына ЛЖВСлардын катышуусукалк арасында ЛЖВСларга сабырдуулукту калкка маалымдоо жана калыптанды-руу, стигманы жана кодулоону жоюу үчүн мамлекеттик жана коомдук уюмдар-дын жетекчилери менен өзара аракетти түзүү үчүн маанилүү  роль  ойнооготийиш.  "Тењге-тењдей"  ыкмасы бар программалар бүтүндөй алганда корку-нучтуу жүрүм-турум адаттарын өзгөртүүгө,  багууну, колдоону уюштурууга,дарылоого жана социалдык жактан коштоо кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүүгөкөмөктөшөт.     ВИЧ/СПИД жагынан саясатты жана коомдук пикирди өнүктүрүүнүн бардыкэтаптарында ЛЖВСлардын катышуусу башка маанилүү багыт болот.  Ушулардынбардыгы  акыр  аягында  өлкөнүн калкынын арасында ВИЧ/СПИДдин таралышыназайтат,  аялдар менен балдарга ВИЧ/СПИД жугушун четтетет жана ВИЧ/СПИДэпидемиясынын социалдык-экономикалык кесепеттерин азайтууга көмөктөшөт.      Максат      ЛЖВСлар менен  ЛПВСлардын  жигердүүлүгүн  арттыруу жана жашоосунунсапатын жакшыртуу үчүн алардын жамааттарын өнүктүрүү.      Милдеттер      1. ЛЖВСлар менен ЛПВСлардын жамааттарын өнүктүрүү  үчүн  шарттардытүзүү.     2. ВИЧ/СПИД боюнча саясатты жана программаларды өркүндөтүү боюнча,ошондой  эле ЛЖВСларга сабырдуу мамилени калыптандыруу боюнча жамааттынмүчөлөрүнүн жигердүүлүгүн жогорулатуу.     3. ЛЖВСлар менен ЛПВСлар үчүн багууну жана колдоону өнүктүрүү.      Иш-чаралар      1. ЛЖВСлар  менен  ЛПВСлардын жамааттарын өнүктүрүү үчүн шарттардытүзүү.     1.1. ЛЖВСлар жамаатына негизделген коммерциялык эмес уюмдарды жанадемилгелүү топторду андан ары институтташтыруу жана башка таламдаш  та-раптар  менен улуттук жана эларалык дењгээлдерде өзара аракеттенүү үчүналарга колдоо көрсөтүү.     1.2. Лидерлик маселелери,  каржылык ресурстарды тартуу, ЛЖВСлардынжамааттарын түзүү жана өз укуктарын коргой билүү боюнча ЛЖВСлардын  жа-маатынын учурдагы демилгелүү топторун жана айрым өкүлдөрүн окутууга жа-на алардын потенциалын арттырууга көмөктөшүү.     1.3. "Тењге-тењдей"  ыкмасы менен ВИЧ/СПИД боюнча алдын алуу прог-раммаларын өнүктүрүү үчүн ЛЖВСлардын жамаатынын өкүлдөрүнүн ичинен  ма-шыктыруучуларды даярдоо.     1.4. ЛЖВСлардын,  ЛПВСлардын муктаждыктары үчүн  маалыматтык  жанаусулдук материалдарды басып чыгаруу.     1.5. ВИЧ/СПИД жагынан мамлекеттик саясатты иштеп чыгуунун,  жүзөгөашыруунун  жана мониторингинин бардык этаптарында ЛЖВСлардын катышуусункамсыз кылуу.     1.6. ЛЖВСлар   менен   ЛПВСлардын   артыкчылыктуу   муктаждыктарынизилдөөнү жүргүзүү.     2. ВИЧ/СПИД боюнча саясатты жана программаларды өркүндөтүү боюнча,ошондой эле ЛЖВСларга сабырдуу мамилени калыптандыруу боюнча ЛЖВСлардынжамаатынын мүчөлөрүнүн жигердүүлүгүн арттыруу.     2.1. ЛЖВСларга сабырдуу  мамилени  калыптандыруу  жана  ЛЖВСлардынукуктарын  коргоо боюнча алдын алуу программаларын өнүктүрүү боюнча ча-раларды көрүү.     2.2. ЛЖВСларды  жагымдуу  коомдук  пикирди түзүү боюнча адвокаттыкиштин көндүмдөрүнө,  ВИЧ/СПИД жагынан саясий чечимдерге катышууга  жанаөздөрүнүн укуктары менен мыйзамдуу таламдарын коргоого окутуу.     2.3. ЛПВСларды ЛЖВСларга сабырдуу мамилени калыптандыруу ишчарала-рына катышууга жана ушул маселелерге окутууга тартуу, саясий чечимдердикабыл алууда жигердүү ЛЖВСларга колдоо көрсөтүү.     3. ЛЖВСлар менен ЛПВСлар үчүн багууну жана колдоону өнүктүрүү.     3.1. ЛЖВСларды дарыланууга жана коопсуз жүрүм-турумга ыктоо  жагы-нан  маалымдоо,  социалдык  жактан коштоо,  калыптандыруу боюнча кызматкөрсөтүүлөрдү түзүү жана өнүктүрүү.     3.2. АРВ  терапиясына  ыктоого окутуу үчүн машыктаруучуларды даяр-доо.     3.3. ЛЖВСлардын,  ЛПВСлардын  жамаатынын  мүчөлөрүнүн жана алардынталамдарын коргоо жагында иштеген НКОлордун күчү менен ЛЖВСларды  багуусистемасын түзүү.     3.4. Психологдорду,  наркологдорду жана  юристтерди  тартуу  мененЛЖВСлардын жамаатынын жигердүү мүчөлөрү үчүн маалымат-мотивациялык жанапсихотерапевттик сессияларды уюштуруу.     3.5. Медициналык, социалдык жана психологиялык колдоонун альтерна-тивдүү топторун түзүүгө,  анын ичинде аралаш жактарда иштеген НКОлордунбазасында түзүүгө көмөктөшүү.     3.6. ЛЖВСлар үчүн,  ошондой эле балдар үчүн үйбүлөнүн жана коомдунбазасында  медициналык эмес багуунун жана психосоциалдык колдоонун сис-темасын өнүктүрүү.      3-компонент. ВИЧ/СПИД учурлары көбөйгөн шартта калкка коопсуз жана                  жеткиликтүү сервисти камсыз кылуу      3.1-стратегия. ВИЧ/СПИД менен байланышкан алдын алуу, диагностика,                    дарылоо жана багуу боюнча медициналык кызмат                    көрсөтүүлөрдү өркүндөтүү      3.1.1. Медициналык жол-жоболордун коопсуздугун камсыз кылуу      Маселени баяндоо.  Медициналык жол-жоболорду жүргүзүү учурунда ко-опсуздук  чараларын  кынтыксыз   сактоо   калкка   медициналык   жардамкөрсөтүүнүн  фундаменталдык  талабы болуп саналат.  Дүйнөлүк саламаттыксактоо уюмунун стратегиясына ылайык  Саламаттык  сактоо  министрлигининаракеттеринин негизги багыттары болуп менчигинин түрүнө карабастан рес-публикалык жана жергиликтүү саламаттык сактоо уюмдарында донордук  кан-дын  коопсуздугун  камсыз  кылуу,  таза жабдууну берүү жана медициналыкперсоналды ВИЧ/СПИД жугушунан коргоо  саналат.  Бул  маселелерди  чечүү1997-2000-жылдары  СПИДдин жана жыныстык жол менен берилүүчү оорулардыналдын алуу боюнча Кыргыз Республикасынын  улуттук  программасында  жана2001-2005-жылдары Кыргыз Республикасында СПИДдин, жыныстык жана сайынуужолу менен берилүүчү инфекциялардын алдын алуу боюнча мамлекеттик прог-раммада каралган.     Өлкөдө донорук кан продуктулары  аркылуу  ВИЧ/СПИДдин  таралышынынтобокелдиги сакталууда.  Буга айыл жеринде донордук канды ретроспектив-дик изилдөөнүн уланып жаткан  практикасы,  тобокелдик  даражасы  жогоруболгон  кандын донорлорунун басымдуулук кылышы (тууган-туушкан донорлор83,4 пайыз),  каттоосуз жүргүзүлүүчү канды түз куюу түрткү болууда. Ал-сак, 2004-жылы кан топтоонун жалпы санынын (33521) ичинен 9 пайызы ганаүч инфекция боюнча утилдештирилген: ВИЧ/СПИД - 112, В вирустук гепатит-тери-  1728 жана С кандын дозалары - 1200.  Өлкөдө канды топтоонун жанакайра иштетүүнүн лейкофильтрация,  плазманы карантинизациялоо, донордуккандагы инфекциялык агенттерди инактивациялоо сыяктуу учурдагы ыкмаларыжок.     Донордук канды  куюуга  альтернативдүү  жол-жоболор аз колдонулат.2004-жылы кандын компоненттеринин 7880,5 литрин куюу,  кандын препарат-тарынын  жана канды алмаштыруучу суюктуктардын 90106,4 литрин куюу рас-мий катталган, бул болжол менен 300000 ички веналык куюуга туура келет.Гемотрансфузияны  алган  пациенттерде оорунун таржымалын тандап изилдөөкан куюунун 50 пайызы клиникалык жактан негизсиз болгонун көрсөттү.     Саламаттык сактоо уюмдарын тиешелүү жабдуу, шаймандар жана медици-налык персонал үчүн  коргонуу  каражаттары  менен  канааттандырарлыксызкамсыз кылуу сакталууда. Медициналык жумуштарды аткаруунун сапатын баш-каруу системасынын натыйжасы  аз  бойдон  калууда.  Бул  маселе  боюнчаөлкөдөгү  кырдаалды  изилдөө туруктуу эмес мүнөздө,  мониторингдин жанабаа берүүнүн старттык индикаторлору жок.     Медициналык шаймандарды  иштетүү жана пайдалануу,  кан менен иштөөучурунда коопсуздук маселелери боюнча медициналык  кызматкерлердин  бирбөлүгүндө  билимдердин  жана  тажрыйбанын жетишсиз дењгээли ВИЧ/СПИДдиноорукананын ичинде таралышына,  ошондой эле медициналык  кызматкерлергежугушуна түрткү болууда.     Изилдөөлөрдүн маалыматтары боюнча өтүшкөн В  вирустук  гепатитининучурларынын 62,6 пайызы медициналык жумуштарды жүргүзүү менен байланыш-кандыгы аныкталды.  Көзкарандысыз изилдөөлөрдү жүргүзүүнүн натыйжасындакан  менен  иштеген медициналык кызматкерлердин 20 пайызга жакыны С ви-рустук гепатитине чалдыкканы белгиленди.  2004-2005-жылдары Ош шаарынынстационарларында  балдар  балким оорукананын ичинде ВИЧ-инфекцияга чал-дыккан учурлары табылды.      Максат      Медициналык жумуштарды аткаруу, кан куюу, органдарды жана/же ткан-дарды трансплантациялоо учурунда ВИЧ/СПИДдин жугушунун алдын алуу.      Милдеттер      1. Дарылоо-алдын  алуу уюмдарында медициналык жумуштардын коопсуз-дугун камсыз кылуунун туруктуу механизмин түзүү.     2. Донордук кандын, органдарды жана/же ткандарды трансплантацияло-онун коопсуздугун камсыз кылуу.      Иш-чаралар      1. Дарылоо-алдын алуу уюмдарында медициналык жумуштардын  коопсуз-дугун камсыз кылуунун туруктуу механизмин түзүү.     1.1. Дарылоо-алдын алуу уюмдарын медициналык шаймандар,  медицина-лык  персоналдын жеке коргонуу каражаттары жана медициналык калдыктардытазалоо жана утилдештирүү үчүн жабдуу менен камсыз кылуу.     1.2. Инвазивдик медициналык кийлигишүү боюнча операциялык процеду-ралардын стандарттарын иштеп чыгуу жана дарылоо-алдын  алуу  уюмдарынынпрактикасына киргизүү. Алардын аткарылышына контролдукту камсыз кылуу.     1.3. Медициналык жол-жоболордун коопсуздугунун маселелерин медици-налык  кадрларды  окутуу жана дипломдон кийинки даярдоо программаларынакиргизүү.     1.4. Медициналык жардам көрсөтүү учурунда медициналык жол-жоболор-дун коопсуздугунун жана ВИЧ/СПИДдин алдын алуунун маселелери боюнча ма-алымат-усулдук материалдарды иштеп чыгуу жана таратуу.     1.5. 2006-2010-жылдары  ВИЧ/СПИД  боюнча  мамлекеттик  программагаылайык  белгиленген  мөөнөттөрдө бекитилген индикаторлор боюнча монито-рингди жүргүзүүнү камсыз кылуу.     2. Донордук кандын, органдарды жана/же ткандарды трансплантацияло-онун коопсуздугун камсыз кылуу.     2.1. Донорлордун  канын,  органдарын жана ткандарын ВИЧ-инфекцияга100 пайыздык тестирлөөнү камсыз кылуу боюнча чараларды көрүү.     2.2. Кандын  ыктыярдуу акысыз донорлорунун зарыл контингентин тар-туу жана сактоо боюнча иштерди жүргүзүү.     2.3. Кан кызматынын уюмдарын жана бөлүмдөрүн учурдагы жабдуу,  ме-дициналык багыттагы бир жолку буюмдар,  донордук канды коопсуз жана са-паттуу даярдоо, кайра иштетүү жана сактоо үчүн чыгымдалуучу материалдарменен камсыз кылуу.     2.4. Донордук  кандын компоненттерин жана препараттарын клиникалыкколдонуунун негиздүүлүгү үчүн контролду күчөтүү.     2.5. Бекитилген  клиникалык  протоколдорду  талдоону жүргүзүү жанаканды,  анын компоненттерин жана препараттарын куюу үчүн көрсөткүчтөрдүкайра карап чыгуу.     2.6. Донордук канды куюунун коопсуз жана альтернативдүү  ыкмаларынклиникалык практикага киргизүү.     2.7. Медициналык кадрларды окутуу жана дипломдон  кийинки  даярдоопрограммаларына кандын коопсуздугу боюнча маселелерди киргизүү.     2.8. Кан кызматынын уюмдарынын жана саламаттык сактоо системасынынбашка  түзүмдөрүнүн бирдиктүү компьютердик тармагын жана маалымат база-сын кењейтүү.      3.1.2. Психосоциалдык кењеш берүүнү жана ВИЧ/СПИДге тестирлөөнү            өркүндөтүү      Маселени баяндоо. Мамлекет ВИЧ/СПИДге текшерүүдөн өтүүгө жана пси-хосоциалдык кењеш берүүгө жеткиликтүүлүктү гарантиялайт. Психосоциалдыккењеш  берүүнү  өздөштүрүү  Кыргыз  Республикасында  1996-жылдан тартыпжүзөгө ашырылууда.  Бирок бир да Саламаттык  сактоо  мекемесинде,  аныничинде "СПИД" республикалык бирикмесинде аны жүргүзүү үчүн зарыл жабдуужана туруктуу персонал жок.  Пикири суралган ЛЖВСлардын ичинен 57,4 па-йызы гана тестке чейинки кењеш алган, мында Бишкек шаарында аны респон-денттердин - 26,1 пайызы гана,  ал эми камакка алуу жерлеринде 68,6 па-йызы алган.     Тесттен кийинки психосоциалдык кењешти пикири сурангандардын  86,4пайызы алган, мында мажбурлоо боюнча ВИЧ/СПИДге текшерүүдөн өткөн адам-дар мындай консультацияны сейрек алган (72,2%).     Консультация берүү  ЛЖВСлар  үчүн ВИЧ/СПИД жөнүндө маалыматтын не-гизги булактарынын ичинде үчүнчү орунда турат. Эксперттердин пикири бо-юнча, психосоциалдык колдоонун жетишсиздиги ЛЖВСлар жана алардын үйбүлөмүчөлөрү менен иштөөнү татаалдантат. Бул коркунучтуу жүрүм-турумга таа-сир  этүү  мүмкүнчүлүгүн чектейт жана анын ВИЧ/СПИДге чалдыгууга байла-ныштуу өзгөрүшүнө түрткү бербейт. Натыйжада ВИЧ-инфекциянын жалпы попу-ляцияга өтүшү,  аялдардын оору жугузуп алышына жана балдарды ВИЧ/СПИДгечалдыккан энелер төрөшү байкалат.     ВИЧ/СПИДге тестирлөө 1987-жылдан бери жүргүзүлүп келатат, ал учур-да СПИДдин диагностикасынын алгачкы  лабораториялары  түзүлгөн  болучу.Азыркы  учурда  өлкөдө 39 диагностикалык лаборатория иштеп жатат.  Аныничинде "СПИД" республикалык бирикмесинин алдындагы референс-лаборатори-янын  функциясын аткарган лаборатория;  кандын республикалык борборунуналдындагы лаборатория; ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүүнүн жана анын алдын алу-унун облустук борборлорунун алдындагы 7 облустук лаборатория;  Саламат-тык  сактоо  министрлигинин  Мамлекеттик  санитардык   эпидемиологиялыккөзөмөл  борборлорунун  алдындагы  30 шаардык жана райондук лабораторияиштеп жатат.     "Алдын алуучу  медицина"  илимий-өндүрүштүк бирикмесинин алдындагыжугуштуу оорулардын лабораториялык диагностикасынын сапатын контролдоо-нун  республикалык  борбору  диагностикалык  дары-дармектердин сапатынаконтролдук кылат,  ошондой эле сапатты ички жана тышкы контролдоо прог-раммасын  киргизет.  ВИЧ/СПИДге  лабораториялык  изилдөөлөрдүн сапатынатышкы баа берүү программасы соњку эки жылдын ичинде аткарылып  келатат.Ага  ВИЧ/СПИД диагностикасынын республикалык жана облустук лаборатория-лары гана катышат.     ВИЧ/СПИДди жана  оппортунисттик инфекцияларды диагноздоо үчүн бор-бордоштурулуп сатып алынган тест-системалардын сапатына эксперттик  бааберүү  маселеси  жарым-жартылай чечилген,  анткени алардын сапатына бааберүү каттоо учурунда гана жүргүзүлөт.  ВИЧ/СПИДге диагностикалык  топ-томдорду сатып алуунун так системасы түзүлгөн эмес,  Кыргыз Республика-сынын аймагында катталган ВИЧ/СПИД диагностикасы үчүн топтомдордун  са-патына  контролдук кылуу үчүн контролдоо материалдарын жана референттиктест-системаларды сатып алуу каралган эмес.     ВИЧ/СПИДге жана  ВИЧ-индикатордук инфекцияларга (вирустук гепатит-тер) лабораториялык изилдөөнүн улуттук стандарттык процесстери жок. До-нордук канды изилдөөнү жүргүзүүгө тийиш болгон райондук лабораториялар-дын ИФТ стандарттык ыкмалары менен изилдөөлөрдү жүргүзүү үчүн  жетиштүүтехникалык  базасы  жок.  Натыйжада  донордук канды ВИЧ-инфекцияга тек-шерүүдөн өткөрүү өз учурунда болбой жатат,  ал эми айрым  учурда  кандыкуйгандан  кийин  ал  формалдуу  -  ретроспективдүү  жүргүзүлүп  жатат.ВИЧ/СПИДдин диагностикасынын  10  лабораториясында  сапатка  тышкы  бааберүүнү  жүргүзүү  учурунда 4 лабораторияда эскирген жабдуу болгондугу,ал эми метрологиялык контролдоо алардын  экөөндө  гана  жүргүзүлгөндүгүаныкталды.     Изилдөөлөрдү жүргүзүүнүн стандарттык шарттарын бузуу электр  мененжабдуудагы  үзгүлтүктөрдүн жана температуралык режимди сактабагандыктынайынан болгондугу белгиленди.  Баа берилген лабораториялардын медицина-лык  персоналынын үчтөн бир бөлүгүндө дипломдон кийинки даярдыктын жок-тугу,  ал эми сапатты ички лабораториялык контролдоо эки  республикалыклабораторияда гана киргизилгендиги табылды. Анын натыйжасында ишенимдүүнатыйжалар ВИЧ/СПИДге жана  ВИЧ-индикатордук  инфекцияларга  контролдуктестирлөө учурларынын жарымында гана алынган.      Максат      Психосоциалдык кењеш  берүүнүн жана ВИЧ/СПИДге тестирлөөнүн жетки-ликтүүлүгүн жана сапатын жогорулатуу.      Милдеттер      1. Кыргыз Республикасында психосоциалдык  кењеш  берүү  системасынөнүктүрүү.     2. ВИЧ-инфекцияларды лабораториялык диагноздоону өркүндөтүү.      Иш-чаралар      1. Кыргыз Республикасында психосоциалдык  кењеш  берүү  системасынөнүктүрүү.     1.1. Психосоциалдык кењеш берүүнү  жана  ВИЧ-инфекцияга  ыктыярдуутестирлөөнү  (мындан  ары  - ЫКТ) жүргузүү боюнча Саламаттык сактоо ми-нистрлигинин, өз медициналык кызматы бар башка ведомстволордун ченемдикукуктук базасын өркүндөтүү.     1.2. Менчигинин түрүнө жана ведомствого тиешелүүлүгүнө  карабастанбардык саламаттык сактоо мекемелеринде,  ошондой эле калктын аялуу топ-тору менен иштеген СПИД-сервистик НКОлордо психосоциалдык кењеш (мынданары - ПСК) берүүнү жүргүзүү үчүн шарттарды түзүү.     1.3. ЫКТ маселелерин медициналык  жана  социалдык  кызматкерлерди,медициналык психологдорду окутуу жана дипломдон кийинки даярдоо курста-рына киргизүү,  ошондой эле консультанттарды сертификациялоо системасынкиргизүү.     1.4. Республиканын бардык облустарында  мамлекеттик  мекемелердин,комерциялык эмес уюмдардын адистеринин, ЛЖВСлардын жана ЛПВСлардын ичи-нен психосоциалдык кењеш берүү маселелери боюнча машыктыруучулардын то-бун даярдоо.  Өлкөнүн облустук борборлорунун, шаарларынын жана райондо-рунун дењгээлинде ар кандай адистиктеги врачтар,  социалдык  кызматкер-лер,  психологдор,  СПИД-сервистик НКОлордун өкүлдөрү үчүн тренингдердиөткөрүү.     1.5. Аралаш  адистиктердин:  кургак  учукка каршы,  наркологиялык,дермато-венерологиялык кызматтар, ошондой эле үйбүлөнү пландаштыруу жа-на  алгачкы медициналык-санитардык жардам мекемелери үчүн ЫКТ маселеле-рин клиникалык протоколдорго жана медициналык кызмат көрсөтүү стандарт-тарына киргизүү.     1.6. ЛЖВСларга көрсөтүлүүчү жардамдын жолун  жолдоочулугун  камсызкылуу жана кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктү кењейтүү үчүн Саламат-тык сактоо уюмдарынын,  багууну,  колдоону камсыз  кылган  коммерциялыкэмес  уюмдардын  Саламаттык  сактоо жана социалдык жактан колдоо боюнчаведомстволук кызматтарынын,  кризистик борборлордун, АРВ-терапияны бер-ген  программалардын  кызматтарынын  жана  психосоциалдык  консультацияберүү боюнча адистеринин өзара аракеттенүүсүн камсыз кылуу.     1.7. Кењеш  берүүгө мамилелерди өркүндөтүү максатында консультант-тардын мезгилдүү жолугушууларын өткөрүү.     1.8. ЫКТнын  мониторингинин  жана сапатына баа берүүнүн механизмиништеп чыгуу; анын аткарылышын камсыз кылуу.     2. ВИЧ-инфекцияларды лабораториялык диагноздоону өркүндөтүү.     2.1. Лаборант врачтарды жана ВИЧ/СПИДди  диагноздоо  боюнча  лабо-ранттарды  туруктуу  негизде  окутууну  жана дипломдон кийин даярдоону,анын ичинде чет өлкөлөрдө даярдоону камсыз кылуу.     2.2. ВОЗдун  сунуштарына ылайык ВИЧ/СПИДди лабораториялык диагноз-доонун стандарттарын иштеп чыгуу жана киргизүү.     2.3. Сапаттын  өздөштүрүлгөн системасынын негизинде бардык лабора-торияларды сертификациялоону жүргүзүү.     2.4. Мамлекеттик  жана жергиликтүү бюджеттердин каражаттарынан ди-агностикалык жана референттик тест-системаларды,  контролдук  материал-дарды сатып алуу үчүн тиешелүү каржылоону камсыз кылуу.     2.5. Нормативдик  талаптарга  жана  лабораториялардын   техникалыкмүмкүнчүлүктөрүнө таянуу менен,  республикалык,  облустук, шаардык жанарайондук дењгээлдер үчүн ВИЧ/СПИДди жана  оппортунисттик  инфекциялардыдиагноздоо  үчүн тест-системаларды сатып алуу боюнча системаларды иштепчыгуу.     2.6. ВИЧ/СПИДди диагноздоо лабораторияларын жана жугуштуу оорулар-ды лабораториялык диагноздоонун сапатына контролдук кылуунун  республи-калык борборун жайгаштырууну жана негизги, көмөкчү жабдуу, контролдоочужана чыгым материалдары,  диагностикалык тест-системалар менен жабдуунужакшыртуу боюнча чараларды көрүү.     2.7. Жабдууну сарамжалдуу пайдаланууну камсыз кылуу.     2.8. СПИДди диагноздоонун бардык лабораторияларында мониторинг жа-на стандарттардын аткарылышына баа берүү системасынын негизине  сапаткатышкы баа берүү программаларын кабыл алуу.     2.9. "Дары-дармек каражаттары жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мый-замына ылайык тест-системалар өлкөгө келишине жараша алардын диагности-калык натыйжалуулугуна баа берүүнү жүргүзүү.     2.10. Кан  куюу  жана төрөткө жардам берүү кызматтарында,  ошондойэле шашылыш жардам берген дарылоо-алдын алуу  мекемелеринде  ВИЧ/СПИДгеэкспресс-тесттерди пайдалануунун алгоритмин иштеп чыгуу.     2.11. Өтө маанилүү көрсөткүчтөр боюнча канды  шашылыш  куюу  зарылболгон  учурда тез изилдөөнү жүргүзүү максатында облустук кан борборло-рунун (жер-жерлердеги трансфузиология бөлүмдөрүнүн) врачтарын ВИЧ/СПИД-ге,  В жана С гепатиттерине, котон жарага экспресс-тесттерин коюу ыкма-ларына окутуу.      3.1.3. Эмчектеги балдарда ВИЧ-инфекциянын алдын алуу      Маселени баяндоо.  Кыргыз Республикасында ай сайын  ВИЧ-инфекцияныжугузуунун 10дон ашык жањы учурлары катталат.  Мында ВИЧ/СПИДге чалдык-кан аялдардын саны көбөйүүдө.  Эгерде 2001-жылы аялдар өлкөнүн жаранда-рынын арасында ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын санынын 8 пайызын түзгөнболсо,  2005-жылы 44,7 пайыз болду. Алардын көпчүлүгү бала төрөй турганкуракта.     2006-жылдын 1-январына карата республикада ВИЧ-инфекция 27 кошбой-луу  аялда катталган:  алардын 22си бала төрөдү,  бешөө боюнан алдырды.Төрөгөн аялдардын ичинен - 18 аял жана жањы туулган  бала  антиретрови-рустук  (АРВ) дары-дармектер менен химиялык алдын алуу дарылоосун алды.18 айлык байкоо жүргүзүү мөөнөтү аяктагандан кийин алты бала ВИЧ-инфек-ция  диагнозу  ырасталбагандыгынан  улам эсептен чыгарылды,  калгандарыврачтардын көзөмөлүндө.  Кошбойлуулук учурунда энелеринде  ВИЧ-инфекциядиагнозу кеч коюлгандыктан улам төрт бала АРВ дары-дармектери менен хи-миялык алдын алуу дарылоосун алган жок.  Алардын  биринде  ВИЧ-инфекциядиагноз  ырасталды жана ата-энеси дегеле дарылоодон жана атап айтканда,АРВ терапиясынан баш тарткандыгынан улам чарчап калды.  Калган үчөө  18айга толгонго чейин көзөмөлдө болот.     Кыргыз Республикасы  балдар  туулушунун  дењгээли  жогору   болгонөлкөлөргө  кирет,  ал 2004-жылы 1000 кишиге 21,4тү түзгөн.  Мында алдыналуунун тиешелүү чаралары жок болгон учурда ВИЧ-инфекциясы жуккан  аял-дардын санынын көбөйүшү ВИЧ-инфекциясы жуккан балдар туулат деп болжол-доого негиз берет.  ВОЗдун маалыматтары боюнча,  Кошбойлуулук учурунда,төрөт мезгилинде жана төрөттөн кийинки мезгилде ВИЧ-инфекция энеден ба-лага өтүшүн (мындан ары - ПМР) АРВ дары-дармектери  менен  алдын  алуу,ошондой эле мүмкүнчүлүккө жараша, эмчек эмизүүдөн баш тартуу балага ин-фекция жугушунун тобокелдигин олуттуу азайтат.     Негизги проблемалар  -  булар  ВИЧ/СПИДге  чалдыккан аялдардын бирбөлүгүндө ВИЧ-инфекцияны кеч диагноздоо, мындай учурларда АРВ дары-дар-мектери  менен алдын алуунун жоктугу;  психосоциалдык кењеш берүүнүн азжеткиликтүүлүгү; жайсыз эпидемиологиялык кырдаалдагы райондордо кошбой-луу аялдарды ВИЧ/СПИДге ыктыярдуу тестирлөө менен камтуунун төмөндүгү.      Максат      Эмчектеги балдарга ВИЧ-инфекция жугушун четтетүү.      Милдеттер      1. Бала  төрөй  турган курактагы аялдардын арасында ВИЧ-инфекцияныбаштапкы алдын алууну жүргүзүү.     2. ВИЧ/СПИДден  жапа чеккен үйбүлөлөр үчүн репродукциялык саламат-тык кызмат көрсөтүүлөрүн камсыз кылуу.     3. ВИЧ/СПИД энеден балага берилишинин алдын алууну жүргүзүү.     4. ВИЧ-инфекция   жуккан   аялдарга,   алардын   балдарына    жанаүйбүлөлөрүнө дарылоо-алдын алуу жардамын жана колдоосун көрсөтүү.      Иш-чаралар      1. Бала  төрөй  турган курактагы аялдардын арасында ВИЧ-инфекцияныбаштапкы алдын алууну жүргүзүү.     1.1. Келиндердин   жана   алардын  жыныстык  өнөктөрүнүн  арасындаВИЧ-инфекциянын алдын алуу боюнча маалымат-билим берүү ишин кењейтүү.     1.2. Эненин  жана баланын саламаттыгын сактоо (мындан ары - ЭжБСК)кызматтарын жана репродукциялык саламаттык кызматтарын  эмчектеги  бал-дарда  ВИЧ-инфекциянын  алдын алуу программаларын турмушка ашырууга ко-шуу.     1.3. Психосоциалдык   кењеш   берүүнү   жана   кошбойлуу  аялдардыВИЧ/СПИДге ыктыярдуу, ањдап-түшүнүлгөн тестирлөөнү жүргүзүү.     2. ВИЧ/СПИДцен  жапа чеккен үйбүлөлөр үчүн репродукциялык саламат-тык кызмат көрсөтүү.     2.1. Репродукциялык  саламаттык,  коопсуз жүрүм-турум жана ВИЧ-ин-фекция тикелей берилишинин алдын алуу маселелери боюнча ВИЧ/СПИДден жа-па чеккен үйбүлөлөр менен иштөө.     2.2. ВИЧ-инфекция жуккан аялдарга репродукциялык саламаттык боюнчакызмат көрсөтүү.     2.3. Репродукциялык саламаттык,  зыянды  азайтуу  программаларынынжана  ВИЧ-инфекция  жуккан  аялдарга багууну жана колдоону камсыз кылуубоюнча дарылоо кызматтарынын ортосундагы  байланыштарды  кењейтүү  жаначыњдоо.     3. ВИЧ/СПИД энеден балага берилишинин алдын алуу.     3.1. ВИЧ/СПИД тикелей берилишин АРВ дары-дармектери менен химиялыкалдын алууну клиникалык протоколдорго ылайык, ВОЗдун сунуштарына ылайыкжүргүзүү.     3.2. ВИЧ/СПИД диагнозу бар ата-энелерди баланы  багуу  эрежелеринеокутуу.     3.3. ВИЧ-инфекция жуккан аялдардан туулган  балдарды  жасалма  та-мак-аш менен камсыз кылуу.     3.4. ВИЧ/СПИДдин тикелей трансмиссиясынын алдын алуу  маселелеринеокутулган медициналык кадрларды даярдоо.     3.5. ВИЧ/СПИДдин  тикелей  берилишинин  алдын   алуу   маселелерин2006-жылы  жана андан кийинки мезгилдерде Кыргыз Республикасынын жаран-дарын медициналык-санитардык жардам менен камсыз кылуу боюнча мамлекет-тик гарантиялардын программасына киргизүү.     4. ВИЧ-инфекция   жуккан   аялдарга,   алардын   балдарына    жанаүйбүлөлөрүнө дарылоо-алдын алуу жардамын жана колдоосун көрсөтүү.     4.1. ВИЧ-инфекция жуккан аялдардан туулган балдарда ВИЧ-инфекцияныэрте  диагноздоо үчүн ДНКнын полимераздык туташ реакциясынын (ПТР) тес-тин киргизүү.     4.2. Эмчектеги  балдарды жана чоњ кишилерди багуу жана аларга жар-дам жана колдоо көрсөтүү боюнча колдонмону иштеп чыгуу, анын ичинде жо-горку активдүү анитиретровирустук терапиянын (ЖААРТ) зарылчылыгын карапчыгуу.     4.3. ВИЧ/СПИДге  чалдыккан аялдардан туулган баш тартылган жана/жежетим балдарды багууга мамилени аныктоо.      3.1.4. ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарга (ЛЖВС) медициналык жардамды            камсыз кылуу      Маселени баяндоо.  ВОЗ сунуш кылган жогорку активдүү анитиретрови-рустук терапия (мындан ары -  ЖААРТ)  пациенттердин  өмүрүн  узартууга,анын сапатын жакшыртууга мүмкүндүк берет,  оор оппортунисттик инфекция-лардын өнүгүшүн четтетип,  СПИДдин өнүгүшүн басањдатат жана өлүмгө учу-роону азайтат,  ЖААРТты колдонуунун фонунда оорулуунун организминде ви-рустун топтолушун азайтуу эпидемиологиялык  коркунучту  кыйла  азайтат.Дарыланууну  алуу мүмкүнчүлүгү ВИЧ/СПИДге тестирлөөдөн өтүүгө жана пси-хосоциалдык кењеш берүүгө калктын таламдаштыгын жогорулатат.     Ушулардын бардыгы  алда канча коопсуз жүрүм-турумду калыптандыруу-га, ВИЧ/СПИД эпидемиясынын таралышын чектөөгө жана социалдык-экономика-лык  кесепеттерин  азайтууга,  анын ичинде ВИЧ/СПИДден улам жетимдердинсанын азайтууга көмөктөшөт.  Кыргыз  Республикасы  Дүйнөлүк  Саламаттыксактоо  уюму ЮНЭЙДС менен бирдикте кабыл алган 2005-жылга карата бардыкмуктаж адамдарды ЖААРТ менен камсыз кылуу  боюнча  глобалдык  демилгегекошулган.     Өлкөдө амбулаториялык шарттарда ЛЖВСларга байкоо  жүргүзүүнү  жанааларды  дарылоону  СПИД  борборунун,  үйбүлөлүк  медицина борборлорунунврач-инфекционисттери,  ошондой эле үйбүлөлүк врачтар тобунун  врачтарыжүргүзөт.     ВИЧ/СПИД менен ооруган адамдарды стационардык дарылоо оппортунист-тик инфекциялардын (кургак учук,  неврологиялык оору, онкологиялык, ин-фекциялык) профилине ылайык ар кандай дарылоо мекемелеринде жүргүзүлөт.     2006-жылдын 1-январындагы абалга карата антиретровирустук терапия-га СПИД менен ооруган 71 адам тандалган болучу.  Алардын ичинен төртөө,дарылоо  кеч  башталгандыгынан улам,  оор оппортунисттик инфекцияларданЖААРТтын баштапкы стадиясында каза тапты.  Айрым ЛЖВСларда, өзгөчө инъ-екциялык бањгизаттарды керектөөчүлөрдө ЖААРТка өтө ыктабагандык тандал-ган адамдардын ичинен 20 ЛЖВС дарыланууну токтотушуна жана дарыланууданбаш тартышына алып келди.  Мында 47 адам (муктаж адамдардын эсептик са-нынын 71%ы) дарыланууну улантып жатат.     ЛЖВСларды консультациялык жардам менен жетишсиз камтуу сакталууда,бул ЖААРТтан өтө турган ЛЖВСлардын санын  жана  дары-дармектерди  сатыпалууга эсепти болжолдоону татаалдантат.  Алсак,  2006-жылдын 1-январынакарата 662 ЛЖВСнын ичинен ЖААРТты жүргүзүү зарылчылыгы жагынан  190адам(28,7%)  гана консультация алган ВИЧ/СПИДди диагноздоо жана дарылоо ма-селелери боюнча окутулган инфекционист-адистердин тартыштыгы; бул адис-тердин арасында кадрлардын көп кетип калышы байкалууда. ЛЖВСларды дары-лоону мамлекеттик каржылоо жок. ВИЧ/СПИДди жана оппортунисттик инфекци-яларды  дарылоо  Мамлекеттик  гарантиялардын  программасына киргизилгенэмес.  Оппортунисттик инфекциялардын лабораториялык диагнозун  жүргүзүүүчүн базаны өркүндөтүү зарыл.     ВИЧ/СПИДдин айынан өлүмгө көп учуроо жана диагноз коюлгандан кийинЛЖВСлардын өмүрүнүн кыскалыгы белгиленүүдө.  Кургак учук-өлүмгө учуроо-нун негизги себеби болуп саналат, бирок ВОЗ сунуш кылган ВИЧ/СПИДге жа-на кургак учукка каршы күрөшүү боюнча бирдиктүү стратегия жеткире иштепчыгууга муктаж.      Максат      Муктаж болгон бардык адамдар үчүн багуу  жана  ВИЧ/СПИДди  дарылообоюнча  кызмат көрсөтүүнүн үзгүлтүксүз комплексин камсыз кылуу жолу ме-нен ЛЖВСлардын өмүрүн узартуу жана сапатын жакшыртуу.      Милдет      ЖААРТ шарттарын түзүү жана жүргүзүү;  ВИЧ/СПИДге чалдыккан  бардыкмуктаж адамдарга оппортунисттик инфекциялардын алдын алуу жана дарылоо.      Иш-чаралар      1. Бекитилген  клиникалык  протоколдорго  ылайык  бардык ЛЖВСларгаконсультациялык жардам берүү, ЖААРТты жүргүзүү, оппортунисттик инфекци-яларды дарылоо жана алдын алуу.     2. ВОЗдун сунуштарына ылайык ЖААРТ,  оппортунисттик  инфекциялардыдарылоо жана алдын алуу үчүн зарыл болгон дары-дармектерди пландаштыруужана сатып алуу системасын түзүү.     3. Бишкек  жана Ош шаарларында ВИЧ/СПИДдин лабораториялык диагнос-тикасын жүргүзүп жаткан ЖААРТтын сапатын контролдоону аныктоо жана  оп-портунисттик инфекцияларды диагноздоо боюнча жабдуулар жана чыгымдалуу-чу материалдар менен жабдуу.     4. ВИЧ/СПИДди диагноздоо жана дарылоо, оппортунисттик инфекциялар-дын алдын алуу жана аларды дарылоо маселелерин Мамлекеттик гарантиялар-дын программасына кошуу.     5. ВИЧ/СПИД боюнча маселелерди  медициналык  жана  фармацевтикалыккадрларды  окутуу  жана  дипломдон кийинки даярдоо программаларына кир-гизүү. Мамлекеттик жана чет өлкөлүк билим берүү мекемелеринин базасындаар  кандай адистиктеги врачтар үчүн ВИЧ/СПИДдин жана оппортунисттик ин-фекциялардын клиникасы,  аларды диагноздоо жана дарылоо боюнча окутуунужүргүзүү.     6. ВИЧ/СПИДдин этиология, эпидемиология, клиника, диагностика жанадарылоо  маселелери  боюнча врачтар жана орто медициналык персонал үчүнколдонмону даярдоо жана басып чыгаруу.      3.1.5. ЖЖБИнин учурунда медициналык жардам менен камсыз кылуу      Маселени баяндоо.  Кыргыз Республикасынын тери-венерологиялык кыз-маты Бишкек жана Ош шаарларындагы эки тери-венерологиялык диспансерден,14 тери-венерологиялык бөлүмдөн,  82 тери-венерологиялык кабинеттен ту-рат жана пациенттер үчүн 465 оруну бар. Дермато-венерологиялык жардамдыөркүндөтүү жана жеткиликтүүлүгүн арттыруу боюнча чаралар көрүлүүдө. Ко-тон жараны, гонореяны дарылоо, синдромдук ыкма боюнча клиникалык прото-колдор иштелип чыккан.  Жеке анонимдүү борборлордун жана  кабинеттердинтармагы кењейүүдө (2004-жылга карата 19 пункт ачылган), ЖЖБИни дарылоо-ну жалпы практикадагы врачтар жүргүзүп жатат. Дарылоонун купуялыгы кам-сыз кылынды. ЖЖБИни дарылоонун учурдагы ыкмалары, анын ичинде котон жа-раны амбулаториялык дарылоо колдонулууда, ал азыр дарыланган адамдардын86,4 пайызын түзөт.     Мамлекеттик гарантиялардын программасына ылайык котон жарадан акы-сыз дарылоо 18 жашка толо элек адамдарга жүргүзүлөт, ЖЖБИни дарылоо бо-юнча медициналык жардам аялуу топтордун өкүлдөрүнө Бишкек,  Ош, Жалала-бат, Каракол жана Токмок шаарларындагы адистешкен клиникаларда жана ка-бинеттерде эларалык  уюмдардын  гранттарынын  эсебинен  берилет.  БирокЖЖБИси бар аялуу топтордун пикири суралган өкүлдөрүнүн 29,4 пайызы ганаСаламаттык сактоо системасынын уюмдарына  кайрылган  жана  диагностика,дарылоо жана кењеш берүү боюнча тиешелүү кызмат көрсөтүүлөрдү алган.     Соњку 8 жылдын ичинде котон жара менен ооруп калуу - 4  эсе,  аныничинде 2001-жылдан берки мезгилдин ичинде 19,2 пайызга төмөндөгөнү бел-гиленди.  Бирок калктын жана аялуу топтордун арасында эсепке  алынбаганкотон жара менен ооруп калуунун үлүшү жогору.  Бул текшерүү эпидемиоло-гиялык  көзөмөлдүн  маалыматтары,  ошондой  эле  тубаса  котон  жаранын(2001-жылдагы  36 учурдан 2004-жылдагы 56 учурга чейин) нейро котон жа-ранын (2001-жылдагы 1 учурдан 2004-жылдагы 13 учурга чейин) өсүшү мененырасталууда.  2005-жылы бүткүл өлкө боюнча котон жара менен ооруп калуукөбөйүшүнүн тенденциясы белгиленди.     Тери-венерологиялык кызматты  кайра  структуралаштыруу процессиндеборбордоштурулган серологиялык лабораториялар аймактык ооруканалар  ме-нен үйбүлөлүк медицина борборлорунун ортосунда бөлүштүрүлдү.  Гонореяныкультуралдык диагноздоо  боюнча  лабораториялардын  саны  (1995-жылдагы33төн  2004-жылдагы 3 лабораторияга чейин) кыскарды,  бул гонорея мененооруп калуу учурларын табууга өтө терс таасирин тийгизди  жана  дарттынөнөкөткө  айланган  процесстери  жана күчөгөн формалары көбөйүшүнө алыпкелди.     Азыркы учурда республиканын аймагында 62 лаборатория иштейт, алар-да котон жараны диагноздоо жүргүзүлөт,  Өлкөдө ЖЖБИни диагноздоо боюнчареференс-лаборатория жок. ЖЖБИни диагноздоонун азыркы ыкмалары (ПТР жа-на ИФТ) Бишкек жана Ош шаарларынын айрым жеке клиникаларында гана  кол-донулат.  Гонореяны  культуралдык  диагноздоо үчүн "кол менен жасалган"жагымдуу чөйрөнү пайдалануу орун алган.  ЖЖБИни лабораториялык диагноз-доо  сапатына  ички  лабораториялык  контролду  жана  тышкы баа берүүнүөркүндөтүү зарыл.     Ошентип, котон  жара менен ооруп калуу таралышынын өњүтүндө ЖЖБИнидиагноздоо  боюнча  саламаттык   сактоонун   мамлекеттик   системасынынмүмкүнчүлүктөрү өтө чектелүү.  Бул врачтар менен илимпоздордун ушул оо-руларды диагноздоону жана дарылоону жакшыртуу боюнча илимий жактан  не-гизделген  ыкмаларды иштеп чыгууга мүмкүнчүлүктөрүн чектейт.  Калк ара-сында ЖЖБИ менен ооруп калуунун дењгээлин төмөндөтүү үчүн ЖЖБИни  дары-лоо боюнча мамлекеттик гарантиялардын системасын өнүктүрүү зарыл.      Максат      Диагноз коюу  жана  дарылоо ыкмаларын өркүндөтүү,  ошондой эле те-ри-венерологиялык кызматтардын жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу жолу  мененЖЖБИнин андан аркы таралышын чектөө.      Милдеттер      1. Калкка  тери-венерологиялык жардам көрсөтүүнүн мамлекеттик сис-темасын өркүндөтүү.     2. ЖЖБИни лабораториялык диагноздоону өркүндөтүү.     3. Жаштар жана калктын аялуу топтору үчүн "дос"  тери-венерология-лык кызмат көрсөтүүлөрдү уюштуруу.      Иш-чаралар      1. Калкка  тери-венерологиялык жардам көрсөтүүнүн мамлекеттик сис-темасын өркүндөтүү.     1.1. ЖЖБИ  боюнча  программаларды  мамлекеттик  органдар тарабынанукуктук жана каржылык колдоону камсыз кылуу.     1.2. Медициналык-санитардык  жардам  көрсөтүүнүн бардык дењгээлде-ринде ЖЖБИси бар пациенттерди жетектөө боюнча клиникалык  протоколдордужана стандарттарды иштеп чыгуу жана киргизүү.     1.3. Өлкөдө жана чет өлкөлөрдө ЖЖБИ маселелери боюнча  медициналыккызматкерлерди окутуу жана дипломдон кийин даярдоо, ошондой эле практи-калык жардам көрсөтүү.  Менчигинин түрүнө карабастан ЖЖБИни дарылоо жа-гынан  кызмат  көрсөткөн  саламаттык сактоо уюмдарынын ишине контролдуккылуу системасын киргизүү.     1.4. Райондук  дењгээлдеги  саламаттык сактоо мекемелеринде ЖЖБИнидарылоодо синдромдук ыкманы киргизүү.     1.5. Илим-изилдөө институттарынын базасында жетектөөчү дермато-ве-неролог-адистердин квалификациясын камсыз кылуу.     1.6. ЖЖБИнин  алдын  алуу жана дарылоо боюнча милдеттерди турмушкаашыруунун мониторингинин натыйжалуу системасын түзүү.     1.7. ЖЖБИ  менен  ооруган  адамдарга  менчигинин түрүнө карабастанбардык саламаттык сактоо уюмдарында психосоциалдык кењеш  берүүнү  жанаВИЧ/СПИДге ыктыярдуу тестирлөөнү камсыз кылуу.     2. ЖЖБИни лабораториялык диагноздоону өркүндөтүү.     2.1. Саламаттык сактоо министрлигинин республикалык тери-венероло-гиялык диспенсеринин базасында жањы жабдуулары бар референс-лаборатори-яларды түзүү жана алардын ишин өнүктүрүү.     2.2. Саламаттык сактоонун тиешелүү мекемелери үчүн ЖЖБИни  лабора-ториялык диагноздоонун стандарттарын иштеп чыгуу.     2.3. ЖЖБИни диагноздоо боюнча лабораторияларды жабдуу,  реактивдержана чыгым материалдары менен жабдуу, ошондой эле ЖЖБИни лабораториялыкдиагноздоонун ички лабораториялык контролун  жана  сапатына  тышкы  бааберүүнү киргизүү боюнча чараларды көрүү.     2.4. ЖЖБИни диагноздоо маселелери боюнча лаборант-врачтардын  жаналаборанттарды үзгүлтүксүз окутууну камсыз кылуу.     3. Жаштар жана калктын аялуу топтору үчүн "дос"  тери-венерология-лык кызмат көрсөтүүлөрдү уюштуруу.     3.1. Менчигинин түрүнө карабастан бардык Саламаттык сактоо  уюмда-рында  жаштар жана калктын аялуу топтору үчүн ЖЖБИни дарылоо боюнча че-немдик укуктук базаны иштеп чыгуу жана "дос" медициналык сервис  систе-масын киргизүү.     3.2. Шаардык,  райондук жана облустук дењгээлдерде үйбүлөлүк врач-тар тобунун,  акушер-гинекологдордун,  урологдордун, жалпы практикадагыврачтардын эсебинен аялуу топтор менен иштөө боюнча врачтардын тармагынтүзүү,  ушул контингент менен иштөөнүн спецификасын эске алуу менен мо-тивация жана окутууну камсыз кылуу системасын иштеп чыгуу.     3.3. Саламаттык  сактоо  уюмдарынын  отчеттуулук системасына аялуутоптор үчүн "дос" медициналык сервисти  көрсөтүү  боюнча  пунктту  кир-гизүү.     3.4. Калктын аялуу топторунун ыйгарым укуктуу өкүлдөрү үчүн  меди-циналык сервистик структураларды маалыматтык колдоону камсыз кылуу.     3.5. Калктын аялуу топтору үчүн медициналык кызмат көрсөтүү  жагы-нан бардык таламдаш тараптардын өзара аракеттенүүсү.     3.6. Мамлекеттик гарантия программасына калктын аялуу топтору жанаколунда жок катмарлары үчүн котон жараны жењилдетип жана акысыз дарыло-ону киргизүү мүмкүнчүлүгүн кароо.      3.2-стратегия. ВИЧ/СПИДге (ЛЖВСга) чалдыккан адамдарды жана                    ВИЧ/СПИДден (ЛЖВСдан) жапа чеккен адамдарды                    социалдык жактан колдоо      Маселени баяндоо.  ЛЖВСларды жана ЛПВСларды социалдык коргоо  жанасоциалдык   колдоо   маселелери   "Кыргыз   Республикасындагы  ВИЧ/СПИДжөнүндө",  "Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик  пособиелер  жөнүндө","Кыргыз  Республикасынын калкын социалдык жактан тейлөө жөнүндө" КыргызРеспубликасынын мыйзамдарында,  Кыргыз Республикасынын жарандарын соци-алдык  жактан  тейлөө жана коргоо,  ошондой эле пенсия жана дары-дармекменен камсыз кылуу маселелери боюнча башка ченемдик  укуктук  актылардакаралган.     Эмгек жана социалдык жактан коргоо министрлигинин системасында со-циалдык  жактан  коргоонун  атайын бөлүмдөрүнүн жана социалдык патронажкызматынын системасы түзүлгөн,  ал ушул сервисти шаардык, райондук жанаоблустук дењгээлдерде көрсөтүүнү камсыз кылат.     ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын социалдык жактан коргоого  укукта-рын камсыз кылуу максатында Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында карал-ган  укуктарды  турмушка  ашыруу  механизмдерин  өркүндөтүү  зарыл.  45ЛЖВСнын  ичинен бир да адам социалдык жардамга өз укугун турмушка ашыр-ган эмес:  18 жашка чейинки 7 баланын ичинен бири да социалдык жөлөкпулалбайт, ВИЧ-позитивдүү энелерден туулган жана 18 ай толгонго чейин бай-коодо болгон 13 баланын ичинен бир гана бала социалдык жөлөкпул алат.     Потенциалдуу коркунучтуу  биологиялык материал менен иштеген меди-циналык кызматкерлер жењилдетилген пенсиялык камсыз кылууну алышы жагы-нан оорчулуктар бар.  ВИЧ-инфекция жуккан, СПИД менен ооруган адамдардыжана  алардын  үйбүлө  мүчөлөрүн  социалдык  жактан  колдоону   караган2001-2005-жылдары  СПИДдин  алдын  алуу боюнча мамлекеттик программанынстратегиясы жетиштүү дењгээлде турмушка ашырылган эмес.  ВИЧ/СПИД жагы-нан  социалдык  жардамды жана колдоону берүү механизминин,  ошондой элесоциалдык жактан коргоо  системасынын  адистеринин  атайын  даярдыгынынжоктугу негизги проблема болуп саналат.  Мындан тышкары, ЛЖВСларга жар-дам жана колдоо көрсөтүү боюнча ишчараларга тартылган  бардык  таламдаштараптардын өзара аракеттенүүсүн жөнгө салуу зарыл.     Бул маселелерди чечүүнүн татаалдыгы диагноздун купуялыгы жарыя кы-лынат  деп  коркуудан улам социалдык жактан коргоо органдарына кайрылуубоюнча ЛЖВСлардын демилгесинин жоктугу менен  байланышкан.  Бул  маселеайылдар  жана  чакан шаарлар үчүн өзгөчө актуалдуу.  Жөлөкпулду алуунункыйла сандагы документтерди көрсөтүүнү талап кылган  татаал  жол-жобосумаанилүү аспект болуп саналат.     Аялуу калктын алда канча муктаж  бөлүгү  үчүн  социалдык  жардамдыалуу  аларда ким экендигин тастыктаган документтердин жана/же каттоонунжоктугунан улам мүмкүн эмес.  Мындан тышкары,  ВИЧ/СПИД диагнозу белги-ленгенине  байланыштуу  жетимдерге  жана таштанды балдарга жардам берүүпроблемасын чечүү зарыл.      Максат      Мамлекеттик жөлөкпулдарды берүү жана социалдык кызмат көрсөтүү жо-лу аркылуу ЛЖВСлар менен ЛПВСларды мамлекеттик колдоону камсыз кылуу.      Милдет      ЛЖВСлар менен  ЛПВСлар үчүн механизмдерди иштеп чыгуу жана социал-дык жактан колдоо көрсөтүү.      Иш-чаралар      1. ЛЖВСлар менен ЛПВСларга социалдык колдоо  көрсөтүү  боюнча  ве-домстволук ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу.     2. Мамлекеттик жөлөкпулдарды берүү жана социалдык кызмат  көрсөтүүжолу аркылуу ЛЖВСлар менен ЛПВСларды мамлекеттик колдоону камсыз кылуу.     3. ЛЖВСлар менен ЛПВСларга социалдык колдоо көрсөткөн адамдар үчүнатайын  октуу  программаларын,  анын ичинде кесиптик адистиктердин сту-денттери үчүн атайын программаларды иштеп чыгуу.     4. ЛЖВСлардын  социалдык  жардамга муктаждыктарына баа берүүнү булмаксаттарга мамлекеттик бюджетти пландаштыруу үчүн дайыма жүргүзүү.     5. Мамлекеттик  жөлөкпулду алуу тартиби жөнүндө СПИД борборлорунунадистери,  аялуу топтордун жаматтарынын ыйгарым укуктуу  өкүлдөрү  жанаЛЖВСлардын өздөрү аркылуу ЛЖВСлар менен түшүндүрүү иштерин жүргүзүү.     6. Бардык таламдаш тараптар үчүн ЛЖВСлар менен ЛПВСларга социалдыкжардам көрсөтүү боюнча маалымат материалдарын чыгаруу.     7. ЛЖВСлар  менен  ЛПВСларга  социалдык колдоо көрсөтүү маселелерибоюнча бардык  таламдаш  тараптардын, анын ичинде Саламаттык сактоо ми-нистрлигинин, Эмгек  жана  социалдык жактан коргоо министрлигинин, НКО-лордун, жамааттык уюмдардын жана ЛЖВСлардын өкүлдөрүнүн өзара аракетте-нүүсү.     8. ЛЖВСлар  менен ЛПВСларга социалдык колдоону камсыз кылуу боюнчаКыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган мониторингди жүргүзүү.     9. ВИЧ/СПИДден  жапа  чеккен  балдарды  колдоо боюнча стратегияны,ошондой эле ВИЧ/СПИД диагнозу белгиленгендигине байланыштуу жањы  туул-ган балдардан баш тартуунун алдын алуу жана жетим балдардын проблемала-рын чечүү боюнча чараларды иштеп чыгуу.     10. ЛЖВСларды тейлөөнү камсыз кылган персонал кесиптик милдеттеринаткаруу учурунда ВИЧ/СПИДди жугузуп алышын  четтетүү  боюнча  чаралардыкөрүү.     11. Социалдык патронаж жана социалдык коштоо топторун, ошондой элеЛЖВСларды медициналык эмес багуу системасын түзүү.     12. АРВ терапиясын алган ЛЖВСлар үчүн Тамак-аш фондун  түзүү  үчүнкаржылык ресурстарды мобилизациялоо.     13. Ишке орношуу жана убактылуу түнөк орундарын берүү  маселелеринчечүүдө ЛЖВСларга көмөк көрсөтүү.      3.3-стратегия. ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды (ЛЖВС) жана калктын                    аялуу топторунун өкүлдөрүн юридикалык колдоо      Маселени баяндоо. Калктын аялуу топторунда ВИЧ-инфекцияны жугузуу-нун  өзгөчө  тобокелдиги  бар,  ошондуктан бул топтордун арасында алдыналуу программаларын өнүктүрүү өлкөдө ВИЧ/СПИДди четтетүү боюнча  натый-жалуу чаралар үчүн маанилүү шарт болуп саналат.     Бүтүндөй алганда ВИЧ/СПИД жагынан Кыргыз Республикасынын мыйзамда-ры эларалык укуктун ченемдерине ылайык келет, бирок адам укуктарын тур-мушка ашыруу жана коргоо боюнча тиешелүү механизмдерди иштеп чыгуу  за-рылчылыгы байкалат.  Атап айтканда, купуялыкка, медициналык текшерүүдөнөтүүнүн жана маалымат берүүнүн ыктыярдуулугуна укук турмушка  ашырылбайжатат. Коомдо ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды, ошондой эле калктын аялуутопторунун өкүлдөрүн стигматизациялоо жана кодулоо байкалууда,  бул ал-дын  алуу чараларын натыйжалуу турмушка ашыруу үчүн жогоруда эске алын-ган категориядагы адамдар менен байланыш түзүүгө көмөктөшпөйт.     ЛЖВСлардан алынган  маалыматтар боюнча,  алардын дээрлик үчтөн бирбөлүгү ВИЧ-статуска байланыштуу укук коргоо органдарынын (16,8%). меди-циналык  кызматтардын (4,7%) кызматкерлери тарабынан өздөрүнүн укуктарыбузулушуна,  анын ичинде медициналык жардам көрсөтүүдөн  баш  тартууга,ВИЧ/СПИДге мажбурлап текшерүүдөн өтүүгө, ВИЧ-статус жөнүндө маалыматтынкупуялыгын бузууга дуушарланган.     "Кыргыз Республикасындагы ВИЧ/СПИД жөнүндө" Кыргыз РеспубликасынынМыйзамында "стигма" жана "кодулоо" түшүнүктөрү аныкталган жана ЛЖВСлар-дын  укуктарын чектөөгө жана стигматизациялоого тыюу салуу боюнча чара-лар каралган. Бирок өзүнүн ВИЧ-статусу жарыя кылынат деп корккондуктан,мыйзамдуу укуктарын билбегендиктен жана башка себептерден улам ЛЖВСлар-дын эч кимиси укуктарын коргоо жагынан сот органдарына кайрылган эмес.     Кыргыз Республикасында  бир нече укук коргоо органдарынын жана ад-вокаттардын катышуусу менен ЛЖВСлардын жана башка аялуу топтордун укук-тарын  коргоо  боюнча  айрым тажрыйба бар.  ВИЧ/СПИДге байланыштуу адамукуктарынын маселелери боюнча алгачкы текшерүү жана тергөө, прокуратураоргандары  жана  соттор  менен өзара аракеттенүүнүн тажрыйбасы азырынчабүтүндөй алганда адам укуктарын сактоо маселелерин чечүүгө алып  келгенжок.     Калктын аялуу топторунун күнөөсү далилдерге эмес, айыпталып жатканадамдын  жеке көрсөтүүлөрүнө гана негизделген учурларда алар үчүн айып-тоо өкүмдөрү,  метадондук программанын катышуучулары үчүн  эркиндигиненажыратуу түрүндөгү жазалоо чарасы өзгөртүлгөн прецеденттер бар.     Ички иштер министрлигинин атайын Нускоосуна ылайык аялуу  топторгокарата  укук  коргоо  органдарын укукка жат аракеттеринен арылуу боюнчачаралар каралган. Окутуучу курстар, семинарлар, расмий даттануулар укуккоргоо органдарынын айрым кызматкерлеринин жүрүм-турумдарына айрым таа-сирге ээ болду.      Максат      ЛЖВСларга жеткиликтүү юридикалык жардамды камсыз кылуу жолу  мененЛЖВСлардын  жана  калктын  аялуу  топторунун өкүлдөрүнүн укуктук жактанкорголушун жогорулатуу.      Милдеттер      1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык ЛЖВСлардын,  алардынүйбүлө  мүчөлөрүнүн жана калктын аялуу топторунун өкүлдөрүнүн укуктарынкоргоону камсыз кылуу.     2. Өлкөнүн калкынын арасында ЛЖВСларды стигматизациялоону жана ко-дулоону жоюу боюнча программаларды өнүктүрүү  үчүн  жагымдуу  шарттардытүзүү.      Иш-чаралар      1. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык ЛЖВСлардын,  алардынүйбүлө мүчөлөрүнүн жана калктын аялуу топторунун өкүлдөрүнүн  укуктарынкоргоону камсыз кылуу.     1.1. ЛЖВСларга жана калктын аялуу  топторунун  өкүлдөрүнө  укуктукжардам көрсөтүү системасын түзүү боюнча учурдагы укуктук механизмдердиннатыйжалуулугун жогорулатуу стратегиясын иштеп чыгуу.     1.2. Адам  укуктары жагынан ЛЖВСлардын жана калктын аялуу топтору-нун  өкүлдөрүнүн  муктаждыктарынын  мониторингин  жана   баа   берүүсүнжүргүзүү.     1.3. Менчигинин түрүнө карабастан укук коргоо уюмдары ЛЖВСлар жанакалктын аялуу топторунун өкүлдөрү үчүн акысыз жана жеткиликтүү юридика-лык кызмат көрсөтүшү боюнча чараларды көрүү.     1.4. ЛЖВСлар,  алардын үйбүлө мүчөлөрү жана калктын аялуу топтору-нун өкүлдөрү,  ошондой эле алардын  таламдарын  билдирген  уюмдар  үчүнВИЧ/СПИДдин укуктук аспекттери боюнча окутууну жүргүзүү.     1.5. ВИЧ/СПИД жагынан  Кыргыз  Республикасынын  мыйзамдарын,  аныничинде Кыргыз Республикасы ратификациялаган эларалык укуктун принципте-рин жана ченемдерин турмушка ашырууга прокурордук көзөмөлдү күчөтүү.     1.6. ЛЖВСлар,  алардын үйбүлө мүчөлөрү жана калктын аялуу топтору-нун өкүлдөрү үчүн негизги укуктар менен эркиндиктерди түшүндүрүү боюнчамаалымдама материалдарын даярдоо.     2. Өлкөнүн калкынын арасында ЛЖВСларды стигматизациялоону жана ко-дулоону  жоюу  боюнча  программаларды өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттардытүзүү.     2.1. СМККнын күн тартибине Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД жагынанадам укуктарын сактоонун жана мыйзамдарды аткаруунун мониторинги боюнчаар жылдагы докладды киргизүү.     2.2. ВИЧ/СПИДдин социалдык жана укуктук аспекттери боюнча сот  ор-гандарынын,  Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасынын, Кыргыз Рес-публикасынын Юстиция министрлигинин,  Кыргыз Республикасынын Акыйкатчы-сынын  (Омбудсменинин),  укук  коргоо органдарынын,  адвокаттардын жанаукук коргоочу НКОлордун катышуусу менен  окутууну  жана  жолугушуулардыжүргүзүү.     2.3. Медициналык жана социалдык кызматкерлердин арасында ВИЧ/СПИД-дин укуктук аспекттерин алга илгерилетүү боюнча ишчараларды жүргүзүү.     2.4. Укук коргоо органдарынын учурдагы чараларын өзгөртүүгө багыт-талган  натыйжалуу стратегияларды иштеп чыгуу.  Коррупцияга каршы прог-раммалардын жана мамлекеттик башкарууну жакшыртуу боюнча  программалар-дын чектеринде укук коргоо органдарынын аракеттерине коомдук контролдоосистемасын өнүктүрүү.     2.5. Билим берүү институттары,  ЖМК, маданий мекемелер, диний инс-титуттар,  укуктук система жана  мамлекеттик  саясаттын  стратегияларынтурмушка  ашыруу  аркылуу коомчулук (бүтүндөй алганда калк жана коомдуклидерлер) тарабынан ЛЖВСларга жана калктын аялуу топторунун  өкүлдөрүнөкарата сабырдуу мамилени калыптандыруу ыкмаларын иштеп чыгуу.                               4. АТКАРУУ      2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны турмуш-ка ашыруу проблеманын комплекстүү мүнөзүн эске алуу менен көп секторал-дык  ыкмага  негизделген жана бардык таламдаш тараптардын,  анын ичиндемамлекеттик структуралардын, эларалык, академиялык, диний жана жарандыкуюмдардын,  ошондой  эле  калктын  аялуу  топторунун  өкүлдөрүнүн  жанаЛЖВСлар менен ЛПВСлардын катышуусун болжолдойт.     Кыргыз Республикасынын  Өкмөтү  улуттук дењгээлдеги 2006-2010-жыл-дарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программага  ылайык  ВИЧ/СПИД  боюнчаишчараларды  жалпы  башкарууну  жана  координациялоону жүзөгө ашырууда.Жергиликтүу дењгээлде ВИЧ/СПИД боюнча ведомстволук программаларды  тур-мушка ашыруу үчүн жоопкерчилик облустук, райондук мамлекеттик админист-рациядарга жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарына жүктөлгөн.     Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ролу:     - ВИЧ/СПИД жагынан улуттук саясатты жана мыйзамдарды өнүктүрүү;     - 2006-2010-жылдарга  ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны тур-мушка ашыруу үчүн шарттарды түзүү;     - 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программанын чек-теринде бардык таламдаш тараптар өткөрө турган ВИЧ/СПИДдин  таралышыныналдын алуу боюнча ишчараларды координациялоо;     - 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны атка-руунун натыйжалуулугунун мониторинги жана берилген баасы;     - 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны  тур-мушка  ашырууга  мамлекеттик бюджеттен каражаттарды бөлүү жана эларалыкдонорлор менен жеке структуралардан кошумча ресурстарды тартуу;     - 2006-2010-жылдарга  ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны тур-мушка ашыруу боюнча жылдык пландарды иштеп чыгуу жана  бекитүү,  жылдыкотчетторду бекитүү;     - ВИЧ/СПИД жагынан эларалык кызматташтыкты өнүктүрүү;     - ВИЧ/СПИД  боюнча  программаларды турмушка ашыруу жагынан алынгантажрыйбаны өркүндөтүү;     - ВИЧ/СПИД жагынан жогорку квалификациялуу кадрларды тартуу, улут-тук кадр потенциалын өнүктүрүүгө көмөктөшүү.     Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, администрациялык ведомство-лор, жергиликтүү мамлекеттик администрациялар жана жергиликтүү өзалдын-ча  башкаруу  органдары  бекитилген  2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнчамамлекеттик программанын стратегияларына жана милдеттерине  ылайык  ве-домстволук программаларды турмушка ашыруу үчүн жоопкерчилик тартат,  өзпландарын аткарат жана өздөрүнө  караштуу  структуралар  программалардыжергиликтүү  дењгээлде  аткарышына  көмөктү,  техникалык  колдоону жанаконтролдукту камсыз кылат.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны турмуш-ка ашырууга тартылган негизги министрликтер, мамлекеттик комитеттер жа-на администрациялык ведомстволор:     - Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлиги;     - Кыргыз Республикасынын Экономика жана каржы министрлиги;     - Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги;     - Кыргыз  Республикасынын  Эмгек  жана социалдык жактан коргоо ми-нистрлиги;     - Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлиги;     - Кыргыз Республикасынын Коргоо министрлиги;     - Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги;     - Кыргыз Республикасынын Билим берүү, илим жана жаштар саясаты ми-нистрлиги;     - Кыргыз Республикасынын Маданият министрлиги;     - Кыргыз Республикасынын Өнөржай, соода жана туризм министрлиги;     - Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрли-ги;     - Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлиги;     - Аялдардын,  үйбүлөнүн маселелери жана гендердик өнүктүрүү боюнчаулуттук кењештин катчылыгы;     - Кыргыз Республикасынын Миграция жана иш менен камсыз кылуу боюн-ча мамлекеттик комитети;     - Кыргыз Республикасынын Чегара кызматы;     - Кыргыз Республикасынын Улуттук гвардиясы;     - Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети;     - Кыргыз Республикасынын  Бањгизаттарга  контролдук  кылуу  боюнчаагенттиги;     - Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Дин иштери боюнча  мам-лекеттик агенттик;     - Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик телерадиоберүү компаниясы.     ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик программаны турмушка ашырууга катышканэларалык уюмдар:  ООНдун агенттиктери - ООНдун СПИД боюнча  тематикалыктобунун мүчөлөрү,  эларалык эки тараптуу жана көп тараптуу уюмдар мененагенттиктер, ошондой эле эларалык өкмөттүк эмес уюмдар. Эларалык уюмдарВИЧ/СПИД  жагынан программаларды өз мандаттарынын негизинде Кыргыз Рес-публикасындагы 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча мамлекеттик  саясаткажана мамлекеттик программага ылайык аткарат.     Жарандык секторду миссиясына ВИЧ/СПИД маселелери  киргизилген  жа-рандык коомдун бардык уюмдары билдирет.     Программа калктын ВИЧ/СПИДге чалдыккан аялуу топторунун  жамаатынанегизделген же ушул жамааттардын таламдарын билдирген коммерциялык эмесуюмдарды тартууга багытталган.     СМККнын жумушчу  жана эксперттик топтору таламдаш министрликтерге,мамлекеттик комитеттерге жана администрациялык  ведомстволорго, ошондойэле  жарандык  сектордун  уюмдарына  2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнчамамлекеттик программаны турмушка ашыруу боюнча  консультациялык  жардамкөрсөтөт.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИДге карата мамлекеттик программаны  тур-мушка  ашыруу жөнүндө жылдык отчет негизги аткаруучулар менен талкуула-нат  жана  СМККнын  жыйынында  каралат.  Иштин  жылдык  планын  СМККнынмүчөлөрү  жана  мамлекеттик,  эларалык жана коммерциялык эмес уюмдардыничинен негизги өнөктөр менен макулдашуу боюнча СМККнын  төрагасы  беки-тет.                               5. КАРЖЫЛОО      Пилоттук ишчараларды институтташтыруу зарылчылыгы жана ВИЧ/СПИДдиналдын алуунун туруктуу комплекстүү системасын түзүү  каржылоонун  адек-ваттуу дењгээлин талап кылат. Саламаттык сактоо секторун каржылоо ыкма-ларын өзгөртүү ВИЧ/СПИД боюнча программаларды козгогон жок.  Саламаттыксактоо уюмдарын,  анын ичинде ЖЖБИге, ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүү үчүн жо-оптуу болгон ар кандай ведомстволорду каржылоо иштин акыркы натыйжасынаэмес, ресурстук камсыз кылуунун көрсөткүчтөрүнө негизделген. Башка сек-торлордо ВИЧ/СПИД боюнча ишчараларга акча каражаттарын  бөлүү  жетишсизкөлөмдө жүргүзүлөт.     Кыргыз Республикасындагы социалдык-экономикалык  абал  ВИЧ/СПИДдиналдын алуу боюнча ишчараларын толук өлчөмдө мамлекеттик бюджеттин кара-жаттарынан каржылоого мүмкүндүк бербейт.  Кирешелеринин дењгээли  төмөнболгон көпчүлүк өлкөлөрдөгүдөй эле,  өлкөдө ВИЧ/СПИДдин таралышынын ал-дын алуу боюнча ишчараларга жумшалуучу каражаттардын негизги үлүшү тыш-кы булактардан келип түшө тургандыгы болжолдонууда.     2005-жылы өлкөнүн демилгелерин донордук жамаат каржылык,  техника-лык  жана башкаруу жардамы түрүндө колдоду,  бул ВИЧ/СПИД эпидемиясыныналдын алуу боюнча ишчараларды натыйжалуу турмушка  ашыруу  үчүн  КыргызРеспубликасынын  мүмкүнчүлүктөрүн кењейтүүгө мүмкүндүк берет.  Каражат-тардын негизги бөлүгүн  ВИЧ/СПИДдин  таралышынын  алдын  алуунун  комп-лекстүү системасын түзүүгө жана бардык секторлордо жергиликтүү адистер-дин потенциалын жогорулатууга пайдалануу пландаштырылууда.     ВИЧ/СПИДдин таралышынын алдын алуу системасынын туруктуулугун кам-сыз кылуу максатында төмөнкүдөй ишчараларды жүргүзүү пландаштырылууда:     - Программаларды  турмушка ашырууну бардык таламдаш тараптар мененкоординациялоо үчүн жүргүзүлүп жаткан ишчаралардын экономикалык  натый-жалуулугун аныктоо боюнча ыкмаларды иштеп чыгуу;     - ишчараларды пландаштыруу жана каржылоо боюнча  эксперттик-талдоотопторун түзүү жолу менен каражаттарды, анын ичинде донор уюмдар бөлгөнкаражаттарды пландаштыруу жана макулдашып пайдалануу жагынан  координа-циялык механизмди (СМККны жана анын катчылыгын) күчөтүү;     - негизги сегменттер:  алдын алуу, диагноз коюу, дарылоо жана реа-билитациялоо  боюнча  чыгымдарды комплекстүү пландаштырууну жүзөгө ашы-руу;     - ар  бир  сегмент жана аткаруучу сектор боюнча муктаждыктарга бааберүү;     - сегменттердин ар бири боюнча жүргүзүлүп жаткан ишчаралардын нар-кына баа берүү жана экономикалык натыйжалуулукка баа берүү;     - ишчаралар жана сегменттер боюнча пландаштырылып жаткан чыгымдар-ды ар кандай булактардын ортосунда бөлүштүрүү:  иштин түрүнө жоопкерчи-ликке жана функцияларга жараша мамлекеттик бюджет, донор уюмдардын жанааткаруучулардын каражаттары;     - каржылык ресурстарды башкаруунун натыйжалуу системасын түзүү;     - кошумча  ресурстарды,  анын  ичинде  жергиликтүү  жана  облустукдењгээлдерде,  ошондой  эле жеке сектордон бөлүнгөн каражаттарды тартуужана пландаштыруу учурунда алардын эсебин жүргүзүү:     - ВИЧ/СПИД  боюнча  программаларды  каржылаган  уюмдар  үчүн салыкжењилдиктеринин системасын киргизүү;     - ВИЧ/СПИД  боюнча программаларды,  анын ичинде мамлекеттик уюмдаржана жарандык коом мекемелери үчүн мамлекеттик заказдын  программаларынкаржылоонун жањы ыкмаларын киргизүү;     - "ВИЧ/СПИД  боюнча  улуттук эсептердин" (каржылык агымдарды жөнгөсалуу жана  контролдоо  үчүн)  жана  өлкөнүн бюджетинде ВИЧ/СПИД боюнчаиш-чараларды каржылоонун тиешелүү мөөнөттөрүнүн системасын түзүү.                2006-2010-жылдары Кыргыз Республикасында        ВИЧ/СПИД эпидемиясынын жана анын социалдык-экономикалык             кесепеттеринин алдын алуу боюнча мамлекеттик                    программанын алдын ала бюджети -----------------------------------------------------------------------|Катар|Компоненттердин жана стратегиялардын аталышы| Наркы (мињ АКШ $)||  N  |                                            |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||1.   |Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИД жагынан     |                  ||     |мамлекеттик саясатты өркүндөтүү             |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||1.1  |2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча          |       250        ||     |мамлекеттик программаны координациялоо жана |                  ||     |башкаруу                                    |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||1.2  |ВИЧ/СПИД жана аралаш проблемалар жагынан    |       85         ||     |Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын          |                  ||     |өркүндөтүү                                  |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||1.3  |ВИЧ/СПИД боюнча программаларды турмушка     |       475        ||     |ашырууга калкты, жамааттарды жана диний     |                  ||     |лидерлерди тартуу                           |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||1.4  |Күч структураларында ВИЧ/СПИДдин алдын алуу |       247        ||     |боюнча программаларды өнүктүрүү             |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||1.5  |Маалымат, билим берүү жана коммуникация     |       210        ||     |жагынан саясатты өнүктүрүү                  |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||     |Аралык жыйынтык:                            |       1267       ||-----|--------------------------------------------|------------------||2.   |Калктын аялуу топтору үчүн максаттуу        |                  ||     |комплекстүү программалар                    |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||2.1  |Жаштардын ВИЧ/СПИДге байымсыздыгын азайтуу  |       3907       ||     |                                            |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||2.2  |Бањгизаттарды сайынып колдонуучулардын жана |       3845       ||     |ага көзкаранды адамдардын ВИЧ/СПИДге        |                  ||     |байымсыздыгын азайтуу                       |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||2.3  |Камактагы адамдардын жана пенитенциардык    |       633        ||     |мекемелердин персоналынын ВИЧ/СПИДге        |                  ||     |байымсыздыгын азайтуу                       |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||2.4  |"Секс-кызматкерлердин" (СК) жана алардын    |       470        ||     |кардарларынын ВИЧ/СПИДге байымсыздыгын      |                  ||     |азайтуу                                     |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||2.5  |Эркектер менен жыныстык байланышы бар       |       333        ||     |эркектердин (МСМ) ВИЧ/СПИДге байымсыздыгын  |                  ||     |азайтуу                                     |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||2.6  |Калктын кыймылдуу топторунун ВИЧ/СПИДге     |       250        ||     |байымсыздыгын азайтуу                       |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||2.7  |ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдардын (ЛЖВС) жана |       250        ||     |ВИЧ/СПИДден жапа чеккен адамдардын (ЛПВС)   |                  ||     |жигердүүлүгүн арттыруу                      |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||     |Аралык жыйынтык:                            |       9688       ||-----|--------------------------------------------|------------------||3.   |ВИЧ/СПИД учурлары көбөйүп жаткан шарттарда  |                  ||     |калкка коопсуз жана жеткиликтүү сервисти    |                  ||     |камсыз кылуу                                |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||3.1  |ВИЧ/СПИД менен байланышкан алдын алуу,      |                  ||     |диагноз коюу, дарылоо жана багуу боюнча     |                  ||     |медициналык кызмат көрсөтүүлөрдү өркүндөтүү |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||3.1.1|Медициналык процедуралардын коопсуздугун    |       4310       ||     |камсыз кылуу                                |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||3.1.2|Психосоциалдык консультация берүүнү жана    |       1500       ||     |ВИЧ/СПИДге тестирлөөнү өркүндөтүү           |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||3.1.3|Эмчектеги балдарда ВИЧ-инфекциянын алдын    |       225        ||     |алуу                                        |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||3.1.4|ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарга (ЛЖВС)       |       1459       ||     |медициналык жардамды камсыз кылуу           |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||3.1.5|ЖЖБИ учурунда медициналык жардамды камсыз   |       125        ||     |кылуу                                       |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||3.2. |ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды (ЛЖВС) жана  |       58         ||     |ВИЧ/СПИДден жапа чеккен адамдарды (ЛПВС)    |                  ||     |социалдык жактан колдоо                     |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||3.3. |ВИЧ/СПИДге чалдыккан адамдарды (ЛЖВС) жана  |       180        ||     |калктын аялуу топторунун өкүлдөрүн          |                  ||     |юридикалык колдоо                           |                  ||-----|--------------------------------------------|------------------||     |Аралык жыйынтык:                            |       78576      ||-----|--------------------------------------------|------------------||     |Жыйынтыгы:                                  |       18811      |-----------------------------------------------------------------------                      6. МОНИТОРИНГ ЖАНА БАА БЕРҮҮ      Мониторинг жана баа берүү системасы (мындан ары - МжБ) Кыргыз Рес-публикасынын Өкмөтү колдонгон  отчеттуулуктун  бардык  дењгээлдериндегимеханизмди, ошондой эле ВИЧ/СПИДдин таркалуу кырдаалы жөнүндө маалымат-тарды чогултуу,  сактоо, талдоо, изилдөө, жүргүзүлгөн иштерди жана анынжыйынтыктарын билдирет.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программанын  мони-торингинин  жана баалоонун бирдиктүү системасы бардык жүргүзүлгөн чара-ларды текшерет жана натыйжалуулугун аныктайт,  ишмердүүлүктөрүн  тактооүчүн  зарыл каржы каражаттарынын жана стратегиялык маалыматты алуунунунбирдиктүү механизмин камсыз кылат.     Бул система маалыматтардын жана ресурстардын натыйжалуу пайдаланы-лышына,  ар кандай мекемелердин ишин бири-бири кайталоосун болтурбоого,программаны аткаруунун жүрүшү тууралуу объективдүү жана толук маалымат-ты алууга өбөлгө түзөт.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны аткарууалкагында Кыргыз Республикасынын министрликтери, мамлекеттик комитетте-ри жана администрациялык ведомстволору,  ошондой эле жергиликтүү мамле-кеттик администрациялар,  жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары жанажарандык  сектордун  мекемелери тарабынан аны жүзөгө ашыруунун пландарыиштелип чыгат.  2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик програм-манын   стратегияларынын   алкагында   ишчараларды  аткаруу  бекитилгенмөөнөттөрдө СМККнын Президиумуна, катчылыгына жана техникалык секторунатуруктуу    отчеттор    аркылуу   улуттук   индикаторлордун   негизиндекөзөмөлдөнөт.     Менчигинин түрүнө  жана ведомстволук таандыктыгына карабастан бар-дык өнөктөштөр жана кызыкдар тараптар өздөрүнүн  программаларынын  жанадолбоорлорунун  мониторинг жана баалоо планын ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекет-тик программанын мониторинг жана баалоо планы менен макулдашуулары  ке-рек,  ал  Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтү бекиткен планга ылайык жүзөгөашырылат.     Мониторинг жана баалоо системасы өзүнө төмөнкү компоненттерди кам-тыйт:     - МжБнын  регламенти,  анын ичинде башкаруу схемасын,  маалыматтарбазасын,  негизги көрсөткүчтөрдү, чогултуунун жол-жоболорун жана маалы-маттарды берүүнү так жазуу;     - эпидемиологиялык,  анын ичинде серологиялык  жана  жүрүм-турумдукөзөмөлдөө;     - атайын изилдөөлөр, анын ичинде эпидемиологиялык, жүрүм-турумдук,баалоо жана социалдык;     - каржы каражаттарын пайдалануунун мониторинги;     - кызыкдар тараптардын программалык ишмердүүлүгүнүн мониторинги;     - 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны  баа-лоо;     - маалыматтарды чогултуу, сактоо, талдоо жана таркатуу үчүн маалы-маттык система.     Улуттук статистикалык комитет мониторинг үчүн базалык жалпы  улут-тук көрсөткүчтөрдүн тизмесин бекитет, статистикалык маалыматтардын жанаотчеттуулукту чогултуунун жалпы эрежесин аныктайт. Ошондой эле кызыкдартараптар  менен  Улуттук  статистикалык комитет изилдөөлөрдүн ыкмаларыништеп чыгат жана бекитет,  аларды пландаштырууну жана контролдоону,  аркандай     мекемелердин    маалыматтарын    чогултууну    контролдоону,2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик  программаны  аткаруунунжыйынтыктары  тууралуу  маалыматтарга талдоо жүргүзүүнү жана таркатуунужүзөгө ашырат.     Саламаттык сактоо министрлиги (тактап айтканда, "СПИД" республика-лык   бирикмеси)   мониторинг   жана   баалоо   үчүн   жалпы    улуттуккөрсөткүчтөрдүн  тизмесин  өзгөртүү боюнча,  ошондой эле аларды социал-дык-эпидемиологиялык мониторингдин жалпы системасына киргизүү үчүн  су-нуштарды иштеп чыгууда,  усулдук сунуштарды иштеп чыгууга жана басылма-ларды чыгарууга,  ВИЧ/СПИД  боюнча  өлкөлүк  отчетторду  талдоого  жанатүзүүгө катышат.     Мониторинг жана баалоонун бардык катышуучуларына техникалык жетек-чиликти,  координациялоону  жана  өзара  аракеттешүүнү  камсыз кылууну,2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик  программаны  аткаруунункөзкарандысыз  баалоону уюштурууну (максатка ылайыктуулук,  натыйжалуу-лук,  үнөмдүүлүк,  таасир берүү, туруктуулук) СМКК алдындагы мониторингжана баалоо боюнча техникалык сектор жүзөгө ашырат.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программанын  атка-руунун  мониторингин жана баалоону жүргүзүүгө катышкан кызыкдар минист-рликтер,  мамлекеттик комитеттер  жана  администрациялык  ведомстволор,ошондой  эле  жергиликтүү мамлекеттик администрациялар жана жергиликтүүөзалдынча башкаруу органдары,  айрым мекемелер алардын ишмердүүлүк жак-тарына  тиешелүү көрсөткүчтөр боюнча маалыматтарды чогултууга,  ошондойэле 2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны аткаруу-га кошкон салымдары жөнүндө жыл сайын отчетторду берүүгө жоопкерчиликтеболушат.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД  боюнча  Мамлекеттик  программаны ишкеашырууга катышкан коммерциялык эмес уюмдар, аялуу топтордун жамааттары-нын өкүлдөрү,  ЛЖВС,  көзкарандысыз эксперттер, жеке структуралар прог-рамманын милдеттерин жүзөгө  ашырууга  жана  эларалык  милдеттенмелергеылайык каржы каражаттарынын сарпталышынын натыйжалуулугуна жана калктынаялуу топторунун муктаждыктарына коомдук контролду камсыз кылышат.     ВИЧ/СПИД боюнча  Мамлекеттик  программа 2006-2010-жылдардын аралы-гында аракетте болот.  Ортосундагы мезгилде (2008-жылы)  2006-2010-жыл-дарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны ишке ашырууда улуттук жа-на жергиликтүү дењгээлде бардык кызыкдар  тараптардын  кошкон  салымын,Кыргыз Республикасы жетишкен прогресс алдын-ала карлып чыгат.     2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик  программаны  тышкыбаалоо көзкарандысыз эксперттер тобунун катышуусу менен программаны ат-каруунун  үчүнчү  жана  бешинчи  жылдарында   (2008   жана   2010-жылы)жүргүзүлөт.                                КОРУТУНДУ      2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД  боюнча  Мамлекеттик программаны иштепчыгуу өлкөдөгү  эпидемиологиялык  кырдаалдын  өнүгүшүнүн  мүнөзүн  жанаВИЧ/СПИД  жаатында улуттук институттардын ишмердүүлүгүнүн жыйынтыктарынэске алуу менен ВИЧ/СПИДдин таркалуусун алдын-алуу боюнча  ишчаралардынкомплекси болуп саналат.     Программанын негизги максаттарынын  бири,  ВИЧ/СПИДдин  таралуусунбаштапкы  стадияда  чектөө  болуп  саналат.  Программанын  форматы жанаструктурасы салыштырмалуу аялуу калк үчүн алдын-алууга, диагностикалоо-го, дарыланууга жана кароого жапырт жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу боюн-ча негизги маселелерди аныктоого мүмкүндүк берди.     Документ үч   негизги   компонентке  бөлүнгөн,  ар  бир  компонент2006-2010-жылдарга ВИЧ/СПИД боюнча Мамлекеттик программаны ишке  ашыруубоюнча ишмердүүлүктүн маанилүү багытын аныктайт;     Ошентип, биринчи компонент ВИЧ/СПИД жаатында калктын аялуу тобунунарасында  ишчараларды  ийгиликтүү  жүзөгө  ашыруу үчүн колдоочу чөйрөнүтүзүүдө жана программаны башкарууда  мамлекеттик  саясатты  өнүктүрүүгөбагытталган.     Экинчи компонент негизги болуп саналат жана аялуу топтор үчүн  иш-чараларды   камтыйт.   Бул  компонентти  толук  көлөмдө  жүзөгө  ашырууВИЧ/СПИДдин таралышын чектөөгө алып келет,  аялуу топтогу жогорку тобо-келдиктеги  жүрүм-турумдагы ВИЧ/СПИДдин өлкөнүн жалпы калкына таралышыналдын-алууга мүмкүн болот, балдарды ВИЧ-инфекция жугушунан сактайт жанаКыргыз  Республикасында ВИЧ/СПИД таралышынын социалдык-экономикалык ке-сепеттерин жумшартат.     Программанын үчүнчү компоненти калктын аялуу тобуна көрсөтүлө тур-ган кызматтарды билдирет.  Ал  ошондой  эле  жалпысынан  калк  арасындаВИЧ/СПИДдин  алдын-алууга  багытталган медициналык жол-жоболордун кооп-суздугу боюнча чоњ блокту камтыйт.     Бул программа  жаштарда  ВИЧ/СПИД жугууну коопсуздук жүрүм-турумдукалыптандыруу,  өзүнүн денсоолугуна жоопкерчиликтүү мамилени  жогорула-туу,  адептик баалуулуктарды күчөтүү, чөйрөнүн терс таасирине каршы ту-руу жолдору менен болтурбоого багытталган.  Программа  гендердик-сезим-талдуу болуп саналат жана аялдарды кодулоонун бардык түрлөрүн болтурбоожана гендердик тењдештикти өнүктүрүү боюнча ишчараларды  өткөрүүнү  ка-райт.     Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жана укук  колдонуу  ыкмаларын,ошондой эле ВИЧ/СПИД жагында программаны өнүктүрүү үчүн жагымдуу кырда-ал түзүү боюнча атайын программаларды өркүндөтүү Кыргыз Республикасынынмыйзамдарын эларалык укуктун принциптерине жана ченемдерине ылайык кел-тирүүгө мүмкүндүк берет.     Жарандык сектордун, ЛЖВС жана ЛПВС чечимдерди кабыл алуу маселеле-ринде алардын көп сектордуу координациялык комитеттердин ишине катышуу-су, программаларды натыйжалуу аткаруунун мониторингин жүргүзүүдө, ошон-дой эле эларалык уюмдардын долбоорлорун аткарууда ачыктыкты камсыз  кы-луу республикалык жана жергиликтүү дењгээлдерде башкаруунун демократия-лык түрлөрүн андан ары өнүктүрүүгө өбөлгө түзөт. Иш калктын аялуу тобу-нун муктаждыктарына карата пландаштырылат.     Программаны ийгиликтүү  жүзөгө  ашыруунун  өбөлгөсү   мамлекеттик,өкмөттүк  эмес жана эларалык уюмдардын арасынан программанын аткаруучу-ларынын лидерлерин жана өнөктөштүктөрүн өнүктүрүү болот.     Кыргыз Республикасы  мамлекеттик  саясатты  жүргүзөт жана ВИЧ/СПИДжагында программаларды жүзөгө ашыруунун өзүнүн  тажрыйбасы,  даярдыктанөткөн улуттук эксперттери,  мамлекеттик башкаруу системасы, ошондой элеэларалык жана гуманитардык кыйла жардамды алууга мүмкүнчүлүгү бар.     Ушунун бардыгы  2006-2010-жылдарга Кыргыз Республикасында ВИЧ/СПИДэпидемиясын жана анын социалдык-экономикалык кесепеттерин болтурбоо бо-юнча  Мамлекеттик  программаны натыйжалуу ишке ашырууга ишенимдүү негизтүзөт.  Программанын  максаттарын  жана  маселелерин   аткаруу   өлкөдөВИЧ/СПИДдин баштапкы стадиясында таралышын чектөөгө мүмкүнчүлүк берет.                                 СӨЗДҮК      Аутрич ыкма  - кесиптик кызматтын атайын даярдыктан өткөн же ыкты-ярдуу кызматкерлери калк жана айрым топтор менен  иштөө  ыкмасы,  мындамаксаттуу топтун жолугушуу, жүрүү, эс алуу жана иштеген жайларына чыгы-шып,  колдоо көрсөтүшөт, басылма материалдарды жана коргонуу каражатта-рын таратышат, жеке кењеш берет.     Аутрич-кызматкер - максаттуу топтун өкүлдөрү жүргөн  жана  жашаганжерлерде талаа жумуштарын өткөргөн кызматкер.     КООПСУЗ ЖҮРҮМ-ТУРУМ - адамдын денсоолугу үчүн психикалык  мертинүүжана  зыяндуу  кесепеттердин мүмкүнчүлүгү жок кылынган сексуалдык өзарамамилелер.     ВИЧ - адамдын иммунотартыштык вирусу, ал СПИД оорусуна алып келет.Лентивирустарга,  ретровирус чакан топторго кирет. Көпчүлүк вирустардынгенетикалык  коду  бактерия,  өсүмдүктөр  жана  жаныбарлар  сыяктуу элеДНКдан турат, ал эми РНК атайы белокторду куруу үчүн колдонулат. Ретро-вирустун  генетикалык  материалы  -  РНК өзү болуп саналат.  ВИЧ өзүнүнРНКсын кожоюн-клетканын ДНКсына киргизет, ошону менен клетканын нормал-дуу  иштешине тоскооолдук кылып,  вирус өндүрүү боюнча фабрикага айлан-тат.     ВИЧ-инфекция - адамдын иммунотартыштык вирусу козгогон дарт.     Гепатит - бир нече оору пайда кылуучу факторлордун бирин  козгогонбоордун сезгениши, алар вирустар, алкоголду көп пайдалануу, кээ бир да-ры-дармектер ж.  б.  болушу мүмкүн.  Мында оору өнөкөт түрүнө  айланып,өмүр үчүн коркунуч туудурушу мүмкүн. Вирустук гепатиттердин 4 түрү бар:гепатит А (инфекциялык), ал фекалдык-оралдык жол аркылуу берилет, гепа-тит А оорусунан кийин өмүр бою сакталуучу иммунитет түзүлөт; гепатит В,жыныс жолдору же кан аркылуу берилет; гепатит С (парентеральный жол ме-нен)  гепатит В сыяктуу эле жыныс жолдору,  карым-катнаш же кан аркылуужугат,  гепатит Е (фекалдык-оралдык жол менен); гепатит D (дельта-вирусинфекциясы), ал гепатит В жуккан адамдарды жабыркатат. А жана Е гепати-тин алдыналуу - гигиена эрежелерин сактоо жана тамак-аш азыктарынын жа-на  суунун  тазалыгын контролдоо.  В,  С жана D гепатиттерин алдын-алууВИЧ/СПИДди жуктурууну алдын-алууга окшош - презервативдерди жана  сайы-нуу үчүн таза ийнелерди колдонуу. Өнөкөткө айланган В гепатитин дарылооүчүн гендик инженерия жолу менен алынган рекомбинанттык  альфа-интерфе-рон колдонулат.     Кодулоо - ВИЧ/СПИДге чалдыккан жана ВИЧ/СПИДден жапа чеккен  адам-дардын укуктарын жана эркиндиктерин, ВИЧ/СПИДге шылтоо кылуу менен бас-мырлоо.     Достук медициналык сервис - денсоолукту сактоо жана социалдык кор-кунучтуу ооруларды алдын-алуу  маселелери  боюнча  атайын  медициналык,психологиялык жана социалдык жардам көрсөтүү. Башка медициналык мекеме-лерге салыштырмалуу муктаж адамдар үчүн достук медициналык  кызматтардыкөрсөтүүгө  атайын даярдалган клиника алгач жаштар менен иштөө принцибибоюнча айырмаланышат:  жеткиликтүүлүк, жылуу маанай, купуялык, пациент-терге сый жана жакшы мамиле,  көрсөтүлгөн кызматтардын комплекстүүлүгү,клиниканын ишинде жаштардын өздөрүнүн катышуусу жана жаштар менен иштөөүчүн атайын даярдалган персонал.     ЖЖБИ - жыныстык жол менен берилүүчү инфекция,  анын ичинде  козго-гучтар чакырган,  жыныстык катнаш убагында берилүүчү венерологиялык оо-рулар (гонорея, котон жара ж.б.).     Иммунитет -  организмдин  инфекциялык жана инфекциялык эмес агент-терге жана заттарга:  бактерияларга,  вирустарга, ууларга жана организмүчүн жат башка нерселерге карата кабыл албоосу. Тубаса жана кабылданганиммунитет деп айырмалашат.  Тубаса иммунитет башка генетикалык белгилерсыяктуу  эле тукум аркылуу берилет.  Кабылданган иммунитет (ал активдүүже пассивдүү пайда болот) ооруп айыккандан кийин же эмдөөдөн кийин пай-да болот жана тукум боюнча берилбейт.     Иммуноблот - ВИЧке антителолордун бар экендигин билүү үчүн  кандынсывороткасын  лабораториялык  изилдөө  ыкмасы,  бул ИФАга караганда такталдоо жана ИФАнын бүтүмдөрүн тактоо үчүн колдонулат.     Иммунотартыштык -  иммун системасынын кээ бир звенолорунун нормал-дуу иштей албашы,  анын натыйжасында адамдын  организминин  инфекциялыкагенттерге  каршылык  көрсөтүшү  төмөндөйт жана ар кандай оорулар мененооруп калуу мүмүкүнчүлүгү күчөйт,  мында башка учурда пациент  оорубашыда мүмкүн эле (оппортунисттик инфекцияларды кара).  ВИЧ менен байланыш-туу ооруларда Т-лимфоцитжардамчы функциясы менен байланыштуу  клеткалыкиммунитет бузулат.     Иммуноферменттик талдоо - ИФА -  канда  ВИЧантителолордун  болушунаныктаганга мүмкүндүк берген лабораториялык изилдөөлөр,  ВИЧ-антителоготест.     Инвазивдик медициналык  кийлигишүүлөр  - пациенттин терисинин жанабылжыр кабыкчаларынын бүтүндүгүн бузуу менен байланышкан  процедуралар,аны дарылоо үчүн медициналык кызматкерлер жүргүзүшөт.     Бањгизаттарды сайынып колдонуучулар - бул коюлган  диагнозго  жанабањгизаттарга көзкарандылыгына, узактыгына жана бањгизаттардын канчалыктез пайдаланышына жана түрүнө,  пайдаланган дозасына карабастан сайынуужолу менен бањгизаттарды колдонгон эркектер жана аялдар.     Купуялык - "ишенимдүү",  "ишенимге негизделген".  Купуя  изилдөөдөжана дарыланууда пациенттин аты-жөнү врачка белгилүү, бирок башка адам-дарга айтылбайт.     Латенттик абал  -  адамдын  денесинде  оору козгоочу микроорганизмбар. Бирок ал активдүү эмес: көбөйбөйт жана оору пайда кылбайт. ВИЧ-ин-фекцияга колдонууга карата:  адамга ВИЧ жукса да, эреже катары клиника-лык латенттүүлүк мезгилинде болот,  башкача айтканда оору билинбейт, алэми чындыгында вирус эч убакта нагыз латенттүүлүктө болбойт.  Ал тургайВИЧ/СПИД оорусунун алгачкы стадияларында да, вирустун көп саны фоллику-лярдык  дендриттик  клеткалардын тармагы менен курчалган лимфоиддик ор-гандарда активдүү. Айланасында жугууга дуушарланган CD4+ көп клеткаларыболот. Вирустун бөлүкчөлөрү жуккан клеткаларда да, эркин бош түрүндө датоптолушат.     ЛЖВС (ВИЧ/СПИДге  чалдыккан адамдар) - адамдын иммунотартыштык ви-русу козгогон иммун системасынын терењ жабыркаган стадиясында да, оору-нун  белгилери  билинбеген стадиядагы да адамдын иммунотартыштык вирусужуккан адамдар.     ЛПВС (ВИЧ/СПИДден  жапа  чеккен  адамдар)  - туугандары жана жакынадамдары ВИЧ/СПИД жукканына  байланыштуу  моралдык  жана  мүлктүк  зыянтарткан адамдар.     Метадон - оору белгилерин жењилдетүү же  опиаттык  көзкарандылыкты(мисалы,  героиндик) дарылоо үчүн ооз аркылуу колдонулуучу синтетикалыкбањгизат.     Мигранттар -  башка  өлкөлөрдө  жашашкан  же узакка дейре жүрүшкөнкыймылдуу адамдар.     "Тењге-тендей" окутуу ыкмасы - ВИЧ/СПИДди алдын-алуу үчүн дүйнөлүктажрыйбада кењири колдонулган ыкма,  өзгөчө окутуунун интерактивдүү ык-маларын өткөрүү аркылуу жаштар арасында колдонулат.  Анын башкы максаты-  маалыматтарды  берүү,  жөндөмдүктөрдү  жана   ыкмаларды   өнүктүрүү,ВИЧ/СПИД проблемасына карата тартип-тарбияны жана мамилени өзгөртүү.     Калктын кыймылдуу тобу - туруктуу жана сезондуу  жумуштарды  издөөже жашоо үчүн туруктуу жашаган жерлерин таштап кетишкен топтор (качкын-дар, ички мигранттар, эмгек-мигранттары - "коммерсант-челноктор", алыс-кы каттамдардын айдоочулары, поезддердин узатуучулары ж.б.)     МСМ -  эркектер  менен  сексуалдык  байланышта  турган   эркектер.ВИЧ/СПИДдин алдын-алуунун контекстинде көп колдонгон термин,  мында эр-кектин сексуалдык багытынын мааниси андай деле мааниге ээ  эмес,  бирокжүрүм-турум мүнөздөмөсү маанилүү, ага ылайык алдын-алуу иштеринин стра-тегиясы түзүлөт. Төмөнкүдөй МСМ топтору байкалат:     - ачык  МСМ - гомосексуал эркектер,  алар үчүн сексуалдык жашоонуначык стили мүнөздүү.  Бул жыйырмадан ашык эмес адамды камтыган анча чоњэмес топ. Кыргыз Республикасындагы көпчүлүк МСМ көптөгөн өнөктөрү мененсексуалдык мамиледе турушат жана аналдык сексти колдонушат;     - гомосексуал  жана бисексуал эркектер, эки мүнөздөгү турмушта жа-шашат, эреже  катары  алардын  үйбүлөсү жана балдары бар. Алардын айрымбөлүгү башка эркектер менен туруктуу байланышта. Башкалары - маал-маалыменен. Өлкөдөгү көпчүлүк МСМ ушул категорияга киришет;     - гетеросексуал   эркектер   башка  эркектерге  сексуалдык  кызматкөрсөтүүнү экономикалык кызыкчылыкка байланыштуу сунуш кылышат, алардынкээ  бирлери  бањгизаттардын  же ичимдиктердин таасири астында эркектерменен сексуалдык байланышта болушат  же  зордук-зомбулуктун  курмандыгыболушат.  Түрмөдөгү же армиядагы эркектер ушул категорияга кирип калышымүмкүн.  Бул топтун саны жана сексуалдык байланыштардын канчалык кайта-ланып турушу белгисиз.     Коопсуз жүрүм-турум көндүмдөрү -  сергек  жашоо  ыњгайын  жүргүзүүкөндүмдөрү, коргонуу каражаттарын колдонуу ж.б.     Нейрокотон жара - адамдын  борбордук,  перифериялык  жана  вегета-тивдүү  нерв системасынын котон жара инфекциясынын кесепетинен жабырка-шы.     Жалпы калк - калктын шарттуу бөлүнгөн аялуу тобуна кирбеген эркек-тер жана аялдар.  Бул жынысы, курагы, билим дењгээли, улуту, экономика-лык абалы,  туткан дини, социалдык статусу, жашаган жери, жүрүм-туруму-нун өзгөчөлүктөрү жана башка белгилери  боюнча  айырмаланган  адамдардыкамтыган бир кылка эмес топ. Калктын улуу мууну ВИЧ/СПИДдин таркалышыназор таасир көрсөтө алат.     Жамаат тибиндеги  уюм - аялуу топтор үчүн алардын муктаждык талап-тарын эске алуу менен күн-түн тартибинде  кызмат  кврсөтүүлөргө  атайынбагытталган ВИЧ/СПИДдин алдын-алуу чөйрөсүндө иштеген НКО.     Ањсезимдүү макулдук - ВИЧ/СПИДге текшерүүдөн өтүүгө же  клиникалыксыноолорго катышууга жана б.у.с. мындай изилдөөнүн же дарылануунун мак-саттары,  ыкмалары,  жол-жоболору жана күтүлүүчү оњ же терс натыйжаларытууралуу маалыматтарды жазуу жүзүндө алган соњ ыктыярдуу макулдук. Кли-никалык сыноолорго катышкысы келген пациент анын макулдугун тастыктаганжана изилдөө жөнүндө толук маалыматты камтыган документке кол коет.     АРВ терапияга берилгендик - чоњ дозаларда дайындалган 3  препарат-тан  кем  эмести  камтыган антиретровирус препараттарын күнүгө өмүр боюкабыл алууга болгон зарылчылык.     Алдын алуу (биринчи) - бийлик жана башкаруу органдары,  мекемелер,жарандар жүргүзгөн саясий,  экономикалык, социалдык, эпидемияларга кар-шы,  гигиеналык жана медициналык ишчаралардын системасы жана ал калктынденсоолугунун жогорку дењгээлине жетишүүгө жана сактоого багытталган.     Алдын алуу  (экинчи) - оорулууларды алгачкы этабында табуу,  кайракайталанып күчөп кетишин жана өтүшүп кетүүлөрүн алдын-алууга  багыттал-ган экономикалык,  социалдык, эпидемияга каршы, гигиеналык жана медици-налык ишчаралардын системасы.     Күйүп кетүүнү  алдын-алуу  (ЛЖВСлар  үчүн)  - ЛЖВСларда депрессия,тынчсыздануу,  стресс сыяктуу аффективдүү бузууларды болтурбоо үчүн иш-чаралардын комплекси.     Психосоциалдык кењеш берүү - ВИЧ/СПИДке  карата  психоэмоционалдыкстрессти жењүүгө, чечим кабыл алууга мүмкүнчүлүк берүүчү изилденип жат-кан адам менен колдоо көрсөтүүчү адамдын ортосундагы  жашыруун  диалог.ВИЧ-инфекцияда психосоциалдык консультация берүү процесси тестке чейин-ки жана тесттен кийинки консультация берүүдөн турат.     Референттик тест-системалар - тактык, кайра кайталап түзүү, талдо-одон өткөрүлүп жаткан заттын жана калиброватель менен өлчөөдө  натыйжа-лардын параллелдүүлүгүн баалоо, ар кандай ыкмалар менен алынган анализ-ден өткөрүлүп жаткан заттын аныкталган натыйжаларын салыштыруулар  кир-ген  биологиялык стандарттар боюнча диагностикалык топтомдордун сапатынбаалоо үчүн сунуш кылынган критерийлердин тизмесине ылайык диагностика-лык маалыматтарды баалоого мүмкүндүк берүүчү тест-системалар.     Күйүп кетүү - клиенттер менен узакка дейре иштеп жаткан учурда со-циалдык кызматкерлерде,  психолог-консультанттарда, ишеним телефондору-нун операторлорунда пайда болуучу психологиялык маанай чөгүү абалы. Со-циалдык-психологиялык  кызматтар  "күйүп  кетүүлөрдү"  алдын-алуу  үчүнөзүнүн кызматкерлери үчүн ар дайым колдоо ишчараларын уюштурушат.     Секс-кызматкерлер (СК)  - материалдык акы алуу шартында сексуалдыккызмат көрсөтүшкөн адамдар (эркектер жана аялдар).     Котон жара  - жыныс жолдору аркылуу берилген өнөкөт жугуштуу оору.Козгогуч - мала-кызгылтым трепонема бактериясы.  Көбүнчө коргонуу кара-жаттары жок жыныстык катнаш учурунда, кээде - турмуш тиричилик шартындажугат. Ар кандай органдарды жана ткандарды кабылдантышы мүмкүн. Баштап-кы симптомдору билинбеген мезгил кээде бир нече жылга созулат.  Өз уба-гында дарыланбаса, баш мээнин айыккыс кабылдоосуна жана өлүмгө алып ке-лиши  мүмкүн.  ВИЧ-терс адамдар үчүн дарыланбаган котон жарадан өлүүнүнтобокелдиги 30 пайызды,  ВИЧ-оњ адамдар үчүн ал  кыйла  жогору  пайыздытүзөт.     Зыянды азайтуу  - бањгизаттарды колдонуудан зыян тартууларды азай-тууга багытталган  күч-аракеттердин концентрациясы (бањгизаттардын өзүнколдонууну жок кылууга эмес). Зыянды азайтуу боюнча ишаракеттердин мак-саты: айрым адамдарга да карата, жалпы жамаатка карата да кан менен бе-рилген инфекциялардын таралышын алдын-алуу (ВИЧ, гепатит ж.б); өлүм ме-нен аяктоо  күмөндүгү менен коштолгон дозадан ашык алуу жана кырсык то-бокелдигин төмөндөтүү, бањгизаттарды колдонуунун терс кесепеттерин жум-шартуу (жардылык, кылмыштуулук ж.б.) Зыянды төмөндөтүүнүн негизги стра-тегиясы төмөнкүлөрдү  камтыйт:  шприцтерди  жана  ийнелерди  алмаштыруупрограммасы, дарылоо-терапиясы,  кењеш жана маалымат берүү, медициналыкжардам алуу  үчүн врачтарга жиберүү, бањгизаттарды коопсузураак сайыныпколдонууда бөлмөлөрдү  бөлүү,  бањгизаттар  менен  байланышкан бузууларүчүн кылмыштык жазаны азайтуу же алып салуу.     Өзара көзкарандылыктагы адамдар - аялуу топтун өкүлдөрүнүн айлана-сындагы адамдар (үйбүлө мүчөлөрү, достор, жакын туугандар ж.б..).     СПИД эпидемиясына  чалдыккан  жамаат  -  жашоо мүнөзүнө жана жугуужолдоруна карабастан ВИЧ/СПИДге чалдыккан бардык адамдарды, ошондой элеВИЧ/СПИД   проблемасы   медициналык,   психологиялык   жана   социалдыккөрүнүштөрүндө алардын үйбүлөлөрүнө жана жакын адамдарына кошо  тийген-диктен, бириктирип турган түшүнүк.     Социалдык маркетинг - сергек жашоо ыњгайын пропагандалоо үчүн кор-гонуу  каражаттарын  пайдалануу,  жогорку  сапаттагы продуктыларга жанатөлөй ала турган баадагы  кызматтарга  жеткиликтүүлүк  аркылуу  жайылууүчүн коммерциялык маркетинг ыкмаларын колдонуу.     СПИД-сервистик уюм - ВИЧ/СПИДдин алдын-алуу.  Дарылоо же  ВИЧ/СПИДэпидемиясына тиешеси бар адамдарды колдоо менен жигердүү алектенген ме-дициналык, социалдык жана бардык башка уюмдар жана кызматтар.     Коргонуу каражаттары - ВИЧ/СПИДди, жыныс жолдору аркылуу берилүүчүинфекцияларды жуктурууну жана кошбойлуулукту болтурбоо үчүн колдонулат.     Стигматизация - ВИЧ/СПИДке байланыштуу адамга же адамдардын тобунаанын аброюна шек келтирүүчү жарлыктарды тагуу.     Толеранттуулук (сабырдуулук)  -  жашоонун башка стилине карата са-бырдуу болуу.     Байланышуу кыйын   болгон   топтор   -   алдын-алуу   иштери  үчүнөзгөчөлүктөрүнө байланыштуу кыйынчылык менен  байланышка  чыккан  аялуутоп (МСМ, СК, БИК).     Кургак учук  - кургак учук микробактериялары козгогон жугуштуу оо-ру. Көбүнчө кургак учук дем алуу органдарын жабыркатат, бирок башка ор-гандардын (өпкөдөн сырткары), заара-жыныс органдарынын системасын, көз,перифериялык лимфотүйүндөрдүн, сөөктөрдүн жана муундардын, теринин кур-гак учугу  да  кездешет.  Эреже катары аба-тамчы жолу аркылуу - ооруганадам жөтөлгөндө, чүчкүргөндө, сүйлөгөндө бөлүнгөн түкүрүктүн жана какы-рыктын микроскоптук  чачырандылары менен дем алганда жугат. Диагноздоо-нун негизги ыкмасы - тери алдына Манту пробасын жасоо. Дарылоодо изони-азид, рифампин колдонулат.     Аялуу топ - ВИЧ-инфекция таралышында анын мүчөлөрүнүн жүрүм-турум-дардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу,  тагыраак айтканда корголбогон сексже бањги заттарды венага алуу жана коомдук денсоолукка өтө эле коркунучтуудурган салыштырмалуу аялуу топ.     Химиялык алдын  алуу - химиялык заттардын жардамы менен оорулардыналдын-алуу.     Эпидемия -  белгилүү  бир жерде оорунун адаттагы дењгээлинен кыйлаашып кеткен жугуштуу оорунун таралышы.