Бишкек шаары, Өкмөт Үйү2006-жылдын 6-ноябры № 760                КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮНҮН ТОКТОМУ                        2006-2010-жылдарга өлкөнү                     өнүктүрүү стратегиясы жөнүндө      2006-2010-жылдарга өлкөнү өнүктүрүү стратегиясынын долбоорун иштепчыгуу боюнча  Кыргыз  Республикасынын Президентинин 2006-жылдын 29-мар-тындагы №  87 буйругуна ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтү токтом кы-лат:     1. 2006-2010-жылдарга  өлкөнү  өнүктүрүү  стратегиясынын тиркелгендолбоору жактырылсын.     2. Стратегиянын көрсөтүлгөн долбоору Кыргыз Республикасынын Жогор-ку Кењешинин кароосуна киргизилсин.     3. Кыргыз  Республикасынын экономика жана финансы министри страте-гиянын бул  долбоорун  Кыргыз  Республикасынын  Жогорку  Кењеши караганучурда Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн расмий өкүлү болуп дайындалсын.     4. Кыргыз  Республикасынын  Экономика  жана  финансы   министрлиги2006-2010-жылдарга  өлкөнү  өнүктүрүү  стратегиясынын  долбоорун КыргызРеспубликасын 2010-жылга чейин өнүктүрүүнүн  комплекстүү  негизин  ишкеашыруу боюнча Улуттук кењештин секретариатына жиберсин.     5. Бул  токтомдун  аткарылышын  контролдоо  Кыргыз РеспубликасынынПремьер-министринин Аппаратынын  экономикалык  өнүктүрүү башкармалыгынажүктөлсүн.       Премьер-министр                                          Ф.Кулов                                                                  Долбоор                                        Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн                                            2006-жылы 6-ноябрындагы                                              № 760 токтому менен                                                  жактырылган                      Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы                            (2006-2010-жж.)             Мазмуну     I.     Киришүү     1.1.   Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясынын актуалдуулугу     1.2.   ӨӨСтү иштеп чыгуу процесси     II.    Жакырчылыктын кыскартуунун улуттук стратегиясын ишке            ашырылышынын азыркы абалын жана жыйынтыгын талдоо     2.1.   Азыркы абалын талдоо     2.1.1. Социалдык-экономикалык жагдай     2.1.2. Мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугу     III.   Өнүгүүнүн максаттары жана өњүтү     IV.    Өнүктүрүү чөйрөсүн-жакшыртуу     4.1.   Социалдык-саясий туруктуулук     4.2.   Макроэкономикалык саясат     4.3.   Инвестициялык саясат жана инвестициялык климат     4.4.   Финансы секторун өнүктүрүү     4.6.   Экспортту колдоо жана дем берүү     4.7.   Экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу     V.     Өнүктүрүүнүн багыттары жана артыкчылыктары     5.1.   Экономикалык дараметти жогорулатуу     5.1.1. Энергетика     5.1.2. Тоо кендери     5.1.3. Айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жай тармактары     5.1.4. Кичи жана орто бизнести өнүктүрүү     5.1.5. Курулуш     5.1.6. Туризмди өнүктүрүү     5.1.5. Транспорттук инфраструктура     5.1.8. Инновациялык технологияларды өнүктүрүү     5.2.   Коррупция менен күрөшүү     5.2.1. Саясый реформа     5.2.2. Экономиканы жөнгө салуу     5.2.3. Мамлекеттик башкаруунун реформасы     5.2.4. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин дараметин            жогорулатуу     5.2.5. Укук тармагындагы реформа     5.3.   Адамдык жана социалдык өнүгүү     5.3.1. Коом тарабынан талап кылынган билим берүү     5.3.2. Жеткиликтүү жана сапаттуу саламаттыкты сактоо     5.3.3. Социалдык жактан коргоо жана социалдык камсыздандыруунун            натыйжалуу системасы     5.3.4. Эмгек рыногу жана миграциялык процесстерди оптималдаштыруу     5.3.5. Элдин маданияттуу жашоого катышуусун кењейтүү     VI.    Региондордун өнүктүрүүдөгү ролу жана катышуусу     VII.   Стратегияны турмушка ашыруу процесси     7.1.   Процессти башкаруу     7.2.   Ресурстук камсыз кылуу     7.3.   Коркунучтар жана опузалар     VIII.  Мониторинг жана баалоо     IX.    Тиркемелер                               1. Киришүү           1.1. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясынын актуалдуулугу      1. Өлкөнү  өнүктүрүү  стратегиясы  (ӨӨС) 2006-2010-жылдарга КыргызРеспубликасынын өнүгүшүнүн  жана ишмердигинин негизги багыттарына анык-таган орто  мөөнөттүү  көрүм чагылдырган олуттуу концептуалдык документболуп саналат.  ӨӨСтин  жалпы  максаты - туруктуу экономикалык өсүштүн,толук кандуу  иш  менен камсыз кылуу үчүн шарттарды түзүү, жогорку жанатуруктуу кирешелерди  алуу,  социалдык  кызматтардын  кењири спектрининжеткиликтүүлүгү жана айлана чөйрөнүн саламаттыгы үчүн жагымдуу жашоонунжогорку стандарттарын  сактоо аркылуу жарандардын турмуш дењгээлин жанасапатын жогорулатуу.     2. Кыргызстандын  өнүгүшүнүн жањы орто мөөнөттү көрүүнүн иштеп чы-гуунун жана  бекитүүнүн  актуалдуулугу, биринчи кезекте акыркы жылдардареспубликада орун алган социалдык-саясий өзгөрүүлөргө жана өзгөртүп тү-зүүлөр менен  шартталган.  2005-жылдын  24-мартындагы  окуялардан кийинкалк жањы  өкмөттү  жањы үмүттөр жана күтүүлөр, өлкөнүн өнүгүшүнүн мүм-күнчүлүктөрү жана  перспективалары  менен  элестет. Мындан сырткары булдокумент муктаждык  2003-2005-жылдарга эсептелген Кедейчиликтен кыскар-туунун улуттук стратегиясын (ККУС) жүзөгө ашыруу процессинин бүтүшү ме-нен байланыштуу.     3. ККУСту  жүзөгө  ашыруу мезгилинде бир катар багыттар боюнча ре-формаларды жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк болду. Ал макроэкономикалык туруктуу-лукту жана 5% дењгээлде орточо жылдык экономикалык өсүштү камсыз кылды,элдин реалдуу  кирешелери жогорулады, кээ бир көрсөткүчтөр боюнча сала-маттык сактоо  жана билим берүү чөйрөсүндө тейлөө көрсөткүчтөрү жакшыр-ды, ал жалпысынан жакырчылык дењгээлинин 52%дан 44%га чейин төмөндөшүнөалып келди.     4. Бирок, 2005-жылдардагы окуялар акыркы бир нече жылдардын аралы-гында жетилген кемчиликтерди жана каталыктарды жылањачтап көрсөттү, өл-көнүн саясий системасынын алсырашы, мамлекеттик түзүмдөрдү коррупциянынөсүшү жана  коом  үчүн  олуттуу чечимдерди кабыл алууда анык ачыктыктынжоктугу алардын  эњ башкыларынын бири болуп калды, аялдардын, балдардынмайыптардын жана  башка  калктын аялуу катмарларынын тењукуктуулук жанаабалынын начарлашы  маселелеринде артка кетүү белгиленүүдө. Мамлекеттикбашкаруунун алсыздыгы  жана  натыйжасыздыгы экономикалык өсүштүн темпинбасањдатты жана  экономикалык  өсүштүн  жыйынтыктарынын жетишсиз адилетбөлүштүрүлүшүнүн себеби болуп калды.     Экономикалык фундамент  байкалаарлык  бекемирээк  болуп калса дагыдагы эле туруксуз жана алсыз бойдон калууда, бир катар орчундуу маселе-лер чечилбей келет. Ушу күнгө чейин экономиканын стратегиялык ишканала-рын менчиктештирүү аягына чыга элек. Энергетиканы чыњдоо саясаты натый-жасыз болуп  калды. Кыргызстандагы түзүлгөн инвестициялык климат натый-жасыздык жана күтүлбөгөндүк менен мүнөздөлөт.     6. Акыркы  жылдары  мурунку  өсүш булактары өзүнүн маанисин жоготобаштады: Кумтөрдөгү  алтын  запастары  акырындап түгөнүүдө, ал эми айылчарбасы өндүрүмдүүлүктүн олуттуу кризисине туш болууда. Ошондуктан Кыр-гызстандын алдында  толук масштабда экономикалык өсүш булактарын дивер-сификациялоо, аны  узак мөөнөтүү туруктуулугун камсыз кылуу милдети ту-рат.     7. Жакырчылыктын  жалпы  дењгээли  төмөндөгүнө  карабастан калктынкөпчүлүк бөлүгүнүн  жашоо  дењгээли  дагы эле төмөн бойдон калууда. Булкөйгөй калктын  жарымынан  көбү эњ жөнөкөй турмуштук керектөөлөргө аныничинде турак жайга жетишпеген айыл жериндегилерге жана тоолуу райондор-го өзгөчө  актуалдуу.  Масштабдуу жана өсүп жаткан эмгек миграциясы жу-мушсуздуктун жогорку  дењгээли  жана иш менен толук эмес камсыздыгы жө-нүндө кабар берет. Мурункудай эле реформалардын социалдык блогун колдоожана олуттуу инвестицияларды жүргүзүү боюнча республиканын мүмкүнчүлүк-төрү кандайдыр  бир дењгээлде эларалык финансылык институттардын каржы-лашына байланыштуу.     8. Ушуга байланыштуу азыркы кырдаалды эске алган жана болуп жаткантоскоолдуктарды жењүүгө  багытталган жањы иштиктүү мамлекетти өнүктүрүүстратегиясын иштеп  чыгуунун жана ишке ашыруунун зарылдыгы бышып жетти.Стратегиянын парадигмасы качан өздүк ресурстар көбүрөөк колдонулуп жат-канда жана  республиканын  атаандаштыгын  жогорулатуу маселесине өзгөчөкөњүл бурулуп  жатканда  маданий өнүгүү жолуна өтүү зарылдыгында турат.Жүргүзүлүп жаткан  өзгөртүп түзүлүүлөр төрт артыкчылык багытка бурулганреформалардын кењири  аймагын камтыйт: (I) экономикалык дараметин жого-рулатуу, (II)  коррупцияга  каршы  күрөшүү, (III) багытталган социалдыкөнүгүү.     9. Сапаттуу  социалдык-багытталган мамлекеттик саясат бюджетке жо-горку кирешелерди  камсыз кылып жаткан жана өзүнүн ресурстарын натыйжа-луу жана  адилет  бөлүштүрө жана башкара ала турган күчтүү экономикалыкөндүрүш дараметке ээ мамлекет гана кура алат. Стратегия ченемдерди кам-тыйт, аларды  комплексте  ишке ашыруу биринчиден өлкөнүн ичинде ошондойэле анын  чегинен сырткары экономиканын субъектилеринин атаандашты жөн-дөмдүүлүгүн камсыз кыла турган институттарды, инфраструктураны жана ме-ханизмдерди түзөт  жана  өркүндөтөт;  экинчиден мамлекеттик башкаруунунүзүрдүүлүгүн жогорулатууга,  мамлекеттик  кызмат  көрсөтүүнүн сапатынынжана шартынын өсүшүнө алып келет; үчүнчүдөн, адамдык капиталдын өнүгүшүүчүн шарт жана стимул түзөт.     10. Бул стратегиянын өзгөчөлүгү региондор боюнча алганда  артыкчы-лыктарды  тандоодо дифференцияланган мамиледе турат.  Ошого ылайык мил-деттерди аныктоо жана аларды чечүү ар кандай региондор  үчүн  ар  башкаболот. Ошого карабастан      1.2. ӨӨСтү иштеп чыгуу процесси      11. 2006-2010-жылдарга  өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы бардык кызык-тар тараптардын  тыгыз  консультациясында  жана  жеке  сектор, жарандыккоом, мамлекеттик  бийлик  органдары  менен кењири талкуулагандан кийинөлкө бийлиги  тарабынан иштетилип чыгып, 2006-жылдын (ноябрында) КыргызРеспубликасынын Улуттук кењешинде жактырылган.     12. Иштеп  чыгуу процессинде өнүктүрүү боюнча эларалык өнөктөр ме-нен жигердүү диалог жүргүзүлдү. Мињ жылдык өнүгүү максаттары, Кедейлик-ти кыскартуу  Механизми жана Экономикалык Өсүшкө Көмөктөшүү, Өлкөгө Кө-мөктөшүү Стратегиясы  өњдүү  эларалык макулдашууларда жана демилгелердежана башка кызматташуу жөнүндө меморандумдарда каралган саясаттын чара-лары эске  алынды. Эларалык коомчулук жалпысынан процессти колдоду жанадемократияны, экономиканы  өнүктүрүүнү  жана өлкөнүн социалдык бакубат-туулугун чыњдоодо  Кыргызстандын күч аракеттерин анык умтулууларын бил-дирди.     1.4. Документтин  мазмундук  бөлүгү  2006-жылдын  28-сентябрындагы"Өнүгүүнүн улуттук  стратегиясы  жана жакынкы милдеттер жөнүндө" КыргызРеспубликасынын Президенти  К.С.Бакиевдин Кыргызстандын элине кайрылуу-сунда аныкталган  өнүгүүнүн  артыкчылыктарынын негизинде каралды. Доку-мент эларалык  жана  атамекендик  уюмдардын тарабынан Кыргызстан боюнчадаярдалган иликтөөлөрдүн,  миссиялардын  эларалык  уюмдардын  жана  до-нор-өлкөлөрдүн меморандумдарынын,  эскерүү  жазууларынын  жыйынтыктарынжана бүтүмдөрүн,  аткаруу  бийлигинин органдарынын иштеринин азыркы ба-гыттары боюнча  Парламенттин  депутаттарынын  негизги сын пикирлеринин,кайрылууларынын жана каалоолорунун, Кыргыз Республикасынын жалпыга маа-лымдоо каражаттары, НПО, өлкөнүн жеке секторлору тарабынан дайыма көтө-рүлүп жаткан бир кыйла курч жана актуалдуу көйгөйлөрдү өзүнө тандап ал-ды. Иштеп чыгуу процессинде документ экологиялык жана гендердик экспер-тизага дуушар болду.     14. Стратегияны  иштеп  чыгууда  колдонулган методологиялык мамилеэки фазаны камтыды: аналитикалык фаза жана пландоо фазасы. Аналитикалыкфаза өзүнө  көйгөйлөрдүн, максаттардын, программалардын жана стратегия-лардын талдоосун  камтыды.  Бул фазада "келечектеги каалаган кырдаалды"киргизүү жана  ага жетүү жолдорун иштеп чыгуу максатында өлкөнүн азыркыкырдаалы иликтенди.  Пландоо фазасы өзүнө төмөнкүдөй этаптарды камтыды:стратегиянын түзүлүшүн  иштеп  чыгуу, иш-чараларды пландоо, ресурстардыжана чыгымдарды  пландоо, мониторинг жана баалоо системаларын иштеп чы-гуу.     15. Кыргызстан мурда НССБ иштеп чыгуу процессинде мындай концепту-алдык документтердин  иштеп  чыгуу, ишке ашыруу, мониторинг жана баалообаштапкы институционалдык  негизди  түзө  алган эмес, анын натыйжасындадокумент кысылган  мөөнөттө  жарыкка чыгып калган. Иштеп чыгуу процессижалпыга маалымдоо  каражаттарында кењири чагылдырылды. Маалымат ар кан-дай кереге кењештерди, эки тараптуу жана көп тараптуу тематикалык жолу-гушууларды, семинарларды жана конференцияларды өткөрүү аркылуу Интернеттармагында жайылтылды.         II. Жакырчылыктын кыскартуунун улуттук стратегиясын ишке           ашырылышынын азыркы абалын жана жыйынтыгын талдоо      2.1. Азыркы абалын талдоо      16. Өткөн жүз жылдык 90-жылдарына салыштырганда Кыргыз Республика-сында көптөгөн  реформалардын эсебинен социалдык-экономикалык дараметтибир кыйла  чыњдоого жетишилди, анын натыйжасында 90-жылдардын ортосунундењгээлин 1,6 эсеге жана тийиштүү түрдө 4,5 эсеге өндүрүштүн дењгээлинежана мамлекеттик бюджеттин өлчөмүнө (Эскертүүнү карањыз (1).     17. Бул  жылдарда,  багыттардын кењири спектри боюнча реформалардыжүргүздү: бааларды  жана тышкы сооданы либералдаштыруу мамлекеттен ажы-ратуу жана менчиктештирүү, өндүрүштү реформалоо, агрардык реформа сала-маттык сактоо  жана билим берүү, мамлекеттик башкаруу жаатында түзүмдүкреформалоо. Бирок,  тездетилген  реформанын алгы жылышы башында алардынкийинки жүзөгө  ашыруунун  кийинки  баскычтарында  логикалык улантылганжок, ал ошондой эле акыркы бир нече жылдары өлкөнүн экономикалык өсүшү-нүн кандайдыр бир басањдашына алып келди (Эскертүүнү карањыз (2).     18. Реформаны  андан ары жылдыруу максатында, НССБ жана КОР жүзөгөашыруунун алкагында  негизги көњүл үч негизги багытка бурулду: (I) эко-номикалык өсүштү  күчөтүү  жана  жумуш  орундарын түзүү, (II) социалдыкжактан коргоонун жана адамзаттын өнүгүшүн үзүрдүүлүгүн жана даректүүлү-гүн жакшыртуу,  жана (III) мамлекеттик сектордун үзүрдүүлүгүн жана инс-титуционалдык жана адамдык дараметти башкаруу өркүндөтүү.     19. Жетишилген экономикалык өсүшкө карабастан, эњ башкы маселелер-дин бири чечилген жок - калктын иш менен камсыз болушун жогорулатуу жа-на жумушсуздукту  азайтуу.  Мындан  сырткары, өндүрүштө жана керектөөдөтүзүмдүк өзгөрүүлөр,  экономика дагы эле туруктуу экономикалык өсүш жо-луна тура  албаганын далилдейт. Стратегиялык объектилерди жана алар ме-нен афилированными  компанияларды  башкаруу,  бизнести жүргүзүүнү жөнгөсалуу жолу  аркылуу  экономикага  мамлекеттин  кийлигишүүсү өтө жогоркудењгээлде сакталууда.     20. Эларалык  коомчулук тарабынан колдоого алынган социалдык блок-тогу масштабдуу реформалар саламаттык сактоонун жана билим берүүнүн да-раметин сактоого  мүмкүндүк  берди.  Ошону  менен бирге эле кирешесининдењгээли төмөн бойдон калып жаткан калктын социалдык жактан камкордуккамуктаж катмарынын  көйгөйлөрү чечилбей келет, балдар менен иштер жетиш-түү жүргүзүлбөй  жатат  жана  гендердик  көйгөйлөр  иш жүзүндө чечилгенэмес. Социалдык программалар гендердик аспектини эске алган эмес.     21. Мамлекеттик башкаруудагы реформалардын жетишсиз темптери башкатармактарда өсүү  темпинин басањдашынын себеби болууда жана жарандардынжыргалчылыгына экономикалык өсүшүнө тескери таасир  тийгизүүдө.  Мамле-кеттик-башкаруу органдары  тарабынан  экономикага  кийлигишүүсүнүн жанакоррупциянын жогорку дењгээли дагы эле  сакталууда.  Чечим  кабыл  алуупроцессинде гендердик тењсиздик сакталууда.      2.1.1. Социалдык-экономикалык жагдай      22. Катуу экономикалык саясат макроэкономикалык туруктуулукту сак-тоого мүмкүндүк  берди.  2003-2005-жылдарда  экономика жыл сайын орточо4,4% өстү, ИДП калктын санына карата 384төн 475 АКШ долларына чейин өс-тү. Инфляциянын  дењгээли, мурункудай эле төмөнкү дењгээлде сакталууда,калктын реалдуу кирешеси акыркы үч жылда орточо жылына 5%га өстү. Ошонуменен бирге  эле,  экономикалык өсүштүн фонунда расмий катталган жумуш-суздуктун өсүшү байкалууда, ал 2005-жылы 10% жетти.          Таблица 3.1. 2000-2005 Кыргыз Республикасынын орчундуу                     экономикалык көрсөткүчтөрү -----------------------------------------------------------------------|                        | 2000 |  2001 |  2002 |  2003 |  2004 | 2005||------------------------|------|-------|-------|-------|-------|-----||ИДПнын реалдуу өсүшү (%)|  5,4 |   5,3 |   0,0 |   7,0 |  7,0  |-0,6 ||------------------------|------|-------|-------|-------|-------|-----||Инфляция (%)            | 18,7 |   6,9 |   2,0 |   3,1 |  4,1  | 4,3 ||------------------------|------|-------|-------|-------|-------|-----||Жумушсуздук (%)         |      |   7,8 |   8,6 |   8,9 |  9,0  | 8,7 ||------------------------|------|-------|-------|-------|-------|-----||Азыркы операциялардын   | -5,7 |  -1,6 |  -3,1 |  -4,2 | -3,4  |     ||эсеби (% ИДП)           |      |       |       |       |       |     ||------------------------|------|-------|-------|-------|-------|-----||Кењ акчалардын өсүшү (%)| 12,1 |  12,2 |  35,1 |  34,5 |  33,6 |     ||------------------------|------|-------|-------|-------|-------|-----||Бюджеттин алгачкы       | -6,9 |  -4,4 |  -5,1 |  -4,3 |  -3,4 |     ||дефицити (% ИДП)        |      |       |       |       |       |     ||------------------------|------|-------|-------|-------|-------|-----||Тышкы карыз (% ИДП)     |102   |  94,15| 114,5 | 104,2 |  95,5 |82,4 |-----------------------------------------------------------------------     Маалымат булактары: УСК, КРУБ, Финансы министрлиги, ЭВФ      23. Акыркы  жылдарда экономикалык өсүшкө таасир эткен негизги фак-торлор төмөнкүлөр болду: (I) негизги соода өнөктөш - өлкөлөрдө экономи-канын туруктуу  өсүшү  -  7%-12%  дењгээлге (Кытай, Казакстан, Россия);(II) жеке керектөөнүн жыл сайын өсүшү, 11% түздү мында анын анык салма-гы 2003-жылы  78%га  2005-жылы 85%га чейин өстү; (III) инвестициялоонункоэффицентинин туруктуулугу,  ал  жылын  орточо болжол менен 20% түздү,жана (IV)  бюджеттин жана фискалдуу мобилизациянын дењгээлинин туруктууөсүшү.     24. ИДП  өндүрүшүнүн түзүмүнүн өсүшү байкаларлык өзгөрүүлөргө дуу-шар болду.  Өндүрүш  үчүн  2003-жылы  17,3%дан, 2005-жылы 16,1%га чейинкыскарды, ал  эми айыл чарбасынын үлүшү - 2002-жылдан тартып айыл чарбаүлүшүн жогорулатып  2005-жылы  40,2%  түзгөн кызмат көрсөтүү секторунунүлүшүнүн кењейишинин  эсебинен  2003-жылы  33,6%дан,  2005-жылы 30,5%гачейин кыскарды.     25. 2003-2005-жылдары  өндүрүштүн өсүшү орточо 2,5% түздү ал неги-зинен алтын  өндүрүү жана энергосектордун базалык ишканалары менен бай-ланыштуу болгон  алардын  таза салмагы өндүрүш продукциясынын көлөмүндөорточо 57,2%  түзөт.  Алтынды жана энергетикалык секторду эске албастанөндүрүштө орточо жылдык өсүш дээрлик 3% түздү.     26. 2005-ж. жагымсыз жаратылыштык-климатикалык шарттар, ГСМге баа-лардын өсүшү, мал чарбачылыгынын продукцияларынын кыскарышы, айыл чарбаөндүрүшүнүн көлөмүнүн,  4,2% кыскарышына жана 2003-2005-жж. Орточо жыл-дык өсүш  темп  жылына бир пайыздан ашыгыраак болду, ал айыл чарбасынынсалыштырма салмагынын азайышына алып келди.     27. Курулуш продукциясынын орточо жылдык өсүш темпи негизинен ичкижеке инвестициялардын  алга  кеткен өсүшүнүн эсебинен 1,8% түздү. Тышкыинвестициялар азаюу  тенденциясына  алып  келди, негизинен ПГИ портфели2005-жылдын ИДПсына  карата  2003-жылы 3,6% дан 3,2%га чейин (гранттар-сыз) кыскарды.  Жалпысынан капиталдык салымдардын колдонулушу 2003-жылы9,0 млрд. сомдон 2005-жылы 10,6 млрд. сомго чейин өстү.     28. Төлөм  балансынын  сальдосу  акыркы  жылдарда  оњ  болууда, ал2003-жылдын аягында  389  млн.  АКШ  долларына жана 2005-жылдын аягында612,4 млн.  АКШ  долларына  жеткен эларалык резервдер менен болгон кыр-даалды байкалаарлык  жакшыртууга мүмкүндүк берди. КРУБнын резервдик ак-тивдеринин дењгээли  2003-жылдын 4,1 импорт айына салыштырганда 4,4 им-порт айын түздү.     29. Акча-кредиттик  жөнгө  салуу  жаатында көрүлүп жаткан түзүмдүкчаралар жалпысынан  өлкөнүн  финансылык  системасын  жана банк секторунчыњдоого мүмкүндүк берди. Каттоо ставкасынын 4% дењгээлинде туруктуулу-гу милдеттүү  резервдердин  нормасынын 10% чейин азайышы менен айкалышы90-жылдын аягына  салыштырганда  монетардык саясаттын жумшаргандыгы жө-нүндө далилдейт. Коммерциялык банктардын жыйынды капиталы 2003-2005-жы-лы 1,9  эсеге  өстү жана 3,5 млрд. сомду түздү. Коммерциялык банктардынактивдери үч  жылда  2,8  милдеттенмелер - 3,1 эсеге көбөйдү. Бир катарчет элдик  банктардын  келиши  банктардын  өнүгүшүнө оњ таасир тийгиздиалардын үлүшүнө  2/3 банк системаларынын активи туура келет. Бул факты-лардын бардыгы банк системине ишенимдердин кайта башталышы жөнүндө жаначарбалык субъектилердин  экономикалык  ишмердигин  каржылоодо анын ролуөсүп жаткандыгы жөнүндө кабар берет.     30. Кыргыз Республикасы мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүнүн кө-бөйтө алды,  анын  дењгээли  1991-жылдын  дењгээлине  чейин калыптанды.2003-2005-жылдары мамлекеттик  бюджеттин кирешеси ИДПнын 20% түздү, бул2000-2002-жылдардын (16,2%)  бюджетинен дењгээлинен бир топ эле жогору.Мамлекеттик бюджеттин  чыгашалары  2003-2005-жылдары  жыл  сайын орточо11%га өстү  жана  2005-жылы ИДПнын 25% түздү. Мамлекеттик инвестицияларпрограммаларды каржылоонун  жалпы  көлөмү ИДПга, 32 дењгээлге чейин тө-мөндөдү ал тышкы карыздар кырдаалын катуу башкаруу керектиги менен бай-ланыштуу. Мамлекеттик инвестиция программаларын эске алуу менен бюджет-тин дефицити төмөнкү чектерден ашкан жок жана ИДПнын 4,3 жана 4,4% түз-дү. Ошентип  Өкмөт  маанилүү макроэкономикалык милдеттердин бири болгон- мамлекеттик  бюджеттин дефицитин кыскартууну жана контролдоонун атка-рылышын камсыз  кыла алды. Ошону менен бирге калктын эњ эле камкордуккамуктаж катмарынын киреше дењгээлин иш жүзүндө жогорулатуу үчүн жетиштүүресурстарды таба алды.     31. Кыргыз  Республикасы жалпысынан тышкы карыздарды башкарууда оњжылыштарга жетише  алды, ап 2003-жылы ИДПнын 104,2%нан 2005-жылдын ИДП-сына 82,4% чейин кыскарды. Бирок, мамлекеттик бюджеттин жогорку дењгээ-ли, мурункудай  эле  жүргүзүлүп  жаткан социалдык-экономикалык саясаттаолуттуу чектөө  бойдон  калууда.  2000 жана 2005-жылдары Париж клубунуналкагында карыздарды  реструктуризациялоого  карабастан, республика жа-рандардын жыргалчылыгын  өнүктүрүү жана жогорулатуу максатында бошотул-ган ресурстарды  пайдалануу  максатында карыздарды андан ары жењилдетүүмүмкүнчүлүктөрүнө муктаж жана карап жатат.     32. Өнүгүүнүн орчундуу социалдык багыттарын номиналдуу каржылоонункөлөмү туруктуу  өсүш  тенденциясына  ээ. Каржылоонун эњ эле көп көлөмүбилим берүү секторуна туура келет. 2000-2002-жылдарга салыштырганда би-лим берүүгө  мамлекеттик  чыгымдардын көлөмү ИДП 3,5% 2003-2005-жылдарыИДПнын 4,6%  чейин көбөйдү. Бирок номиналдык өсүшкө карабастан саламат-тык сактоодо  чыгымдардын көлөмү салыштырма чоњдукта негизинен өзгөргөнжок орточо  ИДП 2,0% түздү. Мындай кырдаал социалдык жактан коргоодо дабайкалды 2002-2003-жылдары  чыгашалардын  ИДП 3,1% чейин белгилүү өсүшүбайкалды, бирок 2004-2005-жылдары ИДПнын 2,8% чейин азайышы белгиленди.     33. Социалдык  чөйрөдө  негизги  өзгөртүп  түзүлүүлөр  каржылоонунадекваттуу булактарын издөөгө, көрсөтүлгөн жардамдардын даректүүлүгүнө,социалдык жактан   коргоонун   дењгээлин   жогорулатууга   багытталган.2003-2005-жылдары бюджеттегилердин кызмат акыларын, жөлөкпулдун, жењил-диктердин жана  башка  жардамдарды  көбөйтүү боюнча КР Өкмөтү тарабынанкөрүлгөн чараларга  карабастан  бул  категориядагы калкты каржылоо жанакиреше дењгээли  эњ эле төмөн дењгээлде турат. Социалдык жөлөкпулдардынорточо жылдык  өлчөмү 366,6 сомду же минималдуу керектөө бюджетинин 20%түздү, ал  эми  билим берүү жана саламаттык сактоо мекемелеринин орточоайлык кызмат акысы 4,5% жана МПБга ылайык 63,6% түзөт.     34. 2000-2004-жылдардын  аралыгында  2003-жылы кедейчиликтин чегинбаалоонун жана  кайра  эсептөөнүн ыкмасына карабастан кедейликтин жалпыдењгээли байкалаарлык  төмөндөшү  байкалды. Ошентип калктын санынын ке-ректөөсү боюнча кедейчиликтин дењгээли эски кедейчиликтин чегинин эсеп-төөлөрү боюнча  2000-жылы  62,5%дан  2003-жылы  46,4%га төмөндөдү. Жањычектерге негизделген эсептөөлөр боюнча кедейчиликтин дењгээли 2003-жылы49,9% жана  2005-жылы  43,1%  түздү. Калктын санын боюнча баалоо боюнчакедейчиликтин дењгээли 2000-жылы 52% түзсө, ал эми 2003-жылы 39,3% чей-ин кыскарды.  Жањы  чектердин негизинде эсептөөлөр боюнча кедейчиликтиндењгээли 2003-жылы  47,9%  жана 2005-жылы - 37,5% түздү. Өтө эле кедей-ликтин төмөндөшү байкалды, анын дењгээли калктын жан башынын керектөөсүбоюнча баалоо боюнча 2000-жылы 32,9%дан 2003-жылы 17,25га жана 2005-жы-лы 11,1%та төмөндөдү.     35. 2003-2004-жылдары  кедейликтин бир кыйла кыскарышы шаар калкы-нын арасында белгиленди, бирок 2001-2001-жылдары айыл жергесинде кедей-чиликтин кыскаруу  темпи шаарларда кедейчиликтин кыскаруу темпинен ашыпжаткан эле.  Кедейчиликтин  жањы белгилерин колдонуу менен шаар жериндекедейчиликтин дењгээли  2003-жылы 35,7% жана 2004-жылы 28,3% түздү. Ке-дейчиликтин бир кыйла жогорку белгилерин колдонуунун себеби боюнча айылжергесинде кедейчиликтин көрсөткүчтөрү өзгөрдү жана 2003-жылы 57,4%, алэми 2004-жылы 55,5%ды түздү.     36. Кедейчиликтин бир кыйла кыскарышына карабастан өлкөдө жалпысы-нан кедейчиликтин  дењгээлинде бир кыйла аймактык айырмачылыктар сакта-лууда. Кедейчиликке  байланыштуу  бир кыйла татаал кырдаал Баткен облу-сунда байкалууда,  ал жерде 2005-жылы кедейчиликтин дењгээли 59,1% түз-дү, Жалалабат  жана  Ош  облустарында 55,9% түздү. Талас жана Жалалабатоблустарын кошпогондо  негизинен  бардык аймактарда айыл жергесинде ке-дейчиликтин дењгээли  шаардагыга  караганда  жогору.  Ысыккөл облусунунайылдарында кедейчилик 62,9%, Ош облусунда 59,7%, Баткенде 59,4% түздү.Шаарлардын жана айылдарында ортосунда бир кыйла айырмачылык Ысыккөл об-лусунда байкалууда,  ал  жерде  шаарда  23,1%  ошол эле мезгилде айылда62,9% түздү.     37. Кыргыз Республикасы бүгүнкү күндө 98,7% түзгөн калкынын билим-дүүлүгүнүн жогорку дењгээли менен мүнөздөлүп келген. Республика ошондойэле балдарды  билим берүүнү камтуунун жогорку дењгээлин камсыз кыла ал-ды. 2003-2005-жылдары балдарды базалык билим берүү менен (1-9-класстар)камтуунун дењгээли болжол 95% түздү. Негизги орто билим берүү чөйрөсүн-дө камтуунун бийик көрсөткүчтөрүн колдоого карабастан билим берүү сапа-тынын начарлашы фундаменталдуу көйгөй бойдон калууда, өзгөчө бул көйгөйайыл жеринде  мүнөздүү.  Ар  жыл  сайын актуалдуу болуп жаткан маанилүүкөйгөй мектеп инфраструктурасын колдоо жана өнүктүрүү эсептелет.     38. 2003-жылга чейин Кыргыз Республикасында наристелердин өлүмүнүнтөмөндөшүнүн туруктуу  тенденциясы байкалууда. Бирок, 2003-2005-жылдарыжањы методикага жана баалоо критерийлерине өткөндөн кийин наристелердинөлүмүнүн көрсөткүчү  көбөйдү жана 29,7 промилле түздү. Региондор боюнчабул көрсөткүчтөрдө  байкалаарлык  тењсиздик  байкалууда - перинательныеборборлор жайгашкан  региондордо наристелердин өлүмү жогору (Бишкек, Ошш.).     34. 2000-2001-жылдарга  салыштырганда  акыркы  жылдары кырдаал биртоп начарлап  кетти,  энелердин өлүмү орточо 48,2 киломилле (Эскертүүнүкарањыз(3) түзсө, 2002-жылы бул көрсөткүч 58,4 киломилле 2003-жылы 53,1киломилле түздү.  2004-жылы бир топ жылыштар болду - 46,4 киломилл, би-рок 2005-жылы бул көрсөткүч 61 киломиллге чейин көбөйдү.     40. Эларалык   коомчулуктун   жардамы   менен  Кыргыз Республикасы2003-2005-жылдары калктын иммунизациясынын жогорку дењгээлин 98,7% кам-сыз кыла  алды,  ал корь жана кызамык ооруларынын дењгээлин төмөндөттү,ал эми  табигый  поливирус  республиканын аймагында жок, ВОЗ аркылуу датастыкталды. Акыркы  үч  жылдын аралыгында кургак учук оорусунун турук-туулугуна жетишилди. Малярия жана эхинококкоз оорулары төмөндөдү. Ошонуменен бирге  2003-2005-жылдары  22%  өсүп кеткен, бруцеллез ооруларынынкескин өсүп  кетиши  өзгөчө  көњүл  бөлүүнү талап кылат. Акыркы жылдарыбрюшной тифтин  чагылыш,  катуу  ашказан инфекциялары, вирустук гепатитооруларынын төмөндөбөй жатышы байкалууда. Жылсайын брюшной тиф ооруларыкатталууда, таза суунун сапатынын төмөндүгү же жоктугуна байланыштуу.     41. Саламаттык  сактоо  кызматынан  пайдаланууга  мүмкүнчүлүгү жоккалктын дењгээли 2000-2004-жылдары 11,4%дан 7,8% чейин төмөндөдү. Меди-циналык кызматтар  жарандардын кењири чөйрөсүнө жетимдүүлүгүнө карабас-тан, алардын баалары жана кээ бир калктуу конуштардын медициналык меке-мелерден алыстыгы  алардан пайдалануу үчүн олуттуу тосколдук бойдон ка-лууда, ал өзгөчө айыл желерине мүнөздүү.     42. ВБжана  АБРнын колдоосунун аркасында, калктын таза суу жетишинкамсыз кылуунун  дењгээлин  2005-жылы 84,4% дењгээлинде сактоого жетишеалдык. Калктын санитардык-гигиеналык шарттарга жетишинде терс тенденциябайкалууда, тийиштүү  көрсөткүч  2000-жылы 32,8% көрсөткүчтөн 2005-жылы23,9% чейин  төмөндөдү.  Кырдаал кошумча күчтөрдү талап кылууда, өзгөчөреспубликанын түштүк регионунда инфекциялык оорулардын пайда болушу ме-нен тастыкталууда.     43. Акыркы  жылдары  Өкмөттүн алдында турган маанилүү милдеттердинбир пенсиялык системасынын финансылык туруктуулугун камсыз кылуу болду.2003-2005-жылдары камсыздандыруу  төлөмдөрүнүн  түшүү көлөмү номиналдуучагылышында жыл  сайын 11%га өсүп жатты. Бул социалдык фонддун позиция-сын бекемдөөгө  жана  пенсияларды төлөп берүү боюнча бардык милдеттердиөз убагында  аткарууга  мүмкүндүк  берди. Башкаруунун жакшыртуунун жанакамсыздандыруу төлөмдөрүнүн  жыйымдарынын  өсүшүнүн аркасында пенсиянынбазалык бөлүгүнүн  жыл сайын жогорулашына жана пенсиянын камсыздандыруубөлүгүнүн дифференцацияланган  көбөйүшүнө  жетүүгө  мүмкүн болду. Бирокошого карабастан, пенсиянын төмөн өлчөмү бул стратегиянын алкагында че-чиле турган олуттуу көйгөй бойдон калууда.     44. Азыркы учурда өлкөнүн алдында турган олуттуу көйгөйлөрдүн бирибалдарды колдоо маселеси. Ар кандай баалар боюнча азыркы учурда респуб-ликада 10 мињден ашык көзөмөлсүз балдар,  23 мињден ашык  иштеп  жатканбалдар жана мектепке барбаган 20 мињден ашык бала эсептелүүдө. Балдардыколдоо көйгөйүнө көбүрөөк көњүл бөлүү керек,  себеп  дегенде  колдоонунжетишсиздиги өлкөнүн адамдык капиталынын "декапитализациясына" алып ке-лиши мүмкүн.      2.1.2. Мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугу      45. Акыркы  жылдары Кыргыз Республикасында мамлекеттик башкаруунунсапатын жогорулатууга  байланыштуу жетиштүү интенсивдүү процесстер жүр-дү. Бул деген саясий күчтөрдүн балансын камсыз кылууга багытталган мам-лекеттик бийликтин  аткаруу, мыйзам чыгаруу, сот бутактарынын ортосундаыйгарым укуктардын  бөлүштүрүлүшү. Бул бирпалаталуу Парламентти түзүүгөалып келген өлкөнүн Парламентинин түзүмүн реформалоо. Гендердик тењдеш-тике жетүү  боюнча  мыйзамдарды өркүндөтүүдө Кыргызстан бир катар пози-тивдүү кадамдарды  жасай алды, бирок алардын практикалык ишке ашышы ко-шумча күч  аракеттерди талап кылат. Адам укуктарын коргоо институттарынжана жол  жоболорун күчөтүү, социалдык кодулоонун бардык түрлөрүнө тыюусалуу өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары болуп эсептелет.     46. Мамлекеттик  башкаруунун келечектеги системасына карата КыргызРеспубликасы мамлекеттик  башкаруу  системасын  реформалоонун,  Улуттуккоррупцияга каршы  стратегиясын  жана  Мамлекеттик башкарууну борбордонбөлүү улуттук стратегиясын кабыл алуу аркылуу өз көз карашын так чагыл-дырды.     47. Институционалдык мүнөздөгү бир катар конкреттүү чаралар иш жү-зүнө ашырылды.  2004-жылы  Акыйкат  башкаруу  боюнча улуттук кењеш жанаМамлекеттик кызмат  боюнча Кењеш түзүлдү, Мамлекеттик кызмат иштери бо-юнча Кыргыз республикасынын агенттиги түзүлүп, мамлекеттик кызматтардынсаясий жана  администрациялык кызматтарга бөлүнүшүн караган мамлекеттиккызмат жөнүндө мыйзам кабыл алынды.     48. Бардык  Республикалык жана жергиликтүү бийлик органдарын ошон-дой эле  Жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарын функционалдык талдооинтенсивдүү иштер жүргүзүлдү. Өзгөчө көњүл бири бир кайталаган жана эс-кирген башкаруу  структураларын  жана  рынок экономикасынын талаптарынажооп бербеген функцияларды таап чыгууга жана жоюуга, мамлекеттик башка-руу органдарынын түзүмүн өркүндөтүүгө, кызматкерлердин оптималдуу штат-тык санын аныктоого бөлүнгөн.     49. Мамлекеттик  башкаруунун  сапатын жакшыртуу аракеттерине кара-бастан, мамлекеттик  түзүмдөрдү  коррупциянын өсүшү жана олуттуу чечим-дерди кабыл  алууда анык тунуктун жоктугу өлкөнү өнүктүрүү үчүн реалдуутоктоткуч бойдон  калууда.  Бүткүл  дүйнөлүк банк, Европа реконструкцияжана өнүктүрүү  банкы, Транспаренси Интернешнл өњдүү эларалык уюмдардынбаасы боюнча  Кыргызстан  коррупциянын  жогорку дењгээли бар өлкөлөрдүнтобунда туруктуу калууда.       Эскертүү:     (1) Бирок  өлкө  советтик  доордун  акыркы  жылдарындагы  өнүгүүнүдењгээлдерине чыга элек. 2005-ж. ИДПдагы салыштырма баалар 79,8% түздү,1990-жылдагы дењгээлге  салыштырмалуу иштегендердин саны - 108,3%  жанаэмгектин өндүрүмдүүлүгү - 74,1%.     (2) 1995-2000-жж.  5,6%на салыштырмалуу 2000-2005-жж. экономикалыкөсүүнүн ортожылдык темпи 3,7%ды түздү.     (3) Кокустуктун саны 100 мињ төрөлгөн балага.                  III. Өнүгүүнүн максаттары жана өњүтү      50. Кыргыз  Республикасы  өнүгүү процессин туруктуу адамдык өнүгүүаркылуу комплекстүү карап жатат о.э. өнүгүүнүн борбору жана акыркы мак-саты болуп адам эсептелет, мындай өнүгүү кедейчиликтен арылууга, жаран-дардын жашоо  дењгээлинин  жана сапатынын жогорулашына, жашоо жана ден-соолук үчүн  жагымдуу айлана чөйрөгө, коомчулуктун жуурулушушуна, элдинмаданий жана нравалык баалуулуктарынын сакталышына жана артылышына, жа-рандык укуктун  корголушуна жана гендердик адилеттикке жетүүгө, үзүрдүүдемократиялык башкарууга багытталган.     51. Коюлган  максаттарга  жетүү  жогорку  экономикалык өсүш темпинкамсыз кылынганда гана мүмкүн. 2006-2007-жылдары ИДП аржылдык өсүү тем-пине 5-5,5%,  2008-2010-жылдары  6.5-7,9% жетүү керек. Стратегияны тур-мушка ашыруу жылдарында Кыргыз Республикасы орто өнүккөн өлкөлөрдүн ка-тарына кирүүнү  жана  калктын жан башына карата эсеп боюнча 600-730 АКШдоллары дењгээлинде ИДП өндүрүүгө жетүүнү пландоодо.     52. Экономикалык саясат биринчи кезекте өнүктүрүүнү интенсификаци-ясы жана  эмгектин  өндүрүмдүүлүгүн алдыга кеткен өсүшү аркылуу өлкөнүнатаандаштык мүмкүнчүлүгүн  жогорулатуунун аркасында туруктуу экономика-лык өсүштү камсыз кылууга ошондой эле тездетилген өсүштүн жана либерал-дуу тышкы соода саясатын сакталышында жана өнүгүшүндө экспорттун дивер-сификациясы аркылуу дүйнөлүк экономикалык системага кыргыз экономикасы-нын жуурулушуу даражасын жогорулатууга багытталат.     53. Эмгектин  өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшү, экспорттун диверсификациясыжана тездетилиши,  кичи  жана  орто ишкердикти жана Кыргыз Республикасыкөрсөткөн жана дараметтүү салыштырма артыкчылыктарга ээ болгон атап ай-тканда энергетика, кен казуу сектору, агроөнөржай секторунун кайраиште-түү тармактарында  жана бир катар багытталган сервистик кызмат көрсөтүүтармактарды өнүктүрүүгө дем берүү.     54. Көрсөтүлгөн  милдеттерди  чечүүдө  жеке сектордун өнүгүшү үчүнжагымдуу бизнес  чөйрөнү  андан  ары  өнүктүрүү жана колдоо ошондой элеэкономикалык өсүш үчүн зарыл болгон жеке анын ичинде чет элдик инвести-цияларды агымын  тездешине  көмөктөшүү үчүн керектүү инвестициялык кли-маттын сапатын түп тамырынан жакшыртууну негизги багыт болуп калат. Фи-нансылык сектордун  өнүгүшүнө  багытталган  реформалардын терењдетилишидагы үлүштүн  өсүшү  жана ички ресурстардын эсебинен экономиканы каржы-лоонун көлөмү үчүн аманаттардын агымына максаты болмокчу.     55. Салык системасын реформалоо чарбалык субъекттер менен салыктыкбремен төмөндөтүүгө  жана экономикада көлөкө ишмердигин кыскартууга ба-гытталган, анын  эсебинен  ИДП  мамлекеттик кирешелердин үлүшүн бир топкөбөйтүү болжолдонууда. Бажы системасын реформалоо анын натыйжалуулугу-на өсүшүнө  жана  бизнестин экспорттук-импорттук операцияларга кетиргенубакыттын жана ресурстун бир кыйла кыскарышына багытталат.     56. Мамлекеттик чыгашалар саясатында негизги басым ушул стратегия-да аныктала  турган өнүктүрүү программаларынын чыгашаларынын байланышынкамсыз кылууга жана бюджеттин социалдык багытын күчөтүүгө жасалат. Мам-лекеттик инвестициялардын  программасы  ушул  стратегиянын максаттарынажана артыкчылыктарына  ылайык  өндүрүштүк анын ичинде айылчарбалык жанасоциалдык инфраструктуранын  маанилүү  элементтерин колдоону камсыз кы-лууга багытталат.     57. Кыргыз  Республикасы  ыкчамдык  менен өсүүгө олуттуу тосколдукбойдон калып  жаткан мамлекеттик карызды катуу башкарууну уланта берет.Бул себептен  четэлдик  финансылык кредиттик ресурстарды тартуу өлкөнүнэкономикасын өнүктүрүүгө  алардын  дараметтүү  таасир этишинин максаткаылайыктуулугу, жењилдиги жана максималдуулугу катуу регламенттелет.     58. Мамлекеттик  башкаруу  системаларын реформалоо азыркы олдоксонмамлекеттик машинанын ордуна калкка сапаттуу жана үзүрдүү кызмат көрсө-түүчү аткаруу бийлигинин чакан системасын түзүүгө багытталат. Мамлекет-тик башкаруунун  авторитардык ыкмасынан толук баш тартуу жана жањы баш-каруунун анык демократиялык моделине өтүү, жарандык коом менен өнөктөш-түктө, башкарууда гендердик тењдикке жетишүү болжолдонууда.     59. Коррупция  комплекстик чаралар менен жоюлмакча, негизинен: ры-ноктук механизмдерге  мамлекеттик  структуралардын кийлигишин кыскартуужана катуу  регламенттөө,  алардын иш аракетинин ачыктыгын жогорулатуу;укуктук талаасын жакшыртуу аркылуу жарандык коомдун астында мамлекеттикструктуралардын жоопкерчилигин жана отчеттуулугун катуулатуу. Бесприст-раст, акыйкат жана үзүрдүү сот системасын түзүү менен бирге бул маселе-лердин бардыгын чечүү өлкөнүн экономикасына жеке инвестициялардын өсүшүүчүн зарыл шарттарды түзөт.     60. Мамлекеттик  башкарууну  борбордон ажыратуу милдеттин чечилишижергиликтүү жамааттарга  көбүрөөк ыйгарым укук берүүгө жана жергиликтүүбюджеттерди чыњдоого мүмкүндүк берет, аны менен стратегиялык максаттар-га жетүүгө  калкты толугураак мобилизациялайт: 2010-жылга карата ар бирКыргызстандыкка татыктуу турмуш дењгээлин камсыз кылат.     61. Кыргызстандын  өнүгүү тажрыйбасы акыркы бир нече жылда калктынэмгек кирешелеринин өсүшүндө жана кедейчиликти кыскартууда экономикалыкөнүгүүнүн крит ролун көрсөттү. Социалдык саясат экономикалык өсүшкө демберүү саясаты  менен айкалышта калктын камкордукка муктаж катмарын кол-доонун бир  кыйла натыйжалуу жана даректүү саясатына, алдыга кетип жат-кан пенсияларда  камсыз кылуу максатында пенсиялык реформанын уланышынажана терењделишине,  билим  берүү  жана саламаттык сактоо кызматтарынынжеткиликтүүлүгүн жана сапатын жогорулатууга багытталат.                     IV. Өнүктүрүү чөйрөсүн жакшыртуу      62. Өлкөдө коомдук-саясий туруктуулукту жакшыртууда, тийиштүү мам-лекеттик органдарды институционалдык күчөтүүдө, макулдашылган акча-кре-диттик жана салыктык-бюджеттик  саясатты  жүргүзүүдө,  банк  системасынчыњдоодо  жана структуралык реформалардын мындан ары алга жылышында фи-нансылык рыноктордун терењдетилиши тышкы карыз көйгөйүн кыскартууда жа-на өлкөнүн  тышкы  экономикалык позициясын күчөтүүдө чагылган өнүктүрүүчөйрөсүн жакшыртуу стратегиянын ийгиликтүү турмушка  ашыруунун  олуттуубожомолу болмокчу.      4.1. Социалдык-саясий туруктуулук      63. Ар бир коомдун экономикалык өсүшүнүн зарыл шарты болуп социал-дык-саясий туруктуулук  эсептелет. Кыргызстан үчүн туруктуулук маселеси2005-жылдын 24-мартындагы  окуялардан кийин, мурунку бийлик кетип, жањыбийлик мамлекеттик институттарды чыњдоого багыт алганда өтө курч турду.Бул шарттарда митинг жана пикет түрүндө элдик нааразылыкты билдирүү жа-њы демократиялык  технологиялар социалдык-саясий кырдаалды туруксуздаш-тыруучу курал болуп калды. Көпчүлүк учурда мындай акциялар коомчулуктунайрым топторунун  укуктарын  бузуу менен колдонуудагы мыйзамдарды бузупөткөрүлүүдө, ал өлкөнүн экономикасынын өнүгүшүнө жалпысынан терс таасиртийгизүүдө. Санкцияланбаган  митингдердин  жана пикеттердин эњ эле терстаасири -  адамдардын  ањ сезимине бардыгы боло берерин бекемдөөдө. Ми-тинг -  бул  адамдардын эркин билдирүүнүн механизми, анын жардамы мененжарандык коом башка ыкмалар иштебей калганда бийликтин чечим кабыл алы-шына таасир эте алат. Ошол эле учурда мындай митингдердин жүрүшүндө ту-руктуулукту жоготуу  коркунучунан  коомду  коргоону  камсыз кыла турганмыйзамдуу түрдө  таризделген жол жоболор керек. Санкцияланбаган митинг-дерди жана  пикеттерди  өткөрүлүшүнө  ошондой эле мындай акциялар башкаадамдардын бузса,  экономикалык ишаракеттерге зыян алып келсе. Өлкөдөгүкырдаалды турукташтырса  саясатчылардын,  саясий партиялардын жана кый-мылдардын, айрым адамдардын жеке жоопкерчилигин кароо зарыл.     64. Коомдун өнүгүшүнүн туруктуулугуна ошондой эле этникалык мүнөз-дөгү факторлор  дагы таасир этет. Айрым саясий күчтөр бул факторду дагыжеке көйгөйлөрүн чечүүдө кээ бир учурларда өлкөдөгү абалды туруксуздаш-тыруу үчүн  колдонууга аракеттенип жатышат. Этника аралык, улуттур ара-лык ынтымак  - көп улуттуу мамлекетте туруктуулукту башкы шарты. Финан-сылык жана  экономикалык  ресурстарга ар кандай жеткиликтүүлүк, кадрдыксаясатта кайчылаштыктар, айыл чарбасынын сугат жерлеринин жетишсиздиги,өзгөчө Фергана  өрөөнүндө,  социалдык  тењсиздик, улуттук, маданий жанабилим берүү программаларынын бузулушу - бул аспектилердин бардыгы этни-калык чыр  чатактардын чыгышы үчүн фактору болуп эсептелет. Ошондуктан,Өкмөт тарабынан  бардык  топтолгон  көйгөйлөр жана аларды чечүү жолдоручагылдырылган мамлекеттин так этникалык саясаты айтылышы керек.     65. Улуттар  аралык жањжалды тутантып жаткан жоопсуз саясатчылардыжана жарандарды  ырайымсыз жазалоо керек. Мамлекеттик институттар улут-тар аралык  макулдашууну  өнүктүрүүгө багытталган конкреттүү иш аракет-тердин программаларын иштеп чыгышы керек. Эгерде өздөрүнүн иш аракетте-ри менен  жана  кызмат абалынан пайдаланып этникалар аралык мамилелергезыян келтирсе  мамлекеттик  кызматкерлерге  жазыктык жоопкерчилик кароокерек.     66. Акыркы  жылдарды Кыргызстанда гендердик саясаттын орчундуу ас-пектилеринде бир  топ артка кетүүлөр байкалууда. Бүгүн өлкөдө мамлекет-тик башкарууда  аялдардын катышуу маселеси гана актуалдашпастан сөз со-вет мезгилинде  жетишилген эмансипацияны жоготуп алуунун реалдуу корку-нучу тургандыгында  жүрүүдө. Күчтөнүп жаткан исламдаштыруу, патриархал-дык баалуулуктардын кайра жаралышы аялдардын абалына терс таасир тийги-зүүдө. Консервантивдик саясий күчтөр гендердик тењдештикке жетишүү сая-сатын кулатуу,  патриархалдык  баалуулуктарды  бекемдөөгө  коомдун жанамамлекеттин өнүгүшүнө  аялдардын салымын завуал аракеттенишүүдө, башка-рууда жана  чечим кабыл алуу чөйрөсүндө түзүлгөн гендердик ассиметрияныжењүүгө, бирде  укуктардын  жана  мүмкүнчүлүктөрдүн саясатынын турмушкаашырылышына багытталган жањы стратегияны карама каршы коюу керек.     67. Акыркы жылдарда трайбализмдин жана регионализмдин өнүгүшү коо-мубузду кооптондурбай  койбойт. Качан трайбализм жана регионализм коом-дун турмушуна таасир эте баштаганда мында да оњолгус зыян келтирет. Булкөйгөйдү айтпай  коюуга же суранууга мүмкүн эмес. Бул маселелерде салт-туу мамилелер  жыйынтык гана бербестен эки жүздүү моралдын өсүшүнө алыпкелет. Жыйынтыгында  трайбалисттик жана регионалдык мамилелер мамлекет-тик башкарууда кесипкөйлүктүн төмөндөшүнө жана өлкөнүн атандаштыкка ку-дуреттүүлүгүнүн начарлашына  алып келет ошондой эле коомдун ички турук-туулугуна коркунчу  болуп саналат. Өкмөт стратегиянын алкагында трайба-лизмге жана регионалдуулукка каршы күрөшүүгө багытталган ишаракеттердинконкреттүү программасын иштеп чыгууну көздөйт.       4.2. Макроэкономикалык саясат      68. Көрсөтүлгөн стратегияларды ишчараларды турмушка ашыруунун жый-ынтыгында реалдуу  ИДПнын өсүшү 7,5% түзөрү болжолдонууда. Жыйынтыгындакалктын жан  башына ИДПнын көрсөткүчү 2010-жылы 757 АКШ долларын түзүп,2005-жылдын дењгээлине  карата 59% көбөйөрү болжолдонууда. Мында орточоэмгек акынын  ар жылдык реалдуу өсүшү 11-15% дењгээли болжолдонууда, алкалктын акча  кирешесинин  көбөйүшүнө алып келет. Өз кезегинде, калктынакча кирешелеринин реалдуу өсүшү жыл сайын орточо 2-2,5%га болжолдонуу-да, ал  жыл сайын кедейчиликтин дењгээлинин 2,5-3% кыскарышына алып ке-лет.       Таблица 4.2.1. 2006-2010-жж. Негизги макроэкономикалык                    көрсөткүчтөрдүн өсүшүнүн темпи (салыштырма баада,                    өткөн жылдагыга %) -----------------------------------------------------------------------|                     | 2000-2005 |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 |2006-||                     |   жалп.   |     |     |     |     |     |2010 ||                     |           |     |     |     |     |     |жалп.||---------------------|-----------|-----|-----|-----|-----|-----|-----||ИДПнын өсүшүнүн темпи|119,8      |104,0|106,5|107,5|108,5|109,1|140,9||---------------------|-----------|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Иш камсыз            |109,4      |100,9|100,9|100,9|100,9|100,9|104,6||болгондордун         |           |     |     |     |     |     |     ||санын өсүшүнүн темпи |           |     |     |     |     |     |     ||---------------------|-----------|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Эмгектин             |112,0      |103,1|105,6|106,5|107,5|108,1|134,7||өндүрүмдүүлүгүнүн    |           |     |     |     |     |     |     ||өсүшүнүн темпи       |           |     |     |     |     |     |     ||---------------------|-----------|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Реалдуу эмгек акынын |174,4      |111,7|112,6|114,7|114,7|115,2|190,5||өсүшүнүн темпи       |           |     |     |     |     |     |     ||---------------------|-----------|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Жумушчу күчтүн       | 63,3(**)  | 63,0| 64,1| 64,4| 64,0| 63,6|     ||бирдигинин баасы %   |           |     |     |     |     |     |     ||---------------------|-----------|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Кедейчиликтин        |43,1(***)  | 41,5| 38,3| 35,6| 32,9| 30,2|     ||дењгээли %           |           |     |     |     |     |     |     |-----------------------------------------------------------------------     (*)    Каралып жаткан мезгилдин жылы боюнча;     (**)   2005-жылга;     (***)  2004-жылга жакырчылыктын жањы чеги.      69. Келерки 5 жылга өнүгүүнүн мындай саясатын тандоо азыркы учурдажогорку өндүрүмдүүлүгү жана жогорку кошумча баасы менен орундарынын же-тишсиз сунушу жана бир эле мезгилде эки максатка жетүүнүн зарылдыгы ме-нен мүнөздөлгөн  экономиканын түзүлгөн структурасын эске алуу менен тү-шүндүрүлөт.     (I) Эмгектин өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнүн, жумушчу күчтүн бирдигинин         баасынын туруктуулугунун  жана мындан ары кыскарышынын жардамы         аркасында    экономиканын    натыйжалуулугунун;    атаандаштык         жөндөмдүүлүгүнүн жана инвестициялык жагымдуулугунун өсүшү;     (II) Кедейчиликтин дењгээлин кыскартуу  боюнча  ООСтун  көрсөткүчү          үчүн жетишкендиктеринин  негизги каражаты катары эмгек ишмер-          дигинен (Эскертүүнү карањыз (4) иш менен камсыз кылуунун жана          кирешенин өсүшү   аркылуу   кедейчиликти  кыскартууга  колдоо          берүүчү экономикалык   өсүштүн   мүнөзүнүн   сакталышы   жана          терењдетилиши.     70. Өкмөт  жана  Кыргыз  Республикасынын Улуттук банкы инфляциянындењгээлин 2006-жылы  5,7  проценттен  (декабрь  2005-жылдын  декабрына)ашырбай кармоого багыттала турган баанын туруктуулугуна жетүү жана кол-доо максатында тийиштүү акча-кредиттик саясатын жүргүзүүнү улантат. Ин-фляциянын динамикасы ички суроо-талаптарды, тышкы рыноктордо баанын ыр-галышы, бюджеттик-салыктык  жана  тарифтик саясат менен аныкталат. Ортомөөнөттүү келечекте сүзүүчү алмаштыруу курсунун саясаты сакталат. Валю-талык интервенциялар алмаштыруу курсу тез ыргалышына карата жөнгө салууүчүн керектүү  көлөмдө  жүргүзүлөт. Мында эларалык резервди товарлардынжана кызматтардын  импорттун 4,3-3,5 ай кем эмес дењгээлде кармоо план-далууда. Өкмөт  жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы макроэкономи-калык туруктуулукту  камсыз  кылуу  максатында  КРУБнын көзкарандылыгынмындан ары чыњдоо боюнча бардык чараларды көрөт. Акча-кредиттик саясатыжүргүзүп жаткан  ачыктыктыгын  мындан ары жогорулашы маанилүү багыт бо-лот, ал  калктын  жана рыноктун катышуучуларынын банктарга ишенимин бе-кемдөөгө мүмкүндүк берет.     71. Орто  мөөнөттүү фискалдык саясат чыгаша бөлүгүнө салыштырмалууконсалидацияланган мамлекеттик  бюджеттин  киреше бөлүгүнүн өсүшүнө ба-гытталат, ал  ИДПга  карага  2006-жылы 4,1% ВППга карата 2010-жылы 3,8%мезгилинде бюджеттин дефицитин бир кыйла азайышына алып келет.     72. Өкмөттүн  кепилдиги менен чет элден карыз алуунун көлөмүн кыс-картуу боюнча  саясат  улантылат. Төлөм балансын каржылоого ошондой элеМамлекеттик инвестициялардын  программаларын каржылоодо заемдор кыскар-тылат. ПГИнин  алкагында  мамлекеттик  инвестициялар  2006-жылы 4,6%дан2010-жылы (тышкы  бөлүгү) ИДПга карата 1,9% чейин кыскартылат. Ошол элемезгилде Өкмөт  ПГИ долбоорлорунун натыйжалуулугун жогорулатууга бардыккүч аракетин  жумшайт.  Негизги  донорлордун гранттык тышкы жардамдарынкөбөйүшү болжонууда.     73. Өкмөт  туруктуу  тышкы  карыз маселелерине өзгөчө көњүл бөлөт.Бюджеттик саясаттын  контекстинде карыздык туруктуулук мындай топтолгонтышкы карыз көлөмүн жана аны тейлөөгө такай чыгымдардын өлчөмүн бюджет-тин башка статьялары жана жалпысынан экономиканы өнүктүрүү үчүн чыгаша-сыз өндүрүлө  турган төлөмдөр болжолдонууда. Туруктуу өсүштү камсыз кы-лууга дараметтүү  коркунуч келтирип жаткан тышкы карыздын жүгүн кыскар-туу максатында  Өкмөт аны мындан ары реструктуризациялоонун бардык мүм-күнчүлүктөрүн карап чыгат.     74. Ортомөөнөттүү инвестициялык саясатты турмушка ашыруу, дүњ про-дукциясынын ИДПнын  38,4  дењгээлине  чейин өсүшүнө алып келет. Алардынөсүшү, бардык  административдик  барьерлерди  жоюунун, ишенимди реалдуубекемдөөнүн жана  инвесторлордун мүмкүн болгон коркунучтарын камсыздан-дыруу үчүн,  ошондой  эле  жагымдуу бажы жана салык тартибин түзүү үчүнфинансылык системанын жана банктык сектордун туруктуулугун жогорулатуу-нун натыйжасында жеке салымдардын көбөйүшүнүн эсебинен камсыз кылынат.       Эскертүү:     (4) Кыскамөөнөттүү планда бул максаттардын карама-каршылыктары барэкенин сезилишине карабастан, орто- жана узакмөөнөттөгү аралыкта жакыр-чылыкты натыйжалуу  кыскартуу эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнүн жана эм-гек күчүнүн бирдик акысынын кыскарышынын негизинде экономиканы натыйжа-луу өстүрүү.       4.3. Инвестициялык саясат жана инвестициялык климат      75. Негизинен  тышкы  кредиттик  ресурстардын эсебинен каржыланганмамлекеттик инвестициялардын  үлүшүн  алдыда турган бул кыскартуу мененкелтирилген жогорку  дењгээлдеги  топтолгон тышкы карыздын айынан тышкыөздөштүрүүлөрдү чектөө  шарттарында, 2006-2010-жылдардагы өлкөнүн башкадагы негизги  жалпы экономикалык артыкчылыктарды болуп өлкөнүн экономи-касына жеке ички жана чет өлкөлүк инвестициялардын келүүсүн өлкөнүн ин-вестициялык кызыктыруусун олуттуу жакшыртуу үчүн чаралар комплексин иш-ке ашыруу жолу менен стимулдаштырат.     76. Акыркы  жылдарда  орун  алган  ишкердүүлүктүн чөйрөсүн олуттуужакшыртуудан айырмаланып, өлкөнүн инвестициялык кызыктыруусу өспөй жанажетишерлик либералдык  инвестициялык  мыйзамдарга  жана акыркы жылдардакөрүлгөн бардык  аракеттерге карабастан (Эскертүүнү карањыз (7), инвес-тициялык климат  дагы  жагымсыз  бойдон  калууда. Дүйнөлүк банктын ЕБРРВЕЕРS-2005 (Эскертүүнү карањыз (8) изилдеген маалыматтары боюнча КыргызРеспубликасындагы инвестициялык  климаттын сапатынын интеграциялык көр-сөткүчү ЕЦА өлкөлөрү үчүн орточо делген 18,2 баллга (Эскертүүнү карањыз(9) салыштырмалуу 2005-жылы 25,2 баллды түзүп жана ЕЦАнын бардык аймак-тарында жагымдуулардын  бири деп бааланат. Ушуга байланыштуу ӨӨСтүн ал-кагында инвестициялык  кызыктыруудагы 2005-жылкы ЕЦА үчүн орточо делгендењгээлине 2009-жылы жетүү жана 2010-жылда эле бул дењгээлди ашуу масе-леси коюлган.  ӨӨСтүн инвестициялык климатын жакшыртуу боюнча толук ин-дикативдик көрсөткүчтөр Х.2.-Тиркемеде көрсөтүлгөн.     77. Инвестициялык  климатты  маанилүү  жакшыртуу жана экономикалыкөсүштү тездетүү үчүн негизги маселелерди бизнес үчүн маанилүүлүгү боюн-ча төмөнкү тартипте чечүүгө зарыл: (I) Салыктык башкаруучулуктун төмөн-кү сапаты;  (II)  Мамлекеттин  экономикалык  саясатындагы өзгөрүүлөрдүнбелгисиздиги жана  болжолдоп  айтылбастыгы;  (III) Коррупциянын жогоркудењгээли; (IV)  Каржылоонун жогорку наркы; (V) Макроэкономикалык турук-туулук; (VI)  Бажылык жана тышкысоодалык жөнгөсалуу; (VII) Кылмыштуулукжана тартиптин  жоктугу;  (VIII)  Жумушчулардын төмөнкү квалификациясы;(IX) Жеткиликтүү   каржылоонун   кыйынчылыгы;   (X)  Сот системасы жаначыр-чатактарды чечүү.     78. Бул  тизмеде  даана болгондой инвестициялардын өсүшү жана биз-нести өнүктүрүү  үчүн  негизги  структуралык жана институционалдык тос-коолдуктар, инвестициялык  климаттын сапатын жогорулатуу маселеси комп-лекстүү мүнөзгө  ээ жана Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик башкаруу-нун жана  жөнгөсалуунун бардык чөйрөлөрүн тийип өтөт. Ушул себептүү ин-вестициялык климатты  жакшыртуу  боюнча негизги чаралар ӨӨСтүн тийиштүүбөлүктөрүндө көрсөтүлгөн.       Эскертүү:     (7) Жылда инвестициялык саммиттер өткөрүлүп, анда өлкөнүн инвести-цияларды тартуу  тармагында  өлкөнүн  артыкчылыктары аныкталып, алардынкелишине тоскоол  болгон  барьерлерди  жењип чыгуу механизмдери иштелипчыккан, чет  өлкөлүк инвестициялар боюнча Конституциялык Кењеш түзүлүп,ага өлкөнүн жогорку жетекчилери, чет элдик инвесторлор, ошондой эле же-тектөөчү жергиликтүү  ишкерлер кирген жана жөнгөсалуучу жана контролдукфункцияларын кыскартуу  аркылуу  экономикага  мамлекеттик  кийлигишүүнүкыскартуучу чаралар камтылган бир нече инвестициялык матрицалар даярда-лып, "Үчүнчү арбитраж жөнүндө", "Кыргыз Республикасындагы микрокаржылыкуюмдар жөнүндө", "Каржылык ижара (лизинг) жөнүндө", "Тышкы миграция жө-нүндөгү" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына толуктоолорду киргизүү жөнүн-дө", "КРдагы  инвестициялар  жөнүндө",  "КРдагы банктар жана банктардынишаракеттери жөнүндө",  "Акционердик  коомдор  жөнүндө", "Инвестициялыкфонддор жөнүндө", "Билим "берүү жөнүндө", "КРнын Салык Кодексине өзгөр-түүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө" ж.б. инвестицияларды кел-тирүүнү стимулдаштырууга багытталган мыйзамдар кабыл алынган.     (8) Investment Climate Surveys. Draft Country Profiles. Kyrgyz Re-public. 2005 Survey. World Bank, 2005.     (9) Изилдөө  ыкмасына  негизденсек,  интегралдык  көрсөткүч жогоруболгон сайын, инвестициялык климаттын сапаты ошончолук төмөн. Ишкердүү-лүктүн жакшыра  баштаган чөйрөсү менен дагы деле жагымсыз болгон инвес-тициялык климаттын  ортосунда  болуп жаткандай карама-каршылык сезилет,мыйзамды жөнгө  салууда  жетишерлик өнүккөн система ортосундагы реалдуукарама-каршылык менен  шартталган,  ал  ишкердүүлүк  чөйрөсүнүн сапатынбаалоо үчүн  жана бизнестин жана мамлекеттин реалдуу экономикалык мами-лесине алардын жетишпестик жана каршылык мүнөзү менен жайылтууда инвес-тициялык климаттын  сапатын  баалоо  үчүн негиз болуп берет. Бирок, булэки чөйрөнү өнүктүрүүдө негизги маселелер маанилүү дењгээлде дал келет.       4.4. Финансы секторун өнүктүрүү      79. Кыргыз  Республикасында каржылык система басымдуулук дењгээлдебанктык сектор менен көрсөтүлгөн. СНГнын башка өлкөлөрүнө салыштырмалууөнүккөн болуп  банктык эмес каржылык мекемелер жана микрокредиттөө сек-тору эсептелет,  ал  негизинен  айыл  чарбасын  жана  кредиттик ресурсу2005-жылы банктык кредиттердин 26% түзгөн майда бизнести каржылайт (Эс-кертүүнү карањыз  (9).  Баалуу  кагаздар  рыногу жана камсыздоо секторуөзүн орнотуунун башталгыч баскычында турат.     80. Акыркы 3 жылдагы банктык сектордун маанилүү өсүү темпине кара-бастан, анын  экономикалык өсүүнү каржылоодо катышуусу ЕЦАнын башка өл-көлөрүнө караганда  дагы  деле арзыбаган жана олутту эмес. Экинчи жагы-нан, акыркы  бир  нече  жылдардагы орточо инфляция (5%дын чегинде) жана2005-ж. 6%га чейинки кредитти кайтарып бербөө үлүшүнүн бир топ төмөндө-шү кредиттөө  наркынын олуттуу төмөндөшүнө алып келген жок (ортосалмак-туу кредиттик  ставка  сомдо  2005-жылы 24,9%, валютада - 18,7% түздү).2005-ж. 18,7%ды түзүп, ЕЦА өлкөлөрү боюнча орточодон 3 эсеге көп болгонспред (кредиттик  жана депозиттик ставкалардын ортосундагы айырыма) кө-лөмү өтө  жогору бойдон калууда жана акыркы жылдарда орун алган кредит-тик коркунучтун маанилүү кыскаруусу банктык системанын бир топ натыйжа-сыздыгы, эскирген  технологияларды колдонуу жана күрөөлөк камсыз кылуу-нун наркына  маанилүү, өтө жогорку талаптарды чагылдырган жогорку тран-закциялык чыгымдар  жөнүндө  айтып  турат. Депозиттик базанын кредиттикпортфелге салыштырмалуу  тез  өсүүсү банктык системаны жоюу дењгээлининбат өсүүсүнө  алып келди. Экономиканы каржылоодо банктык системанын ка-тышуу даражасы  төмөн экени ВЕЕРS-2005 маалыматы менен да такталат, агаылайык Кыргыз  Республикасындагы  бизнестин  каржылык ресурстардын 8,4%ЕЦА өлкөлөрү  үчүн  орточо 15,6%га салыштыруу боюнча банктык системаданалынган.     81. Ушуга  байланыштуу  Кыргыз  Республикасында  банктык системаныөнүктүрүүдө 2006-2010-жж.  кредиттөөнүн көлөмүнүн өсүшү жана жетүү жолуменен, каржылык  ортомчулуктун, банктардын туруктуулугу жана ишенимдүү-лүгүн жана  каржылык-кредиттик  мекемелердин  дењгээлинин алдыга кеткенөсүшү үчүн  шарттарды  түзүү негизги артыкчылык болот. Банктардын капи-талдык базасын  көбөйтүүнүн  эсебинен тартуу көлөмүн депозиттер түрүндөкењейтүү жана  активдердин,  кредиттердин  жана депозиттердин дењгээлинара катышын узакмөөнөттүү банктык каржылоо 2010-ж. ИДПга карата дењгээ-лин 30%га,  15%га жана 20%га ашыруу пландаштырылууда. Ошондой эле ишка-налардын каржылык ресурстар портфелинде банктык системанын үлүшүнүн кө-бөйүшү каралган.  ӨӨСтүн каржылык системаны өнүктүрүү боюнча индикатив-дик көрсөткүчтөрү Х.З-Тиркемесинде көрсөтүлгөн.     82. Калктын  банктык системага болгон ишенимин бекемдөө максатындажана ӨОСтө  пландаштырылган  депозиттик базанын жана коммерциялык банк-тардын жана  КРУБнын кредиттик ресурстарынын өсүү дењгээлине жетүү, до-норлордун техникалык  жардамы  менен  коркунучтарды  башкаруу, тийиштүү(окшош) капиталдын  критерийлерин  сактоо  жана  кредиттердин  сапатынаылайыкташуу боюнча заманбап системалар жайылтылат. Депозиттерди камсыз-доо системасын  этап менен киргизүүгө даярдоо боюнча төмөнкүлөр аркылуукадамдар жасалат:  (I)  Кыргыз Республикасынын "Депозиттерди коргоо жө-нүндө" Мыйзамы кабыл алынат жана соттук-процесстик жана банктык мыйзам-дарга тиешелүү  өзгөртүүлөрдү  киргизүү;  (II) депозиттерди камсыздоогожооптуу структураларды  түзүү жана институционалдык күчөтүү: (III) кам-сыздык төлөмдөрдү  жыйноо процессин уюштуруу: жана (IV) КРУБнын планынажараша 2008-жылы депозиттерди коргоо системасын ишке киргизүү.     83. Банктык  системанын  натыйжалыгын жогорулатуу жана экономиканыкредиттөө көлөмүнүн  өсүшүн жана коммерциялык банктардын минималдуу ка-питалынын көлөмүнө  талаптардын  өсүшү  аркылуу коммерциялык банктардынконсолидациясын ирилентүүнүн  жай  процессин узартууга колдоо көрсөтөт,ошондой эле  банк  рыногунун ириленүүсүнө алып келген кошулуу, биригүү,сињирүү процесстерин кызыктыруучу шарттарды түзүү. Тышкы тартуулар про-цессин жөнгө  салуу өлкөлүк коркунучту диверсификациялоо алкагында ганаишке ашырылат.  Банк рыногунда таза конкуренцияны өнүктүрүү максатында,мамлекеттин коммерциялык  банктардын  капиталына катышуусун азайтуу ка-ралган. Ушуга байланыштуу Эсептик-сактык кампанияны жана КСФКны приват-таштыруу ишке  ашырылат.  Мыйзамсыз  түрдө  жана терроризмди каржылоогоалынган акча  каражаттарын  "жууп алууга" каршы ишаракеттерге багыттал-ган, ошондой  эле  донорлордун катышуусу менен дагы тийиштүү атайлашты-рылган структураларды түзүү жана аларды институционалдык күчөтүү боюнчамыйзамдарды кабыл алууга жана чараларды көрүүгө өзгөчө көњүл бурулат.     84. Кредиттик   ресурстардын   наркын   түшүрүү  жана кредиттөөнүнжол-жоболорун жењилдетүү  үчүн  Кыргыз  Республикасынын "Күрөө жөнүндө"Мыйзамы менен  кээ бир мыйзамдагы келишпестиктер жок кылынат жана банк-тар тарабынан  күрөө  мүлкүн сотсуз алып таштоо бөлүгүндө аны иш жүзүнөашыруу, ошондой  эле механизмдерге мыйзамдык чектөөлөр жана банктар та-рабынан дыйканчылык  (фермердик)  чарбаларга  ссуданы камсыз кылуу үчүнкүрөөгө алынган  айыл  чарба  жерлерин иштетүү жана ишке ашыруу мөөнөтүолуттуу начарлатылган,  бул айыл чарбаны банктык кредиттөөсүнүн, күрөө-лүк камсыз кылуу дењгээлин төмөндөтүү жана жер рыногун активдештирүүнүнзарыл шарттары болуп эсептелет.     85. Ипотекалык  кредиттөө системасын жайылтуу жана кењейтүү боюнчашарттарды жана  механизмдерди  түзүү,  бул курулушту активдештирүү, аныкаржылоонун ишенимдүү булактарын түзүүгө жана анын экономикалык өнүгүү-нүн кыймылдаткыч  күчүнө  айланышы  үчүн зарыл болот, азыркы учурда булкөрүнүш СНГнын  башка  өлкөлөрүндө  орун алган. Ипотекалык кредиттөөнүнмеханизмдерин жайылтуу депозиттерди коргоо системасын жайылтуудагы схе-ма боюнча  ишке  ашырылат,  тактап айтканда: (I) ипотекалык стратегияныталкуулоо жана  кабыл алуу (ипотека моделин мамлекеттин, калктын, банк-тардын жана курулуш индустриясынын мүмкүндүктөрүнө жараша тандоо, атай-ылаштырылган структураларды түзүүнүн зарылдыгы жана мүмкүндүктөрү, баа-луу кагаздардын түрүн тандоо, аларды камсыз кылуу жана айландыруу банк-тык көзөмөл  системасындагы зарыл өзгөртүүлөр ж.б.; (II) Кыргыз Респуб-ликасынын "Ипотека  жана  ипотекалык  баалуу кагаздар жөнүндө" Мыйзамынкабыл алуу жана соттук-процесстик жана банктык мыйзамдарга тиешелүү өз-гөртүүлөрдү киргизүү;  (III) ипотекалык мамилелерди жөнгө салууга жооп-туу структураларды  түзүү  жана  институционалдык  күчөтүү;  жана  (IV)2009-ж. ипотекалык кредиттөө системасын ишке киргизүү.     86. Өлкөнүн алыскы аймактарындагы калкын каржылоо кызматтары тара-бынан курч ӨӨСүн которуу, микрокаржылык рыноктун инфраструктурасын жанажањы иш  орундарын түзүү үчүн Кыргыз Республикасынын 2006-2010-жж. мик-рокаржылоону өнүктүрүүнүн Ортомөөнөттөгү стратегиясын ишке ашыруу улан-тылат. Бул стратегияны ишке ашыруунун натыйжасы болуп айылдык уюмдардындењгээлинде микрокредиттик ассоциациялардын тиешелүү өстүрүү жолу мененмикрокаржылоо секторунун  заемщиктер  санынын  эки эсеге (220 мињ адам)көбөйүшү эсептелет. Микрокаржылык институттардын атайылаштырылган банк-тык эмес  жана микрокредиттик институттарга келген ресурстарды кызыкты-руу жолу менен кредиттик портфелинин көлөмүн 2 эсеге көбөйтүү 6-7 млрд.сомду түзөт.     87. Төлөө системасын реформалоо коммерциялык банктарга счеттор ар-кылуу төлөөнү  кожоюндук кылуучу субъектилеринин механизмдерин киргизүүжана калк  үчүн ыњгайлуу шарттарды өнүктүрүүгө колдоо көрсөтөт. Банктыкинновациялык кызматтар  жана  технологияларды колдонуу менен төлөмдөрдүкабыл алуу  жана  тейлөө  боюнча  инфраструктураны өнүктүрүү каралууда,ошондой эле  республиканын бардык аймактарында үзгүлтүксүз жана бюджет-тик төлөмдөрдү  которуу,  коммерциялык банктардагы счеттор аркылуу бюд-жеттик жумушчулардын эмгек акысын төлөө да каралган.     88. Кыргызстандын ортомөөнөттөгү келечегинде баалуу кагаздар рыно-гу түптамырынан   берки   өзгөрүүлөргө   дуушар   болушу керек, ал үчүн2006-2010-жылдарга каржылык рынокту өнүктүрүүнүн Стратегиясын иштеп чы-гуу зарыл, ал инвестицияларды тартууда фонддук рыноктун ролун көтөрүүгөжана экономиканы  каржылоодо каражаттардын мобилизациясына багытталган,ошондой эле  камсыздоо рыногунун, мамлекеттик эмес пенсиялык фонддорду,ойноочулук жана лотореялык ишаракеттердин, бухгалтердик учеттун, каржы-лык отчеттуулук  жана  аудит системасын жакшыртууну өнүктүрүүгө максат-талган.     89. Бул багытта ачык жана натыйжалуу ишаракеттерди жогорулатуу ме-нен бирге  артыкчылыктуу болуп баалуу кагаздар рыногунун институционал-дык базасын мындан ары да бекемдөө боюнча чаралар эсептелет, тактап ай-тканда, бирдиктүү  борбордук  депозитарийдин жана банктык эмес каржылыксекторду кайтарууну  күчөтүү,  мыйзамдуу коргоосу үчүн каржылык рыноктобирдиктүү мегарегуляторду  түзүү.  Каржылык  рынокту активдештирүү анынкызыкчылыктарын инвесторлор басып өткөндө гана мүмкүн болот.     90. Баалу кагаздар рыногун өнүктүрүү Кыргыз Республикасындагы кар-жылык секторун  өнүктүрүүнү  тењ салмактуулугун камсыз кылат жана ошонуменен экономиканын  туруктуу өнүгүүсүн жана макроэкономикалык коркунуч-тун төмөндөшүнө колдоо көрсөтөт.     92. Кыргыз  Республикасындагы  камсыздоо сектору ушу тапта 2005-ж.ИДПдагы 0,13%  көлөмдөгү  жүгүртүлүүсү  менен 11 жеке компаниялар мененкөрсөтүлгөн. Ортомөөнөттөгү  келечекте  камсыздоо рыногун активдештирүүкамсыздоонун милдеттүү  формасын  киргизүү  аркылуу гана мүмкүн, тактапайтканда, автоунаа  ээлеринин жарандык жоопкерчилиги, ошондой эле кооп-туу жүктөрдү  ташуучулардын  жоопкерчилиги,  ташуучулардын эл алдындагыжоопкерчилиги, ишберүүчүнүн жумушчунун иш (кызматтык) милдеттерин атка-рып жатып  өмүрүнө  жана денсоолугуна тийген залалы үчүн жоопкерчилиги.2006-2010-жж. даярдоо  кадамдарын ишке ашыруу пландаштырылууда: концеп-цияны иштеп  чыгуу, тиешелүү мыйзамдык актыларды кабыл алуу, регуляция-ларды жана тиешелүү институционалдык структураларды 2011-2012-жж. ичин-де ишке киргизүү менен түзүү жана даярдоо.       Эскертүү:     (9) 2005-ж. 3922 млн. сом же айыл чарбанын кошумча наркынын 12,8%       4.5. Фискалдык реформа      92. Кыргызстандын салык системасын реформалоо үч маселенин чечили-шин талап кылат: экономиканы өнүктүрүүнүн тењ салмактуулугун камсыз кы-луу, салык  жүгүнүн  төмөндөшү аркылуу бизнестин ишкердүү активдүүлүгүнстимулдаштыруу жана  салыктык  башкаруучулуктун  олуттуу жакшыртуу. Булүчүн 2006-жылы  Салык кодексинин жањы редакциясы кабыл алынат, ал өлкө-нүн бардык  салыктык  талааларын  интеграциялап, салыктын жана салыктыкишаракеттин бардык түрлөрүн камтыган бирдиктүү кодифицияланган документболот.     93. Салык  кодексинин  жањы редакциясын иштеп чыгуу үчүн өбөлгөлөртөмөнкүлөр болот:  (I)  салык  салууну жењилдетүү зарылдыгы; (II) арзансалык ставкаларын  жана  кењири  салык базасын колдонуу; (III) салыктыкжүктү салык  төлөөчүлөрдүн  ар  кандай түрлөрүнүн арасында тењдештирүү;(IV) салыктык жењилдиктерди колдонууну кыскартуу жана бошотуу; (V) ата-мекендик жана четөлкөлүк ишканалар жана адамдар үчүн салыксалуучу окшошшарттарды түзүү; (VI) ак ниеттүү салыктөлөөчүлөрдү сыйлоо.     94. Бул стратегиядагы фискалдык саясаттын башкы принциптери төмөн-күлөр болот;  (I)  болжолдоп айтала тургандык; (II) ачыктык; (III) ади-леттүүлүк: (IV)  Кыргыз  Республикасында 2006-2008-жж. бекитилген салыксаясатын жакшыртуунун Стратегиясынын алкагында чаралардын системалуулу-гу.     95. Фискалдык  реформанын  стратегиясынын негизине төмөнкү чараларкиргизилген: (I) НДС карызын төлөп берүү мөөнөтүн өткөрүүгө кыскартуунукошо НДСти төлөтүү системасын жакшыртуу; (II) НДС боюнча жогорулатылганкаттоо чегин  сактоо;  (III)  азыркы бошотууларды алып салуу жолу мененсалыктык базаны  кењейтүү; (IV) кирешеге жараша алынуучу салыктын (10%)мањызсыз шкаласын  жана  кирешеге  (10%) салыктын ставкасын сактоо; (V)камсыздоо төлөмүнүн  тарифдик  ставкасын мындан ары төмөндөтүү жана аны25% дењгээлине  жеткирүү; (VI) ачыктыкты жогорулатуу үчүн жылдык каржы-лык отчеттуулукту берүү менен бирдиктүү салыкты милдеттендирүүнү кирги-зүү аркылуу салыксалууну жакшыртуу жана жењилдетүү; (VII) каскаддык са-лыкты этаптуу алып салуу; (VII) алкоголго акциздик салыктын ставкаларынкарап чыгуу  жана  киргизилип  жаткан автоунаага жаны акцизди киргизүү;(VIII) кеништетүү  үчүн  минералдык-сырьелук базанын өнүктүрүүдөгү жанаөндүрүмдөгү "бонустарды"  жана  "роялтини" киргизүү менен салыкка кото-рууларды өзгөртүп түзүү; (IX) төлөтүү механизмин аягына чейин бекиткен-ден кийин  мүлккө салыкты киргизүү; (X) 2006- жылдын 1-январынан баштапунаа каражаттарынын  ээлерине  салык ставкалары көбөйтүлөт, бул калктынкамсыз болгон  бөлүгүнө салыктын жүгүн кайта бөлүштүрүүгө колдоо көрсө-төт; (XII) өндүрүштүк максат үчүн жабдуулардын импортуна НДСти төлөөдөнбошотуу; (XIII)  Бишкек жана Каракол шаарларындагы СЭЗдерден башка бар-дык СЭЗдерди  жоюу; (XIV) айыл чарба азык-түлүгүн тапшыруудан НДСти тө-лөтүүнү алып  салуу; (XV) кредиттик бирикмелердин кирешелерине жана ки-решеге жараша  алынуучу салыкты - лотореялык утуштарга салык боюнча же-њилдиктерди алып салуу; (XVI) НДС ставкаларын азайтуу мүмкүнчүлүгүн ка-рап көрүү.     96. Бул  чаралар  салыктык  башкарууга реформаны жүргүзүү шартындагана ийгиликтүү  болот, анда салыктөлөөчүлөрдүн жана салык органдарынынукуктарынын тењсалмактуулугуна  жетишүү, салык жана бажылык органдарын-да. коррупцияны  төмөндөтүү жана бул органдардын ишаракеттеринин натый-жалуулугун жогорулатуу.  Салыктык башкаруунун натыйжалуулугун жогорула-туу боюнча  төмөнкү  чаралар  аткарылат: (I) салык органдарынын жекеликчечимдерин, же  салыктөлөөчүлөрдүн  жана салык органдарынын жекелик ма-кулдашуусун болжогон  салыктык жол-жоболорду жоюу; (III) салыкты жашыр-гандыгы үчүн кылмыштуулук жоопкерчилигин катуулатуу; (IV) кожоюндук кы-луучу объектин  салыктык карызын мойнуна алгандыгы талашсыз төлөтүү ме-ханизмдерин жењилдетүү;  (V)  контролдук-кассалык аппараттарды колдонуумеханизмдерин жакшыртуу.     97. Салык кызматтарынын ишаракеттерин өзгөртүп түзүү алкагында тө-мөнкүлөр белгиленген: (I) уюштуруу структураларын жана функцияларын оп-тимизациялоо: (II)  заманбап  маалымат  технологияларын киргизүү: (III)башкаруунун комплекстүү системасын түзүү үчүн уюштуруучулук-ыкмалык иш-тин механизмдерин  өзгөртүү:  (IV)  салыктөлөөчүлөр менен сүйлөшүүлөрдүкыскартуунун эсебинен фискалдык органдарда коррупциялык көрүнүштөр үчүншарттарды субъектилерди  каттоодо  жана  салык отчеттун тапшырууда "биртерезе" механизмин  жайылтуу аркылуу алып салуу: (V) электрондук байла-ныш каналдары боюнча салык отчетторун тапшыруу мүмкүнчүлүгү; (VI) кожо-юндук кылган  субъектилердин  салыкты төлөбөй коюу коркунучун баалоонуннегизинде салыктык  текшерүүлөрдүн  санын кыскартуу; (VII) ири салыктө-лөөчүлөр менен иштешүүнү жакшыртуу.     98. Башкарууну  оптималдаштыруу, салыктөлөөчүлөрдүн жоопкерчилигинкүчөтүү, ак ниетсиз фирмаларды каттоого каршы аракеттенүү жана түзүүчү-лөрдүн жоопкерчилигин  күчөтүү максатында менчиктин формасына, юридика-лык статусуна жана кожоюндук кылуучу субъектилердин экономикалык ишара-кеттеринин мүнөзүнө  жараша минималдык уюштуруучулук төлөмдү белгилөөнүкараган ченемдер кабыл алынат.     90. Бажылык  башкарууну жакшыртуу боюнча негизги маселелери макси-малдуу жагымдуу чөйрөнү төмөнкүлөргө түзүп берүү болот: (I) Кыргыз Рес-публикасындагы кожоюндук кылуучу субъектилердин тышкы экономикалык иша-ракеттерин активдештирүү жана (II) өлкөнүн экономикасына бир топ инвес-тицияларды келтирүү.     100. Бажылык жыйноолордун башкаруусунун натыйжалуулугун жана ачык-тыгын которуу  мүмкүнчүлүгүн төмөнкү чаралар берет: (I) чек арадагы ба-жылык текшерүүлөрдүн  жол-жоболорун  жењилдетүү  тарабына  карап чыгуу;(II) бажылык  тариздөөдөн  жана контролдон өтүүнү, башка маалымат алма-шуучу процесстерин, аны чогултуу жана тандоо, ошондой эле импорттук жа-на экспорттук  декларацияларды электрондук толтуруу мүмкүнчүлүгүн толукавтоматташтыруу; (III) ВТОнун стандарттарына ылайыктоо максатында бажы-лык мыйзам  чыгарууну  жакшыртуу; (IV) кадрларды даярдоо системасын өз-гөртүү жана  бажылык брокерлер институтун, бажылык ташуучулар, бул тар-мактагы эркин  конкуренцияны  бузууну  катуу  контролдоо  менен бажылыкскладдарды стимулдаштыруу: (V) бардык кызыккан жактар үчүн өздөрүнө за-рыл бардык маалыматтардын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу жолу менен бажыкызматтарынын ишаракетинин  ачыктыгын камсыз кылуу, бажынын шериктештиккызматташтыгын жана  бизнес уюмдарды өнүктүрүү, ошондой эле Кыргыз Рес-публикасынын бажы  кызматтарынын  жана анын негизги соода шериктештери,ошондой эле Кыргыз Республикасынын башка башкаруу органдарынын ортосун-да маалыматтар менен тез жана тоскоолдуксуз алмашууну камсыз кылуу.     101. Бажылык  тариздөөнүн  жол-жоболорун  жењилдетүү жана тездетүүүчүн төмөнкү  чаралар  көрүлөт:  (I)  алдын ала иштелген билдирүү кабылалуу механизми  иштелип чыгат жана жайылтылат, б.а. Кыргызстандын бажы-лык аймагына  киргизилген  товарлардын  тигил  же бул партиясына каратамаалымат бажы тарабынан бул товардын келишимине чейин алынат. бул бажы-лык тариздөөгө  кеткен  убакытты  кыскартууга мүмкүндүк берет; (II) ра-дио-, ветеринардык, унаалык (радиациялык, ветеринардык, санитардык жанафитосанитардык контроль) контролдун жана башка түрлөрүнө жооптуу ведом-стволор тарабынан  биргелешкен контролду уюштуруу үчүн бир терезе прин-цибин жайылтуу,  себеби  ал бир жерде гана өткөрүлөт; (III) бажылык баажөнүндөгү ВТОнун  Келишиминин  талаптарына  ылайык бажылык пошлиналардыжана төлөмдөрдү  төлөтүү,  ага ылайык бажылык пошлиналар ад-валор мененөкмөт тарабынан белгиленген баалардын базалык жана минималдык негизиндеэмес счет-фактурада көрсөтүлгөн маалыматтын негизинде төлөтүлүшү керек,анын үчүн  Кыргыз Республикасынын негизги соодалык шериктеш өлкөлөрүнүнбажылык кызматтарынын  маалыматтар  менен  алмашуу үчүн натыйжалуу жанатез маалымат  системасы,  ошондой эле бажынын кызматкерлерин окутуу за-рыл.     102. Бул  чараларды  ишке ашыруу бажы пошлиналарын жана төлөмдөрүнжыйноону 2006-ж. 2,0 млрд. сомдон 2010-ж. 3,1 млрд. сомго чейин, ал эмиалып келинүүчү  азык-түлүк  НДС - 2006-ж. 6,7 млрд. сомдон 2010-ж. 10,7млрд. сомго чейин көбөйтүүгө, ошондой эле импортту жана экспортту бажы-лык тариздөөгө  кеткен убактысын азыркы 4-5 күндө 2010-ж. 3 күнгө чейинкыскартууга мүмкүндүк берет.     103. 2006-2010-жж. ичинде башкаруу ведомстволорунун акылуу кызмат-тарынын төлөтүүлөрдөн   аз-аздан   баш   тартуу   ишке   ашырылат,   ал2009-2010-жж. толук мамлекеттик бюджеттен каржыланат.     104. Кыргызстандын  экономикасына  кошумча  каржылык  каражаттардытартуу максатында  кирешелерди  легалдаштыруу  жөнүндөгү мыйзамды иштепчыгуу каралууда,  ал акчаларды, мурда легалдуу экономикалык жүгүртүүдөналынып салынган жана декларацияланбаган Кыргыз Республикасынын жаранда-рынын кыймылсыз  жана  кыймылдуу  мүлкүн легалдаштыруу боюнча бир жолкуакцияларды өткөрүүнө карайт.     105. Салыктарды  жана башка түшүүлөрдү жыйноону көбөйтүүдө реалдуустимулдарды берүү  үчүн бюджетаралык мамилелердин натыйжалуулугун жого-рулатуунун башкы шарты - бюджеттик системанын дењгээлдери ортосунда ки-реше булактарын так бөлүштүрүү болуп эсептелет. Ар бир жергиликтүү өзүнбашкаруу органынын киреше дараметин аныктоо зарылчылыгы жалпы мамлекет-тик салыктардан түшүүлөрдүн жањы ченемдерин аныктоо, мамлекеттик чыгым-дар саясатынын  жана  учурда  өткөрүлүп жаткан салыктагы өзгөртүп түзүүбайланышында кирешелердин менчик булактарын МСУ органдарына бекитүү.     106. Ошондой  эле экономиканын формалдуу эмес секторун легалдашты-руу маселелерине  өзгөчө  көњүл  бурулат,  ал  (45-50%) ИДПга (ПРООНдунизилдөөлөрү) жетет.  Терс  экономика  салык  жана социалдык базага терстаасирин тийгизет  жана салык жүгүнүн жана терс сектордун бузук алкагы-нын эки  тараптуу көбөйүшүнө алып келет. Терс экономика катталган ишка-налар үчүн  акыйкатсыз конкуренцияны түзөт жана официалдуу статистиканыбурмалайт, ал  саясат  тармагындагы  натыйжасыз чечимдерди кабыл алуугаалып келет.     107. Терс  экономиканы мындан ары убактылуу көрүнүш катары кароогоболбойт. Эгерде,  иш алпаруу көбөйүп жана кирешелерди акыйкаттуу бөлүш-түрүлбөсө, экономикалык өсүш болбосо, ал терс экономика өсө берет. Мын-дан тышкары, терс экономиканын сыпаттамалары болуп жакырчылык жана ген-дердик тењсиздик эсептелет.     108. Ошол  эле  убакта терс экономика, иш ордуларынын жана киреше-лердин көбөйүшүнөн  караганда  өзү  маанилүү  дараметти элестетет. Терсэкономиканы легалдаштыруу  жакырчылык  менен күрөшүүгө жардам бере алатжана иш орундарынын, инновациялардын, кирешенин жана өсүүнүн натыйжалуугенератору болуп калат. Ушул себептүү, Экономика жана каржы министрлигиастында мамлекеттик  жана  коомдук уюмдардын катышуусу менен атайын ко-миссия түзүлөт,  ал терс экономиканы легалдаштырууга багытталган рефор-маларды иштеп чыгууга жана аткарууга жоопту болот, тактап айтканда:     (I) Бизнести  каттоо боюнча чыгымдарды төмөндөтүү аркылуу жагымдууукуктук жана  бизнес  чөйрөнү  түзүү  жана [4.х] жазылгандай официалдуукаттоодон түшкөн пайданы күчөтүү;     (II) Ишкерлердин  укугуна  жана гендердик тењчиликке негизги басымжасалган экономиканын  формалдуу  эмес чөйрөсүндөгү ишкерлерди жана жу-мушчуларды билген жана коргогон мыйзамдарды кабыл алуу;     (III) Унификацияланган,  башкаруучулук  көз  караш менен карагандаакыйкаттуу жана жөнөкөй салыктарды кабыл алуу, алар ишканалардын легал-дуу бизнестен кетишине көкүтпөйт.      4.6. Экспортту колдоо жана дем берүү      109. Тышкы экономикалык саясаттын максаттары экономиканын ачыктыгыжана өсүүсү,  диверсификация  жана  экспорттун стабилдүүлүгүн көтөрүүнүколдоо болуп кала берет. Ушуга байланыштуу, Өкмөт өндүрүштүк жана тран-зациялык чыгымдарды  кыскартуу жана тышкы рынокко атамекендик товарлар-дын жана кызматтардын жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу боюнча комплекстүү ча-раларды ишке  ашырууда, алмаштыруу курсун башкаруунун эсебинен экспорт-тун импорталмаштыруусун  жана стимулдаштырууну колдоо, субсидияларды жеимпортко чектөөнү киргизүү боюнча бардык ишаракеттерден качып өтөт. Ба-жылык-тарифтик саясатты  жакшыртуу  боюнча  жана Кыргыз РеспубликасынынЕврАзЭс мамлекеттеринин  жалпы  бажылык  тарифти түзүүгө катышуу боюнчаөлкөнүн ишканалары менен иш алпарат. ӨӨСтүн тышкы сооданы өнүктүрүү бо-юнча индикативдик көрсөткүчтөрү Х.4 - Тиркемесинде көрсөтүлгөн.     110. Экспортко колдоо көрсөтүү тармагындагы аймактык кызматташтык-ты өнүктүрүү  жана азыркы соодалык, унаалык жана транзиттик барьерлердижок кылуу  негизги  багыт  болуп калат. Бул үчүн, Өкмөт эларалык уюмдарменен кызматташууда  кошуна өлкөлөрүн ВТОго бат кирүүсүнө жана алар ме-нен соодалык  мамилелешүүдөн  болжолдон негизге өтүүгө колдоо көрсөтөт.Сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгы  болуп  кыргыз товарларынын жана кызматтарынынбул өлкөлөрдүн  рынокторуна  жеткиликтүү  соодалык  макулдашуулар  жанаалардын аймактары аркылуу товарлардын транзитине чыгымдардын кыскартуу-су болот.     111. Мындан тышкары, тышкы дүйнө менен байланыштырган унаалык инф-раструктураны (автомобилдик  жана темир жолдору, авиакатышуу) өнүктүрүүжана диверсификациялоо  боюнча чаралар колдонулат. Кыргызстан коњшу өл-көлөр менен  кызматташууда  бажылык  эрежелердин  жана  чек араны кесипөтүүдөгү жол-жоболорду  жењилдетүүгө,  ачыктыгына жана айкалыштырышына,чек ара  жана бажы органдарындагы мүмкүн болгон коррупцияны жок кылуугааракет кылат,  региондогу бардык өлкөлөрдүн аймактары аркылуу транзиттижана Кыргызстандын аймагындагы транзитти кошо жењилдетүү боюнча чараларкөрүлөт.     112. Кыргыз Республикасынын өкмөтү биргелешкен Өкмөттөр аралык ко-миссиялардын бардык  негизги өлкөлөр менен - өлкөнүн соодалык шериктеш-тери менен экитараптуу кызматташтык маселелерин тез кароо боюнча ишара-кеттерин активдештирип, экспортту өнүктүрүү үчүн келишимдерди жана баш-ка документтерди СНГ, ЕврАзЭС, ШОС, ЭКО регионалдык уюмдарынын алкагын-да биргелешкен иштеп чыгуу ишин уланта берет.     113. Бирден  бир  маанилүү кадамдардан болуп чектешкен мамлекеттерменен чекаралык  сооданы кењейтүү жана кыргыз экспортун жылдыруу боюнчаиштеринде Кыргыз Республикасындагы чет элдик мекемелердин ролун жогору-латуу. Кыргызстанды  аз жана аялуу экономикасы менен кичинекей өлкөлөр-дүн тобуна  кошуу мүмкүндүгүн карап чыгуу жана айыл чарба жана өндүрүш-түк товарлар  үчүн  рынокко  жеткиликтүүлүгү, сооданы жењилдетүү боюнчасүйлөшүүлөрдү катышуу белгиленген.     114. Өкмөт  экспорттун  чыгымдарын  төмөндөтүү үчүн, Кыргызстандыназык-түлүктөрдүн тышкы рынокко жана тескерисинче жеткиликтүүлүгүнө тос-коол болгон  стандарттардын  эскирген  системасынан баш тартат. "КыргызРеспубликасындагы техникалык жөнгө салуунун негиздери жөнүндө" Мыйзамы-нын негизинде  техникалык  жөнгөсалуу  тармагындагы реформалар улантылаберет. Коопсуздуктун  параметрлери  боюнча өнөр жайдын азык-түлүктөрүнөжана процесстерине ыктыярдуу стандарттар системасына өтүү жана техника-лык регуляциялоо формасында милдеттүү талаптарды коюу пландаштырылууда.ISO 9000, ISO 14000 стандарттарынын талаптарына азык-түлүктүн жана өнөржайдын ылайык  келишин  баалоо боюнча жол-жоболорду жайылтуу демилгеле-нет.     115. Өкмөт  экспорттук  дараметти өнүктүрүү, жогорку сапаттуу жанаатаандаштыкка кудуреттүү  азык-түлүк  чыгарылышын  өстүрүү, ошондой элетышкы экономикалык  ишаракеттердин  мыйзамдык  жана  ченемдик базаларынжакшыртуу максатында  Кыргыз  Республикасынын  2006-2010-жж.  экспорттуөнүктүрүү Программасын кабыл алат.     116. 2010-жылга чейинки мезгилде Кыргыз Республикасынын тышкысоодажүгүртүүсүнүн 3540  млн.  АКШ  долларындагы  өсүүсү байкалары күтүлүдө.Тышкы соода  структурасында  экспорттун көлөмүнүн жылына орточо 10,8%гакөбөйүүсүн болжолдоо,   б.а.   товарлардын   жана кызматтардын экспорту2006-жылдагы 1054,8  млн.  импорттун  өсүшүнүн ортожылдагы 9,1% темпинеылайык 2010-жылда 1671,5 млн. АКШ долларына чейин өсүшү керек.            Таблица 4.2.2. 2006-2010-жж. экспорт жана импорттун                         болжолдоо динамикасы -----------------------------------------------------------------------|             | 2004 | 2005 |2006  | 2007 | 2008 | 2009 | 2010  |2006-||             |      |      |      |      |      |      |       |2010 ||             |      |      |      |      |      |      |       |өсүү ||             |      |      |      |      |      |      |       |темп-||             |      |      |      |      |      |      |       |инин ||             |      |      |      |      |      |      |       |жыйы-||             |      |      |      |      |      |      |       |нтыгы||-------------|------|------|------|------|------|------|-------|-----||ИДП          |2218,5|2442  |2621  |2918  |3279  |3698  |4194   |171,7||-------------|------|------|------|------|------|------|-------|-----||Товарлардын  | 943,2| 942,3|1054,8|1199,6|1367,7|1573,9|1671,5 |177,4||жана         |      |      |      |      |      |      |       |     ||кызматтардын |      |      |      |      |      |      |       |     ||экспорту     |      |      |      |      |      |      |       |     ||-------------|------|------|------|------|------|------|-------|-----||Товарлардын  |1127,8|1397,0|1729,4|1997,0|2238,9|2561,8|2743,5 |196,4||жана         |      |      |      |      |      |      |       |     ||кызматтардын |      |      |      |      |      |      |       |     ||импорту      |      |      |      |      |      |      |       |     ||-------------|------|------|------|------|------|------|-------|-----||Товарлардын  |-184,5|-454,6|-674,5|-797,4|-871,2|-987,9|-1072,0|     ||жана         |      |      |      |      |      |      |       |     ||кызматтардын |      |      |      |      |      |      |       |     ||соодалык     |      |      |      |      |      |      |       |     ||балансы      |      |      |      |      |      |      |       |     ||-------------|------|------|------|------|------|------|-------|-----||Товарлардын  |  42,7|  38,6|  40,2|  41,1|  41,7|  42,6|   39,9|     ||жана         |      |      |      |      |      |      |       |     ||кызматтардын |      |      |      |      |      |      |       |     ||экспорту, %  |      |      |      |      |      |      |       |     ||ИДП          |      |      |      |      |      |      |       |     ||-------------|------|------|------|------|------|------|-------|-----||Товарлардын  |  51  |  57,2|  66,0|  68,4|  68,3|  69,3|   65,4|     ||жана         |      |      |      |      |      |      |       |     ||кызматтардын |      |      |      |      |      |      |       |     ||импорту, %   |      |      |      |      |      |      |       |     ||ИДП          |      |      |      |      |      |      |       |     ||-------------|------|------|------|------|------|------|-------|-----||Товарлардын  |  -8,3| -18,6| -25,7| -27,3| -26,6| -26,7|  -25,6|     ||жана         |      |      |      |      |      |      |       |     ||кызматтардын |      |      |      |      |      |      |       |     ||соодалык     |      |      |      |      |      |      |       |     ||балансы, %   |      |      |      |      |      |      |       |     ||ИДП          |      |      |      |      |      |      |       |     |-----------------------------------------------------------------------      4.7. Экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу      117. Экономикалык  коопсуздук  Кыргызстандын өнүгүшүнүн бирден-бирнегизги шарттары  болуп  эсептелет. Анын зарылчылыгы, экологиялык кооп-суздукту өлкөнүн ичинде эл аралык жана региондук милдеттенмелер аркылуукамсыз кылуу  керек  экендиги  менен аныкталган. Кыргызстан 11-эларалыкжана региондук  конвенциялардын жана макулдашуулардын катышуучусу болупэсептелет.     118. Жаратылыш каражаттарын жана чөйрөсүн башкаруу боюнча програм-ма иштеп чыгуу аракеттер. 1995-жылы курчап турган чөйрөсүн коргоо боюн-ча Улуттук   ишаракет   планын   иштеп   чыгып, кабыл алгандан башталды(КЧКУП). Бирок, белгилеп кете турган нерсе, КЧКУП парламент аркылуу ка-был алынган эмес жана тийиштүү бюджеттик каражаттар менен камсыз болгонжок. 1997-жылы  Коопсуздук  Кењеште  мамлекеттин улуттук коопсуздугунунсоставдык бөлүгү  катары  Кыргыз Республикасынын экологиялык коопсуздукконцепциясы жактырылган.     119. Эларалык  макулдашуулардын  аймагында  жаратылыш каражаттарынжана курчап  турган чөйрөнү башкаруу боюнча көп сандагы тармактык стра-тегиялар, концепциялар  жана  программалар иштелип чыккан жана бекитил-ген.     120. Кыргыз  Республикасын 2001-2010 жылдары Өнүгүүнүн КомплекстүүНегиздери (ӨКП)  жана  Кедейчиликти  Кыскартуунун  Улуттук  Стратегиясы2001-2005 жылдары экологиялык коопсуздук маселелерди кандайдыр бир дењ-гээлде эсепке алышкан, бирок аларды экологиялык коопсуздукту камсыз кы-луунун тийиштүү иш пландары жана келечеги келтирилген эмес.     121. Республикада  бүгүнкү күндө 26 негизги жаратылышты коргоо бо-юнча мыйзамдык актылар жана 150дөн ашык нормативдик укуктук актылар ка-был алынган  жана  иштеп жатат. Бирок мыйзамдардын нормалары жетишерликфинансылык, уюштуруучулук жана техникалык камсыздоого ээ эмес жана аларкызыккан жактарды  биргелештирип иштетүүнүн так жолдорун карашпайт. Ан-дан сырткары мыйзамдык талаптарды көњүлгө албаган учурлар аз эмес.     122. Мурунку жылдардагы экологиялык коопсуздук боюнча көптөгөн ма-селелердин чечилбегендиги  жаратылыш  каражаттарын  жана айлана чөйрөнүбашкарууга жооптуу  мамлекеттик  органдардын структуралык жана функцио-налдык жактан өзгөрүштөрүнүн себеби болуп калды. Экологиялык коопсуздукпроблемаларынын татаалдыгын  эске алып, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнөкараштуу Курчап  турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы боюнча мамле-кеттик агенттиктин  (КЧКТЧМЛ) экологиялык коопсуздуктун жањы Концепция-сын иштеп  чыгууга  киришти. Бул Концепция Кыргыз Республикасынын Кооп-суздук Кењешинин жана Өкмөтүнүн кароосуна сунуш кылынат.     123. Айлана чөйрөнүн деградацияланышынын курч маселелерин чечүүнүнзарылчылыгы менен  бирге  өлкөдө:  (I)  жаратылыш каражаттарын калыбынакелтирүү жана  аны  колдоо боюнча узак мөөнөттүү инвестицияларды тартуусаясатын иштеп  чыгуу, (2) иш жүзүндө балансты камсыз кылуу жана жерги-ликтүү коомчулуктардын  керектөөлөрүнүн  төп  келишүүлөрүн  жана курчаптурган чөйрөнүн  бүтүндүгүн сактоо боюнча чараларды иштеп чыгып, жүзөгөашыруу, (3)  өлкөнүн  экономикалык  иш жүргүзүүсүнүн натыйжасында келипчыга турган  чекаралык  проблемалардын  кесепеттерин эске алуу жана (4)адамдык кудуретти  жана жаратылыш каражаттарын жана айлана чөйрөнү баш-каруу процессине тартылган борбордук жана жергиликтүү органдардагы мый-замдык ийкемдештирүүнүн жөндөмдүүлүгүн күчөтүү.     124. Экологиялык  коопсуздукту  камсыздоодогу артыкчылыктуу маселеболуп, суу,  жер, минералдык жана биологиялык ресурстарды, атмосфералыкабаны туура башкаруу саналат. Жаратылышты коргоо боюнча мыйзамда көрсө-түлгөн процедураларды  катуу  сактоо жана стратегиялык экологиялык баа-лоону колдонуу  аркылуу  өлкөнүн экономикалык өнүгүүдөгү учурдагы кара-жаттык керектөөлөрүн  канагаттандыруу.  Энергияны өндүрүүнү жогорулатууменен бирге энергияны сактоо жана анын натыйжалуулугун арттыруу.     125. Экологиялык  коопсуздукту камсыз кылуунун максаты - жаратылышкаражаттарын колдонууну  башкарууну камсыз кылуу жана экологиялык кооп-суздуктун дењгээли,  курчап  турган чөйрөгө терс таасирин тийгизген түзжана кыйыр жоготуулар, өлкөнүн экономикалык өсүшүн, социалдык жана сая-сий турукташтыгын камсыз кылган аракеттерди жокко чыгарбай жана ошондойэле алардын чекаралык таасири коњшу өлкөлөр менен чоњ чатакты алып кел-бей тургандай болуш керек.     126. Жогорудагы көрсөтүлгөн максатты ишке ашыруу боюнча төмөнкүдөймаселелерди чечүү зарыл:     - Улуттук экологиялык коопсуздуктун керектөөсүн камсыз кылуу боюн-ча чараларды  кабыл алуу жана өзүбүзгө кабыл алган милдеттенмелерге жа-раша регионалдык  жана  глобалдык экологиялык маселелерди чечүүнүн дењ-гээлин камсыз кылуу:     - Маанилүү экономикалык иш аракеттердин жана долбоорлордун ар кан-дай терс кесепеттерин азайтуу;     - Социалдык-экономикалык өнүгүүнүн жергиликтүү программалар, улут-тук жана  тармактык  программалар үчүн Стратегиялык экологиялык баалоо-лорду колдонуу;     - Экологиялык  чекаралык маселелерди чечүүнүн үстүндө коњшу мамле-кеттер менен бирдикте иш алып баруу;     - Жаратылыш  каражаттарын  жана айлана чөйрөнү натыйжалуу башкаруусистемасын камсыз кылуу;     - Жаратылыш  каражаттарын туруктуу башкарууга жекече секторду тар-туу;     - Жаратылыш каражаттарын жана айлана чөйрөнү башкарууга жакшыртыл-ган сектор аралык координациялоо жолун бириктирүү;     - Экологиялык маалыматка жетишүүнү камсыз кылуу.     127. Экологиялык коопсуздукту камсыз кылуунун стратегиясынын неги-зине төмөнкү чаралар каралган:     - Жаратылыш  каражаттарын  жана  курчап турган чөйрөнү башкаруунунулуттук саясий  платформасы  катары экологиялык коопсуздуктун жањы Кон-цепциясын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү;     - Жаратылыш  каражаттарын жана айлана чөйрөнү башкаруу боюнча бол-гон керектөөлөргө  жараша  айлана  чөйрөнү коргоо боюнча Улуттук пландыкарап чыгуу  жана  жањылоо,  айлана чөйрөнү жана жаратылыш каражаттарынбашкаруу боюнча иш аракет программаларына жана башка тармактык програм-маларга тийиштүү өзгөртүүлөрдү киргизүү;     - Экологиялык  туруктуулукту арттыруу жана жакшы координациялоонуннегизи катары айлана чөйрөнүн сектор аралык координациялоо жолдорун ин-ституционалдаштыруу;     - Суу  каражаттарын  бирдиктүү башкаруу боюнча улуттук программаныиштеп чыгуу  жана  суу каражаттарын башкаруу боюнча регионалдык кызмат-таштык программаларга катышуу;     - Жерлердин  деградациясы  менен күрөшүүнүн Улуттук аймактык прог-раммасын тийиштүү  улуттук  жана  тармактык  өнүгүү программаларга жанамамлекеттин чыгашасын пландоо процессине жуурулуштуруу;     - Энергияны натыйжалаштыруу жана сактоо,  калдыктарды башкаруу бо-юнча жалпы улуттук программаларды иштеп чыгуу жана бириктирүү;     - МӨМ-7-"Экологиялык туруктуулук" программасын ишке ашыруу.              V. Өнүктүрүүнүн багыттары жана артыкчылыктары      5.1. Экономикалык дараметти жогорулатуу      128. Өлкөнү өнүктүрүүнүн экономикалык дараметтерин иштеп чыгуу жа-на негиздөө,  экономиканы өнүктүрүүнүн маанилүү ички булактарынын неги-зинде -  мындайча атаганда "экономикалык өсүштүн чекиттеринде" аткарыл-ган.     129. Артыкчылыктарды  тандоо боюнча негизги аспап катары баалоонунар кандай экономикалык жана эконометриялык моделдери колдонулган: өлкө-нүн тармактар аралык балансы (ТАМ), Кобба-Дуглас жана SWОТ-талдоо өндү-рүштүк функциясы.  Жогоруда  көрсөтүлгөн ыкмаларды жана моделдерди тал-доону колдонуу,  өлкөнүн экономикасынын азыркы абалын баалоону өткөрүү-нү, экономикалык саясатты жана ар кандай программаларды изилдөөнү, өсүүүчүн тоскоолдук болгон жана, ага ылайык, бул өнүгүү үчүн өбөлгө-барьер-лерди жоюучу проблемалык тармактарды изилдөөнү болжогон.     130. Кыргыз  Республикасында "өсүү чекиттерин" аныктоо үчүн, ТАМдыжана Кобба-Дуглас өндүрүштүк функциясын изилдөө маселеси болуп, алардынпродукциясын керектөөчү  башка тармактарга абдан көп таасир кылган эко-номиканын тармактарын  талдоо эсептелет, башкача айтканда, тармактардынийкемдүүлүк дењгээлин  карап чыгуу. Экономикалык ишаракеттердин түрлөрүбоюнча кошумча нарк структурасы жана бул тармактардын кошумча нарк эле-менттеринин структурасы изилденип чыккан.     131. Экономиканын  тармактар аралык балансынан алынган натыйжалар,тармактар байланышынын  ийкемдүүлүгү жана өлкөнүн ички дүњ азык-түлүгү-нө, дењгээлине  жана  Кабба-Дугластын өндүрүштүк функциясынын негизиндеөсүштүн булактарын  талдоонун жыйындысы менен тармактардын кошумча наркструктурасына алардын  таасири,  Кыргыз Республикасы үчүн артыкчылыктуусекторлор болуп,  биринчи кезекте, өндүрүш жана электр кубатын бөлүштү-рүү, транспорттук  сектор жана жардамчы транспорттук ишаракет, курулуш,тамак-аш азык-түлүгү  аркылуу  айыл чарбасын өнүктүрүү саналарын далил-дейт.     132. Эконометрикалык талдоо жана баалоо аспаптарын колдонуу өзгөчөкритерийлер болуп эсептелбешин белгилей кетүү керек, ага ылайык өнүгүү-нүн экономикалык артыкчылыктары аныкталган, жана Стратегияны формулдаш-тырууда негиз  кылып  алынган  чекит  болуп эсептелген. Эконометрикалыкталдоодон алынган  натыйжалар кошумча комплекстүү талдоого кабылган. Алөзүнө регионалдык рынок талдоону, анын өнүгүүсүн жана керектөөлөрүн бо-жомолдоону, тандалып  алынган  артыкчылыктуу тармактардын атаандаштыккакудуреттүүлүгүн талдоону,  бул  тармактарда  баанын түзүлүшүн талдоону,артыкчылыктарды стимулдаштыруу  зарылчылыгына  карата  текшерүүнү,  булсекторлорго инвестицияларды  көбөйтүү  үчүн чечимдерди жана саясаттардыиштеп чыгарууну, менеджментти алмаштыруу зарылчылыгын жана бул багытта-гы рынокко багытталган ыкмаларды башкарууну жана технологияларды жайыл-тууну жана  жалпы  эле  мамлекеттик саясатты оњдоп-түзөтүү зарылчылыгынкамтыйт.       5.1.1. Энергетика      133. Өнүктүрүүнүн өбөлгөлөрү жана азыркы абалы. Кыргыз Республика-сы Борбордук  Азиядагы  энергетикалык  ресурстардын 2%, анын ичинен көпзапастагы көмүр кени жана анын онунчу бөлүгү гана иштетилген гидроэнер-гетикалык ресурстардын  30% ээлик кылат. Республиканын отун-энергетика-лык балансынын структурасы 50% ашык импортту түзөт.     134. Өлкөбүздүн аймагында 70 көмүр кени чыккан жерлер белгилүү, алэми 2006-ж. 1-январына жалпы запастар 1316,9 млн. тоннаны түзөт. Азыркыубакта 1,1  млн.  тоннадай же жылына колдонулуучу 78%га жакын көлөмдөгүкөмүр кени импорттолот. Көмүр тармагы өлкөбүздүн бюджетинен каржыланат.     135. Болжолдуу  маалыматтануучу бааларга таянсак, өлкөбүздүн айма-гында мунай  жана  газдын иликтелбеген ресурстарынын 289 млн. тоннадагышарттуу отундары  бар.  Алардын  жана  жалпы эле республикабыздын мунайазыктары менен өзүн-өзү камсыздоосу 30дан кем эмес пайызды түзөт.     136. Электр  кубатына ИДПнын 5%га жакын үлүшү жана өнөржай өндүрү-шүнүн 16%гы  көлөмү,  мамлекет  бюджетинин  10%  кирешеси  туура келет.Электр кубаты  тармагы калктын 100%на электр кубатынын жеткиликтүүлүгүнкамсыз кылат.  Ар  бир  жан  керектөөчү электр кубатын колдонуу бир топбийик көрсөткүчтү - 2400 кВтс түзөт. Республикабыздын 252 ири жана ортосууларынын гидроэнергетикалык дарамети 18,5 млн. кВт кубаттуулукту жана160 млдр. кВт.с электр кубатын иштеп чыгарууга бааланат. Гидроэнергети-калык ресурстардын   эњ   ирилери   Нарын   (ортожылдык   агымы - 10-14млрд.куб.м.) жана Сарыжаз (агымы - 3-4 млрд.куб.м.) сууларынын бассейн-деринде топтолгон. Кичи суулардын жана суу агызгычтардын гидроэнергети-калык ресурстарынын  дарамети  орточо 3төн 50м3/сек. чейинки көп жылдыкчыгымдары жылына 5-8 млрд.кВт.с түзөт жана анын 3% гана колдонулат.     137. Тармактын  маселелери.  2001-жылы башталган тик интеграциялыкмонополдук энергетикалык  компаниянын реструктуризациясы, функционалдыкнегизде электр кубаты секторуна белгилүү либеризацияны жана инвестиция-ларды тартуу  үчүн жагымдуу шарттарды түзүүнү камсыз кылды. Функционал-дык реструктуризация  өндүрүштөгү чыгымдарды аныктоого, энергияны өткө-рүү жана  бөлүштүрүүгө  жана электр кубатына жана жылуулук кубатына та-рифтерди ачык  түзүүгө мүмкүндүк берди. Бирок ал энергосистемада күткөнэкономикалык көрсөткүчтөрдүн  жакшыруусун  камсыз кыла албады. Бул тар-макты реструктуризациялоо  жана  приватташтыруу  бүтпөгөндүгү, керектүүрынок механизминин  жана тиешелүү укуктук базанын жоктугуна байланыштууболду.     138. Энергетикалык компаниялардын финансылык абалы акыркы жылдардаэч жакшырбады.  Мисалы, 2005-жылы колдонулган электр кубатына чогултул-ган төлөмдөр 73,7% түздү, ушуну менен бирге акыркы 5 жылда накталай ак-ча менен -35,2%дан ашпаган. Энергетикалык компаниялардын дебитордук ка-рызы алардын  башка кожоюндук кылуучу субъектилери менен финансылык ма-милесине таасирин тийгизүүдө жана бюджет алдындагы кредиттик жана бажы-лык милдеттенмелерди  аткарууда жактуу төлөбөө коркунуч чынжырчасын тү-зүүдө.     139. Электр  кубаты  тармагында  системалуу жоготуулардын дењгээли40%дан ашат,  анын  25%ын коммерциялык жоготуулар жана уурдоолор түзөт.Жыйынтыгында, электроэнергиялык сектордогу бюджеттин квазифискалдык де-фицити 2005-жылдын аягына ИДПдан 7,6% түздү жана макроэкономикалык ста-билдүүлүккө жана өлкөнүн бюджетинин туруктуулугуна терс таасирин тийги-зүүдө.     140. 2006-жылдын  1-майынан  тартып  турмуштук  керектөөчүлөр үчүн0,62 сом/кВТс  (же 1,5 цент/кВтс) өлчөмүндө электр кубатынын бир түрдүүтарифи киргизилген.  Аны менен бирге азыркы убакта кубаттуулук система-сында ортоөлчөмдөгү тарифи 0,94 сом/кВтс же 2,6 цент/кВтс түзгөн чыгым-дарды толук жабуу тарифинен кыйла төмөн болуп калууда.     141. Акыркы  жылдарда  электр  кубатын экспорттоодон түшкөн кирешебат эле  төмөндөп кетти. Электр кубатын экспорттоодон жылда түшүүчү ва-люта, 2004-жылы  электр кубатын болжол менен бирдей көлөмдө экспорттоо-до, 2000-жылга   салыштырмалуу   4   эсе   кыскарды.  Колдонулуп жаткан"суу-электр кубаты-отун"  схемасындагы  электр кубатын экспорттоо меха-низми импорттогу табигый газга акчалай төлөө зарылчылыгынан улам маани-син жоготууда.     142. Артыкчылыктар. Борбордук-азиалык региондогу энергетиканы бел-гилүү чекте  специализациялоо (ылайыкташтыруу) республикабыздын гидрос-танцияларында өндүрүлүүчү электр кубаттуулугу бул региондогу энергетикарыногунда атаандаштыкка кудуреттүү болуп саналат. Бул Кыргызстандын ириэкспорттук мүмкүнчүлүгүн,  ошондой эле Кыргызстандын отун-энергетикалыкбалансындагы чыгашалуу бөлүгүнүн структурасында электр кубатын колдонууүлүшүнүн өсүүсүн  аныктайт. Республикада электр кубатын өнүктүрүү ТЭКтикурууда артыкчылыктуу  болуусу керек, Борбордук Азиядагы энергоөкүлдөр-дүн рыноктогу талаптарын камсыздоодо чоњ мааниге ээ болушу керек.     143. Максаты. Энергетикалык тармакта ӨӨСтүн негизги максаты КыргызРеспубликасынын 2025-жылга  чейинки узак мөөнөттөгү убакытта финансылыкжакшыруусу жана энергетикалык сектордун баланстык жана комплекстик өнү-гүүсү жана  энергетикалык  коопсуздугу үчүн шарттарды түзүү болуп сана-лат.     144. Маселелер. Стратегиянын алкагында төмөнкү маселелерди чечүүгөтуура келет:     - энергияны,  биринчи кезекте, ички керектөөчүлөргө ишеничтүү жанаүзгүлтүксүз жеткизүүнү камсыз кылуу;     - 2001-жылы  башталган структуралык реформаларды бүткөрүү үчүн за-рыл болгон институционалдык жана ченемдик-укуктук базаны;     - 2007-жылдын  аягына чейин бөлүштүрүүчү электр кубаттуулук компа-нияларын концессияга же приватташтырууга өткөрүү.     - мыйзамдык түрдө, көз карандысыз аудиторлорду тартуу менен, энер-госектордун активдерин жана объектилер наркын аныктоо жана баалоо;     - мыйзамдык  түрдө, Камбарата ГЭСин жана Бишкек жана Ош шаарларын,өздөрүнүн активдери  менен  ОАО "Электр станцияларынын" курамынан бөлүпчыгаруу жана стратегиялык инвесторлорго 2008-жылга чейин курулушту бир-диктүү улантуу жана андан аркы эксплуатациялоо үчүн сунуш кылуу.     145. Саясат жана чаралар. Максатка жетүү саясаты үч бөлүктөн турат- институционалдык саясат, тарифтик саясат жана инвестициялык саясат.     146. Энергетикалык  компаниялардын  реалдуу  чыгымдарын жабуу үчүнкеректүү дењгээлде электр кубатына тарифтерди этап менен өстүрүү камсызкылынат жана  аялуу калк катмарына жана ирригациялык секторго компенса-циянын механизмдерин  иштеп  чыгуу менен 2009-2010-жылдарга керектөөчү-лөрдү кайчылаш субсидирлөө алып ташталат.     147. Энергетика  секторундагы субъектилерди финансылык жана корпо-ративдүү башкарууну  жакшыртуу, сектордогу коммерциялык жана финансылыктартипти күчөтүү,  берилген  электр  кубатына чогултуу акынын дењгээлинкөтөрүү аркылуу  тармактын  субъектилеринин  рентабелдүүлүгүнө тарифтинөсүшү менен бирге жетишүү.     148. Тике инвестицияларды, Тажикистан энерго системасы менен кошууүчүн 500  кВ  кубаттуулуктагы  электр  берүүчү  линияларын курууга жанаэлектр кубаттуулугун  Афганистандын жана Пакистандын рынокторуна чыгуу-сун камсыз  кылууга, ошондой эле Камбарата-Кемин-Алматы маршруту боюнча500 кВ кубаттуулуктагы электр берүүчү линияларын курууга тартуу зарыл.     149. Электр  кубатындагы  (энергия жылуулугун жана жаратылыш газынкошкондо) тарифтик  саясаттын негизги багыты 2010-жылга (2010-жылга ка-рата инфляциялык  болжолдуу маалыматтарды эске алганда электр кубатынынноминал көрсөткүчүнүн орто тарифи 3,0 цент/кВтс түзүшү керек) өндүрүшкөөткөрүүгө жана  бөлүштүрүүгө кеткен чыгымдарды толук кайтаруу дењгээли-нин тарифине жетүү максатталган. Тарифтер керектөөчүлөрдү кайчылаш суб-сидирлөөнү жок  кылуучу реалдуу сектордун өсүшүн баланстап жана стимул-даштырат, 2010-жылга  2,9%  ИДПга чейин сектордогу квазифискалдык дефи-цитти жыл  сайын  этап  менен  кыскартууга  максатталган. Тариф шыкалууклассы менен аныкталып, ага реалдуу секторду өнүктүрүүдө жардам болуучучетки керектөөчүнү  кошуп байланыштырылат. Тарифтин өсүшү энергетикалыксектордогу финансылык тартипти жана контролду күчөтүүгө багытталган ча-раларды иш жүзүнө ашыруу менен коштолот, алар 2010-жылга чогултууну накакча менен 93%га чейинки дењгээлге көтөрүүнү камсыз кылышы керек.     150. Калктын  аз  камсыз катмары үчүн (жењилдик берилгендер) адек-ваттуу жана  так  даректүү  компенсациялоону камсыздоо максатында Өкмөт2008-жылга социалдык  жактан  коргоо системасындагы баштаган реформасынбүтүрөт жана  энергоносителдеги жењилдиктерге монетизациялоону өткөрөт.Өкмөт тарабынан   2006-жылдын   аягына   чейин 2006-2010-жж. убактысынаэлектр жана  жылуулук  кубатына  атайын орто мөөнөттөгү тарифдик саясатиштеп чыгарылат жана бекитилет.     151. Өнүгүү, республикабыздагы отун-энергетикалык комплексинин эф-фективдүү иштеши  көбүнчө  Борбордук  Азиядагы мамлекеттердин рационал-дык-функционалдык энергетикалык рынок регионундагы эки тарапка тењ пай-далуу кызматташтыкты  куруу  маселелеринин чечилишинен көз каранды. БулГЭС, ТЭЦ, мунайды кайра иштетүүнү жана көмүр кенин казуучу ишканалардыниш тартибин оптималдаштырууга мүмкүндүк берет, өзгөчө станциялардын ку-баттулугун генерациялаган суткалык жана жылдык режимди эффективдүү кол-донууну камсыз кылат.     152. ЦАР мамлекеттеринин суу чарба чөйрөсүндө жана отун-энергетикатармагында өндүрүштүк  жана  технологиялык кооперацияны терењдетүү про-цессине багытталган  экономикалык  эки тарапка тењ пайдалуу мамилелердиөнүктүрүү керек,  экспорттук  дараметти  кењейтүү үчүн шарттарды түзүү;жањы ишканаларды  куруу жана колдонуудагысын реконструкциялоодо эки та-рапка тењ  пайдалуу биргелешкен долбоорлорду иштеп чыгуу жана иш жүзүнөашыруу; эки тарапка тењ пайдалуу отун-энергетикалык комплексти курууга,өнүктүрүүгө инвестицияларды тартуу; талаптарга жооп берүүгө рационалдыкспециализацияны аныктоо керек.     153. Борбордук  Азия жана Түштүк Азия өлкөлөрүнүн ортосунда электркубатын сатуу  үчүн  шарттар түзүлөт. Эксперттердин берген баасы боюнчаэлектр кубатын  экспорттоодо иштеп жаткан механизмден түшкөн акчаны жо-готуу ондогон  миллион  АКШ  долларлары болот. Бул тармактагы саясаттынчаралары ортомөөнөттүү  убакытта  электр кубатын күтүлүүчү көлөмдө экс-порттоодо ар  жылдын  үчүнчү кварталында өткөрүлүүчү эл аралык тендердиөткөрүүгө багытталат. Анын баасы энергетика рыногунда түзүлгөн келишим-дин датасына  региондогу  электр кубатынын өздүк наркынан төмөн болбошукерек.     154. Камбарата ГЭС жана Бишкек ТЭЦтерине жеке инвестицияларды ишкеашырууга уруксат берген мыйзамдарга оњдоолорду киргизүү, Сарыжаз каска-дындагы ГЭС,  Көкөмерен ГЭС, Жогорку-Нарын ГЭСтерин курууга инвестиция-ларды түздөн-түз тартуу үчүн жакшы инвестициялык климатты түзүү керек.     155. Программалар  жана долбоорлор. Энергетикалык эффективдүүлүктүжана энергожыйноону  кењейтүү  программаларын  иштеп  чыгуу жана жүзөгөашырууну баштоо.     156. Углеводород  сырьесун  колдонууну азайтуу жана аны энергиянынальтернативдик булактары  менен  алмаштыруу  программасын  иштеп чыгуу,ошондой эле  тармактарга кирүү эрежелери жана энергиянын альтернативдикбулактарын жана  анын продукциясына тарифтерди түзүү механизминин энер-гиясын сатуу.     157. Мамлекеттик  программанын негизинде мунай менен жабдуу систе-масын мамлекеттен  бөлүүнү жана приватташтырууну, мамлекеттик жөнгө са-луунун эффективдүүлүгүн күчөтүү менен мунай унаалык тармактардын байла-нышын реконструкциялоону жана өнүктүрүүнү иш жүзүнө ашыруу.     158. Мамлекеттик программанын негизинде мунай-газ тармагын приват-таштырууну баштап жана аягына чыгаруу. Жер астындагы кендерди иштетүүгөсалык салууда  тиешелүү мамлекеттик экономикалык саясатын оптималдашты-руу, мунай жана газдын жањы кендерин иштетүү жана казуу үчүн инвестици-яларды түздөн-түз тартууга дем берип кызыктыруу жолу аркылуу мунай биз-несине колдоо көрсөтүү.     159. Көмүр өндүрүшүндө республикалык бюджеттен мамлекеттик жардам-ды азайтуу  жана акырындап жоюу процесстеги долбоорду демилгелөө. Зыян-дуу шахталарды  жабуу  жана бул процесс менен байланышкан, шахтерлордунадистигин которуу  жана  көчүрүүнү  кошуп,  социалдык чыгымдарга колдоокөрсөтүү.     160. Энергетикалык  компанияларга жана директорлор кењешине жетек-чилик кызматтарга  максималдуу ачык сынактарды өткөрүү аркылуу квалифи-кациялуу жана компетенттүү кадрларды тандоо жол-жоболорун күчөтүү боюн-ча долбоорду өнүктүрүүнү улантуу, ошондой эле компаниялардын жетекчиле-ринин финансылык отчет беришин жана жоопкерчилигин күчөтүү жана ал ком-паниялар алган  таза  кирешенин жыйынтыгына карап материалдык стимулдооменен коштоо.     161. Энергожыйноону жана энергияны эффективдүү колдонуу программа-сы 2007-жылдын  аягына чейин иштелип чыгат жана ал коммуналдык кызматкабөлүнгөн ассигнованиелерди  бюджеттик уюмдар тарабынан экономдуу колдо-нуусу үчүн социалдык-экономикалык өнүгүүнүн регионалдык жана муниципал-дык программаларынын түзүүчү элементи болуп калышы керек.     162. Индикаторлор.  Энергетика тармагында чараларды иш жүзүнө ашы-руу индикаторлору  2010-жылы  тармактагы  өсүүнү жылына 2,5% дењгээлинежана КФД 6,5%дан 1,9% чейин камсыз кылуу болуп саналат.     163. Ресурстар. Энергетикалык сектордун 2006-2010-жж. орто мөөнөт-төгү убакыт  ичинде өнүгүүсү үчүн жалпы керектөөсү 3,5 млрд. АКШ долла-рын түзөт. Энергетикалык сектордогу инвестициялык саясат секторду өнүк-түрүүгө тартылган жеке капиталга багытталат. Чараларды колдонуу саясатыэнергетикалык сектордогу  инвестициялык климатты, ага кошуп жањы инвес-тициялар үчүн  регулятивдик жана атаандаштык чөйрөнү жакшыртуу, фискал-дык саясатты  жакшыртуу жана энергетикалык компаниялардын чарбалык иша-ракетине мамлекеттик органдардын кийлигишпөөсүн жакшыртууга жумшалат.     164. Коммерциялык  жоготууларды кыскартуу жана мүмкүн болгон ууру-лукту жок  кылмыш  үчүн  инвестицияларды, биринчи кезекте, бөлүштүрүүчүкомпанияларга жиберүү  керек.  Бөлүштүрүүчү тармактарды реабилитациялоожана приватташтыруу чыгымдардын көлөмүн техникалык ченемдерге чейин тү-шүрүүгө мүмкүндүк берет. Жалпысынан, бөлүштүрүүчү тармактардын минимал-дуу инвестицияларга муктаждыгы, эксперттердин баалоосу боюнча, 250 млн.АКШ долларын түзөт.     165. Иштеп жаткан генерирлөө кубаттуулукту жандандыруу үчүн инвес-тициялар ортомөөнөттүү убакытта зарыл болот. Бишкек ТЭЦи, Учкоргон ГЭСижана Атбашы  ГЭСи артыкчылык объектилер катары каралат. Баалоо инвести-циялар ТЭЦ  үчүн  15  млн.  АКШ долларын, Учкоргон ГЭСине - 15 млн. АКШдолларын жана Атбашы ГЭСи үчүн 10 млн. АКШ долларын түзөт. Бул капитал-топтоочу объектилерге  карата өздөрүнүн каражаттарынын, мамлекеттик ин-вестициялар программасынын  алкагындагы гранттардын жана инвестициялар-дын эсебинен камсыз кылынышы керек.     166. ТЭК объектилерин иштеп чыгууда жана жайылтууда милдеттүү түр-дө стратегиялык экологиялык пландаштыруу киргизилет. Экологиялык турук-туулугу алсыз райондор үчүн же/жана коргоого алынган глобалдык экологи-ялык конвенциялар жана эл аралык макулдашуулар (биосфера, коруктар жаназаказниктер, а/ч  жерлеринин, жайыттардын жана токойду кыюунун деграда-цияланышы) үчүн экологиялык жактан таза энергия булактарын колдонуу ка-ралат.     167. Жыйынтыктар.  Бөлүштүрүүчү энергокомпаниялар приватташтырылатже стратегиялык иивесторлорго концессияга берилет.     168. Кредиттик  карыздар жана бюджет алдында салык төлөмдөр боюнчакарыздар кыскартылып,  адамдык  фактор  менен  байланышкан коррупциянындењгээли төмөндөйт.  Энерготармактагы кызматкерлердин иш мотивациясынынрыноктук экономикалык механизмдери иштейт.     169. Энерготармактын  керектөөчүлөрү  жана  жумушчулары  тарабынанэлектр кубатын уурдоо азайат, бул энергокомпаниялардын кирешесин көбөй-төт.     170. Электр  кубатын  өндүрүүчү өнөр жайдын ири сатып алуучуларынасатуу мүмкүнчүлүгү  түзүлөт,  бул анын финансылык абалын жакшыртат жанастабилдештирет. Өнөр жай керектөөчүсү электр кубатын ортомчуларды айла-нып өтүп  экономикалык жактан акталган тариф менен сатып алуу мүмкүнчү-лүгүнө ээ болот.     171. Энергоресурстардын  наркы жана электр кубатынын баасы энерго-компаниялардын чыгымдарын  минималдаштыруу  үчүн  тышкы  рынокто  такайаныкталып турат, бул жылуулук станцияларында электр жана жылуулук куба-тын өндүрүүдө өзнаркын түшүрүүгө мүмкүндүк берет.     172. Отун-энергетикалык тармакта жеке инвесторлор пайда болот жанаанын  натыйжасында менеджменттин жакшыруусу жана энергожабдуунун бекем-дигин жана сапаттуулугун жогорулатат.      5.1.2. Тоо кендери      173. Азыркы  абалы  жана  өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Тоо кендерин казыпчыгаруу тармагы  өлкөдөгү  өндүрүлгөн  бардык өнөр жай продукцияларыныннаркынын 48%  ашыгын,  ИДПдагы  бөлүгү - 10,1%, экспортто жалпы көлөмү41%, салыктан түшүшү - 11% түзөт. Тоо секторунда 15 мињ жумушчу алекте-нет. Жер  казынасын өздөштүрүүнүн жүз жылдан ашуун тарыхында профессио-нал кадрлар түзүлдү. Минералдык-сырьелук продукцияларга дүйнөлүк баанынтуруктуу өсүшү өлкөнүн тоо-металлургия тармагын өнүктүрүү келечегин жа-гымдуу кылууда.     174. Бирок,  акыркы  беш  жылда иштеп жаткан ишканалардын саны экиэсеге кыскарды.  Мындай тенденцияда алтын казуу 2013-жылга олуттуу кыс-карат. Негизги иш ордуларын жоготуу 3000 даананы, ал эми кыйыр алектен-гендер 4800  даананы  түзөт.  ИДП 8-10% чейин түшүп, салык төлөмдөрү 38млн. АКШ долларына жана экспорт 250 млн. АКШ долларына кыскарат.     175. Кыргыз Республикасы минералдык ресурстарга өтө бай деп мүнөз-дөлөт жана  тоо иштерин жүргүзүүдө инвестицияларды тартуучу өлкө катарыкаралат. Алтындын  жалпы  жер  астындагы кендеги резерви 2500 тонна депбааланат. Иштетүүгө 2-3 млн. униций запасы менен эки кен чыккан жер да-ярдалууда. Мамлекеттин балансында минералдык сырьенун 37 түрү бар тегизчалгындалган 199  кен  чыккан  жерлер бар. Ар кандай пайдалуу кендердинмињдеген майда кен чыккан жерлери табылды.     176. Тармактын маселелери. Тармактын маселелери негизинен үстөмдүкбөлүштүрүүчүлүктөн рыноктук  жөнгө салуу системасына өтүүгө багытталганреформалардын бүтпөй калышы менен байланыштуу.     177. Жер  астындагы кендерди иштетүү жөнүндө мыйзам компаниялардынишаракетине мамлекеттик  органдардын  толук  кийлигишүүсүнө  жол берет."Жер казынасы жөнүндө", "Мунай жана газ жөнүндө", "Көмүр жөнүндө", "Жерказынасын пайдаланууда продукцияны бөлүшүү жөнүндө макулдашуулар туура-луу" иштеп жаткан мыйзамдардын негизги жоболору бири-бирине карама-кар-шы. Кен  чыккан  жерлерди казууда тоо мүлкүнө жана жер иштетүүдө менчикмаселелери жөнгө  салына  элек. Мыйзамдаштырылган актылар жер астындагыкендерди иштетүүгө  лицензия алуу жол-жоболорун кыйындатат жана корруп-ция талаасын түзөт.     178. Жер  казынасын  пайдалануучу  мамлекеттик  башкаруу органдарыбашкаруунун жањы талаптарга жооп бербеген советтик курамын толук сактапкалган. Алардын курамына бул органдын койгон баалары боюнча геологиялыкизилдөөлөргө мамлекеттик заказды аткарган ишкер компаниялар кирет.     179. Жањы  Салык Кодексинин долбоорунда жер астындагы кендерди иш-тетүүдө салык  салуу  татаал башкаруучулукту да камтыйт. Ал мамлекеттикоргандардын өз  алдынча  салык  базасын, бонустун көлөмүн аныктайт, аныменен корруптогендик  ресурсту, демек салым коркунучун көтөрмөлөйт. Са-лык салууну, келишим мамилелерге негизделген төлөмдөрдү алмаштыруу мүм-күндүгү каралган.     180. Мамлекеттик  тоо  кендерин казып чыгаруучу ишканалар өкмөттүндотациялары жана преференциялары менен пайдаланышат. Мамлекет-жеке мен-чик ээси жана мамлекет-регулятор болгон келише албас кызыкчылыктар пай-да болууда. Мамлекеттик бөлүктүн катышуусу менен биргелешкен ишканалар-ды түзүү  күткөндөй киреше алып келбейт жана тоо кендерин казып чыгуучудолбоорлорду каржылоону  камсыз  кылуу үчүн чет өлкөлүк инвестордун кенчыккан жерди капиталга айландыруусун төмөндөтөт.     181. Геологиялык  маалыматтын  маанилүү бөлүгү эскирген кагаздардасакталуу, анын мүмкүн болгон жоготуусу тармакты өнүктүрүүдө кырсык бол-гондой чагылдырылат.  Маалыматтар  жањылары менен арањ толукталып туратжана аэрокосмикалык  заманбап  технологияларды  колдонууга ылайыкталганэмес, ансыз кен чыккан жерлерди табуу аз натыйжа берет. Чоњ масштабдагыгеографиялык карталар  негизсиз сыр бойдон калууда, ал геологиялык маа-лыматтын жеткиликтүүлүгүн чектейт.     182. Тоо, венчур издөө компаниялардын жана жергиликтүү калктын ма-милелери ортосунда чыњалуу өсүүдө, бул кен чыккан жерди иштетүүдөгү ма-селелерди чечүүдө  жергиликтүү калктын кызыкчылыгын эсепке алуу механи-зиминин жоктугунан алардын ишине олуттуу тоскоол болууда.     183. Максаты.  Тоо кендерин казуу  тармагын  өнүктүрүү  чөйрөсүндөстратегиянын максаттары болуп:     - бардык  жер астындагы кендерди иштетүүчүлөр үчүн жагымдуу инвес-тициялык климатты түзүү, алардын "салмак" категориясына карабастан жанаӨкмөт өзүнө стимулдук, акыйкаттык жана институционалдык негизди кошкон-догу инвестициялар үчүн жагымдуу чөйрөнү түзүп берүү милдетин алган;     - 8-10  жыл ичинде тоо секторунан түшкөн кирешени өндүрүштү дивер-сификациялоо жана  дүйнөлүк экономикага интергациялоо жолу менен көбөй-түү, минералдык сырьену өндүрүүнүн өсүү темптерин эки эсеге көбөйтүү;     - жакырчылык  менен  күрөшүү  жана миграциялык процесстерди алыскыбийик тоолуу аймактарда кошумча иш орундарын уюштуруу аркылуу токтотуу;     - бардык кен байлыктарды өндүрүүдөн түшкөн каражаттарды ачык сарп-тоону жогорулатуу.     184. Маселелер. Коюлган максаттарга жетүү үчүн стратегиянын чегин-де тоо  (сендерин  казым чыгаруу тармагында биринчи кезектеги маселелерболуп:     - Мыйзам.  салык башкармалыгы жана мамлекеттик жөнгө салуу тармак-тарында болгон маселелерди жок кылуу чараларын ишке ашыруу.     - Даярдалган  кен  чыккан  жерлерди иштетүү жолу менен алтын казууөндүрүшүн тез өнүктүрүү.     - Өндүрүлүүчү  минералдык  сырьенун  ар кандай түрлөрүнүн тизмегинкењейтүү.     - Алыскы  тоолуу райондордогу кичи кен чыккан жерлерди иштетүү бо-юнча эл аралык тажрыйбаны жайылтуу.     - 2004-жылдын майында Өкмөт тарабынан кабыл алынган Өндүрүүчү тар-мактардын ишаракетинин ачыктыгын жогорулатуу демилгесинин (ЕIТI) чегин-де милдеттерин аткарууну жөнгө салуу.     185. Саясат жана чаралар.  Жер астындагы кендерди иштетүүнү  жөнгөсалуу мыйзамындагы карама-каршылыкты жок кылуу үчүн жана аны рынок сис-темасына адаптациялаштыруу үчүн төмөнкү чаралар колдонулат:     - конкурс боюнча бөлүштүрүлгөн кен чыккан жерлердин тизмегин беки-түү (башка  лицензия  алууга тийиштүү объектилер үчүн "биринчи билдирмеукугун" киргизүү);     - конкурска катышпаган объектилер үчүн лицензиялуу келишимди түзүүталаптарына жана сүйлөшүүлөргө негизделген жол-жоболорду алып салуу;     - лицензияны кармап калууга прогрессивдүү төлөмдөрдү киргизүү (ли-цензиондук төлөмдөрдөн  түшкөн каражаттар аймактарда тоо компаниялардынкатышуу кызыкчылыгын көтөрмөлөөгө,  ошондой эле Тоо кадастра системасынколдоо үчүн жергиликтүү уюмдарга багытталат);     - запастарды  мамлекеттик  экспертизадан өткөрүү, ТЭОнун геология-лык-экономикалык экспертизасынын  жол-жоболорун  токтотуу,  кен  чыкканжерлерди кайта иштетүү максаттуулугу;     - акы  төлөөнүн  негизинде геологиялык фонддорго кењири жана эркинжеткиликтүүлүгүн камсыз  кылуу. Топографиялык негиздеринин сырлары ачы-лат жана  Мамгеолагенттигине компаниялар жиберген маалыматтарды жашыруумөөнөтү чектелет;     - керектүү  рекультивациясы жок кен казылып жаткан жерден кетүүсү,алган геологиялык  маалыматтарды өз убагында айтпагандыгы жана кен бай-лыктарды мыйзамсыз  казып алуусу үчүн жер астындагы кендерди иштетүүчү-лөрдүн жоопкерчилиги жогорулатылат;     - пайдалуу  казындылардын кендерин издөөчү жана чалгындоочу тарма-гында профессионалдык ишаракеттерге лицензия берүүнү алып таштоо; жалањгана аттестацияланган  долбоордук компаниялар тарабынан изилдөө-чалгын-доо иштерин долбоорлоону талап кылууну токтотуу.     186. Алтын  казуу  өнөр жайын тез өнүктүрүү үчүн, жакын арада дол-боорлорду ишке ашырууда экономикалык негизи бар чалгындалган кен чыкканжерлерде өнөр жайлык категориялар боюнча бардык укуктук маселелер чечи-лиши зарыл  жана  долбоорлорду мамлекеттик органдардын жана жергиликтүүбашкармалыктардын көптөгөн  макулдуктарын алууну тездетүүгө өкмөт тара-бынан колдоо көрсөтүү.     187. Өлкөнүн аймагы минералдык ресурстардын көптүгү менен мүнөздө-лөт. Мамлекеттин  балансында минералдык сырьенун 37 түрү бар тегиз чал-гындалган 199 кен чыккан жерлер бар. Көптөгөн минералдык-сырьелук азык-тарга дүйнөлүк  баанын  тез  өсүшү  өлкөнүн тоо-металлургиялык тармагынөнүктүрүү келечегин абдан ылайыктуу кылууда.     188. Кыргызстандын аймагында ар кандай өнөр жайлуу иштетүүлөр үчүнжараксыз кымбат баалуу кен байлыктардын мињдеген кичи кен чыккан жерле-ри табылган,  бирок  аларда  жеке же коллективдүү казуу иштерин өткөрсөболот. Ушул  себептүү кичи кен чыккан жерлерди иштетүү боюнча башка өл-көлөрдүн (АКШ, Кытай, Пакистан ж.б.) тажрыйбасы үйрөтүлөт жана анын не-гизинде Кыргызстандагы  кичи  кен  чыккан  жерлерди тиешелүү пайдалануусистемасы иштетилет. Минералдык сырьенун ар түрдүү кичи кен чыккан жер-лерди өздөштүрүү боюнча дүйнөлүк тажрыйбаны киргизүү алыскы тоолуу рай-ондордо өнөржайлык-чарбалык  айланууну  киргизүүгө жана калктын азыраакөнүккөн облустарына ички миграциясын токтотууга жардам берет.(Эскертүү-нү карањыз (11)     189. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Өндүрүүчү тармактардын ишараке-тинин ачыктыгын  жогорулатуу демилгесин (ЕIТI) ишке ашыруу чегинде мын-дан ары да өзүнүн милдеттерин, ЕIТIнин төлөмдөрү жана кирешелери туура-лу маалыматтарды такай жарыялоону кошуп аткара бермекчи.     190. Программалар жана долбоорлор. Стратегиянын максаттарына жетүүучун төмөнкү программалар жана долбоорлор ишке ашырылат:     1. Жер казынасын пайдаланууну жөнгө салган жана рынок мамилелеринежооп берген  бардык мыйзамдарды бириктирген жањы Тоо Кодексинин долбоо-рун даярдоо.  Жер казынасын пайдаланууну жөнгө салган башка мыйзамдаргажана Салык кодексинин долбоорунун "Жер казынасын пайдаланууга салык са-луу жөнүндө" бөлүмүнө өзгөртүүлөрдү киргизүү.     2. Тоо кендерин иштетүү тармагындагы объектилерди приватташтыруу.     а. Центерра акцияларын сатуу.     b. Лондондогу   инвестициялар   альтернативдик   рыногунун   (AIM:Alternative Investment  Market)  биржалык  аянтчасындагы  IPO  (InitialPublic Offering)  жол-жоболор аркылуу ОАО "Кыргызалтынды". Кыргызалтын-дын кесиптик эмес ишкердик бөлүкчүлөрүн приватташтыруу.     с. Тоо-металургиялык ишканаларды ("КГРК" АК, ХРАО) приватташтыруу.     d. Мамлекеттик "Кыргызкөмүр", "Кыргызмунайгаз" АК ишканаларын при-ватташтыруу.     е. Мамгеолагенттигинин  геологиялык экспедицияларын кошкондогу иш-кердик бөлүкчөлөрүн приватташтыруу.     3. Геологиялык инфраструктураны жакшыртуу программасы.     а. Кен  чыккан  жерлерди  издөөнүн аэерокосмикалык ыкмасына бардыкгеологиялык маалыматтарды цифровкалоону колдонуу менен толук масштабда-гы ГИС-системасын түзүү.     Ь. Геологиялык  фонддорго (архивдерге) эркин жеткиликтүүлүгүн кам-сыз кылуу.  Фонддорду компаниялардын жашыруу мөөнөтү чектелүү электрон-дук таратуучулар аркылуу геологиялык маалыматты берүүсү менен толуктоо.Башкаруу органынын макулдугу жок геологиялык материалдарга эркин жетки-ликтүү камсыз  кылуу  менен топографиялык карталардын жашыруундугу алы-нат.     с. Электрондук инфраструктура картасын билген мамлекеттик ведомст-волор Мамгеолагенттигине берүүгө милдеттүү.     4. Кичи кен чыккан жерлерди өздөштүрүү программасы.     а. Кичине  тоолуу  өнөр жайлары өнүккөн Кытай жана башка өлкөлөрдөкичи кен чыккан жерлерди өздөштүрүү тажрыйбасын үйрөнүү.     Ь. Конкреттүү кен чыккан жерлерди тандоо жана натыйжалуу кайта иш-тетүүнүн геолого-экономикалык эсебин чыгаруу. Кен байлыктарын кайра иш-тетүүнүн жана чыгаруунун технологияларын иштеп чыгаруу. Жөнөкөй жабдуу-ларды даярдоо. Продукцияны рынокко алып чыгууну уюштуруу.     5. Өкмөт инвестициялар миссиясын толук бойдон өзүнө бардык коммер-циялык коркунучун  ала турган тоо өнөр жайындагы (издөө, чалгындоо жанакен чыккан  жерди иштетүүнү кошуп) жеке секторго жүктөйт. "Төмөнкү дол-боорлор ишке ашырылышы керек:     - 60-70 тонна запасы бар абдан даярдалган "Жерүй", "Талдыбулак-Ле-вобережный" алтын кени чыккан жерлерди эксплуатацияга киргизүү;     - 8ден  20 тоннага чейин запастары бар долбоорлоо стадиясында тур-ган ("Куру-Тегерек".  "Иштамберды" "Терексай кени" (Чаткал), "Солтонса-ры" (Нарын),  "Тоголок"  (Ысыккөл), "Андаш" (Талас), "Алтынжылга" (Бат-кен), "Куранжайлоо"  (Кемин) алтын кени чыккан кичине жерлерди өздөштү-рүү;     - Кумтөр  жана  Макмал алтын кени чыккан жерлердин флангдарды жанажер астындагы запастарды кайта иштетүүнү улантуу;     - иштеп  жаткан тоо-металлургия ишканаларын ("Кадамжай сурьма ком-бинаты" АК,  "ХРАО",  АО  "КГРК", АО "КХМЗ") сырьелук база менен камсызкылуу;     - калай-вольфрам кени чыккан жерлерди (Эмгекчил, Үчкошкон, Кењсуу)иштетүү;     - жетишпеген кен эмес материалдарды өндүрүүнүн тизмегин кењейтүү;     - ички  рыноктук суроо-талап динамикасынын негизинде куруу матери-алдарды иштетүүнү 100%га өстүрүү;     - көмүр казууну 1 млн.  тоннага чейин, мунайды 100 мињ тоннага че-йин, газды 50 млрд. куб.метрга чейин өстүрүү;     - минералдык сууларды куюштурууну жана бальнеодарылоону жүргүзүүнүөркүндөтүү.     191. Ресурстар.  Ресурстарга болгон керектөө 650-700 млн. АКШ дол-ларын түзөт.     192. Жыйынтыктар.  Реформа жүргүзүүнүн жыйынтыгында 2010-жылга са-лык жана жөнгө салуу чөйрөсүндө:     - тоо  өндүрүшү бирден-бир бюджет түзүүчү негизги тармактардан бо-луп калат:  салыктан  түшкөн  киреше  37ден 96 млн. АКШ долларына чейинөсөт;     - инвестициялардын суммасы 655 млн. АКШ долларынын тегерегинде бо-лот;     - 2010-жылга түз иштегендер 3 мињ кишиге чейин, ал эми жарым иште-гендер 20 мйн кишиге чейин көбөйөт;     - минералдык  азык-түлүктөрдүн орто жылдык экспорту 197 млн. USDгачейин көтөрүлөт;     - кошулган нарк 90 млн. USDга чейин өсөт;     - минералдык  сырье  өндүрүлүшүнүн  өсүү темпи 8-10 жыл ичинде экиэсеге көбөйөт.     193. Тоо  кендерин  пайдалануу тармагында ишканаларды приватташты-руунун жыйынтыгында  550-600 млн. USD алынышы мүмкүн, анын ичинде: Цен-терра акцияларын  сатууда - 310 млн. USD, Кыргызалтын активин монетиза-цияга өткөрүүдө - 250-300 млн. USDга жакын, МП Кыргызкөмүрдү, Хайдаркенсымап комбинатын, Кыргызалтындын кесиптик эмес бөлүмдөрүн, Мамгеолаген-ттигинин ишкер бөлүмдөрүн приватташтырууда - 7-10 млн. USDга жакын.      Эскертүү:     (11) Тоо  кен  кендерин  казып чыгуу тармагында бир иш ордун түзүүбайланыштуу өндүрүштөрдө артынан 2-3 иш орундарын алып келет.       5.1.3. Айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жай тармактары      194. Азыркы  абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Агрардык сектор жанакайра иштетүү  өнөр жайы өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуудажана калктын иш менен камсыз болуусунда негизгилерден болгон жана болупкала бермекчи.  Айыл чарбасы менен алектенгендер өлкөдөгү иш менен кам-сыздардын жалпы  санынын 65%ын же 951 мињ кишини түзөт. Мындан тышкары,экономика секторунда ИДПнын кошулган наркынын үчтөн бир бөлүгү түзүлөт,бул кайра  иштетүү  ишканаларын  сырьелук ресурстар менен, калкты - та-мак-аш азык-түлүктөр менен камсыз кылуу мүмкүнчүлүгүн түзөт. Айыл чарбабагытын өнүктүрүү  аймактарында  өлкөдөгү  жакыр  калктын жалпы санынын76%ын түзгөн аз камсыз калктын катмарлары жашашат.     195. Агрардык  секторду  реформалоодо 286 мињ дыйканчылык (фермер-дик) чарбалар. 1200гө жакын уюмдар жана корпоративдер түзүлгөн. Консти-туциялык тартипте жерге жеке менчик киргизилип, "Айыл чарба багытындагыжерлерди башкаруу  жөнүндө"  Мыйзам кабыл алынган, Дыйкандар менен фер-мерлер негизги   өндүрүүчүлөр   болду.   95  пайыздан ашуун айыл-чарба,азык-түлүгү жеке  сектордо өндүрүлөт. Дыйканчылык жана фермердик чарба-лардын үлүшү  44 пайызга жетти. Акыркы жылдарда айыл чарба өндүрүмү жы-лына 3төн ашык пайызга өстү.     196. Акыркы  жылдарда  жер  рыногун түзүүдөгү реформалар жыйындысыайылдын элин жакыр бөлүгү үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачып берди, анткени кү-рөө мүлкү катары жерди коюп кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн тү-зүп берет.     197. Айыл  чарба  өндүрүүчүлөрдүн кредиттик ресурстардын жеткилик-түүлүгүн жакшыртуу микрокредит мекемелеринин тармактарынын өнүгүшүнө оњтаасирин тийгизди. "Айылдык каржы институттары" аттуу бир гана долбоор-дун чегинде бүгүн 28 мињ катышуучуну бириктирген 317 кредиттик бирикме-лер иш алпарат.     198. Акыркы жылдарда агроөнөр жай тармагына тышкы жардамдардын кө-лөмү өсүүдө. Өлкөгө келген тышкы жардамдарды бөлүштүрүү жыйындысын баа-лоо анын  салыштырма  салмагы  (18,6%) айылды өнүктүрүүгө багытталаарынкөрсөттү. Акыркы  үч  жыл ичинде айыл чарбасына жылына 385 млн. сом ин-вестиция келген.     199. Айыл  чарба  азык-түлүгүн кайра иштетүү өнөр жайындагы салыш-тырма салмагы 14%ды түзгөн бирден-бир маанилүү тармактардан болуп эсеп-телет. Тармакта 50 мињге жакын адам эмгектенет.     200. Маселелер. Үрөндөрдү, материалдык-техникалык ресурстарды, то-вардык кредиттерди  жана  гранттарды  бөлүштүрүү аркылуу фермерлер жанадыйкандардын жакыр  бөлүгүнө  колдоо көрсөтүлөт. Суу чарба объектилеринремонтто жана  тургузуу иштерине, өсүмдүктөрдү коргоого жана карантини-не, эпизоотологиялык  абалды жакшыртууга жылына бюджеттен каражат кара-лат. Бюджеттик көлөмдү чектөөдөн бюджеттен берилүүчү каражат муктаждык-тардын 30-40%  гана түзөт. Ошондуктан, бул секторду өнүктүрүүдө экстен-сиялык ыкма колдонулуп, андан жердин табигый түшүмдүүлүгү, мал чарбачы-лыгынын дарамети жана башка өндүрүүчү күчтөр азайат. Натыйжада, өлкөнүнайыл чарба өнөр жайы майда товардуу жана аз кирешелүү болуп калды.     201. Керектүү акчанын түшпөй калышы жањы техниканы жана жабдуулар-ды сатып алуунун көп жолку азайышына жана айылдык товар өндүрүүчүлөрдүнкөпчүлүк бөлүгүнүн негизги каражаттарынын физикалык жактан өспөй калуу-суна алып  келди,  бул өнөр жай-техникалык дараметтин кыскаруусуна алыпкелди. Ошондуктан,  атамекендик азык-түлүк продукциясына суроо-талаптарөскөн күндө да өнөр жайдын өсүшүндөгү ресурстук чектөөлөр, эмгектин ан-ча жогору эмес өндүрүмдүүлүгү жана абдан төмөн эмгек акылары менен ток-тотулуп турат.     202. Майда чарбалардын көп болушу, айылда башкаруу квалификациясы-нын дењгээлинин  төмөндөшү, жөнөкөй ыктар жана чарбачылыкты алпаруу ык-маларынын үстөм болуусу, өндүрүлгөн азык-түлүктүн сапатынын төмөндөшүнөөбөлгө түздү.     203. Тармактар  аралык баалар диспаритети жана киреше - чечилбегенмаселе бойдон  калууда.  Экономиканы либерализациялоо шартында, ресурс-тарды жеке  укуктуу жабдып туруучулар алдында айыл чарба коргоого алын-бай калууда.  Толгон  жабдып  туруучулар жана алып сатуучулар тарабынанбаа кысымы  айыл чарба товарларын өндүрүүчүлөрдүн азык-түлүк үлүшүн ке-нелеп сатуу баасын көп жолу төмөндөтүп салды.     204. Айыл жергесин өнүктүрүү бүгүнкү күндө экономикалык гана масе-лелер болуп калбастан, айылдын социалдык жактан өнүгүүсүнө да терс таа-сирин тийгизүүдө. Маселенин татаалдыгы айыл жергесинде айыл чарба иште-ринен түшкөн башка киреше жоктугунда.  Бул кожоюндук кылуучу  субъекти-лерге айылдын инфраструктурасын максаттуу колдоого, алардын жайланышты-руу маселелерин чечүүгө жардам көрсөтүүгө жол бербейт.     205. Ачык-түлүктүн төмөн сапатынан, өндүрүлгөн азык-түлүктө салыш-тырмалуу артыкчылыгы жана аны кайра иштетүү азык-түлүгү жок болгондугу-нан атаандашка  каршылаша албайт жана өткөрүү жана экспорттоо маселеле-рин чечүүнү кыйындатат.     206. Демографиялык жана кадрдык дарамет маселелери, адистердин жа-на жетекчилердин  жетишпестиги, менеджменттин, жаны рыноктук структура-ларды түзүүдө  жана  иштетүүдө  уюштуруу жана консультациялык иштерининжетишпеген дењгээли да агроөнөр жай секторун өнүктүрүүнү жайлатат.     207. Ошентип,  агроөнөржай секторун тез өнүктүрүүнү токтоткон фак-торлор болуп:  (1) "арзан" кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн чек-төө; (2)  "алсыз" маркетинг жана айыл чарба продукциясын өткөрүүдө жанакайра иштетүүдө  пайдалуу  рыноктордун жоктугу. Мунун натыйжасында: (1)сатып алуу  баалары  төмөн;  (2) эмгектин өндүрүмдүүлүгү төмөн жана (3)өнөр жайдын  кирешелүүлүгү төмөн болуп калды. Мындан тышкары айыл чарбасекторунда жана  кайра  иштетүү өнөр жайында курч маселелер болуп: айылтовар өндүрүүчүлөрдүн азык-түлүккө ички суроо-талабы тууралу начар маа-лымдалуусу. Ал кайра иштетүүчү өнөр жайлар тарабынан түзүлүп жана кайраиштетүү үчүн  сырьену керектөөсүнө жараша өндүрүлгөн азык-түлүктүн саныжана түрлөрүнө  эки  тараптуу  байланыштырылуунун жоктугунун натыйжасы.Айыл чарбасында  агрардык-жер реформасынын бүтпөй калышы жана кыймылсызмүлк боюнча бирдиктүү маалыматтын жана кадастрдык маалыматтар базасынынжоктугу тезинен чечүүнү талап кылган негизги маселелерден болуп эсепте-лет.     208. Артыкчылыктар.  Айыл  чарбасын  тез өнүктүрүүнүн "локомотиви"кайра иштетүү  өнөр  жайы  болот. Кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүүнүнартыкчылыктыгы талашсыз, анткени бул тармакта айыл чарба азык-түлүгүнүнтигил же бул түрүн өндүрүүгө реалдуу ички суроо-талап түзүлүүдө. Акыркыжылдарда бул  тармак жылына 6%дан ашуун реалдуу өсүү темпи менен турук-туу өнүгүп  турат.  Тармактын структурасында ички өндүрүшүнө бардык са-лыктардын 7%дан  ашыгын  алкоголь  өндүрүшү камсыз кылды. Кайра иштетүүтармагында башка  дагы маанилүү багыт болуп кант өндүрүшү, пахтаны караиштетүү өндүрүшү, мөмө-жемиш, сүт азыктары ж.б.     209. Максаты. Өндүрүш тармагында рыноктук мамилелерди чыњдоо, айылчарба азык-түлүктөрүн  кайра  иштетүү  жана  сергек экологиялык чөйрөнүсактоону колдоо  менен дыйкандардын жана фермерлердин кирешесин өстүрүүаркылуу агроөнөр жай секторун өнүктүрүү.     210. Маселелер. Негизги күчтөр төмөнкү маселелерди чечүү үчүн жум-шалат: (1) натыйжалуу жер-агрардык реформа аркылуу фермердик чарбалардычыњдоо; (2)  агрардык  сектордогу  өнөр жайынын жылына орточо 4%дан кемэмес жана  кайра  иштетүүчү  өнөр жайда - 7%дан кем эмес өсүүсүн камсызкылуу; (111)  айыл чарба кооперацияларын түзүү аркылуу туруктуу өткөрүүрынокторуна чыгуу;  (IV) азык-түлүк рыногун кайра жөнгө салуу; (V) айылчарба азык-түлүгүн өндүрүүнүн жалпы көлөмүнөн кайра иштетүү көлөмүн жа-на экспорттоону  көбөйтүү;  (VI) айылдык кредиттөөнү кењейтүү жана кре-диттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн жењилдетүү; (VII) колдоо көрсөтүү-чү айыл чарба кызматтарын өнүктүрүү; (VIII) мыйзам ченемдик базаны жак-шыртуу; (IX) жањы иш орундарын түзүү (кайра иштетүү тармагында иштеген-дердин санын эки эсеге көбөйтүү (Эскертүүнү карањыз (12).     211. Индикаторлор.  ӨӨСтүн   алкагында   өлкөдөгү   айыл   чарбаныөнүктүрүүнүн негизги индикаторлору төмөнкүлөр болот: -----------------------------------------------------------------------|               Индикаторлор               |   2005    |     2010     ||------------------------------------------|-----------|--------------||Айыл чарба ачык-түлүгүнүн жалпы көлөмү,   |           |              ||(млн. сом)                                |  63307,5  |  100092,5    ||------------------------------------------|-----------|--------------||Кайра иштетүү өнөр жайынын азык-түлүгүнүн |           |              ||жалпы көлөмү, (млн. сом)                  |   7040,4  |   11011,3    ||------------------------------------------|-----------|--------------||Айыл чарбасындагы реалдуу өсүү, (%)       |     95,8  |     105,5    ||------------------------------------------|-----------|--------------||Кайра иштетүү өнөр жайындагы реалдуу өсүү,|     99,4  |     108,0    ||(%)                                       |           |              ||------------------------------------------|-----------|--------------||Өнөр жайдагы МПСтин жалпы санынан алынган |     24,2  |      40      ||кайра иштетүү өнөр жайында кичи жана орто |           |              ||ишканалардын үлүшү (5), (%)               |           |              ||------------------------------------------|-----------|--------------||Инвестициялар, (млн. сом)                 |   1019,0  |   14127,9    ||------------------------------------------|-----------|--------------||Иштеп жаткан маркетингдик жана            |      50   |      90      ||консультациялык борборлордун саны,        |           |              ||(бирдик)                                  |           |              ||------------------------------------------|-----------|--------------||Кайра иштетүү өнөр жайларында түзүлгөн иш |      50   |     100      ||орундарынын саны, (мињ бирдик)            |           |              ||------------------------------------------|-----------|--------------||Айыл чарба азык-түлүгүн өндүрүүнүн жалпы  |      12   |      25      ||санынан алганда айыл чарба азык-түлүгүн   |           |              ||кайра иштетүү көлөмүн көбөйтүү, (%)       |           |              ||------------------------------------------|-----------|--------------||Айыл чарба азык-түлүгүнүн экспорттоо      |       9   |      15      ||көлөмүн көбөйтүү, (%)                     |           |              |-----------------------------------------------------------------------     (5) 2004-жылдын маалыматы боюнча      212. Саясат жана чаралар. Агроөнөр жай секторундагы саясий чараларөндүрүшчүлөргө жагымдуу  шарттарды түзүүгө жана стимулдаштырууга багыт-талат. Азыркы  тоскоолдуктарды  жана  жолтоолорду кыскартуу, товарлардыөлкө ичинде гана эмес андан тышкары жерлерге да жиберүү. Өндүрүш, салыксалуу, баа  түзүү жана инвестиция тармагында, айыл чарба товарларын өн-дүрүүчүлөр жана кайра иштетүүчү ишканалар ортосундагы тењукуктуу эконо-микалык мамилелерди  түзүү үчүн кооперациялык байланыштарды жана жагым-дуу шарттарды орнотууда макулдашылган саясат жүргүзүлөт.     213. Агрардык-жер реформасынын башкы багыты үлүш жерлерди өлчөмдө-түү жана  аларды иштетүүнүн натыйжалуулугун жогорулатууну кошуп жер ры-ногунун туруктуулугун түзүү болот. Жерди иштетүүдө рынок мамилелери тезөнүктүрүлөт. Айында  негизги кепилдик мүлктүн милдетин жер аткаргандык-тан ипотекалык кредитти киргизүү пландаштырылган.     214. Агрардык-жер  реформасынын экинчи баскычында агрардык сектор-догу чарбалык  структуралык  кайта курууну бүтүрүү каралган. Чарбачылыкжүргүзүүнүн чоњойтулган кооперативдик формасын түзүү курсу алынат. Анынөзөгүн чарбалык  бирикмелердин  ар бир мүчөсүнө жер үлүшү жана өнөр жайкаражаттарына башка  менчик  укугу  сакталып  калуу менен кооперативдикчарбаларды өз ыктыяры менен бириктирүү форматын түзөт. Негизинен коопе-ративдик бирикмелер  колдоо  көрсөтүү  кызматы, кайра иштетүү жана айылчарба азык-түлүгүн өткөрүү тармактарын камтыйт.     215. Агрардык сектордун өсүмдүк өстүрүү тармагын өнүктүрүү саясатыдан өсүмдүктөрүн  эгүү талааларын кыскартуу менен түшүмдүүлүктү жогору-латуунун эсебинен  азык-түлүктү өндүрүүнү көбөйтүүгө багытталат. Теске-рисинче -  кант  кызылчасын  өндүрүүдө  эгүү талаалары кењейтилет. Айылчарба өсүмдүктөрүнүн  үрөнүн  өстүрүүнү  өнүктүрүү  үрөн өндүрүүнү жекесекторго өткөрүп  берүү  аркылуу  жүргүзүлөт.  Мамлекеттик үрөн өстүрүүчарбаларынын салыштырма салмагы 10%га чейин кыскартылат.     216. Мал  чарбачылыгы агрардык сектордун адат болгон тармагы болупэсептелет. Аны  өнүктүрүү саясатынын чаралары малдын жалпы санын көбөй-түүгө жана жаратылыштык курамын жакшыртууга жумшалат. Ал үчүн мамлекет-тик асыл  тукумдуу  заводдорду менчик фермердик асыл тукумдуу чарбаларыкылып өзгөртүп  түзүү ойлонуштурулган. Асыл тукумдуу борборлор, ошондойэле эт  багытына көбүрөөк оогон салттуу уяњ жүндүү кой чарбачылыгын өн-дүрүү да калыбына келтирилет.     217. Эларалык  донордук уюмдардык колдоосу менен түзүлгөн консуль-тациялык кызматтардын кењейтилген тармактары айыл чарба өндүрүүчүлөрүнөбилим берүү,  консультация жана маалымат кызматтарын көрсөтүү багытындаиштейт. Фермерлерге  жана айыл жашоочуларына, өзгөчө алардын жакыр кат-марларына агротехника,  өнөр  жай технологиясы, агробизнес, айылдык колөнөрчүлүк боюнча  алардын  орундарына  турмушта колдонулуучу билимдердиберүү жолу  аркылуу колдоо көрсөтүлүп турат. Дыйканчылык жана фермердикуюмдар үчүн Кыргыз агрардык рыноктук маалымат системасы (КАБМС) тарабы-нан заманбап маалыматтарды жеткирип туруу иши жакшыртылат. Көмөкчү кыз-маттарын жакшыртуу үчүн агрохимиялык жана агротехникалык сервистик кыз-маттары өнүктүрүлөт, минералдык семирткичтерди, уулуу химикаттарды жанапестициттерди, айыл  чарба буюмдарын жана айыл чарба техникасына запас-тык бөлүктөрдү эркин сатуу жөнгө салынат.     218. Суупайдалануучу көз карандысыз ассоциацияларды түзүүгө негиз-делген суу чарба системаларын коомдук башкаруу киргизилет. Стратегиялыкмаанидеги имараттардан  тышкаркы суу чарба инфраструктурасынын көптөгөннегизги фонддорун  жеке сектордун суупайдалануучуларынын менчигине жанабашкаруусуна өткөрүп берүү каралган. Суупайдалануучулар ассоциациясынынөнүккөн структурасын түзүү аркылуу аларды бардык айыл башкармалыктарын-да түзүү  жана  аларга бардык ички чарбалык сугаруу тармактарын өткөрүпберүү ойлонуштурулган.     219. Айылдык  кредиттөөнүн жеткиликтүүлүгүн жењилдетүү үчүн Кыргызагрардык рыноктук  маалымат  системасынын (КАБМС) базасында мамлекеттикАйыл Банкы, ОАО "Айылбанк" түзүү ойлонуштурулган. Ошондой эле айыл чар-баны туруктуу  өнүктүрүүнү колдоо үчүн мамлекеттик банкты түзүү мүмкүн-чүлүгү да каралган.     220. Кайра  иштетүүчү  тармакта ишканаларды жањылантуу ишке ашыры-лып, айыл  чарба  сырьелорун өндүрүүчүлөрдүн жана кайра иштетүүчүлөрдүнкызыкчылыктарын бириктирүү  менен тик интеграцияланган структуралар тү-зүлөт. Мамлекеттин  орду инвесторлорду тартып туруучу регулятордук сая-саттын натыйжалуу механизмдерин түзүүдө болот.     221. Кайра иштетүү өндүрүшүндө өнөр жайдын негизги абдан кирешелүүбагыттарынын бири  болуп  алкоголь  тармагы кала берет, анын өндүрүлүшүбул тармактагы  контрабанданын жана терс жактуу ишаракетти кыскартуунунэсебинен өсө  бермекчи. Алкоголь азык-түлүгүн сатуу ирээтке келтирилип,чарба субъектилеринин бузуулар жана мыйзамсыз азык-түлүктү өндүрүү үчүнкылмыш жана  башкаруучулук  жоопкерчилик  күчөтүлөт. Ошондой эле жашыл-ча-жемиш өндүрүү  боюнча  консервалар,  ширелер, шараптар азык-түлүктүнжана башка  түрлөрүн  ишке  киргизүү багытынын эсебинен жашылча-жемиштикайра иштетүүнү кењейтүү ойлонуштурулган. Айыл чарба өндүрүүчүлөрүн си-мулдаштыруунун эсебинен кант, тамеки азык-түлүктөрүн өндүрүү жана пахтаазык-түлүгүн кайра иштетүүчү ишканалар өсөт. Суроо-талаптын өсүшүн эскеалуу менен сүт азыктарын өндүрүү кошуна өлкөлөрүнө экспорттоонун эсеби-нен өсөт.     222. Кредиттик  ресурстардын  жеткиликтүүлүгүн  жакшыртуу  ишкана-лар-экспортерлорго өндүрүлүүчү азык-түлүктүн сапатын жакшыртуу үчүн иш-каналардагы техникаларды алмаштырууну инвестициялоого мүмкүндүк берет.     223. Бирдиктүү  агрардык мыйзамдын системасын түзүү үчүн бир катармыйзамдарды иштеп чыгуу ойлонуштурулган. Алар иштеп жаткан мыйзамдарда-гы жетишпестиктерди жана карама-каршылыктарды жок кылууга мүмкүндүк бе-рет. Ал  мыйзамдар  ичинде: "Айыл чарбасын өнүктүрүү жөнүндө", "Дүњ ры-ноктору жөнүндө", "Айыл чарба уюмдарынын каржылоону жакшыртуу жөнүндө","Кыргыз Республикасынын  айыл  чарба банкы жөнүндө", "Банкроттук (куду-ретсиздик) жөнүндө"  мыйзамга  толуктоолорду жана түзөтүүлөрдү киргизүүжөнүндө", "Мамлекеттик керектөө үчүн айыл чарба азык-түлүктөрүн, сырье-лорду жана азык-түлүктөрдү сатып алуу жөнүндө", "Айыл чарбасындагы кам-сыздандыруу жөнүндө"  мыйзам,  "Суу  объектилерин  жана суу ресурстарынпайдалануу тартибин төлөмдөрдүн белгилөө жөнүндө" мыйзам, "Сугат суусунберүү боюнча кызматтарды көрсөткөндүк үчүн тарифтерди белгилөө жөнүндө"ж.б.     224. Программалар  жана  долбоорлор. Агроөнөр жай секторундагы ре-формаларды алдыга  жылдыруу  үчүн ПГИнин алкагындагы абдан маанилүү ин-вестициялык долбоорлор болуп:     1) "Агробизнес жана маркстинг" долбоору (ДБ).     2) "Айыл чарба стратегиясын иштеп чыгуу" долбоору (АОБ).     3) Мүлктүк, кадастралык картографиялык бирдиктүү маалымат система-сын жана маалымат базасын түзүү долбоору (ДБ,  228 млн.  сом, 2008-2010жж.).     4) "Колдоо көрсөтүүчү айыл чарба кызматтарын колдоо" долбоору.     5) "Ирригациялык системаны реабилитациялоо" долбоору.     6) "Айыл чарбасын аймактык өнүктүрүү" долбоору.     7) "Ички айыл чарбалык сугаруу" долбоору.     8) "Айыл чарбасын аймактык өнүктүрүү" долбоору.     9) 2010-жылга  чейинки  Кыргыз Республикасынын агрардык саясатынынКонцепциясы.     10) Айылды өнүктүрүү Концепциясы.     225. Ресурстар. Долбоорлорду, программаларды жана иш-чараларды иш-ке ашыруу үчүн жалпысынан 350 млн. АКШ доллары зарыл болот.     226. Күтүлүүчү  жыйынтыктар. Өлкөнү Өнүктүрүү Стратегиясынын алка-гында бул  сектордогу маселелерди чечүүдө негизги күтүлүүчү жыйынтыктарболуп:     1) Дүњ азык-түлүгүнүн кайра иштетүүдө жылда 800  млн.  сомдон  кемэмес көлөмдө өсүүсү;     2) Айыл чарба продукциясын кайра иштетүүдө жылына 7%га  жана  айылчарба тармагында 4.5%га реалдуу өсүүсү;     3) Айыл чарба азык-түлүгүн кайра иштетүүчү иш алып барган кичи жа-на орто ишканалардын санынын өсүүсү;     4) тармактарга жеке инвестициялоонун өсүүсү (млн. сом);     5) Ар  бир райондо иш алып баруучу маркетингдик жана консультация-лык борборлорду түзүү;     6) 2010-жылга  кайра  иштетүүчү  өндүрүштө иштегендердин санын экиэсеге көбөйтүү үчүн жањы иш орундарын түзүүнү көбөйтүү;     7) Кайра  иштетүүчү  өндүрүштөн  түшкөн салык төлөмдөрүнүн көлөмүнжылына көбөйтүү.       Эскертүү:     (12) Учурда  айылчарба  азык-түлүктү  кайта  иштетүү тармагында 50мињден ашык киши эмгектенүүдө       5.1.4. Кичи жана орто бизнести өнүктүрүү      227. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргызстанда кичи жа-на орто  бизнес  экономиканын  субъекти катары он жылдан ашуун убакыттажашап келет  жана натыйжалуу иштөөчү экономикалык системаны түзүүгө ба-гытталган жүргүзүлүүчү  реформалардын бирден-бир маанилүү объектиси бо-луп саналат - бул жалпы мамлекетти натыйжалуу өнүктүрүүнүн бир түзүүчү-сү.     228. Акыркы жылдар ичинде экономиканын жекече сектору, ички саясийабалдын татаалданышына карабастан жайланган калып менен болсо дагы өнү-гүп жатты. Жекече сектордогу өндүрүштүн салыштырма салмагы ИДПга карата2000-жылы 83%дан  2005-жылы  86,4%га  чейин өстү, анын ичинен кичи жанаорто бизнестин  салыштырма  салмагы ИДПга карата 42,7%дан 43,6%га чейинөстү тийиштүү  түрдө. Айыл чарба жана кызмат көрсөтүү секторунда жекечебизнес басымдуулук  кылат (ишкананын жалпы көлөмүнөн 90%дан жогору), алэми өнөр жайында болсо 30%дан жогору.     229. Кичи  жана орто бизнести өнүктүрүү боюнча мамлекеттик саясат-тын ишке ашырылышы, Кыргыз Республикасында ишкерликти 2006-2008-жылдарыөнүктүрүүнүн Мамлекеттик  программасына  тийиштүү  аткарылып жатат. Булпрограмма Өкмөттүн 4-октябрь 2006-жыл, N 716 токтому менен бекитилген.     230. Маселелер. Кичи жана орто бизнес субъектилеринин негизги көр-сөткүчтөрүнүн оњ динамикасына карабастан анын мүмкүнчүлүгү толугу мененколдонулбай жатат.     231. 30%дан  ашык  кичи  жана орто бизнестин ишканалары өндүрүмдүүэмес чыгашалуу болуп саналат.     232. Азыркы  бюджеттик-салык  системасы  инвестициялык максаттаргакаражат топтоого  жана экспортко дем берүүгө жөндөм бербейт. Азыркы са-лык Кодекси жөн гана эскирбестен, ал бизнести өнүктүрүүгө жана натыйжа-луу салык чогултууга бөгөт болуп калды. Салык төлөмдөрүнүн жогорку дењ-гээли эмгектин  баасын бир топ чоњойтот, продукцияларга болгон бааларгажана инфляциянын  дењгээлине таасирин тийгизет жала ошондой эле ишкана-нын атаандаштыгын чектейт.     233. Рыноктук чөйрөгө, ишкерлердин кызыкчылыгына жана укугуна таа-сир бере  турган  укуктук  жана экономикалык ийкемдештирүү чөйрөсүндөгүмамлекеттик чечимдерди  кабыл алуу жана ачыктыктын төмөн дењгээли - биржагынан, лицензия  жана улуксаат алуу процедурасынын татаалдыгы, салык-тык тескөө  -  башкаруунун жеткилењсиздиги - экинчи жагынан, чарбачылыккылууну татаалдантат жана анын чыгымдарын көбөйтөт.     234. Ишкерликти  мындан ары бекемдөө максатында, чарбачылык кылуу-нун бардык катышуучуларына экономикалык эркиндиктин дењгээлин жогорула-тууга жана  бизнеске  бюрократтык  басымды азайтууга багытталган так ишаракеттүү балансташкан программанын болушу зарыл.     235. Маанилүү багыт болуп, салыктык тоскоолдуктарды төмөндөтүүнүн,укук коргоо жана салык органдарынын бизнес субъектилеринин ишине кийли-гишүүсүн жоготуунун эсебинен жана реалдуу секторду кредиттөөнүн көлөмүнжогорулатуу аркылуу, кичи жана орто бизнести "көмүскөдөн" чыгаруу масе-лесин чечүү болуп саналат.     236. Артыкчылыктар.  Ишкерчиликти колдоо чөйрөсүндө ӨӨСнын негизгиартыкчылыктары болуп: бизнеске бюрократтык басымды азайтуу, мындан аркыэкономиканы дерегуляция  кылуу жана чарбачылык кылуунун бардык катышуу-чуларына экономикалык эркиндиктин дењгээлин жогорулатуу эсептелет.     237. Максаты.  Кичи жана орто бизнести өнүктүрүүнүн Стратегиясыныннегизги максаты болуп, кичи жана орто бизнестин субъектилеринин иш-ара-кетинин туруктуулугун  жогорулатуу үчүн жагдайлуу шарттарды түзүү аркы-луу ишкерликтин туруктуу өнүгүшүн камсыз кылуу саналат.     238. Маселелер.  Максатка жетүү төмөнкү маселелерди чечүүгө жарашаболот:     - ишкерлик чөйрөсүн ийкемдөөчү мыйзамдарды өркүндөтүү;     - жањы чарбалык субъектилердин рыногуна эркин кирүүнүн шартын кам-сыз кылуу;     - ишкерлик субъектилер үчүн салыктык тоскоолдуктарды азайтуу аркы-луу салык салууну өркүндөтүү;     - кредит  алуучуга  ыњгайлуу  шарт  менен кичи жана орто бизнестинсубъектилерине узак  мөөнөткө кредит берүү үчүн ишкерликтин субъектиле-рин кредиттик каражаттарга жетишүүсүн кењейтүү;     - республиканын  областарындагы,  райондорундагы бизнес-инкубатор-лор, бизнес-борборлордун  системасы  аркылуу кичи жана орто ишканалардыжетиштүү маалыматтык, консультациялык жана окутуучу кызматтар көрсөтүү-лөр менен камсыз кылуу.     239. Саясат жана чаралар. Экономиканы жөнгө салууну азайтуу макса-тында мамлекеттик  башкаруу органдарынын иш аракети төмөнкүлөргө багыт-талат:     - кичи жана орто бизнес категориясына кирген ишканаларга салык са-лууну жөнөкөйлөштүргөн системаны карай турган мамлекеттик фискалдык са-ясат чөйрөсүндө мыйзамдарды өркүндөтүү;     - мезгилдүү мүнөздө иштеген ишканалардын салык төлөө боюнча жылынабир жолу, мүмкүн болгон жолун иштеп чыгуу;     - жањы  түзүлгөн ишканаларга салык төлөө боюнча жењилдетилген мез-гилди берүү мүмкүнчүлүгү, бир жылга чейин;     - кичи ишканалар үчүн чектик көрсөткүчтөрдү өркүндөтүү;     - тышкы  экономикалык  иш-аракеттин  катышуучулары  үчүн жагдайлуушарттарды түзүү,  бажылык каттоолордун жана бажылык көзөмөлдүн тартибинылдамдатуу жана  кыскартуу, тобокелдерди башкаруу системасын (ТБС) кол-донуу аркылуу  бажылык каттоолордун жана көзөмөлдүн атайын кыскартылгантартибин ишке киргизүү;     240. Мамлекеттик көзөмөлдү жана текшерүүнүн башка формаларын жөнгөсалуучу мыйзамдарды өркүндөтүү максатында төмөнкүлөр аткарылат:     - кызматтык  кылмыштар  жана  коррупциялык көрүнүштөр менен болгонкүрөш күчөтүлөт;     - көзөмөлдөөчү органдардын иштериндеги бирин-бири кайталоо,  жарыштүрдө иш алып баруу функциялары четке кагылат;     - ишкерликтин субъектилеринин иш-аракеттерин текшерүү кыскартылат;     - чарбачылык  субъектилерге  жардам көрсөтүү жана натыйжалуу иштөөбоюнча мамлекеттик  көзөмөлдөөчү органдардын иш-аракеттерине мониторингжана талдоо жүргүзүлөт;     - Кыргыз Республикасында аудитордук иш-аракеттерди жүргүзүү боюнчаукуктук нормативдик база өркүндөтүлөт;     241. Регулятордук  улуксааттык системаны өркүндөтүү максатында тө-мөнкү чаралар көрүлөт:     - ишкерликтин иш-аракетинин кээ бир түрлөрүн лицензиялоонун натый-жалуулугун талдоо жана каттоо;     - градокуруучулук  жана  жер  мамилелерин жөнгө салуу чөйрөсүндөгүмыйзамдарды өркүндөтүү;     - Кыргыз  Республикасынын мыйзамдарынын карама-каршылыктарын четкечыгаруу максатында,  улуксаат берүүнү жөнгө салуучу нормативдик укуктукактыларды ревизиялоо  жана аларга толуктоолорду жана өзгөртүүлөрдү кир-гизүү;     - улуксаат берүүчү документтерди аткаруучу мамлекеттик органдардыныйгарым укуктарын кайталоону жокко чыгаруу;     - ишкерлик  чөйрөнү  жөнгө  салуучу  нормативдик укуктук актылардыдайыма мониторинг  жүргүзүү  жана  нормативдик  актылардын долбоорлорунӨнөр жай,  соода жана туризм министрлиги менен макулдашуу тартибин сак-тоо жана аларды ишкерлик түзүлүштөр менен талкуулоо;     242. Техникалык жөнгө салуу чөйрөсүндө каралат:     - продукцияларга  жана  өндүрүш  процесстерине коопсуздук параметрбоюнча сөзсүз түрдө талаптарды белгилөө;     - продукциялардын  жана  өндүрүштүн  ISO 9000 стандарттык талабынатуура келүүчүлүгүнө  баа  берүү боюнча тартипти киргизүү боюнча демилгекөтөрүү;     243. Атаандаштыкты  өнүктүрүү  чөйрөсүндөгү мыйзамдарды өркүндөтүүбоюнча төмөнкү чаралар көрүлөт:     - жањы  чарбалык  субъектилердин рыногуна эркин кирүүгө тоскоолдуккылган барьерлерди алып салуу;     - Кыргыз Республикасынын мыйзамдары тыюу салбаган ишкерлик иш-ара-кеттерди жүргүзгөн  ар  кандай  уюштуруу-укуктук  формалардагы чарбалыксубъектилердин эркин иштөөсүнө шарт түзүү;     - чарбалык субъектилердин рынокто басымдуулук кыла ала турган жаначарбалык субъектилердин, мамлекеттик органдардык атаандаштык мыйзамдар-дын талаптарын бузуу мүмкүнчүлүгүн төмөндөтүү;     - туура эмес атаандаштыкты эскертүү, жол бербөө жана чектөө.     244. Ишкерликтин  субъектилерин финансылык-кредиттик жактан коргоомаксатында төмөндөгү чаралардын колдонулушу каралат:     - кичи жана орто  бизнестин  субъектилерин  узак  мөөнөткө  кредитберүүнү өнүктүрүү боюнча шарттарды түзүү;     - банктык  кредиттердин жањы түрлөрүн өнүктүрүү анын ичинен ипоте-калык кредиттөө, синдициралык кредиттөө;     - республиканын  төлөө  системасын  мындан  ары өнүктүрүү, финансысекторунда атаандаштыкты жогорулатуу, коммерциялык банктарга болгон эл-дин ишенимин көтөрүү;     - микрокредит же займ алууга күрөөсү жок калктын кедей катмарларынжана ишкерлерди финансылык жактан колдоонун жолдорун жакшыртуу.     245. Кичи жана орто ишкерликти инфраструктуралык, маалыматтык жанаилимий-методикалык жактан  камсыз кылуу системасын өнүктүрүүнүн негизгибагыттары болуш керек:     - иштеп жаткан бизнес-борборлордун жана бизнес-инкубаторлордун ба-засында кичи жана орто бизнестин долбоорлорун консалтингдүү алып баруу;     - ишкерлерге  партнерлорду,  жањы технологияларды жана инвестиция-ларды издөө  боюнча, кичи ишкерликтин субъектилеринин көргөзмө-ярмарка-ларды өнүктүрүүсүнө жардам көрсөтүү;     - кайра иштетүү чөйрөсүндө жана даяр продукцияны өткөрүү, башкаруубоюнча кадрларды даярдоо, кайрадан даярдоо;     - кичи  жана орто бизнестин маселелерин чагылдыруу, аларды ММК та-рында бизнес-маалыматтарды чагылдырууга эркин жетишүүнү камсыз кылуу:     - кичи  жана орто ишкерликтин ар кандай маселелери боюнча окуу-ме-тодикалык материалдарды даярдоого жана басып чыгууга көмөк көрсөтүү;     - каттоо жана көзөмөл, салык салуу, кредиттөө, консалтинг сурооло-ру боюнча кичи жана орто бизнес менен иштеген уюмдар, структуралар туу-ралу маалыматтарды берүү;     246. Программалар  жана  долбоорлор.  Жањы салык Кодексин тезирээккабыл алып, ишке киргизүү, салыктык тескөөнү жакшыртуунун мыйзамдык не-гизи болот.  Келечекте  салыктык мыйзамдарга "жүгүртүүдөн бирдиктүү са-лык" негизинде салык салуу тартибин изилдеп көрүп, киргизүү зарыл.     247. Мамлекеттик  көзөмөл  жана текшерүүнүн башка формаларын жөнгөсалуу боюнча  мыйзамдарды  жакшыртуу чөйрөсүндө артыкчылыктуу багыт бо-луп, көзөмөлдөөчү  органдардын  ишиндеги кайталануучу функцияларды жанажарыш иш  алып  барууларды  четке кагуу жана ошондой органдардын санын,ишкерликтин субъектилерин текшерүүнү кыскартуу болуп саналат. Мына ушу-га байланыштуу "Ыйгарым укуктуу органдардын чарбалык субъектилерди тек-шерүү жүргүзүүнүн  тартиби  тууралу" жањы мыйзам кабыл алынат. Бул мый-зам, көзөмөл  жүргүзүүчү органдар аркылуу текшерүүнүн тартибин, көзөмөлфункциясын жана аны ишке ашыра турган органдарды даана так жөнгө салат.Мыйзам төмөнкү принциптерге негизделет: текшерүүнү жүргүзүүчү мамлекет-тик органдардын ыйгарым укуктары мыйзам менен орнотулат; чарбалык субъ-ектилердин чынчылдыгы  презумпцияланат;  мыйзамдардагы  түшүнбөстүктөр,карама-каршылыктар чарбалык субъектилерге каршы колдонулбайт; текшерүү-нүн предмети,  чарбалык  субъектилер тарабынан милдеттенген талаптардынаткарылышын, сактагандыгы же сактабагандыгы болушу керек. Мындай талап-тар чарбалык субъектилерге ачык жана жеткиликтүү болушу керек.     248. Ишкерликтин  абалын начарлата турган нормативдик документтер-дин долбоорлорун  кабыл алууга тыюу салууну көздөгөн Кыргыз Республика-сынын "Ишкерлердин  укугун коргоо тууралуу" Мыйзамга өзгөртүүлөрдү жанатолуктоолорду киргизүү зарыл, бардык нормативдик укуктук актыларды Кыр-гыз Республикасынын  "Коррупция  менен күрөш тууралуу" Мыйзамына жарашаыњгайлаштыруу керек.     249. "Бирдиктүү  терезе"  принцибин  ишке  киргизүүнү, мамлекеттиккаттоо тартибин  аныктай турган мыйзамдардын бирдиктүү системасын түзүүүчүн Кыргыз  Республикасынын "Юридикалык жактарды, алардын филиалдарын,өкүлчүлүктөрүн жана  жекече ишкерлерди мамлекеттик каттоо жөнүндө" жањыМыйзам иштелип чыгып, кабыл алынат. Бул жерде бардык зарыл болгон доку-менттер болгону бир гана мамлекеттик мекемеге, катуу чектелген мөөнөттөберилмекчи. Ошондой эле, өз ыктыяры менен бизнести жабуу боюнча маселе-лердин чечилиши каралат.     250. Лицензия - уруксат берүү системасын жакшыртуу максатында, ли-цензиялык талаптардын  жана  шарттардын  кайтарылгыс тизмеси бекитилгенлицензиялоо жөнүндө  жаны Мыйзам кабыл алынат. Бул, көптөгөн жењилдиккеалып келет,  маселен лицензия бере турган жак, заявителден ведомстволукактарга туура келгендигин далилдей турган көп сандагы документтерди та-лап кылуу  жана башка туура эмес талаптарды четке чыгарат. Көмөк көрсө-түү функциясын  жекече секторго берүү - "аутсоринга" элементи иштеп чы-гып, кабыл алынат. Министрликтердин жана ведомстволордун мыйзам чыгарууиш-аракеттерин ирээттештирүү  жана чек коюу үчүн Кыргыз Республикасынын"Кыргыз Республикасынын  нормативдик укуктук актылары жөнүндө" Мыйзамы-нын жањы редакциясы кабыл алынат. Бул Мыйзамда, нормативдик укуктук ак-тылардын долбоорлорун  иштөөнүн  субъектилери, бирдиктүү тартип, норма-тивдик актылардын удаалаштыгы, жөнөтө турган нормаларды киргизүүнү чек-төө жана  ирээттөө, долбоорлорго жана актыларга укуктук финансылык-эко-номикалык жана башка атайын экспертиза жүргүзүү аларды     251. Конституциялык  деген  статус  бере тургандыгы каралат. Анданбашка, бул мыйзамда бардык мыйзам чыгаруучу органдарга бирдиктүү Регла-мент түзүлөт.     252. Индикаторлор. Чаралардын натыйжалуулугун аныктай турган пара-метрлер төмөндөгүдөй көрсөткүчтөр менен белгиленет:     - кичи  жана  орто  ишкерликтин  республиканын ИДП дагы салыштырмасалмагынын 50%га чейин көтөрүлүшү;     - кичи  жана орто ишкерликтин субъектилеринин санынын өсүш тенден-циясын сактап, 200 мињ даанага жеткирүү;     - кичи  жана  орто ишкерлик чөйрөсүндө иштегендердин санын 300 мињадамга жеткирүү.     253. Каражаттар.  Финансылык  жактан  камсыздоо көрүлгөн чаралардыишке ашырууга жооптуу болгон министрликтердин жана административдик ве-домстволордун өздүк каражаттарынан жана донорлордун каражаттарынан ишкеашырылат.     254. Кичи  жана  орто  ишкерликтин  финансы-кредит жана инвестицияжактан колдоо  кредиттик  уюмдардын  эсебинен  жүзөгө  ашырылмакчы жанаошондой эле  иштеле турган долбоорлордун аймагында эларалык донорлордунжардамын тартуу аркылуу ишке ашырылат.     255. Натыйжалар.  Жогорудагы келтирилген чаралардын этап менен ат-карылышы, ишкерлик  чөйрөдөгү мамлекеттик саясаттын негизги элементтериэкономиканы реформалоонун  негизги жолдору менен тыгыз байланышта боло-руна жөндөм түзөт.     256. Чараларды көрүү кичи жана орто бизнести мамлекеттик дењгээлдеколдоого жана коргоого, укуктук базаны жакшыртуу, ийкем финансы-кредит-тик жолдор,  кадр менен камсыз кылуу,  маалыматтык,  илимий-методикалыкбүтүндөй системалар аркылуу багытталган.      5.1.5. Курулуш      257. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасын-да бүгүнкү  күндө  курулуштагы  артыкчылыктуу багыттар болуп, транспортжана байланыш,  алтын  казуу жана үй куруу объектилери эсептелет. Куру-луштун дүњ продукциясынын көлөмү 2005-жылы 9278,1 млн.сомду түздү. Жал-пы көлөмдөн  негизги  капиталга кеткендин көбүрөөк өлчөмү подряддык жу-мушка (69%)  туура  келет.  Бул болсо, жалпы билим берүүчү мектептерди,үй, айылдык  суу түтүкчөлөрүн, автомобиль жолдорун, өндүрүштүк иш кана-ларды, жылуулук электр станцияларын курууга байланыштуу болот.     258. Курулуштун ичинен, үй куруу маселеси абдан курч маселелер бо-луп саналат.  Үй турмуш шарттарын жакшыртуу боюнча катталган граждандар166 мињ  үй-бүлө, 1,6 мињ үй-бүлө акыбалы начар үйлөрдө турушат, 17 мињүй-бүлө жатаканаларда  жашашат жана жекече адамдардан үйдү ижарага алы-шат. 16  мињден  көп үй-бүлө башка жактарга көчүрүлүүгө муктаж, анткениалар кырсыкты  болжолдоо  боюнча  кооптуу аймактарда турушат. Үй турмушшарттарын жакшыртууга  муктаж  үй-бүлөлөр чындыгында эле көп. Өзгөчө үймаселелери жаш  үй-бүлөлөрдүн алдында турган курч маселе болуп саналат.Алардын финансылык  кудурети  чектелген, анткени көпчүлүгү төмөн кирешетабышат жана  каражат  топтоого  мүмкүнчүлүктөрү жок. Республикадагы үйкуруу дењгээли  бул  муктаждыкты  камсыз кыла албайт, азыркы учурда бирадамга орточо  камсыздык  12,4 кв.метрди түзөт, анын ичинен шаар ичинде14 кв.м.  айыл  жеринде  - 11,5 кв.м, 65% көп үйбүлө киши башына 5 кв.мболгон үй аянтка ээ.     259. Үй  курууда  мамлекет негизги катышуучу болуудан калып калды.Анын салыштырма  салмагы  2005-жылы  3,3% чейин кыскарды. Мындай учурдакалк өзүлөрү    үй    куруу    маселелерине    жакшы   кирише башташты.2001-2005-жылдары калктын  каражаттарынын  эсебинен 2156,4 мињ кв.м. үйсалынган же бул болсо жалпы үй куруунун 94%ын түзөт.     260. Маселелер. Бюджеттик каражаттардын кескин кыскарышынын натый-жасында, акыркы  жылдары социалдык үй куруу таптакыр токтоп калды. Өнө-көткө айланган  финансы каражатынын жетишсиздиги, инфраструктуралык ку-рулмалардын нормативдерин  көзгө илбегенге, кайтарылган аймактарды сак-тоонун, шаарларды  куруунун генералдык пландарынын бузулушуна алып кел-ди. Дагы  ошондой эле бул көрүнүш инфраструктураны оњдолгон абалда кар-мап турууну  кыйындатат жана элге бир том тобокелдикти алып келет. Биш-кек жана  Ош шаарларында болуп жаткан ички миграция алардагы үй маселе-лерин терењдетти жана социалдык жактан чыњалуунун булагы болуп калды.     261. Артыкчылыктар. Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдары куру-лушту өнүктүрүүнүн башкы артыкчылыгы болуп, граждандар үчүн жеткиликтүүүй менен  камсыз кылуу жана аны менен байланышкан маселелерди чечүү са-налат.     262. Максаты.  Турак  жай курууну өнүктүрүү стратегиясынын максатыболуп, уй  куруу  чөйрөсүн туруктуу өнүктүрүүгө өтүү боюнча маселелердикомплекстүү түрдө  чечүү, граждандарга жеткиликтүү уй куруу жана ал үй-лөрдө жашоого коопсуз жана бакубат шарттарды түзүү.     263. Стратегиянын аткарылышы төмөнкү багыттар боюнча жүргүзүлөт:     - Үй куруучулук;     - Үйдүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу.     264. Маселелер.  Коюлган  максатты жүзөгө ашыруу боюнча төмөнкүдөймаселелерди чечүү зарыл:     - Турак жай куруу чөйрөсүндө - үй куруунун өсүш калыбын камсыз кы-луу жана  үйлөрдү кайра оњдоо анан түзүлүшүн, техникалык мүнөздөмөлөрүнкалктын суроо-талабына жараша келтирүү, үй курулушунун сапатын жана на-тыйжалуулугун көтөрүү;     - Турак  жай жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу чөйрөсүндө - натыйжалууүй рыногун  өнүктүрүү  жана  жетишерлик  төлөм мүмкүнчүлүгүнө ээ болгонграждандарды үйгө  жеткиликтүүлүгүн  камсыз кыла турган финансылык жол-дорду өнүктүрүү  жана ошондой эле социалдык стандартта белгиленген чек-терде жергиликтүү  жана республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебиненжакыр граждандарды үй шартын жакшыртуу боюнча колдоо көрсөтүү.     265. Саясат жана чаралар. Үй курууну өнүктүрүү чөйрөсүндөгү негиз-ги маселелерди чечүү үчүн төмөнкүлөрдү ишке ашыруу зарыл:     - уй курууга жекече инвестицияны тартуунун натыйжалуу экономикалыкжолдорун түзүү;     - үй курулушундагы талаптарды, экологиялык таза, сапаттуу, дизайн,боюнча азыркы  учурга  туура келген продукциялар жана материалдар мененкамсыз кылуу. Алар ассортименти жана номенкулатурасы боюнча калктын тө-лөм мүмкүнчүлүктөрү  боюнча  суроо-талабына  жараша кандай элиттик үйгөболсо ошондой  эле  кирешеси  азыраак болгон граждандарды сапаттуу үйдүкамсыз кылуу;     - азыркы  учурдагы натыйжалуу жана энергия сактоочу архитектуралыккурулуш системаларга өтүү;     - курулуш  индустриясын  реформалоо жана өзгөртүү, чоњ панелдүү үйкуруулар иш каналарын жана үй куруучу комбинаттарды кошо;     - банктардын кредитинин жана башка кредиттик уюмдардын эсебинен үйкурууну финансылоого дем берүүчү удаалаштуу салык саясатын түзүү. Бироккээ бир  үй  рыногунун катышуучусуна (граждандар, куруучулар, инвестОр-лор,. кредиторлор,  ж.б.у.с.)  орунсуз  салыктык  жењилдиктерди берүүнүжокко чыгаруу керек;     - үйлөрдү  кайра курууга, кредиттеп жаткан коммерциялык банктардынтобокелдерин төмөндөтө турган укуктук шарттарды түзүү;     - үй курула турган натыйжалуу жер рыногун түзүү, курулуш материал-дар, подряддык иштер боюнча рынок түзүү;     - курулуп жаткан объектилерди өз учурунда бүтүрүп,  эксплуатациягаберүүнү камсыз кыла турган экономикалык рычагдарды ишке  киргизүү,  на-тыйжалуу иштеген куруучуларга бүтпөй калган объектилерди берүү;     - жањы  курулуш долбоорлорун макулдашуунун административдик тарти-бин, үй курууну көзөмөлдөөгө жана курууга уруксаат ала турган документ-терди жөнөкөйлөштүрүү;     - жерди колдонуунун жана анда куруунун укуктук кепилин күчөтүү ар-кылуу инвесторлорду  тартуу,  административдик максаттуу түрдө участок-торду берүүдөн, укуктук зонированиенин принцибинде жерди колдонууну жа-на анда  курууну жөнгө салууга өтүү. Мунун баары градокурулуш регламен-тин, курулуштун параметринен жана түрлөрүнөн белгилөөнүн эсебинен болушкерек;     - курулуш  индустриясынын рыногунда натыйжалуу атаандаштыкка каршысаясатты ишке  ашыруу, социалдык кесепетин эске алып, рентабелдүү эмес,келечеги жок өндүрүштөрдү жабуу же өзгөртүү;     - кооптуу  жаратылыштык-техногендүү процесстерди мониторинг жүргү-зүү боюнча  системаны  уюштурууга  методикалык  негизди түзүү жана ушулпроцесстерден уй  куруу  объектилерин сактоо чөйрөсүндө иштелип чыккан-дарды координациялоо;     266. Үй  менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү негизги маселелерди чечүүүчүн төмөнкү чаралар аткарылат:     - менчик  үйлүүлөрдүн укугунун кепилдигин жана ошондой эле, акниетүй сатып алуучулардын укугун бекитүү, менчик ээсинин үй-бүлөсүнүн мүчө-лөрүнүн укуктарын  ирээттештирүү максатында Кыргыз Республикасынын мый-замдарын жакшыртуу;     - муниципиалдык жана мамлекеттик турак жайды социалдык жалдоо инс-титутун кармоону жана ролун өзгөртүү;     - турак  жай  рыногундагы ижарачылардын жана жалдоочулардын укугункоргоо жолдорун жакшыртуу максатында турак жай мыйзамдарын өзгөртүү;     - турак  жай чөйрөсүндөгү кызматты керектөөчүлөрдүн укуктарын кор-гоо жолдорун өркүндөтүү;     - узак  мөөнөткө  калкты  ипотекалык  турак  жай кредит системасынөнүктүрүүгө зарыл  болгон  жана  ипотекалык  кредиттин  экинчи рыногун,эмиссиондук ипотекалык  баалуу  кагаздардын  мыйзамдык  жана  норматив-дик-укуктук актыларын иштеп чыгуу;     - гражандардын  узак  мөөнөткө турак жайга топтомдоруна шарт түзүүжана калктын  каражаттарын  турак  жай  курулушуна жана үй сатып алуугатартуунун (курулуш  сактык  кассалары,  кредиттик союздар, жолдошчулук,ж.б.) ар кандай формаларынын үстүнөн мамлекеттик көзөмөл жүргүзүү.     - лицензиясы жок кредиттөөчү уюмдар бирок алардын функциясын атка-руучулар):     - турак  жай чөйрөсүндө кыймылсыз мүлк рыногун тейлөө боюнча адми-нистративдик органдардын  (мамлекеттик, муниципалдык) жана жеке профес-сионалдуу институттардын  системасынын иштөөсүн жакшыртуу, сот система-сын жакшыртуу;     267. Программалар жана долбоорлор. Бирден-бир багыт болуп, бул ту-рак жайды  кредиттөө  эсептелет. Бул калктын бай эмес бөлүгүн турак жайменен камсыз  кылууга жөндөм түзөт. Ал ипотекалык кредиттөөнүн рыноктуксистемасына шайкеш  келет.  Турак  жайды  кредиттөө  боюнча Мамлекеттикпрограмма үч компонентти камтыйт:     (I) "Жаш врачтын депозити" жана "Жаш мугалимдин депозити" програм-малардын алкагында жаш врачтар жана мугалимдер үчүн үй куруу;     (II). Турак жайды кредиттөөнүн топтолмо системасын түзүү;     (III). Социалдык турак жайды үлүштүк куруу;     268. Турак жайды кредиттөө боюнча мамлекеттик программанын биринчикомпоненти айыл  жергесиндеги врачтарга, мугалимдерге турак жай шартта-рын жакшыртуу  боюнча максаттуу финансылык көмөк көрсөтүү болуп эсепте-лет. Үй  алуу үчүн коммерциялык банктан алынган кредиттин алгачкы взно-сун субсидирлоо түрүндө мамлекеттик колдоо көрсөтүлөт. Программа бирин-чи жылы  1000  жаш  кадрларды  камтыйт, ал эми кийинки эки жылда 500дөнкадрларды кучагына  алат.  Бул  максат  үчүн ар жыл сайын бюджеттен 3,6млн. АКШ доллары жумшалат. Программанын экинчи компонентин аткаруу кал-ктын учурдагы  кирешелеринин жана болгон жыйымдарынын, келечектеги болотурган кирешелеринин  эсебинен  үй курууга болгон жыйым системасын түз-гөнгө шарт  түзөт.  Мына ушундай турак жайга топтоо узак мөөнөттүү кре-диттик системасын уюштуруунун жардамы аркылуу калк, өзүлөрүнүн счетундакандайдыр бир  сумманы  топтоп алып, аларды бонус түрүндөгү мамлекеттинколдоосун ала алышат. Бонус өзүлөрү топтогон суммага жараша болот. Ошолтоптомо системасындагы граждандардын салымдарына дем берүү үчүн, жылдыктоптоонун суммасынын  10-30% өлчөмүндө жыл сайын мамлекеттик сыйлоо ка-ралуусу болжолдонуп  жатат. Ошону менен бирге эле турак жай кредити бо-юнча проценттик  ставканын өлчөмү рыноктукуна караганда бир кыйла төмөнболушу ыктымал.  Бул  системанын  алкагында  2010-жылга чейин турак жайкредити менен 3.5 мињден көп үй-бүлөнү камсыз кылса болот жана буга ка-тышкандардын санын 5 мињ үйбүлөгө жыл сайын жеткирсе болот.     269. Программанын үчүнчү компоненти (социалдык турак жайды респуб-ликалык бюджеттин эсебинен калктын аябай муктаж болгон катмарына, майыпбалдары бар  үйбүлө, толук эмес үй-бүлө ж.б.) алган турак жайды, мамле-кеттен узак  мөөнөттө  сатып алуу каралат. Бул жол жергиликтүү өзүн-өзүбашкаруу органдары  тарабынан  жана уюмдар тарабынын долбоорлорду софи-нансирлөө жолу каралып жатат. Бул программага катышкандыгынын демилгесиболуп, курулган  үйдөн  ушул үйдү курууга катышкан үлүшүнө жараша алганквартиралардын саны  болуп  эсептелет; ошол уюмдар кимге канча квартираузак мөөнөттө сатып алууга керек экендигин өзүлөрү чече алышат.       270. Индикаторлор -----------------------------------------------------------------------|               Индикаторлор              |   Өлчөө   |2005 жыл| 2010 ||                                         |   бирд.   | (факт) | жыл  ||---------------------------------------------------------------------||                     1. Комплекстүү индикаторлор                     ||---------------------------------------------------------------------||Калктын үй менен камсыз болгон дењгээли  |  кв. м    |        |      ||                                         |  адамга   |        |      ||-----------------------------------------|-----------|--------|------||Үйгө жетишкендик коэффициенти (жалпы     |    жыл    |        |      ||аянты 54 кв.м болгон стандарттуу         |           |        |      ||квартиранын орточо рыноктук баасы менен  |           |        |      ||3 кишиден турган үй-бүлөнүн жылдык       |           |        |      ||кирешесинин катышы)                      |           |        |      ||---------------------------------------------------------------------||              2. Үй рыногунун жана ипотекалык турак жай              ||           кредиттөөсүнүн өнүгүшүн мүнөздөгөн индикаторлор           ||---------------------------------------------------------------------||Заемдук каражаттар жана өздүк            |   пайыз   |        |      ||каражаттардын жардамы менен турак жай    |           |        |      ||стандартына туура келген үй сатып алууга |           |        |      ||мүмкүнчүлүгү бар үй-бүлөлөрдүн үлүшү     |           |        |      ||-----------------------------------------|-----------|--------|------||Бир жылга берилген ипотекалык турак жай  | млн. сом  |        |      ||кредитинин жана займдардын көлөмү        |           |        |      ||---------------------------------------------------------------------||       3. Турак жай курулушунун өнүгүшүн мүнөздөгөн индикатор        ||---------------------------------------------------------------------||Турак жай киргизүүнүн жылдык көлөмү      |   кв. м   |        |      |-----------------------------------------------------------------------     271. Каражаттар. Стратегиянын чараларын ишке ашырууга жалпы финан-сылык каражат 200 млн. АКШ долларын түзөт.     272. Натыйжалар.  Стратегиянын ийгиликтүү аткарылышы, өлкөнүн кал-кынын турак жай шарттарын жакшыртканды, үй сатып алууну жеткиликтүү кы-лууну камсыз кылат. Ошону менен бирге, кайрадан киргизилген жана рекон-струкцияланган үйдүн  санын,  Кыргыч  Республикасынын  мыйзамына ылайыканыкталган калктын кээ бир катмарларынын каражаттарынын эсебинен үй ме-нен камсыз кылууну пайда кылат. Коммуналдык кызмат акы, үйгө болгон тө-лөөлөргө байланыштуу калкты колдоонун даректүүлүгүнө жетишилет. Үйлөрдөжашоонун ыњгайлуулугу, коопсуздугу, коммуналдык кызматтардын сапаты жо-горулайт. Кыргыз  Республикасынын турак жай мыйзамдары жакшыртылат. Өл-көдө демографиялык абалды жакшыртуу боюнча шарттар түзүлөт. Миграциялыксаясаттын ишке  ашуусунун натыйжалуулугуна, коомдо социалдык чыњалуунунтөмөндөшүнө жана  бардык  муниципалдык  түзүүлөрдүн өз алдынча туруктууөнүгүшүнө шарттар түзүлөт.       5.1.6. Туризмди өнүктүрүү      276. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Туризм тармагы дүйнө-лүк экономикадагы  тез  өнүккөн сегменттердин бири болуп эсептелип, өзүжогорку дењгээлдеги  алектенүүнү, социалдык бейкутчулукту жана жашоонунжогорку дењгээлин  камсыз  кылган  татаал,  кирешелүү, тармактар аралыккомплексти түзөт.  Салыштырмалуу кыска мөөнөттүн ичинде эларалык туризмБүткүл дүйнөлүк  Туристтик Уюмдун маалыматы боюнча дүйнөлүк экономикадаэкинчи орунду  ээлеп,  туризм бардык дүйнөлүк экономиканын 10%дайын тү-зүп, орто жылдык өсүү темпи 4-5%га жетет.     277. Азыркы  убакта  808  миллиондон ашкан туристтердин келгендигикатталган, туристтик  кызматтардын  экспорту (эларалык туризмден түшкөнкирешелер) 1 триллион АКШ долларына жетет.     278. Республикадагы туристтик дарамет жөнүндө айтканда, Кыргызстанмаанилүү туристтик-рекреациондук дараметти ээлейт жана туризмди, өзгөчөэларалык туризмди  өнүктүрүү  үчүн  чоњ мүмкүнчүлүктөрү бар деп айтуугаболот. Чет өлкөлүк эксперттер биздин республиканы төмөнкүчө мүнөздөшөт:"...мындай укмуштуу жаратылыш жана маданий өзгөчөлүктөрдү айкалыштырганКыргызстандай өлкө  жер  жүзүндө аз. Тоолуу райондордо дүйнөдөгү эњ биркооз көрүнүшүн көрө аларынар талашсыз".     279. Республиканын  аймагында  14 курорттук-рекреациондук зона, 10тоолуу туристтик  жана  альпинистик зоналар бар. Кыргыз Республикасындадүйнө жүзүндөгү жалгыз Арсланбап реликтик жањгак мөмөлүү токойлору, экимињден тоо  көлдөрү. Ысыккөл көлү, эњ сонун пляждары, минералдык булак-тары менен кристалдуу таза дары суулары бар, ылайлуу жана термоминерал-дык дарылануу  өзүнүн  сейрек кездешүүчү тоолуу жана дењиздүү климаттынайкалышкандыктан дүйнөлүк  масштабдагы  курорттук-дарылоочу  зона болупэсептелет. Совет  доорунда  Ысыккөл бүткүлсоюздук жакшы жылдарда жылына1,7 млн. киши эс алган дарылануучу жай болгондугун белгилей өтүш керек.     280. Тилекке каршы, бүгүн Кыргыз Республикасынын туристтик дараме-ти толук  иштетилбейт.  Акыркы 3 жылда эларалык туризмден түшкөн жылдыккирешелер 70-75  млн.  АКШ  долларын гана түзүп калды. Салыштыруу үчүн,2005-жылы мындай орто өнүгүүдөгү мамлекеттердин экономикадагы туризмдинүлүшү өзүнүн  көлөмү боюнча биринчи орунду алгандар: Испанияда - 41,7%,Грецияда -  40,4%,  Португалияда  - 22%, абдан өнүккөн өлкөлөрдө экинчижана үчүнчү  орундарды  алгандар:  Австрияда  - 32%, Швейцарияда - 10%.Италияда -  9,8%,  Данияда  -  8,7%,  Францияда  -  8,5%.  Кыргызстанда2005-жылы республиканын ИДПсында туризмдин үлүшү 3,5%ды гана түзгөн.     281. Кыргыз  Республикасы  эл  аралык туризмден ылайыктуу шарттарыбар болгондо эларалык туризмден эњ жупуну баалоо менен алганда жылына 2млн. чет  өлкөлүк  туристтерди кабыл алганда жылына 400-500-млн. долларалып турмак.     282. Маселелер.  Туризмдин  Кыргызстандагы экономиканын экспорттуктармагындагы артыкчылыктуу болушуна тоскоол болгон негизги маселелердинбири -  бул  мыйзам чыгаруучу базанын жетиле электиги. Туризм өнөр жайымыйзамдык укуктун  ар  кандай:  эларалык, унаалык, бажылык, жер, салык,лицензия, жаратылышты  коргоо бөлүмдөрү аркылуу жөнгө салынган көп тар-мактуу комплекс болуп эсептелет. Ошондуктан, бүгүнкү күндүн талаптарынажооп бербей  калган  Кыргыз  Республикасынын "Туризм жөнүндө" профилдикМыйзамы менен  катар ички жана тышкы туризмди, бул тармактагы ишкердүү-лүктү өнүктүрүү  үчүн  жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталган бир катармыйзамдарды жана  мыйзамдык актыларды кабыл алуу зарылчылдыгы бышып же-тилди.     283. Кыргызстандын  КМШ  өлкөлөрүндө, мисалы Россия (Урал жана Си-бирь аймактары), Казакстанда көрнөк-жарнак-жылдыруучулук ишаракеттердиналсыздыгы жана негизги туристтик көргөзмөлөрдө жана ярмаркаларда катыш-пагандыгы себеп  болгон үчүн тышкы рыноктордо туризм өлкөсү катары анчатааныла элек. Кыргыз Республикасынын туристтик азык-түлүгүн алдыга жыл-дыруу иш  алып баруусу анын толук каржыланбагандыгына байланыштуу жети-шерлик эмес жүргүзүлүүдө. Үстүбүздөгү жылы туризмди өнүктүрүүгө бюджет-тен бардыгы болуп 4,1 млн. сом (2005-жылы - 6 млн. сом) бөлүнгөн.     284. Туристтик  инфраструктуранын  өнүкпөй калышынан Кыргызстандынтуризм тармагын өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүгү жок болуп жатат. Кыргызстандыннегизги эларалык  туристтик рыноктордон алыс жана башка аймактык рынок-тордун жеткиликтүүлүгү  чектелүү болгондуктан туризм секторуна тике ин-вестицияларды келтирүү боюнча ишаракеттерге олуттуу тоскоолдукту түзүү-дө. Анын үстүнө аба аркылуу ташып өтүү - бул өлкөдөгү дењизге жакын ко-нууга мүмкүнчүлүгү жок олуттуу кемчилик.     285. Ысыккөл  өрөөнүнүн  климаттык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу ту-ристтик мезгил  60-70 күнгө чейин аба-ырайынын шартына байланыштуу уза-рат. Албетте,  чет  өлкөлүк  тике инвестициялар туристтик объектилердинкурулушуна тартылышы керек. Алар жыл бою иштетилгенге жана бальнеологи-ялык тейлөөнү,  жабык бассейндерди жана ысык суу берүүнү камтыган толуккомплекстүү кызматтары менен иштеп жаткан курорттук-рекреациондук меке-мелерди реконструкциялоого жана жањыртууга эсептелген.     286. Туризм тармагынын экономикалык натыйжасыздыгы. Кыргыз Респуб-ликасында терс  көрүнүш  байкалат:  туристтик азык-түлүктүн (туризмдегинегизги сатуу  бирдиги)  өзнаркынын көбөйүү натыйжасында анын тышкы ры-ноктордо атаандаштыкка  кудуреттүүлүгү  көзкөрүнөө  төмөндөдү.  Мисалы,авиаучуу жана жашап туруу; баасынын кымбатташын эске алуу менен Москва-дан Ыссыккөл  көлүнө  учкандан көрөкчө Турцияга же Египетке бир жумалыкөргүүгө барып келген арзан түшөт экен. Негизги себеп - бул салык салуу-нун жогорку  дењгээли жана туризмге карата мамлекеттик протекционисттиктак саясаттын жоктугу. Жыйынтыгында, туризм тармагында ишаракет жүргүз-гөн атамекендик  кожоюндук  кылуучу субъектилер көлөкөгө кетүүгө мажбурболушту.     287. Туристтерди  уюштуруучулук секторго (пансионаттар, санаторий-лер, эс  алуу  үйлөрү,  турбазалар ж.б.) жайгаштыруу чараларга тиешелүүтуристтик кызматтарды  көрсөтүү  үчүн  НДСке байланыштуу маселелер бар,анда туризм   тармагында   кожоюндук   кылуучу субъектилер рыноктордогуазык-түлүктөрдү сатып  алууда  НДС ордуна эсеп кылуу үчүн документтердиала алышпайт  жана  алардын  чыгымдары  автоматтык түрдө 20% көтөрүлүп,алар түз  эле  керектөөчүгө же туристке жүктөлүүдө. Экинчи жагынан, булкожоюндук кылуучу  субъектилер  НДСти төлөбөө аракетинде өздөрүнүн жыл-дык, жүгүртүлүшүн салык төлөөчү чекке чейин жасалма түшүрүүдө, бул бол-со туристтик бизнести өнүктүрүүгө өбөлгө түзбөй жатат.     288. Мурунку  убакта бир кишиден мейманканалык чогултуулар 3 сомдутүзүп иш жүзүндө клиенттердин чыгымдарына залалын тийгизчү эмес. Бүгүн-кү күндө бул салыкты жыйноо жашап туруунун өзнаркынын 3% көлөмү таасир-дүү суммага жетти жана ошондой эле бир жагынан, клиенттин чөнтөгүнө күчкелтирсе, экинчи  жагынан - жайгаштыруу объектилерин реалдуу жүгүртүлү-шүн жашырууга түрткү берүүдө.     289. Кыргыз Республикасына келип жаткан туристтердин эсебин алуучумамлекеттик системанын  жоктугу  - анткени ушул кезге чейин Россия жанаКазахстандын мисалында миграциялык карталар институту киргизилген эмес.Алар бул  институт аркылуу келип жаткан туристтердин сандык жана сапат-тык курамы  жөнүндө  маалыматтарды  тез жыйноону жөнгө салууга жетишти.Мындай система  туристтик агымдардын багытын так эсептөөгө жана туризм-дин келечектүү түрлөрүн колдоо боюнча сабаттуу саясатты жүргүзүүгө мүм-күндүк берет.     290. Туристтик  визаларды  алуу маселелери - алыскы чет өлкөлөрдөнкелген туристтер үчүн, жок дегенде туристтик мезгил убактысына, визасызмөөнөттү киргизүү  маселеси быйыл жетилди. Кыргыз Республикасынын Өкмө-түнүн 2003-жылдын  15-апрелинин  N 213-буйругуна ылайык чет өлкөлүк жа-рандар чет  өлкөлүк  элчиликтерден  өздөрүнүн кайрылууларынын негизиндекирүү визаларын ала алышат, ошого карабастан туристтердин агымын көбөй-түүгө көрүнөрлүк  таасирин тийгизе албады. Андан тышкары, биздин дипло-матиялык жана  консулдук  мекемелерибиз  бардык эле өлкөлөрдө бар эмес,мисалы, испан туристи Кыргызстандын визасын алуу үчүн Брюсселге барбайтда. Украина  Евросоюздун жарандары үчүн визалык мөөнөттү алып салып, алжакка чет  өлкөлүк туристтердин агымын бир нече эсеге көбөйтүүгө жетиш-кендиги биз үчүн жакшы мисал болуп берет.     291. Артыкчылыктар. Туризмди өнүктүрүүдө негизги басым биздин баш-кы туристтик-рекреациялык ресурс болгон - Ысыккөл көлүнө жасалат, бирокКыргызстандын аймагында  мындан тышкары 14 курорттук-рекреациялык зона,дүйнөдөгү эњ  бийик  Жењиш  чокусу  (7439  м.), Ленин чокусу (7134 м.).Хан-Тењри (6995 м.) жайгашкан алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдөн келгентуристтер арасында чоњ суроо-талапка ээ болгон 10 тоолуу туристтик жанаальпинисттик зоналар  жайгашкан. Бирок. белгилей кетүүчү нерсе, Ысыккөлоблусумдагы туристтик  ресурстарга бир түрдүү ориентация терс натыйжагаалын келет.  Бул  1998-жылдагы "Кумтөр" синдрому жана 2005-жылдагы окуяменен тастыкталат.  Анда ар кандай себептер менен болбой калган турист-тик мезгил бир аймактын эле эмес бүткүл өлкөнүн масштабындагы тармактынөнүгүү темпин  катастрофиялык кыскартууга алып келиши мүмкүн. Бул масе-легс географиялык  өнүктүрүүнү  кењейтип,  Кыргызстандын Ысыккөлүнөн датуристтик ресурстары көп болгон түштүк региондорунун туристтик өнөржай-ын өнүктүрүүгө акча саюу аркылуу чечим тапса болот. Курорттук-рекреаци-ондук объектилер  жана санаториялык-дарылоочу мекемелердин кирешеси Ыс-сыккөлдүн санаторийлери  менен тењ тайлаша алат, анткени туристтик мез-гил ал жакта апрелде башталып октябрда бүтөт.     292. Максаты. Туризм тармагын өнүктүрүүнүн жакынкы жылдардагы баш-кы максаты  - кыргыз жана чет өлкөлүк жарандардын туристтик кызматтаргакеректөөсүн канаттандыруучу,  ошондой  эле Кыргыз Республикасындагы ту-ризмди туруктуу  өнүктүрүү  үчүн шарттарды түзүп берүүчү, атаандаштыккакудуреттүү, заманбап  туристтик  комплексти куруу болуп эсептелет. Кыр-гызстандын курорттук-дарылоочу  борборлору - ушул Стратегиянын максаты-нын бөлүнбөс жана негизги бөлүгү болгон Россиядагы (Урал жана Сибир ре-гиондорун кошкондо)  жана Борбордук Азиядагы туристтик кызматтарды адатболгон рынокторго  кайра  алып  келип,  стабилдүү валюталык кирешелердиалып келген  жана жањы иш орундарын түзүүчү, туруктуу, экологиялык жанасоциалдык-ориентациялык, жогорку  рентабелдүү  туристтик өнөр жайды тү-зүү.     293. Маселелер.  Максатка жетүү үчүн төмөнкү маселелерди чечүү ке-рек:     - ички жана эларалык рыноктордо туристтик азык-түлүктү алга жылды-руучу заманбап  стратегияны түзүп, анын негизги өзөгүн эларалык турист-тик рыноктордо Кыргызстандын туризм өлкөсү катары жакшы ойду түзүү;     - ички жана тышкы туризмди өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү;     - туристтик тейлөөнүн сапатын жогорулатуу.     294. Саясат жана чаралар.  Туризм белгилүү бир дењгээлде импортал-маштыруучу жана экспорт багытындагы экономиканын  сектору  экенин  эскеалып, аны өнүктүрүү үчүн төмөнкүлөр керек:     - ички жана чет өлкөлүк инвестицияларды келтирүү үчүн, биринчи ке-зекте, туристтик  класстагы  (2-3  "жылдыздуу") мейманкана тармактарын,анын ичинде кичи мейманканаларды өнүктүрүү:     - туруктуу  өнүгүүнүн негизинде артыкчылыктуу туристтик-рекреация-лык зоналарды түзүү;     - негизги туристтик борборлорго келүүчү автожолдорду жана чоњ жол-го кошулуучу жол тармактарын жањыдан куруу жана реконструкциялоо;     - улуттук  мейманканалык  чынжырчаны,  анын ичинде тарыхый-маданиймурас болгон эстеликтердин базасында түзүү;     - жайгаштыруу  чараларын  мамлекеттик квалификациясын өткөрүү жолуменен тейлөө стандарттарын жакшыртуу;     - миграциялык коркунуч туудурбаган өлкөлөрдөн,  келген туристтергекарата визалык стратегияны жакшыртуу;     - социалдык туризмди өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү.     295. Туристтик тейлөө сапатын жакшыртуу үчүн төмөнкүлөр керек:     - керектөөчүлөрдүн укугун коргоо максатында туроператорлордун жанатурагенттигинин экономикалык жоопкерчилик механизмин ишке киргизүү:     - туристтик  өнөр жайынын кызматкерлеринин негизги кызмат ордунда-рына болгон профессионалдык стандарттарды жакшыртуу;     - тармактык керектөөлөргө жооп берген жана кызматкерлердин мейман-кана ичинде  жана фирма ичинде тренингдерди кошуп иш жүзүндө окутуу ка-ралган окуу программаларын түзүү жана ишке ашыруу;     - туризм  тармагында  келечектүү  турмушта колдонуучу изилдөөлөрдүколдоо.     296. Ички  жана  эларалык  рыноктогу  туристтик азык-түлүктүн алгажылдыруучу заманбап  стратегиясын  түзүү үчүн төмөнкү аракеттерди кылуукерек:     - Кыргызстандын  жана  чет өлкөлөрдүн массалык маалымат каражатта-рында кењ масштабдуу көрнөкжарнак-маалымат кампаниясын жүргүзүү;     - туризм  тармагында,  анын  ичинде  Кыргызстандын  бирдей улуттукстендинде өлкөдөгү  туристтик  мүмкүнчүлүктөрдү  көрсөтүү менен көргөз-мө-жарманкелик ишаракеттерди өнүктүрүү;     - Кыргызстанга  туристтерди жиберген негизги өлкөлөрдө Кыргыз Рес-публикасынын туристтик мүмкүнчүлүктөрүн көрсөтүүнү уюштуруу;     - туристтик  агымдар  көп өткөн жерлердеги чет өлкөлүк жана кыргызтуристтери үчүн маалыматтык борборлор тармагын уюштуруу;     - эларалык  талаптарга  жооп берген жана бул тармакты өнүктүрүүнүнмультипликативдик натыйжасын  эске алган туризмдин заманбап статистика-сын түзүү.   297. 2010-жылкы  убакытка  чейинки  Кыргыз  Республикасынын туризминөнүктүрүүнүн негизги индикаторлору -----------------------------------------------------------------------|N|             Негизги индикаторлор           |  2006 г.  |  2010 г. ||-|--------------------------------------------|-----------|----------||1|Туристтик кызматтардын экспорту (чет өлкөлүк|   100     |   250    || |жарандарды кабыл алуудан түшкөн киреше      |           |          || |(млн. АКШ доллары)                          |           |          ||-|--------------------------------------------|-----------|----------||2|ИДП процентине карата туризмдин үлүшү       |     3,5%  |    11%   ||-|--------------------------------------------|-----------|----------||3|Туризм тармагында негизги капиталды         |   910,1   |  1965,2  || |инвестициялоо (млн. сом)                    |           |          ||-|--------------------------------------------|-----------|----------||4|Негизги киргизилген фонддор (млн. сом)      |  3804,5   |  4970,3  ||-|--------------------------------------------|-----------|----------||5|Чет өлкөлүк жарандардын келген саны         |  1000     |  2000    || |(мињ киши)                                  |           |          ||-|--------------------------------------------|-----------|----------||6|Туристтик объектилердин (пансионаттар,      |  1025     |  1435    || |эс алуу үйлөрү, отелдер, санаторийлер,      |           |          || |турбазалар) саны:                           |           |          |-----------------------------------------------------------------------      298. Программалар жана долбоорлор. Стратегиянын маселелерин чечүү-чү биринчи кадамдар болуп:     - Кожоюндук  кылуучу  субъектилерге  жагымдуу инвестициялык тартипжана инвесторлор  үчүн аныкталган жењилдиктер жана преференцияларды ка-был алган Россиянын мисалында Эркин экономикалык зона аймагында туризм-ди өнүктүрүүнүн келечектүү туристтик-рекреациондук түрүн Кыргыз Респуб-ликасынын Жогорку Кењешине "Эркин Экономикалык Зоналар жөнүндө" Мыйзам-га өзгөртүүлөрдү  жана  толуктоолорду киргизүү жөнүндө" Мыйзам долбооруаркылуу киргизүү.     - Туристтик  кызматтардын өзнаркына кошулган салыктар, эгерде Кыр-гыз Республикасынын  аймагында  аларды  нолдук ставка боюнча берсе жанааларды Кыргыз Республикасынан тышкары сатса же Украина, Белоруссия жамаКазакстанда болуп жаткандай нак эмес эсептерди колдонуп, резидент эмес-тердин ортомчулугу аркылуу деген бөлүгүн Кыргыз Республикасынын ЖогоркуКењешине "Кыргыз Республикасынын Салык Кодексине өзгөртүүлөрдү жана то-луктоолорду киргизүү жөнүндө" Мыйзам долбоору аркылуу киргизүү.     - Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Кыргыз Республикасында коллек-тивдүү жайгаштыруу  чараларынын  бирдиктүү  Мамлекеттик класификациялоосистемасын киргизүү  жөнүндө" буйругун кабыл алуу, бул туристтерге тей-лөө сапатын  жана  аларды отелдерде, курорттук-рекреациялык мекемелердежайгаштыруу сервисинде  кепилдик дењгээлди камсыз кылууга мүмкүндүк бе-рет.     - Туризмдин  реалдуу секторго өтүшүнө байланыштуу жана ишке кирги-зилген Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтүнүн  2001-жылдын 2-февралындагы N33-буйругу менен  бекитилген Кыргыз Республикасында туризмди 2010-жылгачейин өнүктүрүү  боюнча  чаралар Программасы каржылоону камсыздоосу жокөзүн моралдык  жактан  жок  кылды,  эми 2009-2020-жылдарга чейин КыргызРеспубликасынын туризмин өнүктүрүүнүн жањы Башкы схемасын (Мастер-план-ды) иштеп чыгууга туура келди.     299. Ресурстар.  2010-жылга чейин туристтик тармактагы иш-чаралар-ды, программаларды  жана долбоорлорду ишке ашырууга 200 млн. АКШ долла-рындагы көлөмдө каражаттар керек.     300. Натыйжалар.  Туризмди  натыйжалуу өнүктүрүү маселелерин чечүүички туризмди өнүктүрүүгө, Кыргыз Республикасына чет өлкөлүк туристтер-дин келишин бир топ көбөйтүүгө жана өлкөнүн экономикасына валюталык ки-решелерди алып  келет,  ошондой  эле  бир жагынан ар кандай дењгээлдегибюджетке салык төлөмдөрүнүн келишин өсүшүн камсыз кылып, экинчи жагынан- туризмдеги маанилүү мультипликативдик натыйжаны эске алып, экономика-нын окшош  тармактарын өнүктүрүүнү колдойт жана калктын ишаракет жүргү-зүүсүн жогорулатат.     301. Туризм жана саякат боюнча Дүйнөлүк Кењешинин (WТТС) маалыматыбоюнча эларалык  туризм дүйнөнүн ИДПсын 1(),6%га чейин кубаттайт. Стра-тегиянын бардык  программаларын  жана чараларын ишке ашыруунун натыйжа-сында Кыргыз Республикасынын ИДПсында туризмдин үлүшү 2010-жылга 10-12%жетет. Туристтик  кызматтарды  экспорттоо (чет өлкөлүк туризмден түшкөнкиреше) биздин  баабыз боюнча 200-250 млн. АКШ долларына жетиши мүмкүн.Чет өлкөлүк  туристтердин келүү саны 2 млн. кишиден ашык болот. Ылайык-туу шарттар  болсо,  туризм  тармагына инвестицияланган негизги капитал45-50 млн. АКШ долларын түзөт.       5.1.5. Транспорттук инфраструктура      302. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасын-дагы автомобилдик  жолдордун жалпы узундугу 34000 км. түзөт. Жалпы кол-донуучу жолдордун  узундугу 18810,0 км., калган 15190 км. - айыл чарба,өндүрүштүк жана башка ишканалар жолдору түзөт. Эларалык маанидеги авто-мобилдик жолдордун  узундугу 4163,0 км., мамлекеттик - 5678 км., жерги-ликтүү маанидеги  - 8969,0 км. түзөт. Алардын ичинен жалпы колдонуудагыкатуу жабуу  менен  төшөлгөн  жолдордун узундугу 7228 км. түзөт. Гравийменен төшөлгөн  жолдор - 9824,2 км., грунт жолдору - 1615,3 км., калган7305,3 км. жолдор асфальтобетон менен төшөлгөн.     303. Кыргыз  Республикасынын  унаалык  коридорунун  жалпы-узундугу2302 км. түзөт, аларга 8 маршрут кирет: Бишкек-Ош (672 км.). Бишкек-Ге-оргиевка (16 км.), Бишкек-Чалдовар (91 км.), Бишкек-Нарын-Торугарт (539км.), Тараз-Талас-Суусамыр  (199  км.),  Ош-Сарыташ-Иркештам (258 км.),Ош-Исфана (385 км.), Сарыташ-Карамык (142 км.). Акыркы изилдөөлөр боюн-ча унаалык  коридорлордун  негизги бөлүгү канаатандырарлык эмес абалда,бул болсо ташып өтүүчү товарлардын өзнаркынын кымбатташына, ташып өтүү-дө эксплуатациялык  чыгымдардын  жана ташып өтүүгө кеткен убакыттын кө-бөйүшүнө алып  келет.  Учурда  2302 километрден оњдоо үчүн 717 км. ганаалынган.     304. Маселелер.  Акыркы  изилдөөлөр  боюнча 2302 км. автожолдордон502 км. жолу жакшы абалда, 133 км. - канаттандырарлык. 250 км. автожолуканаттандырарлык эмес  жана 1417 км. - начар жана өтө начар абалда. Се-беби унаалык коридорлордун негизги бөлүгү ыйлаарлык абалда, мунун баарыташуучу товарлардын  өзнаркынын  кымбатташына алып келет, анткени ташыпөтүүдө эксплуатациялык  чыгымдар - отун жана запастык бөлүктөргө кеткенчыгымдар көбөйөт, жолдо жүрүү убактысы узарат. Айтылган чыгымдарды ком-пенсациялоо максатында  жана  жүк  ташуучулардын  жакшы пайда табуусунаунаалык каражатты  бардык жерде ашыра жүктөлгөндүккө жол берилүүдө, булжолдун жол  кыртышына терс таасирин тийгизүүдө жана иштеги магистралдыкжол тармактарынын мындан да жаман бузулушуна алып келет. Товарларды та-шып өтүүдөгү чыгымдардын көбөйүшү өлкөнүн экономикасына тике жана кыйыртүрүндө зыян келтирип, салыктарды жашырууга түрткү болууда.     305. Автомобилдик  жолдорду кароо боюнча өлкөнүн бюджетинен каржы-лоо иштерин алып баруу акыркы жылдарда жылына 200-250 млн. сомдун теге-регинде сакталууда, бул жол кыртышын унаалык-эксплуатациялык абал талапкылгандай кароого  зарыл  болгон  талап  кылынган  каражаттын көлөмүнүн15-20% түзөт.  Жетишээрлик каржыланбагандыктан жылына 200 км. катуу жа-буу менен  төшөлгөн  жол жок болууда жана акыркы беш жылда 1000 км. жолжок болду.     306. Артыкчылыктар. Кыргыз Республикасында автомобилдик унаа аркы-луу элдердин  жана жүктөрдүн көпчүлүк бөлүгүн - 95%дан ашык жүктү ташыпөтүү иштери жүргүзүлөт, ушул стратегиянын алкагында автожол тармактарынкуруу жана оњдоо артыкчылыгы аныкталган.     307. Максаты.  Автомобилдик  жолдордун таянуу тармактарынын абалынжогорку жумушчу  стандарттарга  жеткирүү,  алар товарлардын регионалдыкрыноктордун жеткиликтүүлүгүн  жана  кызматтарды, эмгекти жана социалдыккызматтарды камсыз  кылуу  максатында товарларды жана кызматтарды өндү-рүүчүлөрдүн унаалык чыгымдарын кыскартууга мүмкүндүк берүүсү Стратегия-нын бул артыкчылыгындагы башкы максаты болуп эсептелет.     308. Маселелер.     1. Өзүнчө эларалык коридорду түзгөн автомобилдик жолдордун 4 марш-рутун реабилитациялоо.     - Ош-Сарыташ-Иркештам (жалпы узундугу 258 км.);     - Суусамыр-Талас-Тараз (жалпы узундугу 199 км.);     - Бишкек-Нарын-Торугарт (жалпы узундугу 539 км.);     - Ош-Баткен-Исфана (жалпы узундугу 385 км.).     2. 1000  км. узундуктагы автомобилдик жолдордун үстү бодуракай тү-зүлүшүн жылына тазалоо аркылуу ички тармагын сактоо жана жакшыртуу.     3. Автомобилдик  жолдордун ички тармактарын капиталдык ремонттоонужүргүзүү.     309. Саясат  жана  чаралар.  Республиканын  социалдык-экономикалыкабалындагы чыњдап  түзүлгөн  объективдүү кырдаалды, болуп жаткан бюджетдефицитин жана  мамлекет тарабынан автомобилдик жолдорду каржылоого бө-лүнгөн каражаттар бүгүнкү күндө белгиленген чектен жогору боло албасты-гын эске алып, транспорт жана байланыш министрлиги канчалык каалабасын,бирок бөлүнгөн  бул  каражаттын  чегинде  2000 км. автожолунун ремонтункамтый албайт  жана  калган 17000 км. автожолун тиешелүү түрдө каржылайалбайт. Автомобилдик жолдорду каржылоого жањыча мамиле кылуу аныкталат.     310. Жол  чарбачылыгы  -  республиканын  экономикасындагы көп эместармактардын бири,  аида  ушул кезге чейин рынок мамилелери орной элек.Андан да,  акыркы  жылдары  жол тармактарын жетишээрлик каржылабагандыктуруктуу абал  байкалууда, ал эми Азия Өнүктүрүү Банкынын кредиттерининэсебинен реабилитацияланган  Бишкек-Ош  автожолунан тышкары жол куруунукаржылоо кыскартылган.     311. Учурдагы  каржылоого, орто жана капиталдык ремонтко талап кы-лынган чыгымдарды  талдоодо  транспорт  жана  байланыш  министрлиги булучастоктордогу абалды операциялык дењгээлде кармап туруу максатында ав-томобилдик жолдордун  артыкчылыктуу участкаларына бөлүнгөн каражаттардыбир жерге топтошу керек. Эсептөөдөн кийин бул артыкчылыктуу участкалар-дын жалпы узундугу 5400 км. жолду ашпашы зарыл экендигин көрдүк. Бүгүн-кү күндө  автомобилдик  жолдорду өнүктүрүү тармагы боюнча саясаттын тө-мөнкү кырдаалдарга таянаарын ачык көрсөк болот:     1. Жолдордун  артыкчылыктуу  участкаларын  тактоо  - айылдагы калкотурукташкан пункттарды  райондун  борборлору, жергиликтүү уюмдар мененбайланыштыруучу кээ  бир  жергиликтүү жолдорду өткөрүп берүү жолу мененминистрлик тейлеген автомобилдик жолдордун узундугун кыскартуу. Бул экимаанилүү маселени чечүүгө мүмкүндүк берет:     - талап кылынган унаалык-эксплуатациялык мүнөздөмөлөрдү жана авто-мобилдик жолдордун  артыкчылыктуу участкаларда жолдо жүрүү коопсуздугункамсыз кылуу;     - жеке  ижарачылыкты  өнүктүрүүнү  стимулдаштыруу  максатында жекесекторго бөлүнгөн каражаттарды кызыктыргычтыгын камсыз кылуу.     2. Бюджеттик каражаттарды натыйжалуу колдонуу жана жолдорду каржы-лоо иштерине багытталган каражатты көбөйтүү максатында ДЭПтерди коммер-циализациялоону ишке  ашырып, ошондой эле алыскы райондордогу жергилик-түү өзүнбашкаруу  органдарына  айрым  ДЭПтерди өткөрүп берүү керек. Булчаралар министерствонун  өндүрүүчүлүк функцияларын кыскартууга шарт тү-зүп, убакыт өткөн сайын жол чарбачылыгын башкаруудагы рынок механизмде-рин толук жайылтууга мүмкүндүк берет.     3. Жеткиликтүүлүгү  үчүн  акы алуу гана эмес, ошондой эле жолдордуколдонуу үчүн  акы алууну да эске алган жол тарифин киргизүү менен бай-ланыштуу Жол  фондунун  негизин түзгөн колдонуудагы жол салыктарын жанажыйноолорун өзгөртүү  жана  экинчи муундагы жањы Жол фондусун киргизүү.Транспорт жана  байланыш министрлигинин структуралык бөлүмдөрүнүн өндү-рүүчүлүк-чарбалык ишаракетинен  түшкөн атайын каражаттарды эки-үч эсегекөбөйтүү максатында төмөнкү ишаракеттердин түрлөрүн мыйзамдуу түрдө бе-китүү зарыл  болот: негизги жүктү таразалык текшерүүдөн өткөрүү пункта-рын киргизүү,  анда жүк ташуучу автомобилдердин огуна ашыра жүктөө үчүнакы алынат; уруксаттар боюнча жыйноону көбөйтүү; тоннелдерден өтүү үчүнакы ж.б.     4. Катуу  жабуудагы  автомобилдик жолдордун бар болгон тармактардысактоо жана  акыркы  жылдарда топтолуп калган ремонтту толук бүтүрбөөнүжоюу жолу менен бузулган жолдорду этаптуу тургузуу.     312. Реабилитациялоо жолу аркылуу унаалык коридорлордун абалын оњ-доонун негизги индикаторлоруна төмөнкүлөр кирет:     - үстүбүздөгү жылдан 2010-жылга чейин унаалык каражаттардын кыймы-лын 40%га чейин тез өстүрүү;     - 2006-жылдан  2010-жылга  чейин жүк ташуу көлөмүн бир жарым эсегечейин өстүрүү пландаштырылууда;     - элташуунун  да  көрсөтүлгөн  убакыт ичинде бир жарым эседен ашыкөсүшү пландаштырылууда:     - 2010-жылга  жүрүүнүн  орто  ылдамдыгынын  орточо ылдамдыкка - 90с./км.чейин жеткирүү  пландаштырылууда, бул дагы азыркы көрсөткүчтү экиэсеге көбөйтөт;     - жолдо жүрүү убактысы 30-40%га чейин кыскартылышы күтүлүүдө;     - 2010-жылга унаалык-эксплуатациялык чыгымдар 30-40%га кыскартылы-шы күтүлүүдө;     - 2010-жылга  азык-түлүк  өзнаркындагы  унаалык чыгымдардын үлүшүн20-30%дын тегерегине жеткирсе болот;     - транспорттук чыгымдардын үлүшү 2010-жылга продукциянын өзнаркын-да 15-20% чегинде болот.     313. Регионалдык жол коридорлорун жумушчу стандарттарга жеткирүү -бул  негизги  окко  күч келтирүү,  2010-жылдын аягына чейин жолду тегизтөшөө коэффициенти жана максималдуу ылдамдыктан  алганда  орточо  70-80%тегерегиндеги өлчөмгө жетүү пландалууда. Ички тармак боюнча 2010-жылдынаягына чейин 5400 км.  жолду IRI-стандарты боюнча тегиз төшөө коэффици-ентин 5,7 чейин жеткирүү пландалууда.-----------------------------------------------------------------------|              Индикаторлор               |  2006-ж.  |    2010-ж.    ||-----------------------------------------|-----------|---------------||Жолдо жүрүү ылдамдыгы өсөт               | 1400 ден  |  2000 чейин   ||(машина суткасына)                       |           |               ||-----------------------------------------|-----------|---------------||Жүкташуу көлөмү (жылына мињ.тонна)       | 29547 ден | 44300 чейин   ||-----------------------------------------|-----------|---------------||Элташуу көлөмү (млн. эл)                 |  6329 ден | 10100 чейин   ||-----------------------------------------|-----------|---------------||Жол кырсыгынын санынын 1000 машинага     |    22 ден |    17 чейин   ||кыскарышы                                |           |               ||-----------------------------------------|-----------|---------------||Жолдо жүрүү убактысынын 100 км/с         |   2 саат  | 1 саатка чейин||кыскарышы                                |           |               ||-----------------------------------------|-----------|---------------||Жењил автомашиналар үчүн                 |           |               ||унаалык-эксплуатациялык чыгымдарды       |  2500 ден |1900-2000 чейин||1000 км. кыскартуу                       |           |               ||-----------------------------------------|-----------|---------------||Азык-түлүктүн наркынын төмөндөшү         |    100%   |  80-85% чейин ||-----------------------------------------|-----------|---------------||Жумушчу стандарттарга дал келүү          |     40%   |     80% чейин ||-----------------------------------------|-----------|---------------||Тегиз төшөө коэффициенти (IRI)           |    5,7    |     4,3       ||-----------------------------------------|-----------|---------------||Жолдо жүрүүнүн орточо ылдамдыгы с/км.    |    60-70  |   90-100      |-----------------------------------------------------------------------      14. Программалар жана долбоорлор     - Ош-Сарыташ-Иркештам (жалпы узундугу 258 км);     - Суусамыр-Талас-Тараз (жалпы узундугу 199 км);     - Бишкек-Нарын-Торугарт (жалпы узундугу 539 км);     - Ош-Баткен-Исфана (жалпы узундугу 385 км);     - 1000 км. узундуктагы жолду үстүртөн оњдоо;     - Автомобилдик жолдордун ички тармагына ремонт жүргүзүү.     315. Ресурстар. Жалпысынан 2006-2010-жж. жол тармактары боюнча ре-сурстук базанын эсептик көлөмү 670 млн. АКШ долларын түзөт, анын ичиненбашкаруучулукка -  17,8  млн. АКШ доллары; транзиттик коридорлорду жанабашка долбоорлорду  реабилитациялоого - 480,0 млн. АКШ доллары: жолдор-дун ички  жана  тышкы  тармактарын  орточо  жана капиталдык ремонттоого175,5 млн. АКШ доллары.     316. Акыркы жылдары өлкөнүн бюджетинен автомобилдик жолдорду карообоюнча каржылоо  иштери жылына 200-250 млн. сомдун дењгээлинде сакталыптурат, ал  жолдун  талап кылынган унаалык-эксплуатациялык абалда кармаптуруу үчүн керектүү каражат талап кылынган көлөмдүн 15-20%ын түзөт. Ич-ки тармактагы  жолдорду  сактап  калуу үчүн жана жакшыртуу үчүн болгону175,5 млн. АКШ доллары зарыл, анын ичимде карап турууга жана орточо ре-монтко (бодуракай  үстүртөн  оњдоо түзүлүшү) (528,5 млн. сом (12,6 млн.АКШ доллары)  *  5 жыл = 63,0 млн. АКШ доллары жана капиталдык ремонтко(945,0 млн.  сом ( 22,5 млн. АКШ доллары) * 5 жыл = 112,5 млн. АКШ дол-лары.     317. Жыйынтыктары. Реабилитациялоодон кийин алынган көпкырдуу пай-да өзүнө, биринчи кечекте - жолдун үстүлөрүн жакшыртуунун, жол белгиле-рин жана  устундарды орнотуунун жана авариялардагы адамдарды жоготуунунтөмөндөшүнө алып  келген ташууну арзандатуу, жолдо жүрүү убактысын кыс-картуу, отунга  жана  запастык  бөлүктөргө кеткен чыгымдарды кошкондогуунаалык каражаттарды эксплуатациялоодогу чыгымдарды кыскартуунун натый-жасында -  жолдо жүрүү коопсуздугун жогорулатуу, - жыйынтыгында - ташы-луучу товарга  баалардын төмөндөшү. Андан тышкары, магистралдардын аба-лын жакшыртуу  долбоорлорго  кирген  зоналарында  жашаган калктын жакыркатмарынын жашоосунун  жакшыруусуна, долбоордун таасири райондордун со-циалдык-экономикалык өнүгүүсүнө алып келет.       5.1.8. Инновациялык технологияларды өнүктүрүү      318. Азыркы  абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасы-нын экономикалык  стратегиясы концептуалдык дењгээлде дүйнөлүк заманбапчарбанын системасын түзүүдө башкы ролду ойногон эволюциялык тенденцияныэске алышы керек. Ар бир өнүгүүчү өлкөнүн, ошону менен катар Кыргызстаналдында бири-бири  менен  байланышкан  эки маселе турат: бирдиктүү ичкирынокту түзүү  үчүн  керектүү стадия катары импорталмаштыруучу саясаттыанын жањы түшүнүгүнө таянып жүргүзүү, жана экспорттук-өнөр жайлык вари-анттын бир  эле  учурда  эмгектин эларалык бөлүштүрүүгө катышуусун ишкеашыруу.     319. Азыркы  учурда  интеллектуалдык  ишаракеттин жыйынтыгы катарытовардык түрү  түзүлүп, технологиялар жана лицензиялар рыногу өнүгүүдө.Жеке менчик  өнөр  жайын кайтаруу системасы өнүккөн мамлекеттердин мил-деттүү сыпаттамасы болуп эсептелет.     320. Дүйнөлүк  экономиканын  өндүрүштүк-технологиялык тармагы жанаөнөр жайы  өзүнүн мазмуну боюнча глобалдуу болууда, өзгөчө жогорку тех-нология тармагында.  Жогорку  өндүрүмдөгү  жана  кубаттуулукту сактоочутехнологияны иштеп  чыгуу,  анын негизинде жогорку технологиялык товар-ларды жана кызматтарды өндүрүү, аларды дүйнөлүк рынокко алып чыгуу, бултармактагы эларалык  интеграцияны  кењейтүү - Батыш Европа, АКШ, Японияжана Түштүк-Чыгыш Азия өнөр жайы өнүккөн өлкөлөр үчүн экономикалык өсүүстратегиясы болуп  калды  жана мааниси боюнча жањы экономикалык моделдитүздү. Анын өзөгү болуп өнөр жайы өнүккөн өлкөлөрдүн улуттук инновация-лык системасы (УИС) болду, ал өзү ишаракет жүргүзгөн ишканалар жана ин-ституционалдык чөйрө  ортосундагы өзара ишаракет ыкмалары менен, илимийжана билим  берүү системалары менен, интеллектуалдык жеке менчик тарма-гындагы жөнгө салуулар менен айрымаланат.     321. ХХ-кылымдын аягындагы дүйнөлүк экономикалык ишаракеттин инно-вациялык чөйрөдөгү негизги тенденциялары болуп:     - жањы билимди өндүрүүчүлөр санын өстүрүү жана конкуренцияны күчө-түү;     - товарларды  жана кызматтарды өндүрүүчүлөрдүн жањы билим өндүрүү-чүлөрдөн көз карандуулугун өстүрүү;     - УИСтин динамикалык звеносу карата кичи ишканалардын маанисин өс-түрүү;     - жогорку квалификациядагы жањы билим өндүрүүчүлөрдүн жетишпестигижана жыйынтыктуу  азык-түлүк  өндүрүүчүлөргө квалификациялык талаптардыкыскартуу:     - дүйнөлүк экономикадагы илимий-өнөр жайлык сектордун глобализаци-ясы жана анын жыйынтыгы катары эмгекти эл аралык бөлүштүрүү жана товар-ларды жана кызматтарды өндүрүүчүлөрдөн кошуу наркын технология ээлөөчү-лөрүнө бөлүштүрүп берүү;     322. Маселелер.  Кыргыз  Республикасынын  экономика  тармактарындакыйын кырдаал түзүлдү, анда инновациялык ишаракет төмөнкү көрсөткүч ме-нен мүнөздөлөт.  Өлкөнүн  рыногун  чет элдик товарлар үчүн ачуу улуттукилимий чендеги азык-түлүккө суроо-талаптын төмөндөшүнө, аны ички рынок-тон кысып  чыгарууга алып келди. Бир топ тармактарда артта калуу маани-син жоготуучу  мүнөзгө  ээ  болууда, ал эми заманбап технологиялык дењ-гээлди өздөштүрүүгө  жана колдоого кеткен талаптагыдай чыгымдар чет эл-дик даяр  азык-түлүктү  импорттоо  пайдалуу боло турган дењгээлге жетипжатат. Инновациялык  азык-түлүккө  суроо-талаптарды  кыскаруу  шартындауюмдар илимий  чендеги азык-түлүктү өндүрүү көлөмүн кескин кыскартышып,техникалык жактан  жөнөкөй  жана арзан өндүрүүнү биринчиликке коюшууда.Азык-түлүктүн бешинчи технологиялык түрүн өндүрүү көлөмү төмөндөп, анынтехникалык мањызы  болуп  электрондук  өндүрүш, эсептөө, оптикалык-булатехникасы, программалык камсыз кылуу, телебайланыш, иш куруу эсептелет.     323. Инновациялык  процесстерди  жайылтуу жолунда башкы тоскоолдукболуп:     - борборлоштурулган каржылоону чектөө;     - ишканалардын өздөрүнүн каражаттарынын жетишсиздиги;     - атамекендик  банктык  капитал,  чет өлкөлүк инвесторлор, ошондойэле эркин  каражаттары  бар калк үчүн узак мөөнөттөгү салымдарды тартуужогорку коркунучунан жетишсиз;     - товарөндүрүүчүлөрдүн талаптарына жооп берген инновациялык рынок-тордо жайылтуу инфраструктурасын жоктугу.     324. Кыргыз Республикасы 3-4 жылдан кийин эле өлкөнүн экономикасы-нын керектөөлөрүн улуттук илимий-техникалык дараметтин жардамы менен өзкүчү аркылуу  камсыз кылууга жөндөмсүз болуу маселеси менен сүзүшүү ке-лечеги айкын  болууда. Бул кыргызстанды техниканы жана технологияны үз-гүлтүксүз сатып  алуу  эсебинен  ички маселелерди чечүүгө дуушар кылат,бул убакта  эле  тышкы булактардан узак технологиялык көз карандуулуккакирип, акырында улуттук коопсуздукту начарлатууга алып келет.     325. Артыкчылыктар. Кыргыз экономикасын өнүктүрүүнүн негизинде ин-новацияларды өздөштүрүү  артыкчылыгы  түптөлөт.  Ал техника муунун жанабешинчи технологиялык  түрүн жайылтууну камсыз кылып, дүйнөлүк заманбапрыногундагы азык-түлүккө  атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн аныктайт, ошон-дой эле  тиешелүү  фундаменталдык,  ойлоп табуучулук жана конверсиондукбүткөрүүлөрү бар тар секторлордогу техника муунун жана алтынчы техноло-гиялык түрүн өздөштүрүүнү жайылтуу.     326. Максаттар.  Стратегиянын инновациялык технологиялар тармагын-дагы максаты  - Кыргыз Республикасынын стратегиялык улуттук артыкчылык-тарынын жайылтуу кызыкчылыгында рынокторго атаандаштыкка кудуреттүү ин-новациялык ачык-түлүктү чыгаруу үчүн экономикалык шарттарды түзүү: кал-ктын жашоо  шартын жакшыртуу, экономикалык өсүүгө жетүү, баштапкы илим,билим берүү,  маданиятты  өнүктүрүү, бир-бирине пайдалуу шериктештиктиннегизинде мамлекеттин жана экономиканын ишкердүүлүк секторун бириктирүүаракети аркылуу өлкөнү коргоо жана коопсуздугун камсыз кылуу.     327. Маселелер.  Стратегиянын  илимий-техникалык  иштеп чыгуулардыжайылтуу жана коммерциализациялоонун, илимий чендеги жогорку технологи-ялык жана  ресурс сактоочу өнөр жайын тез өнүктүрүүнүн эсебинен иннова-циялык технологияларды  өнүктүрүү тармагында максаттарга жетүү үчүн тө-мөнкү негизги маселелерди чечүү керек:     - инновациялык ишаракеттерди ченемдик-укуктук жөнгө салууну камсызкылуу;     - инновациялык ишаракеттерди жүзөгө ашырууда мамлекеттик тике жанакыйыр стимулдаштыруу  механизмин жана рынок механизмдеринин рационалдууайкалышын камсыз кылуу:     - атамекендик  илимде  кадрдык  дараметти өнүктүрүү үчүн шарттардытүзүү жана  илимий жана технологиялык тармактарда кийинкилерге берүүчү-лүгүн камсыз кылуу;     - коммерциялык  технологиялар  тармагында иштеген ишканаларды жанауюмдарды инновациялык  ишаракеттеринин  активдүү өнүктүрүүнү камсыз кы-луу;     - мамлекеттик  жөнгө салууну жана атаандаштыкка кудуреттүү тармак-тардагы илимий-изилдөө жана тажрыйбалык-конструкциялык иштерди колдоонукүчөтүү, аларга  биринчи кезекте, энергетика, тоокен өндүрүшү, байланышжана телебайланыш,  биотехнология,  программалык камсыз кылуу өнөр жайыкирет;     - өлкөнүн энергетикалык жана табигый ресурстарын натыйжалуу колдо-нууну жогорулатууга багытталган инновациялык технологияларды өнүктүрүү-нү камсыз кылуу;     - экономиканын  атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн күчөтүү үчүн илимий,билим берүү  жана өнөр жайлык интеграциялоо процесстерин тезинен камсызкылуу;     - чакан жогорку технологиялык ишканалары бар кооперацияларда инно-вациялык азык-түлүктү  сериялуу чыгарууга жана сатууга багытталган или-мий-билим-өнөр жайлуу  интеграциялашкан структураны түзүүгө мамлекеттикколдоону ишке ашыруу;     - мамлекеттик  маанидеги  маанилүү  инновациялык долбоорлорду ишкеашырууда мамлекеттик-жекелик  шериктештиктин  натыйжалуулугун жогорула-тууну камсыз кылуу;     - өлкөнүн  экономикасындагы  илимий  чендеги жогорку технологиялыктармакка чет өлкөлүк инвестицияларды тартууну стимулдаштыруу.     328. Саясат жана чаралар. Инновациялык системаларды өнүктүрүү тар-магындагы саясат төмөнкү багыттар боюнча ишке ашырылат:     - инновациялык  ишаракеттерге карата экономикалык жана укуктук жа-гымдуу чөйрө түзүлөт;     - инновациялык системада инфраструктураны түзүү;     - интеллектуалдык  ишаракеттин  жыйынтыктарын  коммерциялаштыруугамамлекеттик колдоо системасын түзүү.     329. 2010-жылга  чейин инновациялык технологияларды өнүктүрүү тар-магында мамлекеттик  саясатты  ишке ашыруу механизми өзүнө төмөнкүлөрдүкамтыйт:     - инновациялык ишаракеттерди стимулдаштыруу, колдоо жана жөнгө са-лууда уюштуруучулук-укуктук,  экономикалык  жана башка ченемдеринин бү-түндөй системасын түзүү;     - инновациялык долбоорлордун аткаруу этабына карата бюджеттен тыш-каркы ресурстар үлүшүн көбөйтүү:     - инновациялык ишаракеттерди өнүктүрүүгө ишкерлерге далилдерди тү-зүү, анын ичинде төмөнкү жолдор менен:     330. Мамлекеттик саясатты ишке ашыруу боюнча инновациялык техноло-гияларды өнүктүрүү тармагында негизги чаралар болуп:     - ички  жана дүйнөлүк рыноктордо инновациялык азык-түлүктүн абалы-нын мониторингин уюштуруу, аларды өнүктүрүүнүн параметрлерин жана дина-микасын талдоо,  өлкөнүн инновациялык-технологиялык өнүгүүсүн болжолдууиштеп чыгуу;     - илимий-техникалык  ишаракеттин  жыйынтыктарын учеттоо жана конт-ролдоо системасын түзүү жана өнүктүрүү;     - атамекендик  катышуучулардын инновациялык ишаракеттине мамлекет-тик колдоо  көрсөтүүнү өнүктүрүү, анын ичинде каалаган формадагы менчикишканалар үчүн  конкурстук негизде мамлекеттик муктаждык жана аны иштепчыгууга мамлекеттик  заказды орундаштыруу үчүн инновациялык азык-түлүк-төрдү сатып алуу жолу;     - атамекендик  атаандаштыкка кудуреттүү инновациялык азык-түлүктүнимпорт алмаштырууга стимулдоо үчүн шарттарды өнүктүрүү;     - интеллектуалдык  менчик объектилерине укугун коргоо менен атаан-даштыкка кудуреттүү  инновациялык  азык-түлүктүн экспортуна мамлекеттикколдоо көрсөтүүнү өнүктүрүү;     - инновациялык  ишаракетте  мамлекеттик-жеке  шериктештикти  түзүүүчүн шарттарды өнүктүрүү;     - илимий-техникалык  ишаракеттердин  жыйынтыгын сатып алуу укугунаопциондорду сатуу  укугун кошкондогу ликвидносту жогорулатуу максатындаилимий чендеги  жогорку  технологиялык  тармактарда ишканалардын баалуукагаздарды сатуусун өнүктүрүүнү колдоо;     - илимий,  технологиялык  жана  өнөр  жайлык уникалдуу жабдуулардыкаржылык ижара (лизинги) системасын жакшыртуу;     - инновациялык  ишаракет  жүргүзгөн  кампаниялардын  инвестициялыкдолбоорлоруна узакмөөнөткө кредит берүү жана стимулдаштырууну ишке ашы-руучу шарттарды түзүү;     - инновациялык  ишаракет  чөйрөсүнө жөндөмдүү жаштарды тартуу жанабекитүү үчүн шарттарды түзүү;     - инновациялык  ишаракет  чөйрөсүндө уюштуруу жана башкаруу боюнчаадистерди үзгүлтүксүз даярдоо үчүн шарттарды түзүү;     - инновациялык көргөзмөлөрдү жана венчурдук жарманкелерди өткөрүү-гө колдоо  көрсөтүү  менен бирге инновациялык ишаракет чөйрөсүндөгү же-тишкендиктерди жана  иш  тажрыйбаларды массалык маалымат каражаттарындапропагандалоо;     - инновациялык  ишаракет чөйрөсүндө инновациялык системаны өнүктү-рүүнүн негизги  индикаторлору боюнча статистикалык байкоо жүргүзүү сис-темасын түзүү.     331. Индикаторлор.-----------------------------------------------------------------------|               Максаттуу индикаторлор              |2006-жыл|2010-жыл||---------------------------------------------------|--------|--------||Түзүлгөн алдыњкы технологияларды колдонуунун       |        |        ||эсебинен жањы жана жакшыртылган жогорку            |        |        ||технологиялык азык-түлүктү кошумча көлөмдө өндүрүү |        |        ||(млн. сом)                                         |        |        ||---------------------------------------------------|--------|--------||Жогорку технологиядагы азык-түлүктү кошумча көлөмдө|        |        ||экспорттоо (млн. сом)                              |        |        ||---------------------------------------------------|--------|--------||Жањы жогорку технологиядагы өндүрүшү менен түзүлгөн|        |        ||уюмдардын саны (бирдик) -                          |        |        ||---------------------------------------------------|--------|--------||Жогорку квалификациядагы жумушчулар үчүн түзүлгөн  |        |        ||жањы жумуш орундарынын саны (мињ. орун)            |        |        ||---------------------------------------------------|--------|--------||Кийинки-коммерциализация кылууга жарамдуу иштеп    |        |        ||чыгарылган технологиянын саны (бирдик)             |        |        ||---------------------------------------------------|--------|--------||Иштеп чыгарылган алдыњкы технологияларды жана      |        |        ||алардын трансферин коммерциализациялоодо ири       |        |        ||долбоорлорду демилгелөө саны (бирдик)              |        |        ||---------------------------------------------------|--------|--------||Экономика тармактарында колдонуу үчүн түзүлгөн     |        |        ||алдыњкы коммерциялык технологиялардын саны (бирдик)|        |        ||---------------------------------------------------|--------|--------||Артыкчылыктуу багыттар боюнча изилдөөлөрдү         |        |        ||жүргүзүүгө тартылган жаш адистердин саны (адам)    |        |        ||---------------------------------------------------|--------|--------||Коллективдүү колдонуудагы илимий жабдуулар борбору,|        |        ||технология трансфери борбору ж.б. кошуп            |        |        ||инновациялык ишаракетте түзүлгөн уюмдардын жана    |        |        ||инфраструктура объектилеринин саны (бирдик)        |        |        |-----------------------------------------------------------------------     332. Ресурстар. Ресурстарга муктаждык 100 млн. АКШ долларын түзөт.     333. Жыйынтыктар.  Экономиканын  татаал  уюштуруучулук, техникалыкжана турмуштук  кызматтарында илимий чендеги жогорку технологиялык тар-мактарынын валдык  ички азык-түлүгүндөгү өсүү үлүшүнө алып келген Стра-тегияны ишке  ашыруу  2010-жылга экономикадагы структуралык кайта өзгө-рүүнү ишке ашырууга колдоо көрсөтөт.     334. Калыптанган инновациялык система өлкөнүн экономикасын экспор-ттук-сырьелук өнүгүү  зонасынан  алып чыгууга жана кайра иштетүүчү тар-мактарда өсүүнүн жогорку динамикасын кармап турууга, Кыргызстандын дүй-нөлүк топто  атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн толук камсыз кылат жана анындүйнөлүк экономикалык мейкиндикке тењукуктуу интеграцияланышына мүмкүн-дүк берет.     335. 2010-жылга  интеллектуалдык ишаракеттин жыйынтыктарын коммер-циализация кылуу  дењгээли  жана динамикасы, жогорку технологиялык тар-мактарга инвестициялоо үчүн коркунучтарды кыскартуу жана өлкөнүн эконо-микасынын атаандаштыкка  кудуреттүүлүгүн  жогорулатуу  калктын жашоосунжакшыртуу, Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык стабилдүүлүгүнжана улуттук коопсуздугун камсыз кылууда чечүүчү фактор болуп калат.       5.2. Коррупция менен күрөшүү      336. Коррупция бүгүн Кыргызстандагы мињжылдыкты өнүктүрүү Максатынишке ашыруу  үчүн  негизги тоскоолдук болууда. Көпчүлүктүн жыргалын на-тыйжасыз бөлүштүрүүдө  коррупциянын себепчиси катары жакырчылыктын жанатењсиздиктин терењдешине  алып келүүдө. Экономикалык өсүүнүн официалдуусалыштырмалуу жогорку темптеги көрсөткүчтөрүнө карабастан калктын калыњкатмары экономикалык жетишкендиктердин натыйжасынан алыс калып, акырын-да 2005-жылдын  мартындагы  элдик массалык жарандык толкундоолорго жанаКыргыз Республикасынын Президентинин жана Премьер-министринин мөөнөтүнөжетпей отставкага кетишине алын келди. Коррупция иш жүзүндө мамлекеттикбашкаруу системасы  менен кошо курулуп калган болду жана мурунку жетек-чиликтин айткандарына карабастан, аны кыскартуу боюнча аракеттер чечил-бей жатты.     337. Азыркы учурда максаттарды, маселелерди жана коррупцияга каршычараларды ырааттуу ишке ашырууну аныктаган негизги документ болуп, Кыр-гыз Республикасынын  Президентинин Жарлыгы менен 2005-жылдын 21-июнундабекитилген Коррупция  менен  күрөшүүнүн мамлекеттик стратегиясы эсепте-лет. Коррупция менен күрөшүү боюнча комплекстүү иш-чараларды камсыз кы-луу жана ӨӨСтүн коррупция менен күрөшүү бөлүгүндөгү иш-чаралар Планынынжалпы координациясы Кыргыз Республикасынын коррупцияны алдын алуу боюн-ча улуттук агенттигине жана анын байкоочу органы - Кыргыз Республикасы-нын коррупция менен күрөшүү боюнча улуттук кењешине жүктөлөт.     338. Коррупция менен күрөшүүнүн артыкчылык багыттары саясий рефор-ма, экономиканын  ирээтсиздиги,  мамлекеттик башкаруу реформасы, мамле-кеттик жана муниципалдык кызматкерлердин дараметин жогорулатуу, укуктукреформа болуп эсептелет.     339. Коррупция менен күрөшүү саясатынын максаттары жана маселелер,Мињжылдыкты чакыруу эсеби программанын алкагында эларалык колдоого алы-нуучу өлкөлөрдүн катарына кирүүсү үчүн Кыргызстандын өлкөдөгү коррупцияменен күрөшүү  боюнча чаралар негизги шарттардан болуп кала берди. Эла-ралык тажрыйба  көрсөткөндөй,  абдан  көп  киреше, инвестиция жана өсүүтемпи, ошондой  эле  жакырчылыктын  төмөнкү дењгээли иштиктүү жана ачыкмамлекеттик институттары  бар  өлкөлөрдө байкалууда. Бул өлкөлөрдө ген-дердик тењчилик принциптерин кармануу менен талапкерлердин жетишкендик-теринин негизинде  ишинен  алга жылдыруулар болот, жөнгө салуу жоболорутак жана  ачык,  укуктук базасы өз кызыкчылыгын кубалаган элита топторуменен "тартып  алынган" эмес, ал эми жарандык коому жана ММКлары өкмөт-түн жоопкерчилигин  күчөткөн  көз карандысыз "үнү" бар. Атал өткөн мак-саттар Кыргызстандагы  коррупцияга  каршы  саясаттын негизги маселелериболуп калышы керек.     340. Өлкөдө  мониторинг жана башкаруу тармагында жүргүзүлүп жатканреформаларды баалоонун жоктугу кайта өзгөртүүнүн ийгиликтүү же ийгилик-сиз экендигин  баалоого  мүмкүнчүлүк  бербеди  жана коомдун көпсандаганпрограммаларга ишенбөөчүлүктү  жаратты.  Мониторинг  жана  баа берүүнүнмамлекеттик, ошондой  элеё  көз карандысыз системасы түзүлүшү керек, алкоомчулукка өлкөдөгү  коррупциянын жалпы дењгээлин төмөндөтүү чаралары-нын натыйжалуулук баалары тууралу жеткирип тура алмак.     341. Комплекстүү маселелерди чечүү үчүн сөзсүз өлкө башчысынын эр-ки эле  эмес, маанилүү ресурстар да, анын ичинде донордук уюмдардыкы дазарыл болот.  Эсептөөлөр боюнча ӨӨСтүн алкагында коррупция менен күрөш-түн бардык  багыттарын ишке ашыруу үчүн 100 мињ АКШ доллары талап кылы-нат.       5.2.1. Саясый реформа      342. Азыркы  абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасы-нын Конституциясында  жалпы  эл шайлаган мамлекет башчысы - Кыргыз Рес-публикасынын Президенти  өкүлү  жана камсыз кылуучусу болгон элдик бий-ликтин үстөмдүүлүгү, мамлекеттик бийликтин мыйзам чыгаруучу, аткаруучу,сот бутагы  болуп бөлүштүрүү, мамлекеттик жана жергиликтүү өзүнбашкаруубийлигинин функцияларынын чектөө каралган. Конституция тарабынан мамле-кеттик органдардын  эл  алдындагы  жоопкерчилиги жана өздөрүнүн ыйгарымукуктарын элдин кызыкчылыгында ишке ашыруу каралган.     343. Бүгүнкү  күндө.  Кыргызстанда,  сотту кошкондо, бардык бийликбутактары Президенттин колунда туруп, ал негизги ички жана тышкы саясыйбагыттарды аныктайт.  Мындан  тышкары, ал парламент алдында жооп бербейэле өкмөттү  отставкага  кетирүүгө,  каалаган министрди дайындоого жанаиштен алууга укуктуу.     344. Президент,  контролдоо жана күч ведомстволорун багыттоого өз-гөчө укуктуу  жогорку башкы командачысы статусуна, мыйзамдарды киргизүүжана кабыл алуу укугуна, парламент кабыл алган мыйзамдарга вето коюуга,ошондой эле буйрук чыгаруу ыйгарым укуктарына ээ.     345. Ошол  эле учурда парламент мыйзам чыгаруучу айрыкча орган бо-луп кала  берет. Ал Премьер-министр жана Өкмөт мүчөлөрүн дайындоого ма-кулдук берүү  процедурасы  аркылуу өкмөттү түзүүгө катышып, ошондой элеанын кийинки ишине кийлигишүү укугуна ээ.     346. Саясый реформалардын маселелери. Кыргыз Республикасынын Конс-титуциясы Президентти  кењ-кесири ыйгарым укуктарга ээ кылып, мамлекет-тик бийлик  бутактарын  токтотуучу натыйжалуу системаны жана каршы сал-мактуулукту түзгөн  эмес,  бул бийликтин контролсуздугуна, анын жогоркуэшелондорунун коррупцияланышына алып келди. Саясый кырдаалдын туруксуз-дугу көп жагынан саясый системанын тењ салмакта кармабагандыгына байла-ныштуу.     347. Чындыгында  өлкөдөгү  кырдаал саясый жетекчилик отчет берүүгөмилдеттүүлүгүн так  жол-жоболорунун жана ченеминин жок экенин айтып ту-рат. Башкаруу  формасы  жөнүндөгү маселе коомчулукту дагы деле тынчсыз-дандырууда. Өлкөдө функциялары, милдеттери жана эњ негизгиси жоопкерчи-ликтери так бөлүштүрүлгөн бийликтин натыйжалуу тик сызыгы жок.     348. Артыкчылыктар. Өлкөдөгү түзүлгөн кырдаалга байланыштуу саясыйреформадагы артыкчылык багыт болуп конституциялык реформа калышы керек.     349. Максаты.  Бийлик  бутактарынын, коррупцияга каршы туруучу на-тыйжалуу шайманы жана реалдуу ыйгарымдары жана ресурстары бар саясаттынтењ укуктуу  элементи  боло турган саясый партиялардын ачык отчет берүүжол-жоболорун камтыган  токтотуучу  жана  каршы салмактуулук системасынтүзүү конституциялык реформанын максаты болуп эсептелет.     350. Маселелер.  Конституциялык  реформанын   негизги   маселелеритөмөнкүлөр:     - автократиялык башкаруу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү алып салуу:     - ыйгарымдарды  жана  жоопкерчиликтерди  Президент, парламент жанаөкмөттүн арасында бөлүштүрүү;     - өлкөнү башкарууда саясый партиялардын таасир этүүсүн күчөтүү;     - элдин астында мамлекеттик бийликтин бардык бутактарында жоопкер-чиликти жана контролдун астында болуусун күчөтүү болуп эсептелет.     351. Саясат жана чаралар. Шайлоо системасында саясый тизмек боюнчашайлоонун жоктугу жана шайлоону мажоритардык системада өткөрүү - атуул-дарга, саясый  программалары,  ага  ылайык саясый жоопкерчилиги жок эледепутат болуу  мүмкүндүгүн  берет  жана  парламенттеги аялдардын кењириөкүлдүгүнө тоскоол  болот.  Ушул себептен, шайлоо системасына кандидат-тарды шайлоодо  кандидаттардын тизмесине (атайын убактылуу чара катары)аялдар үчүн  квоталарды киргизүү зарыл жана шайлоо фонддорун түзүү жанаколдонуу тартибинин ачык өткөрүүнү камсыз кылуу, аларды түзүү жана кол-донуу булактары жөнүндө отчетторду түзүү жана жарыялоо.     352. Экономикалык маселелер боюнча, мамлекеттин өлкөнүн экономика-сына катышуу маселелери боюнча бардык функциялары жана аткаруучу бийликбутагынын башка бардык ишаракеттер тармагы кийин ушул функцияларын тар-мактык жана  атайылаштырылган  министерство жана ведомстволорго өткөрүпберүүсү менен  Кыргыз  Республикасынын Өкмөтүнүн карамагында болушу за-рыл. Функциялардын жана ашыкча кайчылаш структуралык бөлүмдөрдүн кайта-ланып калуусунан  алыс болуу үчүн функцияларды так бөлүштүрүп жана Кыр-гыз Республикасынын  Президентинин  Администрациясынын жана Кыргыз Рес-публикасынын Премьер-министринин  Аппаратынын ишаракеттер чөйрөсүн так-тап берүү зарыл.     353. Мамлекетти  өздөрүнүн кызыкчылыгын көздөгөн элита топтору та-рабынан "басып  алуудан"  алдын ала эскертүүчү чара катары, ошондой элемыйзам чыгаруу  тартибин  жогорулатуу үчүн мыйзамдолбоорлорун лоббирлөөжол-жоболорун регламентация  кылуу зарыл. Коррупцияга каршы чаралар за-рыл, мисалы, парламенттин, парламенттин аппаратынын бюджетин, парламен-ттин иш регламентин жана бюджеттик угууларды түзүүдө.     354. Парламент  жана  Эсептөө палатасына окшогон контролдук инсти-туттардын көз карандысыздыгын күчөтүү, мамлекеттик органдарда коррупци-ялык шарттарды  бошоњдотууга  багытталган ортомөөнөттөгү чара болуп ка-лат. Эсептөө палатасынын максималдуу натыйжалуулугуна жетүү үчүн аудит-тин жыйынтыктары боюнча сунуштоолорду аткарылуу контролун камсыз кылуу-чу механизмдерди  иштеп чыгуу жана натыйжалуу аудитти жүргүзүүгө өтүүнүишке ашыруу зарыл.     355. Башкаруудагы чынжырчаны кыскартууга  багытталган  башкаруучу-лук-аймактык кайта өзгөртүү бюрократиялык башкаруучулуктун масштабтарынбир топ кыскартат жана бийликтин чоњ контроль астында болуусу үчүн жанаанын аракеттеринин ачыктыгына шарт түзөт.     356. Индикаторлор. Реформаны ишке ашыруудагы негизги индикаторлор:     - Кыргыз Республикасынын жањы Конституциясын кабыл алуу;     - республиканын  парламентине  шайлоолорду саясый тизмектер боюнчаөткөрүү;     - аялдардын  парламентте  парламентарийлердин жалпы санынан 30 кемэмес пайыздагы өкүлдүгү;     - Өкмөттүн  карамагына  экономикалык маселелер боюнча функциялардыөткөрүп берүү;     - Президенттин Администрациясы жана Өкмөттүн Аппаратынын  арасындафункцияларды жана жоопкерчиликти кайтадан бөлүштүрүү;     - Жогорку  Кењештеги  мыйзамдолбоорлорун  лоббирлөө  жол-жоболорунрегламентация кылуу;     - Эсептөө палатасынын дараметин анын көз карандысыздык бөлүгүн жа-на натыйжалуулук аудитине өтүүнү күчөтүү;     - башкаруунун үчилтүктүү системасына өтүү болуп саналат.     357. Программалар  жана долбоорлор. Кыргыз Республикасынын ЖогоркуКењешинин депутаттарынын  жана  жарандык  коомдордун өкүлдөрүнүн КыргызРеспубликасындагы конституциялык  реформа  боюнча сунуштарын эске алып,ошондой эле  Кыргыз Республикасынын Президентинин "Кыргыз Республикасы-нын "Кыргыз  Республикасынын  Конституциясына өзгөртүүлөрдү жана толук-тоолорду киргизүү  жөнүндө"  Мыйзам долбоорун жалпы элдик талкуулоо жө-нүндө" 2005-жылдын  14-ноябрындагы N 544 Жарлыгы менен жалпы элдик тал-куулоого коюлган Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасынын Консти-туциясына өзгөртүүлөрдү  жана  толуктоолорду  киргизүү  жөнүндө" Мыйзамдолбоорун жалпы  элдик талкуулоодо келип түшкөн сунуштарды жана матери-алдарды артараптуу  изилдөө  максатында Кыргыз Республикасынын калкынынарасында түшүндүрүү  иштерин  жүргүзүүдө бул долбоорлорду колдонуу жанаалардын негизинде  Кыргыз Республикасынын Конституциясынын долбоорлорунбашкаруунун ар  түрдүү  формаларында  даярдоо, аны референдумда аныктоопландаштырылууда. Кыргыз  Республикасынын  Конституциясынын башкаруунунар түрдүү формадагы долбоорлорун даярдоо боюнча Жумушчу топ түзүлгөн.     358. Президенттин  Жарлыгына ылайык бул жумушчу топ КонституциялыкКењешменин иш  учурунда,  Кыргыз  Республикасынын Президентинин "КыргызРеспубликасынын "Кыргыз  Республикасынын  Конституциясына өзгөртүүлөрдүжана толуктоолорду  киргизүү жөнүндө" Мыйзам долбоорун жалпы элдик тал-куулоо жөнүндө"  2005-жылдын  14-ноябрындагы  N 544 Жарлыгы менен жалпыэлдик талкуулоого  коюлган Кыргыз Республикасынын Конституциясына түзө-түүлөр долбоорун  жалпы  элдик  талкуулоодо келип түшкөн материалдардыннегизинде Кыргыз Республикасынын Конституциясынын башкаруунун ар түрдүүформадагы долбоорлорун  даярдап жана Кыргыз Республикасынын Президенти-нин жана Жогорку Кењешинин кароосуна киргизүүсү керек.     359. Ресурстар.  Каржылоо  донордук  уюмдардын  жардамын  активдүүиздөө аркылуу мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.     360. Натыйжалар. Реформаны ишке ашыруунун негизги жыйынтыктары:     - республиканын  Конституциясында  бекитилгендей ыйгарымдарды жанажоопкерчиликти өкмөттүн  бардык  дењгээлдеринде  жана Президент, Өкмөт,Парламент жана Сот бийлиги арасында бөлүштүрүү;     - Парламентти  натыйжалуу  иштеп  жаткан  жана ачык мыйзам чыгаруужол-жоболору:     - өлкөнү башкарууда саясый партиялардын активдүү катышуусу;     - парламентте аялдардын калыњ өкүлдүгү;     - мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугун күчөтүү;     - мамлекеттик бийликтин контролдун астында болуусун жана анын ара-кеттеринин ачыктыгын күчөтүү.       5.2.2. Экономиканы жөнгө салуу      361. Азыркы  абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Экономикалык чөйрөдөбизнести алпарууда  эњ  чоњ маселе болуп жагымсыз климат эсептелет. Булинвестицияны жана  ишкердүүлүктү,  аны  менен бирге экономикалык өсүштүтоктотот. Жалпысынан  алганда,  Кыргыз Республикасынын мыйзам чыгаруусурынок экономикасына, ошондой эле өкмөт тарабынан сунушталган экономика-лык стратегияга  туура  келет.  Бирок, алар ишке ашырылып жаткандыктан,көбүнчө рынок  экономикасын  гүлдөтүүгө  жардам бербестен, кайта жолтооболот. Мыйзам  чыгарууну ишке ашырууда негизги жетишпестик болуп өкмөт-түн жеке  бизнеске  өтө көп кийлигишүүсү эсептелет. Коррупция - төмөнкүрангдагы чиновниктер пара талап кылган "майда" коррупциядан баштап, бе-делдүү кишилер  талап  кылган бир кыйла пара алган дагы чоњ масштабдагыкоррупцияга чейин  кирген  бул  процесстин  маанилүү бөлүгү. Дагы башкамаанилүү аспектилер  бар, мисалы, чиновниктер болуп берилген кереги жокдискрециондук ыйгарымдар,  чектен  тыш  лицензиялоо  жана  жөнгө салуу,ошондой эле советтик доордон мураска калган мамилелер жана институттар.Алардын ичинде  -  экономиканы  жана коомду саясатташтыруу, мамлекеттинүстөмдүк кылуучу  ролу,  инициативаларга  каршы  туруу  жана башкаруудажоопкерчиликтин төмөнкү дењгээли, жана ошондой эле мыйзамдарга жана ке-лишимдик мамилелерге карата сыйдын жоктугу.     362. Экономиканы жөнгө салуунун маселелери. Кыргыз Республикасындаэкономикалык ишаракеттерди ашкере жөнгө салуучулук атаандаштык чөйрөнүнначарлануусуна, терс  экономиканын өсүшүнө, товарларга жана кызматтаргаалардын наркына  официалдуу эмес төлөөлөр салынып баалардын көтөрүлүшү-нө, дараметтүү  мүмкүнчүлүктөр  менен салыштырмалуу бюджеттин кирешелүүбөлүгүнүн өсүшүн  кыйындатат.  Экономиканы өнүктүрүүгө ашкере жөнгө са-луучулук өзүнүн терс таасир тийгизүүсү жогорку салык оордугу менен ганасалыштырууга болот,  анткени  ишкердин транзакциондук жана эмгектик чы-гымдардын өсүшүнө  алып келип, ишкерлер терс экономикага жењил өтүп ке-тишет.     363. Паранын жардамы менен өзүнүн кызыкчылыгын колдоо жана мыйзам-сыз иштердин  себептерин  кењейтүү үчүн мыйзам бузуулар бар экендигиндемамлекеттик аппараттын  белгилүү  кызыкчылыгы  бар.  Натыйжада мамлекеттерс бизнес  менен  биригип  кетүүдө. Ошондой эле сот системасынын терсэкономиканын көбөйүшүнө же кыскарышына катышуу ролу байкалууда. Мыйзам-дар иштебеген  жерде  ишкерлер мыйзамдын күчүнө ишенишпейт, аларга терссектордо, анын  бекемделе баштаган салттары жана механизмдери менен иш-төө пайдалуу.     364. Бул көрүнүштөрдүн бардыгы Кыргыз Республикасында экономикада-гы коррупциялык көрүнүштөр менен түздөн-түз байланышта жана экономиканыжөнгө салуу боюнча токтоосуз чараларды колдонууну талап кылат.     365. Артыкчылыктар.  Республикадагы түзүлгөн жөнгө салуучулук сис-темадагы кемчиликтерди жењүү максатында, ошондой эле мамлекеттик орган-дардын ишкердүүлүк  субъектилердин  ишаракеттерине киришүүсүн кыскартууүчүн:     - ведомстволук  инструкцияларга эмес мыйзамдарга гана таянган мам-лекеттик жөнгө салууну ишке ашырууга өтүү;     - өлкөнүн  стабилдүү  жана болжолдуу мыйзам чыгаруу системасын тү-зүү;     - ишкерлердин  абалын  татаалданткан жана алардын укуктарын бузганукук ченемдик актыларды кабыл алууга тыюу салууну киргизүү;     - ишкерлердин бизнеске каттоо жана чыгуу тартибин жењилдетүү;     - ашыкча жөнгө салуучулук функцияларды кыскартуу максатында минис-терство и  ведомстволордун  калкка кызмат көрсөтүүчү ишаракетин жакшыр-туу;     - ишкерлердин  ишаракетин  негизсиз  текшерүүлөрү үчүн мамлекеттикструктураларды жазалоону катаалдатуу зарыл.     366. Максаты.  Бизнес чөйрөсүндө коррупциянын өсүүсү үчүн жагымдуучөйрөнү түзүп берүүнү мамлекеттин жөнгө салуучулук жана контролдук фун-кцияларын төмөндөтүү.     367. Маселелер.  Ишкердүүлүк субъектилеринин рыноктун жеткиликтүү-лүгүнүн жол-жоболорун  жењилдетүү  жана  мамлекеттик органдардын ашыкчажөнгө салуучулук  функцияларын кыскартуу экономиканы жөнгө салуу чөйрө-сүндө негизги маселелер болуп калышы керек.     368. Саясат  жана  чаралар.  Мамлекеттик  каттоонун  тартибин жанажол-жоболорун аныктаган  бирдиктүү мыйзам чыгаруу системасын түзүү мак-сатында "Юридикалык  жактардын,  филиалдардын  же  юридикалык жактардынөкүлдүктөрү жана  жеке  ишкерлердин  мамлекеттик  каттоосу жөнүндө жањымыйзамды кабыл алуу зарыл. Бул мыйзам төмөнкүлөрдү аткарышы керек:     - "бирдиктүү  терезе"  принцибин киргизүү, анда бардык зарыл доку-менттер бир  гана мамлекеттик мекемеге жана так чектелген мөөнөттө (биржумадан ашпайт)  берилип,  ишкер бардык мамлекеттик органдардагы каттоожана учетко  тургузууну  кошуп  бардык  каттоочу документтердин пакетиналат;     - юридикалык  жактарды,  бирдиктүү мамлекеттик тизмени мамлекеттиккаттоонун тартибин жана жол-жоболорун аныктаган, ошондой эле субъекттеррыногу үчүн  мамлекеттик тизмеге киргизилген маалыматтарды берүүчү бир-диктүү мыйзам чыгаруу системасын түзүү;     - юридикалык  жактарды каттоону жүргүзгөн органдардын көптүгүн жо-юу;     - каттоодон  өткөрүүдөн баш тартуунун конкреттүү так тиешесин жанакаттоо боюнча  кызмат көрсөтүү акысына бирдиктүү мамиле кылуу маселесинбелгилөө;     - бизнестин  рыноктон  натыйжалуу  оњ  каалоосу (юридикалык жактанкатталышы) менен   кетүү   маселесин   чечүү.  Мыйзам ишкананын жоюунунжол-жоболорун тактоосу  керек,  жоюулуучу юридикалык жакты учеттон алуужол-жобосун бардык  каттоочу  органдардан (салык органы, Камсыздандырууфонду ж.б.) макулдашуудан өткөрүү керек.     369. Ишкерлердин  суроо-жоопторуна ылайык, лицензиялык уруксат кы-луучу система,  ошондой  эле мамлекеттик инспекциялык органдар өткөргөнтекшерүүлөр ишкерлердин  жана мамлекеттик органдардын ортосундагы мами-лелешүүдөгү негизги маселелердин бири болуп келүүдө.     370. Лицензиялык-уруксат  кылуучу  системаны  жакшыртуу максатындалицензиялык талаптардын  жана  шарттардын толук тизмеси белгиленген ли-цензиялоо жөнүндөгү  жањы мыйзам кабыл алуу зарыл. Бул, негизсиз талап-тарды белгилеген, ведомстволук актыларга ылайыкташканын далилдеген, көпсандаган документтерди  лицензиар  арыз  ээсинен  талап кылууга укуктууболгон жагдайды  жок  кылууга мүмкүндүк берет. Жањы мыйзамда төмөнкүлөрмаксатка ылайыктуу:     - ишаракеттердин  лицензиялануучу  түрлөрүнүн бирдиктүү жана толуктизмесин белгилөө.  Бардык  мамлекеттик  коопсуздуктун  негиздери, укуктартибин камсыз  кылуу,  курчап  турган  чөйрөнү, менчикти, жарандардынөмүрүн жана денсоолугун коргоо боюнча лицензиялык тартипти киргизүү та-лабына кирбеген ишаракеттердин түрлөрү бул тизмеден алынышы керек;     - "гильотина"  аттуу  таанымал  жол-жоболорго негизделген лицензиякылынуучу ишаракеттердин  түрлөрүн  карап  чыгуу тартибин киргизип, агаылайык, эгерде  мамлекеттик органдар такталган мөөнөттүн ичинде (негизибоюнча катуу  критерийлерге  ылайыктуу)  лицензиянын конкреттүү түрүнүнзарылчылыгын ырастай албаса, анда ал ишаракеттин лицензиялануучу түрлө-рүнүн тизмегинен алынып салынат.     371. Ишкерлерден  негизсиз текшерүүлөр жүгүн алып салуу үчүн алар-дын санын жана узактыгын кыскартуу, ошондой эле алардын натыйжалуулугунжогорулатуу зарыл.  Ушул максатта "Кожоюндук кылуучу субъектилерди укукберилген органдар тарабынан текшерүүлөрдү жүргүзүүнүн жол-жобосу жөнүн-дө" мыйзам  кабыл алуу керек, анын негизине төмөнкү принциптерди кирги-зүү зарыл:     - мамлекеттик  органдардын  текшерүү  жүргүзүү  боюнча ыйгарымдарымыйзам менен  аныкталышы  керек. Ыйгарымдары мыйзамдык актылар (мисалы,жоболор же  эрежелер)  менен  аныкталган мамлекеттик органдар тарабынанжүргүзүлгөн бардык текшерүүлөр мыйзамсыз деп табылат жана кожоюндук кы-луучу субъектилер үчүн эч кандай укуктук натыйжа болбойт;     - кожоюндук кылуучу субъектилердин ак ниеттүүлүктүн презумпциясы:     - мыйзамдагы  карама-каршылыктар жана так эместиктер кожоюндук кы-луучу субъектилерге каршы колдонула албайт (пайдаланбайт);     - кожоюндук  кылуучу  субъектилер  тарабынан  милдеттүү талаптардыколдонгон же  колдонбогон  фактыларды  аныктоо гана текшерүү үчүн негизболо алышы  керек.  Мындай  талаптар кожоюндук кылуучу субъектилер үчүначык жана жеткиликтүү болушу керек.     372. Стабилдүү  жана  болжолдуу  мыйзамды  түзүү, ишкердүүлүк үчүначык эместикти жоюу, инвсстициялык ишаракеттер үчүн коркунучтарды азай-туу үчүн Конституциялык мыйзам статусун берүү менен "Кыргыз Республика-сынын укук  ченемдик актылары жөнүндө" жањы редакциядагы Мыйзамды кабылалуу зарыл. Жањы Мыйзам төмөнкүлөрдү камтышы керек:     - ченемдик укуктук актылардын так баскычтарын камсыз  кылуучу  че-немдер;     - актыларды  кабыл  алуунун  натыйжасын  болжолдоо менен милдеттүүукуктук, каржылык-экономикалык   жана   башка  актылардын долбоорлордунатайылаштырылган экспертизасын киргизүү;     - экономикалык  субъектилердин  мындай  мыйзамдарды кабыл алуудагыжоготуулардын алдын  алуу  мүмкүндүгүн түзгөн мыйзамдарды ишке киргизүүбоюнча акылга сыярдык мөөнөттөрүн аныктоо.     373. Индикаторлор. Мыйзамдарды жана ылайыктуу мыйзам алдындагы ак-тыларды кабыл алуу реформаларды ийгиликтүү ишке ашыруунун негизги инди-каторлору болуп эсептелет:     - юридикалык  жактарды,  филиалдарды же юридикалык жактардын өкүл-дүктөрүн жана жеке ишкерлерди мамлекеттик каттоодон өткөрүү;     - лицензиялоо жөнүндө;     - кожоюндук кылуучу субъектилерди укук берилген органдар тарабынантекшерүү жүргүзүүнүн жол-жобосу жөнүндө;     - ченемдик укуктук актылар жөнүндө;     - лицензия алуунун жол-жоболорун жењилдетүү;     - ишкердүүлүктүн өзүнчө субъектисин текшерүү санын кыскартуу.     374. Программалар  жана долбоорлор. Азыркы убакта мамлекеттик баш-каруу органдарынын  иштерин  координациялоо чөйрөсүндө жана экономиканыөнүктүрүү, чет өлкөлүк инвестицияларды тартуу жана ишкердүүлүктү колдоочөйрөлөрүндөгү мамлекеттик  саясатты  ишке  ашыруудагы  жеке  сектордункоомдук структурасында  көптөгөн  ар кандай коомдук-мамлекеттик жана аркандай формадагы  таза  мамлекеттик органдар бар. Ушу тапта Кыргыз Рес-публикасынын Өкмөтү  мындай институттардын ишин жакшыртуу мүмкүнчүлүгүнкараштырууда. Бул максатта бардык аталып өткөн органдарынын ишаракетте-рине талдоо  жүргүзүү,  бири-бирин кайталаган жана иш алып барбаган ор-гандарды жоюу жана бул чөйрөдө мамлекеттик органдарынын (башкы экономи-калык, фискалдуу, контролдоочу жана жөнгө салуучу мамлекеттик органдар,Акыйкат министрлиги  жана  ТИМ),  негизги  донорлордун  (ЕБРР, ВБ, АБР,ПРООН ж.б.). жеке секторлордун (ассоциациялардын жана уюмдардын, инвес-торлордун, МДСтин  бизнеси)  өкүлдөрү  тењ  катышкан бирдиктүү кењешүү-чү-консультациялык органды  (Кењешти)  түзүү. Түзүлгөн органдын негизгимаселелеринен болуп  ишкердүүлүк чөйрөсүндө жүргүзгөн мамлекеттин жөнгөсалуу саясатынын натыйжаларын аныктоо болот.     375. Ресурстар.  Донордук уюмдардын жардамын активдүү издөө  мененмамлекеттик бюджеттин эсебинен каржыланат.     376. Натыйжалар.  Бул  стратегияда  караштырылган  чараларды   өт-көрүүнүн жыйынтыгында, каттоонун (кайта каттоонун) жана юридикалык жак-тарды жоюунун жана ошондой эле ишкерлердин ишаракетине мамлекеттик  ор-гандарынын кийлигишүү  дењгээлин  төмөндөтүүгө  мүмкүндүк  берген,  иш-кердүүлүк ишаракеттерди жөнгө салуунун жањы жол-жобосу киргизилет  жанаишкердүүлүктүн жањы субъектилерин рынокко чыгуусуна түрткү берет.      5.2.3. Мамлекеттик башкаруунун реформасы      377. Азыркы  абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Өлкөнүн экономикасынөнүктүрүүдө ар бир Өкмөттүн негизги ролу - бул жеке секторду өнүктүрүү-гө көмөктөшүүчү чөйрөнү берүү. Инвесторлордун ондун ичинен алты суроосубашкаруу маселелерине  (мыйзамдардын  болжолдуу, бюрократия, натыйжалуусот системасы, салыктарды башкаруу, коррупция жана ишкердүүлүк ишараке-тин жөнгөсалуу)  тийиштүү.  Бунун  натыйжасында мамлекеттик башкаруунунреформасы ушул Стратегиянын негизги багыттары болуп эсептелет.     378. Өкмөт  тарабынан, ПРООН жана ТАСИС сыяктуу эларалык уюмдардынколдоосу менен министерство жана башкаруу ведомстволорун өзгөртүп түзүүтармагында акыркы  жылдарда олутту кадам жасалган. Функционалдык талдоомамилелеринин негизинде көпчүлүк министрликтерде алардын маселелери жа-на функциялары  кайта  каралып чыгып, ашыкча жана бири-бирин кайталаганфункцияларды жок  кылуу боюнча сунуштар берилген. Бирок, өлкөдө монито-ринг жана баалоо системасынын жоктугу берилген сунуштардын реалдуу ишкеашырууну толук  көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк бербеди. Факт жүзүндө, корруп-цияга алып  келүүчү  көптөгөн  пикир  келишпестиктер, өзгөчө жөнгөсалуутармагында сакталып калды.     379. Функционалдык түз талдоо үстүртөн жүргүзүлгөн, бул министерс-тво жана ведомстволор ортосунда функциялардын туура эмес бөлүштүрүлүшү-нө, мамлекеттик  органдардын  ортосунда жана алардын ичинде адамдык ре-сурстардын бир калыпта эмес жайлаштырууга алып келди.     380. Жергиликтүү мамлекеттик башкаруулардын жана жергиликтүү өзүн-башкаруу органдарынын функцияларын талдоо пилоттук региондордо гана өт-көрүлүп жана анын жыйынтыктары бааланган эмес. Жергиликтүү өзүнбашкарууоргандары өкүлдөндүрүлгөндүн  функцияларынын  аткарылышын  камсыз кылууүчүн каржылоо механизми аныкталган эмес.     381. Мамлекеттик  башкаруунун реформасынын маселелери. Мамлекеттикбашкаруунун структурасы,  керексиз  жана бири-бирин кайталаган функция-ларды алынын  ташталып, функционалдык сызыктар боюнча реформаланышы ке-рек. Өкмөт  бизнести жүргүзүү үчүн таала түзүп берип жана атайын артык-чылыктар, субсидиялар  жана коргоо менен кийлигишпеши керек. Ушуга бай-ланыштуу өкмөттүн ишаракетинде чоњ отчет берүүчүлүк жана ачыктык зарыл.Мамлекеттик башкаруу  тармагындагы реформасыз ийгиликтүү рынок экономи-касы тармагында прогресске жетүү же Кыргыз Республикасынын жарандарынынүмүттөрүн канааттандыруу шектүү.     382. Артыкчылыктар. Мамлекеттик башкаруу тармагында, көлөмү боюнчаөтө эле кичинекей, мобилдүүрөк, кесипкөйлүк жана ачык Өкмөттү түзүү ар-тыкчылык багыт болуп калышы керек.     383. Максаты. Мамлекеттик башкаруу реформалоодо мамлекеттик орган-дардын жана  мекемелердин  маселелерин  жана  функцияларын экономикалыкишаракетке түздөнтүз кийлигишүү жана катышуудан рыноктук жөнгөсалуу жа-на коомчулукка жыргалды тартуулоо багытына салуу негизги маселеле болупкалат.     384. Маселелер. Мамлекеттик башкарууну реформалоодо аткаруучу бий-лик органдарынын ишинин натыйжалуулугун алардын структурасын тактоо жа-на ыйгарымдарын  жана  функцияларын жогорулатуу аркылуу негизги маселе-лерден болуп калат. Ошондой эле мамлекеттик башкарууну органдарынын жа-на жергиликтүү  өзүнбашкаруу органдарынын ортосунда, алардын мыйзам тү-рүндө аныкталган  максаттары  жана маселелерине ылайык функцияларды бө-лүштүрүүдө так чектелүүгө жетишүү зарыл.     385. Саясат  жана чаралар. Өкмөт министерство жана ведомстволордунфункцияларын артараптуу талдоосунун негизинде ашыкча, бири-бирин кайта-лаган функцияларды  кыскартып, окшош функцияларды консолидациялап, мам-лекеттик функциялардын  реалдуу децентрализациялоосун өткөрүп жана аныннегизинде өзүнүн  структуралык  бөлүктөрүнүн  кењири масштабда өзгөртүптүзүүнү өткөрүп, параллелдүү структураларды жоюп, бюрократиялык аппара-ты кыскартуусу зарыл.     386. Кызыкдар  тараптар  менен жөнгөсалуу жана консультациялоо на-тыйжасын талдоо,  эларалык  тажрыйбанын негизинде чечимдерди кабыл алуужол-жобосун жайылтуу  -  коррупцияга каршы маанилүү механизм болушу ке-рек. Азыркы  учурда  мындай жол-жоболор жок, бирок жањы өкмөт тарабынаналардын зарылчылыгы жана коомдук саясаттын форматтарынын жана жол-жобо-сунун негизинде жайылтылат деп айтылган.     387. Коррупцияга  каршы мыйзамдолбоорун жана ишке киргизилген укукченемдик актылардын  милдеттүү экспертизасы чиновниктер арасындагы кор-рупция үчүн  мүмкүнчүлүктөрдү  олуттуу кыскартат. Экспертиза коррупцио-гендик ченемдерди  таап  жана аларды мыйзамдолбоорун даярдоо баскычындажаап коюушу керек.     388. Ведомстволук ченем чыгаруу коррупциянын болушуна көмөк көрсө-түүдө, анда  министерство жана ведомстволор өздөрүнүн ыйгарымдарын ишкеашыруу тартибин өздөрү аныкташат. Ошондуктан, министерство жана ведомс-тволордун бардык  укук ченемдик актыларга инвентаризациялоо жана ашыкчажөнгөсалууну кесе  чабуу  максатында алардын ишаракеттерин жөнгөсалуучукоргоо механизмдерин киргизүү зарыл. Тиешелүү мамлекеттик орган тарабы-нан белгиленген мөөнөттө негизделбеген актылар жараксыз деп жарыяланышыкерек.     389. Мамлекеттик  башкаруу системасында коррупцияны алдын алуу бо-юнча маанилүү жана кечиктирилгис чаралардын бири - мамлекеттик бюджеттинатыйжалуу түзүү  жана  аткарууга  байланыштуу маселе эсептелет. Өткөөлөлкөлөр үчүн мамлекеттик бюджет - чиновниктердин коррупциялык аракетте-ринин өтө аялуу бөлүгү. Сөз тышкы заемдор жана кирешелерди түзүү систе-масы жөнүндө  гана  эмес, ошондой эле каражаттарды бөлүштүрүү системасыжөнүндө да болууда.     390. Салыктык  башкарууда реформаны өткөрүү, анда салыктөлөөчүлөр-дүн жана  салык органдарынын укугунун тењсалмактуулугуна жетишүү, салыкжана бажы органдарында коррупциянын төмөндөшү жана бул органдардын иша-ракеттеринин натыйжалуулугун жогорулатуу болжонуусу зарыл.     391. Коррупцияга каршы чаралардын маанилүү багыты мамлекеттик кар-жы системасынын  реформасынын  ачыктык  жана  отчеттуулук  багыты болупэсептелет. Бюджетти  түзүү жана аткаруунун программалык бюджет ыкмасынаөзгөчө көњүл бурулат.     392. Бул коррупцияга каршы чаралардын катарына электрондук өкмөттүтүзүү дагы  кирет, ал чиновниктер менен жарандардын түз сүйлөшүүлөр са-нын азайтууга,  клиенттерге  көрсөтүлүүчү мамлекеттик кызматтардын жанааны көрсөтүү шарттарынын бардык тизмесин ачып берүүгө мүмкүндүк берет.     393. Акыркы жылдарда коррупцияга каршы күрөшүүгө катышуучу негизгиэлементтердин ичинен  бардык жарандык коомдор Кыргызстанда катышты. Бул- жарандык коомдун чечимдерди кабыл алууда катышуусу, пресса эркиндиги,маалыматтын жеткиликтүүлүгүн  кењейтүү, парламенттик көзөмөл, квалиция-ларды түзүү жана коллективдүү аракеттер, аялдарды жергиликтүү уюмдардындењгээлинде катыштырууга  тартуу. Бирок, кээде бул процесстерге бийлик-тин таасири  өтө эле маанилүү болуп, ушуга окшогон жарандык коомдун ка-тышуусу жөнөкөй эле формалдуулукка айлантууда. Ошондуктан коомчулук ме-нен консультация жол-жоболорун бул процессти жөнгөсалуучу укук ченемдикактыларды кабыл алуу жолу менен формалдаштыруу зарыл.     394. Коррупциянын кыскартылышына жергиликтүү дењгээлде мамлекеттикбашкарууну реформалоо жана жергиликтүү өзүнбашкарууну өнүктүрүү да түр-ткү берет.  Биринчи  кезекте,  жергиликтүү  өзүнбашкаруунун  натыйжалууукуктук базасын  камсыз  кылуу,  анын  ичинде мамлекеттик башкаруу жанажергиликтүү өзүнбашкаруу  органдарынын  функцияларын  жана ыйгарымдарынтак чектөө  жана  бюджеттер  аралык мамилелердин реформасы. Көрсөтүлгөнишчаралар негизинен "Кыргыз Республикасында мамлекеттик башкаруунун де-централизациясы жана  жергиликтүү өзүнбашкарууну 2010-жылга чейин өнүк-түрүү" Улуттук стратегияны ишке ашыруунун алкагында өткөрүлөт.     395. Индикаторлор.  Функциялардын артараптуу талдоосунун негизиндемамлекеттик структуралардын өзгөртүп түзүүсүн өткөрүү;     - Мамлекеттик кызматкерлердин жалпы санын кыскартуу;     - Коомдук саясат форматында чечимдерди  кабыл  алуу  жол-жоболорунжайылтуу;     - Мыйзамчыгаруунун милдеттүү коррупцияга каршы  экспертизасын  жа-йылтуу;     - Мамлекеттик башкаруунун мониторинг жана баалоо системасын жайыл-туу;     - программалык бюджеттөөгө өтүү;     - Эки дењгээлдүү бюджетке өтүү.     396. Программалар  жана  долбоорлор.  Коррупцияга каршы күрөшүүнүнМамлекеттик стратегиясында  функционалдык талдоонун негизинде мамлекет-тик башкаруу  органдарынын  өзгөртүп түзүү боюнча чаралар каралган. Булчаралар бири-бирин кайталоочу функцияларды жана структуралык бөлүктөрдүтабуу максатында  талдоону тигинен гана эмес, ошондой эле туурасынан даөткөрүүнү караштырат.     397. Мамлекеттик  башкаруу  тармагында  реформаны  мониторинг жанабаалоо системасын  түзүү  боюнча  ишчараларды өлкөнүн өкмөтү жана ПРООНменен биргелешип ишке ашыруу болжонууда.     398. Жањы  Кыргыз  Республикасынын  коррупцияны  алдын алуу боюнчаУлуттук агенттигинин  функциясына  коррупцияны  алдын алуу жана күрөшүүбоюнча долбоорлордун  пакетин даярдоо, мамлекеттик стратегияны жөнгөса-луу боюнча иштерди өз ара айкаштырууну ишке ашыруу кирет.     399. Кыргыз  Республикасынын каржы министрлиги өлкөнүн парламенти-нин карап  чыгуусу  үчүн 2007-жылга мамлекеттик бюджеттин эки долбоорундаярдады, анын  бири жергиликтүү өзүнбашкаруу органдарынын бюджетти тө-мөнтөн түзүү  принцибинен курулган. Эларалык донорлор жергиликтүү өзүн-башкаруу органдарынын  жумушчуларын бюджетти жањы принципте түзүүгө үй-рөтүүнү өткөрүүгө катышат.     400. Ресурстар.  Донорлук  уюмдардын жардамын активдүү издөө мененбирге финансылоо мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.     401. Натыйжалар. Өткөрүлгөн ишчаралардын натыйжасында төмөнкүлөргөжетүү пландаштырылууда:     - Тыгыз жана натыйжалуу Өкмөттү түзүү;     - Бюрократиялык башкаруунун масштабдарын кыскартуу;     - Өткөрүлүп жаткан кайта өзгөртүү,  алдын ала эскертүүчү чаралардызарыл болгон учурда гана кабыл алуунун жүрүшүн контролдоо;     - Коррупцияны алдын алуу боюнча чараларды кабыл алуу;     - Мамлекеттик органдардын ишаракеттеринде ачыктык;     - Мамлекеттик  финансыда  көбүрөөк  ачыктыкка  жана жоопкерчиликкежетүү;     - Программалык  бюджеттөө принцибине негизделген бюджеттин долбоо-рунун сапатын жакшыртуу;     - Мамлекеттик  кызматты децентрализациялоо стратегиясын кабыл алуужана жергиликтүү өзүнбашкарууну өнүктүрүү.      5.2.4. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин дараметин            жогорулатуу      402. Азыркы  абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасы-нын "Мамлекеттик  кызмат жөнүндө" Мыйзамына ылайык Кыргыз Республикасы-нын мамлекеттик  кызмат  кесипкөйлүк, компетенттүүлүк, чынчылдык, конт-ролдуулук жана  отчеттулук принциптерине негизделет жана иштейт. Мыйзамтарабынан мамлекеттик  кызматкерлердин укуктук, экономикалык жана соци-алдык корголушу,  мамлекеттик  кызматкерлердин үйбүлөсүнүн татыктуу жа-шоосу дењгээли үчүн эмгек акысы кепилденет. Мындан тышкары, мамлекеттиккызмат системасын  дайыма  жакшыртып туруу, тандоодогу ачыктык жана ка-лыстык, ишти баалоо жана конкурстук негизде кадрларды жылдыруу, ошондойэле саясый  таасирди  жана  мамлекеттик  кызматкерлердин ишаракеттеринеукуксуз кийлигишүүнү алып таштоо болжолдонууда.     403. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматтарынын бүгүнкү чын-дыктары Мыйзамда декларацияланган принциптерден азырынча алыс.     404. Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик кызмат жөнүндө" Мыйзамын-да Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агенттигининаракеттенүүсү каралган,  ал такай иштеп жаткан мамлекеттик орган болот.Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агенттиги мамлекеттик кызмат тармагын-да бирдиктүү  мамлекеттик  саясатын  иштеп  чыгат жана турмушка ашырат.Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агенттиги ММКна башкаруучу мамлекеттиккызматкерлерди дайындоо  жана  бошотуу, мамлекеттик кызматтык бош орун-дарга өткөрүлгөн  конкурстук  тандоолор боюнча жыйынтыкталган маалымат-тарды жарыялап турат.     405. 2004-жылдан Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик кызмат жөнүн-дө" Мыйзамын  кабыл алгандан баштап Кыргыз Республикасында стаст-катчы-лар институту  уюштурулду.  Статс-катчы Кыргыз Республикасынын министр-ликтеринде, мамлекеттик комитеттеринде жана башкаруучу ведомстволорундажогорку башкаруучулук  мамлекеттик кызматты ээлеген мамлекеттик кызмат-кер болот эсептелет.     406. Статс-катчы  туруктуу  мамлекеттик органдын жетекчисинин отс-тавкасына же кызматтан бошотуусуна карабаган алмаштырылгыс кызмат болупсаналат.     407. Статс-катчы  ваканттык кызматын ээлөөгө тандоо конкурстук не-гизде өтөт.  Стат-скатчы аткаруучу бийлик органдарында Мамлекеттик кыз-мат иштери  боюнча Кењештин сунушу жана мамлекеттик органдын жетекчиси-нин макулдугу  менен  Кыргыз Республикасынын Премьер-министри тарабынандайындалат жана бошотулат.     408. Мамлекеттик  кызматтын  реформасынын  маселелери. Мамлекеттиккызмат системасындагы  коррупциянын  токтотулгус  өсүшүн ачык көрсөткөнэларалык уюмдун кысымынын натыйжасында, азыркы өкмөт 2000-жылдын башын-дагы түзүлүштөгү  мамлекеттик кызмат системасын реформалоо боюнча чара-ларды колдонууга  мажбур  болгон.  Өзүнчө чаралар Дүйнөлүк банктын жанабашка донорлордун  колдоосу менен мамлекеттик кызматты реформалоо прог-раммасынын алкагында өткөрүү пландаштырылууда. Мамлекеттик жана муници-палдык кызматтар  жөнүндө жањы мыйзамдар кабыл алынып, атайылаштырылганагенттиктер түзүлдү.  Аны менен бирге, Кыргыз Республикасынын мамлекет-тик жана муниципиалдык кызматтары жалпысынан өнүгүүчү өлкөлөр үчүн бир-дей болгон  жалпы маселелерге ээ, алар жетишпеген каржылоо, мамлекеттикбашкаруу институттарынын  институционалдык  начардуулугу, маанилүү сая-сатташуусу, ууручулук жана коррупция менен мүнөздөлөт.     409. Атаандаштык  дењгээлден бир топ төмөн болгон мамлекеттик кыз-маткерлердин эмгек  акысы иш сапатынын төмөндүгүнүн бирден-бир себепте-ри, ошондой  эле коррупциянын көрсөтүлүшү үчүн жагымдуу чөйрө болуп ка-лууда. Мамлекеттик  кызмат  жөнүндөгү жањы мыйзамдын кабыл алынган жанамамлекеттик кызмат  боюнча атайылаштырылган агенттикти түзүүгө карабас-тан, өлкөдө мамлекеттик кызматкерлерди тандоонун меритократикалык прин-цибин иш  жүзүнө чындап жайылтууга мүмкүндүк бербеген өтө төмөнкү дара-мет бар. Мамлекеттик кызматкерлер дагы деле социалдык жана укуктук кор-гонуунун алсыз  кепилдиктерине ээ. Мамлекеттик кызматтын натыйжалуулугужана кесипкөйлүккө  саясий  процесстердин  таасир тийгизүү даражасы өтөжогору бойдон  калууда. Өз учурунда бул квалификациялык кадрлардын маа-нилүү туруксуздугуна алып келет.     410. Азыркы убакта,  мамлекеттик сектордо эмгек акысын төлөп берүүфондду түзүүдө принциптерди жана ченемдерди жөнгөсалуучу бир дагы иштепжаткан механизм жок. Тармактык министрликтер жана башка мамлекеттик ор-гандар куушведомстволук кызыкчылыктарды кубалап, мыйзамчыгаруучулук жа-на мыйзамченемдүү актылар аркылуу легалдаштырууга жетишүү  менен  эмгекакысын  төлөп  берүүчү  фондду  түзөт  (үстөк  жана айлык акыга кошумчатөлөмдөрдү кошкондо).  Эмгек акысын төлөп берүүнүн азыркы системасы же-тишерлик ийкемдүүлүк менен айырмаланбайт, ошондой эле ошол эле башкару-удагы же бөлүмдөгү өздөрүн эч нерсеси менен көрсөтө  албаган  пассивдүүкызматчылардын  материалдык  сыйлоо  акысын кыркуунун эсебинен активдүүжана инициативдүү жумушчуну сыйлоого мүмкүндүк бербейт.  Жашоо үчүн за-рыл болгон  каражат  минимумунун  жана  керектөөчү баалардын индексининөзгөрүү фонунда,  бюджеттик мекемелердин эмгек акыларынын индексациялоопроцесси баанын жалпы өсүү динамикасынан бир топ маанилүү даражада арт-та калууда.  Социалдык сектордогу орточо эмгек акысынын көрсөткүчү мам-лекетти башкаруу  секторуна караганда эки эсеге төмөн.  Күч блогунан үчэсеге төмөн,  бирок ара катыш мындайча берилиши керек эле:  Мамлекеттиккызмат сектору - 1,0, Күч блогу - 1,2 жана Социалдык сектор - 0,8.     411. Артыкчылыктар.  Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат система-сын өнүктүрүүнүн негизги артыкчылык анын кесипкөй жана чынчыл кызматчы-лар менен толтуруу болуп эсептелет, ал үчүн эмгек акысын төлөөгө рефор-ма жүргүзүү, ак ниеттүү жана квалификациялуу кызматчыларды саясый өзгө-рүүлөрдөн коргоого жетишүү.     412. Мамлекеттик  жана  муниципалдык кызматты жакшыртуунун максатыболуп анын  кызматчыларынын дараметин жогорулатуу, мамлекеттин жарандарастында функционалдык  милдеттерин натыйжалуу аткарууда максималдуу ке-сипкөй, ачык жана отчет берүүгө милдеттүү болушу эсептелет.     413. Маселелер.  Мамлекеттик  жана  муниципалдык кызмат системасынөнүктүрүүдө негизги багыттары төмөнкүлөр болот:     - Мамлекеттик  жана муниципалдык кызматкерлердин эмгек аксын төлөөсистемасын реформалоо,  мамлекеттик жана муниципалдык кызматтын беделинжана анын  туруктуулугун  коомдун алдында көтөрүүчө социалдык кепилдик-терди камсыз кылуу;     - Кыргыз Республикасынын Президентинин астындагы башкаруу Академи-ясынын базасында кадрларды окутуу жана кайта даярдоо системасын өнүктү-рүү:     - Мамлекеттик  жана  муниципалдык кызматкерлердин иштиктүү укуктукжана социалдык кепилдиктерин камсыз кылуу;     - Муниципалдык кызматты уюштуруу үчүн зарыл укуктук базаны түзүү;     - Министрликтердин  жана ведомстволордун кадрдык кызматтарынын да-раметин бекемдөө;     - Жергиликтүү өзүнбашкаруу органдарында кадрдык ишти жакшыртуу;     - Коррупция  менен  күрөшүү  боюнча мамлекеттик, муниципалдык жанааскер кызматында,  укуккоргоочу  органдарында жана социалдык ведомство-лордо жүрүм-турум  кесипкөйлүк  кодексин жайылтуу аркылуу алдын ала эс-кертүүчү чараларды өнүктүрүү:     - Мамлекеттик кызматкерлердин кирешелеринин жана чыгымдарынын кон-тролун декларациялоо  механизмдерин өнүктүрүү жана декларациялоо боюнчамилдеттенмелерди аткарбагандыгы үчүн жазалоону күчөтүү;     - Жарандык  коомдун  ар  бир  мамлекеттик  органдагы кабыл алынганкоомдук-маанилүү чечимдерге  катышуунун  иш жүзүндөгү механизмдерин тү-зүү:     - Аткаруучу тартипти күчөтүү.     414. Саясат  жана чаралар. Өкмөт тарабынан белгиленген маселелердичечүү үчүн  мамлекеттик жана муниципалдык кызматтарынын реформанын бар-дык багыттарын каржылык жактан камсыз кылууну деталдаштырылган механиз-мин иштеп  чыгууну камтыган тиешелүү чаралар каралышы керек. Өкмөт эла-ралык тажрыйбаны изилдеп чыгып жана эмгек акыны төлөө системасын өзгөр-түп түзүп  өзүнүн  схемасын сунуш кылышы керек. Функционалдык талдоонунжыйынтыгынын негизинде  параллелдүү  түрдө  мамлекеттик кызматкерлердинсаны радикалдуу кыскартышы керек.     415. Параалуучуулук  жана кызмат абалынан пайдаланылучулукка каршынатыйжалуу алдын ала эскертүүчү чара чиновниктин кызматтык ишаракетининченемдик документтердеги  деталдаштырылган  регламентация болуп эсепте-лет. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин жүрүм-турумунун тыюусалынган варианттарынын  тизмеги  ар  бирине  белгилүү болушу керек, алүчүн тиешелүү окутуу жана түшүндүрүү иштери өткөрүлөт.     416. Мамлекеттик  кызматты өзгөртүп түзүү өзгөчө негиздүү өзгөрүү-лөргө бажы  жана  салык  кызматы  сыяктуу структуралар кабылышы мүмкүн,алардын ишаракет чөйрөсүндө ишкерлер жана мамлекеттик кызматчылар орто-сунда тике контакттар болууда.     417. Индикаторлор.  Мамлекеттик  жана муниципалдык кызматкерлердинайлык акысын  аларга  жапа  алардын үйбүлөсүнө татыктуу жашоо дењгээлинкепилдөөчү дењгээлге чейин көбөйтүү.     418. Программалар  жана  долбоорлор. Кыргыз Республикасынын Прези-дентинин астындагы  мамлекеттик  Агенттиги тарабынан донордук уюмдардынколдоосу менен мамлекеттик кызмат системасын реформалоо стратегиясы иш-телип чыкты.  Агенттик тарабынан иштелип чыккан мамлекеттик кызматтаргаконкурстук тандоо  системасын ишке киргизилип жана кењири жайылтылууда.Стратегияда жана  иш  программаларда кадрларды даярдоо жана кайра даяр-доо, аларды ротациялоо, кирешелерди декларациялоо боюнча конкреттүү ча-ралар каралган.  Жетекчилердин  зомбулугунан мамлекеттик кызматкерлердикоргоо боюнча  чаралар  иштелүүдө. Финансы министрлиги менен биргеликтеэмгек акыны реформалоо боюнча өлкөнүн өкмөтүнө жана Президентине сунуш-тар даярдалууда.     419. Ресурстар.  Финансылоо  донордук  уюмдардын жардамын активдүүиздөө менен бирге мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.     420. Натыйжалар.     - Өткөрүлгөн ишчаралардын натыйжасында төмөнкүлөргө жетүү пландаш-тырылууда:     - Мамлекеттик кызматтын саясый нейтралдуулугун жана стабилдүүлүгүнжана саясый жана саясый эмес кызматтардын так чектелүүсүн камсыз кылуу;     - Кандидаттарды  мамлекеттик кызматкерлер кызматына конкурстук не-гизде тандоонун заманбап критерийлерин аныктоо;     - Мамлекеттик  жана  муниципалдык кызматка жогорку профессионалдыкадистерди тартуу;     - Мамлекеттик  жана  муниципалдык  кызматкерлердин ишаракеттерининачыктыгына жана жоопкерчиликтигине жетүү;     - Жогорку мамлекеттик кызматтарды ээлөөдө гендердик тењчиликке же-түү:     - Кесипкөйлүк кодексте жазылган кесипкөйлүк кодексти кабыл алуу.      5.2.5. Укук тармагындагы реформа      421. Азыркы  абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасы-нын Конституциясына  ылайык Кыргыз Республикасындагы сот адилеттиги соткөзкарандысыз соттор аркылуу гана ишке ашырылып жана Кыргыз Республика-сынын конституциясына  баш  ийет.  Кыргыз Республикасынын сот системасыКонституциялык сот,  Жогорку сот жана жергиликтүү соттордон турат. Мын-дан тышкары,  Конституциялык  мыйзамдар  менен  атайылаштырылган сотторуюштура алышат.     422. Кыргыз Республикасынын Конституциялык соту Кыргыз Республика-сынын Конституциясын  коргогон жогорку сот органы болуп эсептелет. Кыр-гыз Республикасынын  Жогорку  соту - бул жарандык, кылмыштуулук, башка-руучулук сот өндүрүшү, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзамдарындакаралган башка иштери боюнча тармактарындагы жогорку сот бийлигинин ор-ганы. Кыргыз  Республикасынын жергиликтүү соттору болуп райондук, шаар-дык жана  облустук соттор эсептелет. Жергиликтүү соттор мамлекеттин сотсистемасынын негизги  звеносу болуп эсептелет. Алар биринчи сот инстан-циясы катары иш алып барат жана аларга Кыргыз Республикасынын процессу-алдык мыйзамына ылайык жарандардын, башкаруучулук, чарбачылык жана кыл-мыш иштеринин негизги бөлүгү тиешелүү.     423. Тармактын  маселелери.  Кыргыз Республикасынын бийлигинин сотбутагы Кыргызстандагы  мамлекеттик  системанын  эњ  алсыз звеносу болупэсептелет. Кесипкөйлүк компетенциянын төмөнкү дењгээли, жогорку коррум-пиалашкандыгы жана  көп деген соттордун аткаруучу бийликтин саясый буй-руктарын аткарууга  даярдыгы,  калкты  жана  экономикалык субъектилердисотторго чоњ  ишеничсиздик  менен кароого алып келди. Буга байланыштуу,соттор аларга  жүктөлгөн адамдын конституциялык укуктарын жана эркинди-гин коргоо,  укуктарын жана менчигин коргоо, контракттарды, башкаруучу-лук чечимдердин  мыйзамдуулун  контролдоо  ж.б. функцияларын натыйжалууаткара алышпайт.  2005-жылдын  жазындагы революциядан кийинки окуялары,бир жагынан  сот системасынын терењ кризисин, экинчи жагынан - анын ры-нок экономикасы  менен демократиялык укуктук мамлекетте өзүнүн функция-ларына толук  дал келбешин көрсөттү. Бул кырдаал төмөнкү себептер мененшартталган:     - Аларды  дайындоонун  жана кызматтан алуунун саясый ыргактары ме-нен;     - Сот  системасы  жетишерлик финансыланбашы, анын ичинде соттордунжана прокурорлордун төмөнкү айлык акы дењгээли менен;     - Коомчулук  үчүн  ачык  сот  иштерин жүргүзүү жана сот чечимдеринкамсыз кылуу, анын ичинде зордук менен аткарууну жөнгөсалуу механизмдинжокту менен.     424. Азыркы  убакта  сот системасын "басып алуу" реалдуу коркунучубар, сот органдары саясый күчтөр тарабынан да, ошондой эле криминалитеттарабанан да  кысым көрүшүүдө. Соттордун чечимдерди натыйжалуу аткарышыкыйроочулук дењгээлде турат.     425. Артыкчылыктар.  Укуктук тармактагы бирден бир маанилүү багыт-тардан болуп  сот  жана  укук  коргоо системасын комплекстүү реформалооэсептелет.     426. Максаты.  Соттук  жана  укуккоргоочулук  комплекстүү реформа,конституциялык укуктардын  жана эркиндиктердин натыйжалуу кепилдиктеринтүзүү, ишкердик жана инвестициялык климатты жакшыртуу, ошондой эле мам-лекеттик органдарынын башкаруучулук зомбулуктан кармоо үчүн өтө зарыл.     427. Маселелер.  Сунушталган  реформа  төмөнкү маселелерди чечүүсүкерек:     - коомго  өзгөртүүлөрдүн фундаменталдуу мүнөзү тууралу белги бери-лет, адардын  натыйжаларында  жањы, компетенттүү жана көзкарандысыз сотсистемасы курулат:     - комплекстүү  мүнөзгө ээ болот, ага юридикалык билим берүү систе-масынын реформасын,  мыйзамдардын материалдык жана процессуалдык рефор-масын, укуккоргоо органдарынын (прокуратура, милиция, мамлекеттик кооп-суздук органдары  ж.б.) реформасын, ошондой эле сот-аткаруучулук орган-дарын, жазаларды аткаруу жана укуктук кызматтар системасын (адвокатура,нотариат ж.б.) кошуп;     - сот  кызматына  кандидаттарды  тандоодо жогорку кесипкөйлүк жанаморалдык критерийлерин жана аларды бул кызматтан четтетүү мүмкүнчүлүгүнчектөөнү камсыз  кылуу;  бул  соттордун көзкарандысыздыгын жана алардынотчет берүүгө милдеттүүлүгүн кепилдейт, анын үстүнө корпоративдик эмес,жекелик - мыйзам алдында гана жоопкерчиликтүү:     - калкка  көрсөтүлүүчү  кызматтардын  сапатын  төмөндөтпөстөн жањысистемага өтүүнү камсыз кылуу.     428. Саясат  жана чаралар. Мињжылдык чакыруулардын корпорациясынынИрегелик программасынын  Концепциясынын алкагында Кыргызстан сот орган-дарындагы коррупцияны  кыскартуу, сот системасынын натыйжалуулугун жанакөзкарандысыздыгын жогорулатуу, укуккоргоо органдарындагы коррупция ме-нен күрөшүү  жана натыйжалуу кылмыштуу кубалоо боюнча бир топ чаралардыкабыл алышы керек.     429. Бул максаттарда сот системасында анын оптималдуу көлөмүн жанаструктурасын аныктоо үчүн функционалдык талдоо жүргүзүү керек, "Соттор-дун статусу жөнүндө" жањы мыйзамын кабыл алуу керек, анда соттор үстүн-дө коомдук  жана  кесипкөйлүк контролду камсыз кылган көзкарандысыз ор-гандын ыйгарымдары, ички тергөөнү жүргүзүү ыйгарымдары менен квалифика-циялуу персоналды гана тандоо жана дайындоо жол-жоболорду, укуктук сая-сатты жана  соттордун  жана башкаруунун ишаракетинин стратегиясын түзүпчыгуу үчүн чараларды көрүү, аларды саясый кол салуучулуктан коргоо, сотжана аткаруучу бийликтин реалдуу бөлүнүшүн камсыз кылуу бекитилет.     430. Ишкердүүлүктү  өнүктүрүүгө өбөлгөлөрдү түзүү үчүн сот иштеринжүргүзүүнү жењилдетүүгө  жана коммерциялык иштер боюнча соттук процесс-тин мөөнөттөрү  кыскартылууга багытталган өзгөртүүлөр киргизилип, соттокараган иштин жыйынтыктары боюнча алынган мамлекеттик пошлинанын тарти-би жана  өлчөмдөрү  өзгөртүлөт. Ишти автоматтык түрдө бөлүштүрүүнү жанажарандардын соттун  чечимдерине  Интернет аркылуу ачык жеткиликтүүлүгүнкамсыз кылган  соттук  маалыматтын жана башкаруунун бирдиктүү системасыжайылтылат.     431. Сот адилеттигинин натыйжалуу жана ачык системасына жетүү жанакалкты сот  иштерин  жүргүзүү процессине катыштыруу максатында, камоогосанкция берүү  жана  тергөө  алдында камакка алуу боюнча прокуратураныныйгарымдарын сот  органдарына өткөрүп берүү, ошондой эле Кыргыз Респуб-ликасында күбөлөр  сот  институтун  түзүү  тууралу маселени карап чыгуумаксатында Кыргыз Республикасынын Кылмыштуулук-процессуалдык Кодексининченемдерин кайта карап чыгуу зарыл.     432. Укук  коргоо органдарынын өзгөртүп түзүүсүн кечиктирилбес ма-селелердин бири,  ал  өзүнө  миссиясын,  максаттарын  жана маселелерин,ашыкча, бири-бирин  кайталаган  жана  туура  келбеген функцияларды алыпташтоону, адамдык  дараметти кайта бөлүштүрүүнү, укук коргоо органдары-нын өзүндөгү коррупцияны алдына алуу үчүн чараларды камсыз кылууну так-тоону киргизиши  керек. Алардын ишаракетин саясый таасирден көзкаранды-сыздыгын камсыз кылуу керек. Компетенттүүлүк жана кесипкөйлүк укук кор-гоо органдарынын ишине башкы талаптар болушу керек.     433. Коррупцияны алдына алуу жана коррупцияланышкан кызматкерлергекарата текшерүү  жүргүзүү максатында укук коргоо органдарынын курамынданатыйжалуу бөлүмдөрдү  түзүү зарыл. Кызматкерлерге полиграф тестти кол-донууну, эмгек акысын көтөрүү, кызматкерлерди окутуу боюнча чаралар ке-рек.     434. Кыргыз Республикасынын бањгизаттарды контролдоо боюнча Агент-тиги, ИИМ,  Улуттук коопсуздукту сактоо кызматы жана Финансылык полициякызматы да  бањгизат, экономикалык жана уюшулган кылмыштуулук менен кү-рөшүү тармагында  бири-бирин кайталаган бөлүмдөрдү жоюу, алардын ишара-кетинин натыйжалуулугун жана ачыктыгын жогорулатуу максатында кайта тү-зүлүшү керек. Мамлекеттик кызматтын өзгөртүп түзүлүүсүндө өзгөчө карди-налдык өзгөртүүлөргө  бажы  жана  салык кызматтары сыяктуу структуралартартылышы керек,  себеби  алардын  ишаракет чөйрөсүндө ишкерлердин жанамамлекеттик кызматчылардын  ортосундагы тикеден-тике түз байланыш болуптурат.     435. Индикаторлор.     - "Соттордун статусу жөнүндө" Мыйзамды кабыл алуу;     - Күбөлөр сотун түзүү;     - Сот чечимдеринин маалымат базасына ачык жеткиликтүүлүгүн  камсызкылуу;     - Бири-бирин кайталабаган укук коргоо органдарынын саясатташтырыл-баган жана ачык системасын түзүү.     436. Ресурстар.  Каржылоо  донордук  уюмдардын  жардамын  активдүүиздөө аркылуу мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.     437. Жыйынтыктар.  Функционалдык анализге негизделген  көптараптууулуттук сот жана укук коргоо реформасы төмөнкүлөргө:     - Сот органдарынын анык көзкарандысыздыгына жана  натыйжалуулугунажетүүгө;     - Сот чечимдерин кабыл алуунун ачык процессине;     - Соттордун жана укук коргоо органдарынын баркын элдин алдында кө-төрүүгө;     - Сот жана укук коргоо системаларындагы коррупциянын жалпы дењгээ-линин мониторинг  жана  баалоо процессинде жарандык коомдун ролун күчө-түүгө алып келет.       5.3. Адамдык жана социалдык өнүгүү      438. Адамдык  жана социалдык өнүгүү көйгөйү Кыргыз Республикасынынмамлекеттик саясатынын күн тартибинде борбордук орунду ээлейт. Бирөөлөркедейчиликти кыскартууну,  билим  алуу жана калктын саламаттыгын сактооүчүн мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылууну жана ал үчүн жагымдуу турмуш шарт-тарды камсыз  кылууну, калктын камкордукка муктаж категориясын кошушат.Бул максаттардын  бардыгы  эларалык  коомчулук тарабынан иштелип чыкканмињ жылдыктын   өнүгүү   максаттары   менен   дал   келет,  ошентип МӨМ2006-2010-жылдарга Кыргызстандын өнүгүшүнүн стратегиясын түзөт.     439. Бул  бөлүмдө түздөн түз адамдык жана социалдык өнүгүү максат-тарга жетүүгө багытталган социалдык саясат каралат. Анын продуктусу бо-луп адамдык  капитал (о.с. билимдүү жана ден-соолугу чыњ калк) жана со-циалдык капитал  (о.е.  өз  ара  түшүнүүгө негизделген солидардуу коом)милдеттүү шарт катары алардын топтолушу, ошондой эле өлкөнүн экономика-лык өнүгүшүнүн жыйынтыгы жана мамлекеттик башкаруунун натыйжалуу систе-масын түзүү  эсептелет. Ошондуктан социалдык чөйрөнү адамдык жана соци-алдык капиталдын  топтолушу  Стратегиянын негизги максаты болуп эсепте-лет. Кедей  калктын  билим  берүүгө жана саламаттык чыњдоого, социалдыккоргоо жана  социалдык  камсыздандыруу системасына жетимдүүлүгүн камсызкылуу, калкты тийиштүү турмуштук шарттар менен камсыз кылуу аркылуу ке-дейчилик көйгөйлөрүн  чечүү социалдык саясаттын артыкчылыгы болуп эсеп-телет.       5.3.1. Коом тарабынан талап кылынган билим берүү      440. Азыркы  абалы  жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Бүгүнкү күндө билимберүү дүйнөдө коомдук өнүгүүнүн маанилүү көрсөткүчтөрүнүн жана артыкчы-лыктуу багыттарынын  бири  бойдон  калууда.  XXI кылымда билим берүүнүнөнүгүшүнүн магистралын  аныктаган көптөгөн эларалык уюмдардын ар кандайматериалдарында билим берүү күн көрүүнүн жана адамзаттык цивилизациянынпрогрессивдүү өнүгүшүнүн  маанилүү  шарты,  ыкмасы болуп эсептелери бирнече жолу белгиленген. Бардык өлкөлөр билим берүүгө карата өз мамилеле-рин түп  тамырынан бери өзгөртүүдө. Мындай көњүл бөлүүнүн себеби азыркыкоомдун эњ маанилүү баалуулугу жана негизги капиталы болуп адам эсепте-лип жатканында.     441. Кыргызстанда  билим берүүнүн өнүккөн системасы бар, ал өлкөнүөнүктүрүүдө орчундуу  роль  ойноодо  жана  балдарды жана чоњдорду рынокэкономикасынын жана  демократиянын шартында турмушка жана ишкердүүлүккөдаярдоодо алардын  коомдун жыргалчылыгы үчүн жемиштүү иштөөгө мүмкүнчү-лүктөрүн жана умтулууларын, жањы инфраструктураны кабыл алууга жана өз-дөштүрүүгө мүмкүнчүлүктөрүн жана ачыктыгын, тынымсыз өзгөрүп жаткан ры-нок чөйрөсүндө  билгенин жана ыктарын, инсандык өнүгүүнүн баалуулуктарыжана коомдук  кызыкчылыктардын ортосундагы балансты сактай билүүнү бол-жолдойт. Башкача  айтканда заманбап педагогика тарабынан иштелип чыкканформулага ылайык билим берүү а) окутуп, окутууга б) иштегенге жана акчатапканга үйрөтүшү  в)  бирге жашоого үйрөтүшү керек. Билим берүү мамле-кеттик бюджеттин  чыгашалардын  ири статьясы болуп саналары азыркы Кыр-гызстандагы билим берүү системасынын мааниси жөнүндө кабар берет.     442. Өлкөнүн  билим  берүү системасы өзүнө орто мектепте билим бе-рүүнү, баштапкы,  орто жана жогорку кесиптик билим берүүнү, кошумча би-лим берүүнү  камтыйт.  Булардын бардыгы билим берүүнүн жалпы системасынтүзөт өзүнчө өзгөчөлүктөргө эз жана ар кандай көйгөйлөр кездешет.     443. Тармактын көйгөйлөрү. Заманбап кырдаал билим берүү системасы-нын алдына бир катар социалдык-экономикалык, коомдук, билим берүүчү жа-на башкаруу  көйгөйлөрүн койду. Бул көйгөйлөрдүн келип чыгышы бир катарсебептер менен түшүндүрүлөт.     444. Билим  берүү  системасын каржылоонун байкалаарлык төмөндөшүнөалып келген  Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык абалы, билимберүү мекемелеринин  бюджетине өзгөчө бүгүнкү күндө керектөө корзинасы-нан эки  эсе  азайышына педагогикалык курамдын эмгек акысынын азайышынаалып келди.  Сапаттуу  билим  алууга  коомдун жогорку керектөөсү күндөнкүнгө бул  көйгөйдү  канаттандырууга,  колдогу билим берүү системасынынмүмкүнчүлүктөрү менен чектелүүдө.     445. Билим  берүү системасын башкарууну өркүндөбөшү мурда ийгилик-түү иштеп жаткан башкаруу системасы азыркы шарттарга жооп бербей жатка-нында. Ошондуктан айрым билим берүү мекемелерин натыйжалуу башкаруу өтөкурч турууда.  Рынокко өтүү шартында жана жарандык коомдун бутуна туру-шунда коомдук-мамлекеттик  башкаруунун түзүү жана жергиликтүү өзалдынчабашкарууну күчөтүү зарылдыгы келип чыкты.     446. Туруктуу  механизмдердин сапатынын кепилдигинин жоктугу. Кол-донуудагы контролдун,  лицензиялоонун  жана  аттестациялоонун формаларысапат кепилдигин бербей жатат. Айрым мектептердин жана ЖОЖдордун аттес-тацияларын жана дипломдорун деваливация жүрүүдө.     447. Билим берүү мекемелерин толук каржылоо мүмкүнчүлүгүнүн жокту-гу. Мамлекет бүгүнкү күндө билим берүү мекемелерин толук каржылай албайжатат, ал билим берүү системасын бюджеттен тышкаркы каражаттарды издөө-гө алып  келүүдө,  бирок ченемдик-укуктук базанын начарлыгы кошумча фи-нансы каражаттарын натыйжалуу пайдаланууга мүмкүнчүлүк бербей жатат.     448. Мектепке  чейинки  мекемелердин  кыскарышы,  өткөөл мезгилдинобъективдүү социалдык-экономикалык шарттарына байланышкан мектепке чей-инки мекемелердин санын кыскарышы кичинекей балдардын өнүгүү программа-сынын бир  кыйла  кыскарышына алып келди. Балдар мектепке чейинки билимберүүчү жана өстүрүүчү программаларга тартылуудан айрылып калышты, ошо-ну менен  балдардын  позитивдүү, бир кыйла жагымдуу, эрте жана заманбапмезгили пайдаланылбай жатат.     449. Окуучулардын чени жок Чрезмерная перегрузка школьников. Акыр-кы жылдарда  билим  берүү  стандартына  берилген маалыматтардын көлөмү,окуу пландары  жана программалар өсүп кетти ал окуучулардын кыйналышынаалып келди, мындан сырткары рыноктук мамиле продуктивдүү билим алуунун,сын бааны жана аналитикалык, чыгармачыл ой жүгүртүүнү мындан да чоњ кө-лөмүн талап кылат. Ошондуктан профилизация керек, ага ылайык өздөштүрү-лүп жаткан  предметтердин  эњ оор бөлүмдөрү жогорку мектептерге котору-лат. Мурда  системалуу-разверн  мүнөздөгү баштапкы, орто жалпы жана ке-сиптик билим  берүүчү окутуучуларды кайра даярдоо, азыркы учурда заман-бап талаптарга  анча жооп бербейт. Жалпысынан илимий жана педагогикалыккадрларды кайра даярдоо системасы толук калыбына келтирүүнү жана өркүн-дөтүүнү талап кылат.     450. Баштапкы  кесиптик билим берүүдө окугандарды даярдоонун сапа-тынын бир  кыйла төмөндөшү. ПТУнун жана кесиптик лицейлердин окуу-мате-риалдык базасы эскирген Билим берүү программалары кескин жањыртууну та-лап кылат.  Кесиптик-техникалык  билим берүүнүн алдында кыска мөөнөттүничинде жумушчу кадрларды даярдоо системасын түп тамырынан өзгөртүү жүр-гүзүү жана системанын адистерин жањы формаларга жана окутуу методдорунабагыттоо зарылдыгы турат.     451. Шаар  менен  айылдын  ортосунда ажырым өсүп жатат, ал айылдынмектептеринде окутуунун бир кыйла начар шарттарында, окуу куралдары ме-нен жетишсиз  камсыз  болушунда, жалпыга маалымдоо каражаттарына жетки-ликтүүлүгүнүн чектелгендигинде,  математика,  физика, химия, орус тили,чет тили,  жана информатика өњдүү фундаменталдык предметтер боюнча ква-лификациялуу мугалимдердин жетишпегендигинен көрүнүп жатат.     452. Башка факторлордон сырткары окуу жайлардын материалдык-техни-калык абалынын  жана окутуучулардын эмгек акыларынын кыскарышынан келипчыккан коррупция калктын жалпы билим берүүгө ишенимин начарлатууда.     453. Кадрдын ресурстардын начарлашы жана чыгарып жаткан адистердинсанынын, сапатынын жана профилинин рынок талаптарына жооп бербеши, өзү-нө жумуш  таба  албаган  жождордун  бүтүрүүчүлөрүнүн  саны жылдан жылгаөсүүдө. Бул  жумуш  орундарынын  жоктугуна, ошондой эле бүтүрүүчүлөрдүнкесиптик даярдыгынын начардыгына байланыштуу бул биринчи кезекте кедей-чиликтин өсүшүнө  алып  келет.  Мунун бары билим берүү мекемелери мененэмгек рыногунун  олуттуу  макулдашпагандыгынан  кабар берет билим берүүмекемелери бүтүрүүчүлөрүнүн ишке орноштуруу процессине кызыкпайт.     454. Билим  берүү максаттарын жана тапшырмаларын түшүнүүдө стерео-типтерден баш  тартуу,  билим берүү системаларын реформалоо процессиндеар кандай багыттар жана мамилелер чыгууда. Кыргызстан башка билим берүүсистемаларындагы -  россия, америка. немис, англис жана башкаларда бол-гондордун эњ мыктыларын колдонууга умтулушу керек. Билим берүү - дүйнө-дө өзүбүздүн белгилүү бир ордубузду таба турган чөйрөлөрдүн бири.     455. Бул  шарттарда билим берүүнү реформалоо процессин терењдетүү,билим берүү  реформаларын Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалыкфакторлору менен  бир  кыйла так ылайыкташтыруу, билим берүү реформалоопроцесстеринде жањы  артыкчылыктарды аныктоо, аны кандайдыр бир мезгил-дик алкактар менен чектөө муктаждыгы пайда болду.     456. Артыкчылыктар. Жалпы негизги орто билим берүүнүн конституция-лык кепилдигин, өлкөнүн экономикасынын жетиштүү жалпы билими жана анданары окууга/кайрадаярдоого жөндөмү бар жумушчу күчкө муктаждыгын, мамле-кеттик бюджеттин чектелгендигин эске алып, ошондой эле ЦРТ-2 жетишүүнүнзарылдыгын эске  алып,  базалык орто билимдин жана баштапкы (жана орто)кесиптик билим  берүүгө жетимдүүлүктү камсыз кылуу жана сапатын жогору-латуу СРСтин негизги артыкчылыктары болуп эсептелет.     457. Максат. Өлкөнү Өнүктүрүү Стратегиясынын билим берүү чөйрөсүн-дө негизги  максаты болуп өзү өнүгүүчү, натыйжалуу билим берүү түзүлүшүсаналат, ал  Кыргыз Республикасынын экономикалык көтөрүлүшүнө жана дүй-нөнүн тез өзгөрүлүп жаткан шартында өлкөнүн туруктуу өнүгүшүнө, адамдыкресурстарды ёөркүндөтүүгө,  жањы  кылымдын  шартында  иштөөгө даяр жанажөндөмдүү кадрлар  менен  камсыз  кылууга жана өрчүп жаткан инсандардынбилим берүү суроо талаптарын канаттандырууга түрткү берет.     458. Тапшырмалары. ООСтүн максаттарына жетүү үчүн билим берүү чөй-рөсүндөгү төмөндөгү тапшырмаларды чечүү керек:     - орто билим берүү жаатында саясатты өркүндөтүү;     - орто билим берүүнүн натыйжалуулугун жана сапатын жогорулатуу;     - рыноктук  ресурстарды мобилизациялоо жана мектептерге жардам кы-луу боюнча демилгелерди колдоо;     - баштапкы кесиптик билим берүүнү өркүндөтүү;     - билим берүү кызматтарын экспорттоо үчүн шарттарды түзүү.     459. Саясат жана чаралар. Билим берүү чөйрөсүндө коюлган тапшырма-ларды чечүү саясаттын төмөндөгү чараларын турмушка ашырууну болжолдойт.     460. Орто  мектепте  билим  берүүнү өркүндөтүү. Бул мектепте билимберүүнүн мамлекеттик  стандарттарын  иштеп  чыгууну болжолдойт: базалыкокуу планын  өркүндөтүү: жањы мамлекеттик стандарттардын негизинде окуукуралдарын жана окуу-методикалык комплекстерди, юалдардын жаш өзгөчөлү-гүн эске алып окуу программаларын жана пландарын иштеп чыгуу; эксперти-заны (анын  ичинде  гендердик) жана эксперттик кењештердин ишинин неги-зинде окуу  куралдарын  апробациялоону өркүндөтүү. Жарандык көз-караштытарбиялоо жана  андан  ары  билим алуунун жана ишке орношууда жаштардынмүмкүнчүлүгүн арттырууда  кыргыз,  орус, англис тилдеринин, ошондой элеэтникалык азчылыктын  тилдеринин (окутуулардын тилинде жүргүзүлгөн жер-лерде) окутулушун жакшыртуу эсептелет.     461. Мугалимдердин квалификациясын жана алардын ишинин сапатын жо-горулатуу, ал педагогикалык жождордун бүтүрүүчүлөрүнун даярдыгынын дењ-гээлине контролду  күчөтүүнү,  мугалимдин кесиптик компетенциясына жањысуроо талаптарды  эске алуу менен мугалимдердин квалификациясын жогору-латуу системасын өркүндөтүүнү, квалификациялуу мугалимдерди мектептерге(өзгөчө айылдарда)  бекитүү, мугалимдик ишке жаштарды тартуу боюнча ча-раларды көрүүнү  талап кылат. Акыркы тапшырманы чечүү үчүн кадыр баркынкөтөрүү жана  бир  эле мезгилде алардын ишинин сапатына тышкы контролдукиргизүү менен  мугалимдердин  эмгек  акысын акырындап көбөйтүүнү талапкылат. "Жаш мугалимдин депозити", жаш мугалимдерди турак жай менен кам-сыз кылуу  программасы  турмушка ашырылмакчы. Бул катуу контрол жана өзубагында келип  чыккан фактыларга бөгөт коюу менен катар эле окуучулар-дан "формалдуу эмес" жыйымдардын кыскарышына алып келген чаралардын би-ри болушу керек.     462. Мектептин ишинин натыйжалуулугун баалоого мүмкүндүк бере тур-ган орто  билим  берүүнүн  бардык  тепкичинде көзкарандысыз баалоо жанаконтролдоо системасын  түзүү.  Бул  системада  жарандык коомдун уюмдарыолуттуу роль  ойношу керек; ал колдонулуп жаткан элементтерге негиздел-мекчи (республикалык  тестирлөө,  окутуунун сапатын көзкарандысыз илик-төө).     463. Калктын  социалдык  жактан корголбогон катмарынан чыккан бал-дарга колдоо  көрсөтүү, инклюзивдик билим берүүнү, өнүгүүдө өксүгөн барбалдар үчүн  мектептердин  тармагын кењейтүү. Бул багытта өлкөнүн бийиктоолуу жана  обочо жайгашкан райондордо төмөнкү класстардын окуучуларынтүштөн кийинки тамак менен камсыз кылуу бул чаралардын бири болмокчу.     464. Окуу процессинин материалдык-техникалык базасын жакшыртуу өз-гөчө айылдын  мектептеринде жањыртылган окуу куралдарын жана окуу-мето-дикалык куралдарды чыгаруу, керектүү мектеп жабдууларын, компьютерлердижана эмеректерди сатып алуу, мектеп имараттарын мезгилдик жана капитал-дык ремонттоо.     465. Жогоруда аталган чараларды турмушка ашыруу мектептерди ресур-стук камсыз кылууну бир кыйла жакшыртууну талап кылат. Негизги орто би-лим берүүнү  мамлекеттик  каржылоонун кењейтилиши жана толук орто билимберүүгө чыгымдардын  дењгээлин  колдоо  бул мамилелердин негизги чарасыболуп калышы  керек, орто билим берүүгө чыгымдар 2005-жылы ИДПга карата2,2%тен 2010-жылы 3,5%ке чейин өсөрү пландалууда. Чыгашалардын көбөйүшүмектепти каржылоо системасынын өзгөрүшү жана класс-комплектти каржылоо-дон каражаттарды жан башына бөлүштүрүү принцибине өтүшү менен коштолушукерек. Каржылоо структурасында окуу куралдарына, окуу жабдууларына жанабашка окуу  процессин камсыз кылуу элементтерине чыгаша статьяларын ке-ректүү дењгээлге чейин көбөйтүү болжолдогон өзгөртүүлөр жүргүзүлөт. Биртараптан окутууда  мыкты  жыйынтыктарды көрсөтүп жаткан, окуу жайларынадем берүү  системаларын киргизүү мүмкүнчүлүктөрү экинчи тараптан пайда-сыз абалда турган мектептерди каржылоодо иш жүзүндө тењдешсиздикти ком-пенсациялаган механизмдерди  колдонуу мүмкүнчүлүктөрү каралат. Бул сис-теманын иштеп  чыгууда  азыркы  учурда өлкөдө ишке ашырылып жаткан жанамектептик билим  берүүнү  каржылоонун  жањы моделдерин жана жергиликтүүөзалдынча башкаруу  менен өнөктөштүктү камтыган иштелип чыккан пилоттукдолбоорлордун тажрыйбасы колдонулат.     466. Стратегия  баштапкы жана орто кесиптик билим берүү чөйрөсүндөтөмөнкүдөй чаралардын ишке ашырылышын карап жатат:     467. Эмгек рыногунда квалификациялуу кадрларга суроо талапты илик-төө. Бул мамлекеттик жана мамлекеттик эмес иш менен камсыз кылуу кызма-тынын жана  уюмдардын иш берүүчүлөрдүн өз ара аракеттешүүсүнө негиздел-ген талдоо,  мониторинг жана эмгек рыногунда кырдаалды божомолдоону тү-зүүнү болжолдойт. Өлкөдөн чоњ тышкы эмгек миграциясын тенденцияны ошон-дой эле  бул  тенденциянын  узак  мөөнөттүү  мүчөсүн эске алып, суроонуиликтөө системасы ичкиге гана эмес ошондой эле Кыргызстандын жарандары-нын негизги тышкы эмгек рыногуна багыт алышы керек.     468. Кесиптик билим берүү системасынын ийкемдүүлүгүн, эскиргендер-ди жањы  адистиктерге кайра даярдоо, окутуунун модулдук системасын кир-гизүү, инженердик-педагогикалык кызматкерлердин квалификациясын жогору-латуу, бул системанын мекемелеринин материалдык-техникалык базасын чыњ-доо, башка  билим берүү мекемелери жана дараметтүү иш берүүчүлөрү мененжигердүү өз ара аракеттешүү аркылуу ар кандай адистиктердеги адистердинсуроо талабындагы  болуп  жаткан  өзгөрүүлөргө  алардын тез таасир этүүжөндөмдүүлүгүн жогорулатуу.     469. Жождордун  профессордук-мугалимдик составынын жана спуздардын- мугалимдеринин  квалификациясын кайта даярдоо жана жогорулатуу систе-масын түп-тамырынан  бери кайта түзүү боюнча бирдиктүү мамлекеттик сая-сатты иштеп чыгуу.     470. Калктын социалдык жактан корголбогон катмарынан чыккан жаштарүчүн кесиптик  билим  алуу мүмкүнчүлүгүн кењейтүү, ал алардын социалдыкмаргинализациясын алдын алышы керек.     471. Баштапкы  жана орто кесиптик билим берүү системасын өнүктүрүүүчүн финансылык  ресурстар  мамлекеттик  бюджетти каржылоодон жана жекесектордун каражатынан  түзүлүшү керек (ишканалардын заказы боюнча кадр-ларды даярдоого төлөмдөр, жарандардын окууга үчүн акылары). Мамлекеттиккаржылоо каралып жаткан мезгилдин аралыгында бер канча өсүшү керек жанаэњ башкысы  материалдык-техникалык базанын өнүгүшүнө, окутуучу кадрлар-дын квалификациясын  жогорулатууга  жана  окуучулардын социалдык жактанкамкордукка муктаж катмарын колдоого багытталат.     472. Негизги индикаторлор. СРСтин алкагында тапшырмаларды аткаруу-нун жана  коюлган  максаттарга  жетүүнүн  негизги  индекаторлору катарыЦРТга жетүү  индикаторлору  аныкталган,  ага  ылайык максаттуу багыттар2015-жылга карата  төмөнкүдөй  аныкталган: 15-24 жаштагы калктын билим-дүүлүгүнүн дењгээли  боюнча - 100% жана орто мектепте окугандардын жал-пысынан анын ичинде тийиштүү курактагы балдар үлүшү - 100%.     473. Программалар  жана  долбоорлор.  ӨӨСтүн алкагында билим берүүчөйрөсүндө төмөнкүдөй долбоорлорду ишке ашыруу болжолдонууда:     - Долбоор "Билим  берүү-2".  Ишке  ашыруу  убактысы  2005-2010-жж.Өнөк: Азия Өнүктүрүү Банкы. Долбоордун суммасы 15,5 млн. АКШ доллары.     - Долбоор "Кесиптехбилимберүү".  Ишке ашыруу убактысы 2006-209 жж.Өнөк: Азия Өнүктүрүү Банкы. Долбоордун суммасы 10 млн. АКШ доллары.     - Долбоор "Майып балдар үчүн негизги билим алууга жеткиликтүүлүк".Өнөк: Азия Өнүктүрүү Банкы. Долбоордун суммасы 1 млн. АКШ доллары.     - Долбоор  "Баштапкы  балалыкты  өнүктүрүү".  Ишке  ашыруу мезгили2003-2009 жж.  Өнөк: Азия Өнүктүрүү Банкы. Долбоордун суммасы 10,5 млн.АКШ доллары.     - Долбоор "Айылдык билим берүү". Ишке ашыруу мезгили 2007-2010 жж.Өнөк: Бүткүл Дүйнөлүк Банк. Долбоордун суммасы 15 млн. АКШ доллары.     - Долбоор "Билим берүүнүн сапатын жана жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу"Ишке ашыруу  мезгили  2007-2010-жж.  Өнөк:  ПРООН, Долбоордун суммасы 2млн. АКШ доллары.     474. Ресурстар  2006-2010-жылдары.  билим  берүү чөйрөсүндө бардыкишчаралардын жана  долбоорлордун  каржылоонун жалпы көлөмү 900 млн. АКШдолларын түзөт. Чыгашаларды жабуунун булагы болуп жергиликтүү жана рес-публикалык бюджеттин донордук уюмдардын каражаттары эсептелет.     475. Жыйынтыктар.  Жалпысынан, билим берүү чөйрөсүндө ушул Страте-гияда каралган саясаттын чаралары билим берүүнүн сапатын жогорулатууга,калктын кедей  жана камкордукка муктаж топтору үчүн билим алууга жетки-ликтүүлүктү камсыз  кылууга,  артыкчылыктуу багыттарга ресурстарды топ-тоого багытталган. Стратегиянын ишчараларын ишке ашыруунун жыйынтыгындатөмөнкүдөй кийинкиге  калтырылган  социалдык-экономикалык  натыйжаларгажетүүнү болжолдойт:     - адамдык капиталдын сапатынын жогорулашы,  ургалдуу өнүгүп жатканэкономиканын толугураак канаатандырылышы, эмгек ресурстарын пайдалануу-нун натыйжалуулугун жогорулатуу менен шартталган Кыргызстандын экономи-касынын атаандаштыка жөндөмдүүлүгүн жана натыйжалуулугун жогорулатуу;     - билим берүү кызматынын сапатын камсыз кылуунун натыйжалуу систе-масын түзүүнүн,  ага  коомдук-мамлекеттик  структураларды жана кесиптикуюмдарды кењири тартуунун эсебинен билим берүү чөйрөсүндө бюджеттик ка-ражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу;     - бардык кызыкдар тараптар үчүн билим берүү маалыматын, анын сапа-тын, ачыктыгын жана жеткиликтүүлүгүнүн дењгээлин жогорулатуу;     - билим берүү системасында башкаруунун жањы формаларын киргизүү;     - билим  берүүнүн  технологиялык -жана социалдык инфраструктурасынмодернизациялоо;     - бардык дењгээлдеги адистерди даярдоо системасын реструктуризаци-ялоо;     - билим  берүү  системасынын билим берүү кызматтарынын экспортунункөлөмүн жана структурасын көбөйтүү;     - билим берүү чөйрөсүндө ишмердүүлүктүн  акыркы  жыйынтыгынын  ре-сурс сыйдыргычтыгынын төмөндөшү;     - билим  берүү  программаларынын  мамлекеттен тышкаркы каржылоонунөсүшү;     - финансылык  абалдын жакшырышы жана билим берүү чөйрөсүнүн уюмда-рынын ишмердүүлүгүнүн  натыйжалуулугунун жогорулашы, алардын инновация-лык дараметинин сакталышы жана алга умтулуп өнүгүшү;     - жаштардын  кесиптик  жактан өздөрүн көрсөтүү мүмкүнчүлүгүнүн ке-њейиши;     - квалификациялуу  кадрларга суроонун жогорулашы, алардын курактыктүзүлүмүн оптимизациялоо;     - билим  берүү  чөйрөсүндөгү кызматкерлердин кирешесинин дењгээлинжогорулатуу:     - келечектүү  педагогикалык  кадрлардын  башка  мамлекеттерге жанатармактарга агылышын алдын алуу;     - квалификациялуу илимий-техникалык кадрларды даярдоо системасынынсакталышы жана өнүгүшү;     - билим берүү чөйрөсүндө систематүзүүчү "Өсүш чекитин" өнүктүрүүгөбюджеттин каражатынын концентрациясы;     - билим  берүү  чөйрөсүндө  бюджеттик  чыгашалардын ачыктыгын жанаүзүрдүүлүгүн жогорулатуу;     - билим  берүү уюмдарынын ар кандай уюштуруучулук-укуктук формала-рын өнүктүрүүгө көмөктөшүү;     - билим  берүүнү бюджеттен тышкары каржылоонун дењгээлин жогорула-туу, кошумча салыктык түшүүлөрдү камсыз кылуу.       5.3.2. Жеткиликтүү жана сапаттуу саламаттыкты сактоо      476. Азыркы  абалы  жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Саламаттыкты сактоотерењ реформалануууга  кабылган Кыргызстандын эл чарбасынын секторлору-нун бири. Бул саламаттыкты: камсыздоодо, жашоону узартууда жана өлкөнүнжарандарынын жыргалчылыгын  жогорулатууда жана мињжылдыкты өнүктүрүүнүнМаксаттарына жетүүдө  анын негизги ролун чагылдырат (өзгөчө ЦРТ4, ЦРТ5,ЦРТ6). 1996-2006-жылдарда өлкөдө саламаттыкты сактоо реформалоонун "Ма-нас" Улуттук  программасы ишке ашырылды. 2006-жылы Өкмөт тарабынан Кыр-гыз Республикасынын 2006-2010-жылдарга саламаттыкты сактоо реформасынын"Манас таалими" Улуттук программасы бекитилген, ал Кыргыз Республикасы-нын тийиштүү министрликтеринин жана ведомстволорунун, саламаттыкты сак-тоодо иштеген  бардык адистердин топтору жана донордук уюмдардын актив-дүү кызматташтыгынын натыйжасында иштелип чыккан.     477. 1990-жылдары өлкөдөгү бардык эл чарбасындагыдай эле  саламат-тыкты сактоо системасы да олуттуу шокту башынан өткөрдү, ал элдин сала-маттыгын сактоонун бардык негизги индикаторлорунун начардануусуна  алыпкелди. Бирок, акыркы жылдарда жарандардын саламаттыгында бир топ оњ жы-лыштар болуп өттү,  тактап айтканда,  наристелердин(Эскертүүнү  карањыз(14) өлүмү,  кургак учукка чалдыккандардын жана андан өлүмдөр кыскаруу-да, кызылча жана башка вакцинабашкарылуучу инфекциялар менен ооругандаркескин кыскарды.  Баары  бир  өлүмдөрдүн дењгээли жана көптөгөн ооруларменен ооругандардын саны жогорку бойдон калып,  энелер өлүмү өстү. Маа-нилүү өзгөрүүлөр  элге  медициналык кызматтардын мүмкүндүүлүгүндө болупөттү: кедейлерге кеткен мамлекеттик каражаттардын үлүшү көбөйдү, офици-алдуу эмес  төлөмдөр аз-аздан официалдуу кошумча акы менен алмашылууда.Бирок, официалдуу эмес төлөмдөрдүн дењгээли мурункудай эле жогору,  са-ламаттыкты сактоо  кызматтарынын  мүмкүндүүлүгүнө жана сапатына өлкөнүнрегиондору ортосундагы тењсиздик сакталууда.     478. Тармактардын маселелери. Азыркы этапта саламаттыкты сактоодо-гу олуттуу маселелерге төмөнкүлөр кирет:     (I). Саламаттыкты  сактоо  системасына мамлекеттик каржылоонун же-тишсиздиги, тактап айтканда, саламаттыкты сактоо системасын мамлекеттикбюджеттен каржылоо  (ПГИсиз) 1990-жылдагы 3,7% ИДПдан 2005-жылдагы 2,3%чейин кыскарды;     (II). Официалдуу  эмес  төлөмдөрдүн  уланып жатышынан жана кошумчаакынын жогорку дењгээлинен болгон чоњ каржылык жүк ошол үйчарбачылыгынатүшкөн, ал саламаттыкты сактоонун кызматтарын амбулатордук жана стацио-нардык дењгээлде колдонот;     (III). Системанын   баардык   дењгээлдеринде  саламаттыкты  сактоокызматтарынын жетишсиздик сапатта көрсөтүлүүсү;     (IV). Элдин, жергиликтүү топтордун, коомдук уюмдардын элдин денсо-олугун чыњдоо боюнча ишаракеттерге жетишсиз тартылуусу;     (V). Саламаттыкты сактоонун дареметин өнүктүрүүдө муктаждык, меди-циналык персоналдын  эмгек акысын көбөйтүү, системанын материалдык-тех-никалык жана маалыматтык базасын чыњдоо;     (VI). Мињжылдыкты өнүктүрүүнүн максатына жетүү үчүн эне жана бала-ны коргоо,  жакырчылык жана жашоонун сергек эмес түрү менен байланышканфактылардын, маселелердин медициналык аспектисин эске алуу.     479. Артыкчылыктар.  Саламаттыкты сактоо, тармагында 2006-2010-жж.аралыгында баштапкы саламаттыкты сактоонун натыйжалуулугун жогорулатуу,фельдшердик-акушердик пункттардын  жана медициналык тез жардамдын дара-метин күчөтүүгө өзгөчө басым жасоо - негизги багыт болуп эсептелет.     480. Максат.  Саламаттыкты сактоонун жеке жана коомдук кызматтары-нын мээримдүү, натыйжалуу, комплекстүү, интеграцияланган системасын тү-зүү, ар  бир жарандын, үйбүлөнүн, коомдун, мамлекеттик бийлик жана баш-каруу органдарынын  ар  бир  адамдын  жана жалпы эле коомдун денсоолугуүчүн жоопкерчилигин  жогорулатуу  аркылуу калктын денсоолугун жакшыртууКыргыз Республикасынын  саламаттыкты сактоо реформасынын 2006-2010-жыл-дардагы негизги максаты болуп эсептелет.     481. Маселелер.  Ушул  Стратегиянын  алкагында максатка жетүү үчүнтөмөнкү маселелерди чечүү зарыл:     (I). Калктын  жана  коомдун  керектөөсүнө жооп берген саламаттыктысактоо кызматын  көрсөтүүнүн  комплекстүү,  интеграцияланган системасынтүзүү жолу  менен саламаттыкты сактоо системасында натыйжалуулукту жанамээримдүүлүктү жогорулатуу.     (II). Саламаттыкты  сактоону  каржылоонун  туруктулугу, калк үчүн,өзгөчө анын  кедей  жана  социалдык жактан аялуу катмарына саламаттыктысактоонун сапаттуу  кызматтарына мүмкүнчүлүктөрдү жакшыртууга багыттал-ган ресурстарды акыйкат бөлүштүрүүнүн негизинде калк үчүн каржылык жүк-тү кыскартуу, мамлекеттик кепилдиктер Программасы жана башка артыкчылыкпрограммаларынын алкагында мамлекеттик милдеттемелердин тењсалмактуулу-гу.     (III). Саламаттыкты  сактоо  секторунун  дараметин  мындан  ары даөнүктүрүүнүн, адамдык  ресурстарды  натыйжалуу  башкаруу,  саламаттыктысактоо секторунун  материалдык-техникалык  базасын жакшыртуунун, маалы-мат-байланыш технологиясын  мындан аркы жакшыртуу ресурстарын колдонуу-нун натыйжалуулугун  жогорулатуу жана саламаттыкты сактоонун ишаракетинуюштурууну оптималдаштыруунун  негизинде  саламаттыкты  сактоо кызматынжакшыртуу.     (IV). Денсоолукту  сактоо  жана  чыњдоо, элдин, өкмөттүк эмес жанажамааттардын, жергиликтүү  топтордун,  массалык  маалымат  каражатынын,мамлекеттик башкаруу  жана жергиликтүү өзүнбашкаруу органдарынын актив-дүү катышуусу  менен сектор аралык өз ара аракеттешүүсүн күчөтүү артык-чылык маселелерин  чечүүнүн  негизинде элдин денсоолугун жакшыртуу жанамињжылдыкты өнүктүрүүнүн Максатына жетүү.     482. Саясат  жана  чаралар.  Стратегиянын алкагындагы саламаттыктысактоо системасын  өнүктүрүү  Кыргыз Республикасынын 2006-2010-жылдаргасаламаттыкты сактоо  реформасынын  "Манас таалими" Улуттук программасынишке ашырууга  негизделет,  ага ылайык саламаттыкты сактоону реформалоосаясатынын негизги принциптери аныкталган:     (I) Алган   сабактарды   эске   алуу  менен Кыргыз Республикасынын(1996-2006) саламаттыкты сактоо системасындагы реформанын "Манас" Улут-тук программасынын ишин улантуу;     (II) Чараларды реформалоо планын алкагында комплекстүү жана ыраат-туу иш алпаруу;     (III) Стратегиянын  жакырчылыкты  кыскартууга, саламаттыкты сактоокызматтарын пайдаланууда  шаар  жана  айылдын ортосундагы айырмачылыктыкыскартууга багытталышы;     (IV) Чечимдерди кабыл алуу процессинин ачыктыгы, баардык жарандар-дын, коомдун, мамлекеттик башкаруу органдарынын, жергиликтүү өзүнбашка-руу органдарынын  денсоолукту сактоо жана чыњдоо маселелерине көрүнөөр-лүк жана ачык катышуусу:     (V) Мамлекеттик  милдеттемелерди  саламаттыкты сактоо тармагын фи-нансылык жактан камсыз кылууга ылайыкташтыруу;     VI) Саламаттыкты  сактоону  реформалоого кењсекторалдык мамиле жа-соо.     483. Саламаттыкты  сактоо маселелерин чечүү Мињжылдыкты Өнүктүрүү-нүн Максатына  жетүүгө максатталган чараларды ишке ашыруу аркылуу өткө-рүлөт:     (I) Саламаттыкты сактоого болгон мамлекеттин  чыгашасы  2010-жылгажалпы мамлекеттин чыгашасынын түзүмүндө 13%га чейин көбөйөт;     (II) Саламаттыкты сактоо секторундагы чараларга мамлекеттик чыгым-дарды көбөйтүү жана кайта карап чыгуу;     (III) Материалдык-техникалык базаны рационалдуу  жањылантуу  мененсаламаттыкты  сактоодо азыркы ресурстарды натыйжалуу колдонууну жогору-латуу;     (IV) Донордук жардамды тартуу жана координациялоо;     (V) Коомчулукту,  жеке медициналык уюмдарды,  мамлекеттик башкарууоргандарды жана жергиликтүү өзүнбашкаруу органдарды катыштыруу;     (VI) Саламаттыкты сактоого республикалык жана жергиликтүү  бюджет-тен, Социалдык  фонддун бюджетинен финансылоо көлөмүн сөзсүз толук жанаөз убактысында бөлүп берүү;     (VII) 2006-жылдан баштап республикалык дењгээлде саламаттыкты сак-тоого финансыларды аккумуляциялоону киргизүү жана региондор боюнча  ре-сурстарды туура бөлүштүрүүнү камсыз кылуу үчүн жањы ыкманы кабыл алуу;     (VIII) Саламаттыкты  сактоо уюмдарын саламаттыкты сактоону кошумчакаржылоону камсыз кылуу менен бийликтин жергиликтүү дењгээлде колдоосу;     (IX) Бекитилген бюджеттин алкагында саламаттыкты  сактоо  уюмдарынстатьясы жок финансылоого өткөрүү;     (X) Ресурстарды  пайдалануу маселелери боюнча саламаттыкты сактоо-нун баардык  субъектилерин отчет берүүгө милдеттүүлүгүн бекемдөө; сала-маттыкты сактоо  бюджетин НПОнун жана коомдук уюмдардын өкүлдөрүнүн ка-тышуусу менен түзүү жана пайдалануу процесстерин ММКда кенен жарыялоо.     484. Негизги  индикаторлор.  Стратегияны ишке ийгиликтүү ашыруунуниндикатору катарында  Кыргызстан  үчүн  ЦРТ  индикаторлору  аныкталган,алар:     - 2015-жылга  балдар өлүмүн 1000 тирүүтөрөлгөн балага 10,4 промил-леге кыскартуу (5 жашка чейинки балдардын саны).     - 2015-жылга  наристелер  өлүмүн  1000  тирүүтөрөлгөн  балага  8,5промиллеге кыскартуу (1 жашка чейинки өлгөн балдардын саны).     - 2015-жылга  энелер  өлүмүнүн  коэффициентин 100000 тирүүтөрөлгөнбалага 15,7ге чейин кыскартуу.     - "Манас таалими" Улуттук программасынын индикаторлору.     485. Программалар  жана  долбоорлор.  Ушул Стратегияны ишке ашырууалкагындагы ишке  ашырылуучу  негизги  программа Кыргыз Республикасынын2006-2010-жылдарга саламаттыкты  сактоо  реформасынын  "Манас  таалими"Улуттук программасы болот.     486. Ресурстар.  Саламаттыкты сактоо тармагындагы баардык чаралар-дын жана  долбоорлордун  финансылоонун  жалпы көлөмү 2006-2010-жылдарга500 млн. АКШ долларын түзөт. Жергиликтүү жана республиканын бюджетинин,донордук уюмдардын  финансылары чыгымдарды жабуучу булактар болуп эсеп-телет.     487. Саламаттыкты сактоо реформасын азыркы этапта ишке ашыруу про-цессинин айырмалоочу өзгөчөлүгү болуп кењсекторлуу мамилени (SWAp) Кыр-гыз Республикасынын  өкмөтүнүн  жана донорлордун бирге аракеттенүүсүнүнжањы формасын  колдонуу эсептелет. SWApнын айырмалоочу өзгөчөлүгү - би-ринчи жолу  донорлордун  каражаттары  өзүнчө алынган проектилерге эмес,стандарттык бюджеттик  жол-жоболордун  алкагында саламаттыкты сактоонунмамлекеттик бюджетин  колдоого жумшалат. Программаны ишке ашырууга мын-дай мамиле постсоветтик мейкиндикте биринчи жолу колдонулууда. Бул мам-лекеттик сектордун, донорлордун, жарандык коомдун иш аракетин координа-циялоо жана айкаштыруунун негизинде ресурстарды колдонуунун натыйжалуу-лугун жогорулатууга жардам берет.     488. Натыйжалар.  Өлкөнү Өнүктүрүү Стратегиясын ишке ашыруу жаран-дарга нак  ресурстардын  эсебинен медкызмат көрсөтүү боюнча мүмкүнчүлүкберет.  Өкмөт каржылоону 2010-жылга 10,4%тен 13%ке чейин көбөйтөт,  булчыгашалар  статьясын  план  менен  иштөө жана систематикалык каржылоодобюджеттин 100%  аткаруусунда  болот.  Бул  үчүн   дарылоочу   мекемелеркөбүрөөк автономия жана стимул алат жана акыры медперсонал эњ жакшы да-ярдыкка жана иш шарттарына ээ болот. Жарандар сапаттураак кызмат алуугамүмкүн  болушат.  Тажрыйбага  негизделген  программаларды окутууну жанакайра карап чыгууга мүмкүн болгон реформаларды  ишке  ашыруу  ыкмаларынуюштуруу абдан маанилүү.      Эскертүү:     (14) 2004-жылдан баштап наристелердин өлүмү бир аз көбөйгөн, бирокбул реалдуу түзүлгөн кырдаалга эмес, Бүткүлдүйнөлүк саламаттыкты сакто-онун (БСС) стандарттары боюнча тирүүтөрөлүү критерийлерине өтүүгө  бай-ланыштуу.      5.3.3. Социалдык жактан коргоо жана социалдык камсыздандыруунун            натыйжалуу системасы      489. Азыркы  абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасы-нын социалдык  жактан  коргоо системасы социалдык төлөмдөрдү (аз камсызүйбүлөлөргө мамлекеттик жөлөкпул /бирдей айсайынкы жөлөкпул (БАЖ)/ жанаэмгек стажы  жок ишке жараксыз жарандар үчүн социалдык жөлөкпул), калк-тын өзүнчө  топторуна жењилдиктер жана калктын аялуу категориясына көр-сөтүлүүчү социалдык   кызматтар.   2005-жылы  мамлекеттик жөлөкпулдардыалуучулардын жалпы  саны  өлкөнүн калкынын 11%нан ашты. Мамлекет бардыкэлдин 8,5%  камтыган  калктын  30 категориясына 37 түрдүү жењилдиктердиберет. Социалдык кызматтарды алуучулар негизинен интернат-үйлөрүндө жа-шаган адамдар  (2005-жылы  2,3 мињ.адам). Мамлекеттик социалдык камсыз-дандыруу системасынын негизги компоненти жашы боюнча, майыптыгы, багуу-чуну жоготкондугуна  байланыштуу пенсиялар болуп эсептелет, андай алуу-чулар Кыргыз Республикасынын элинин 10% түзөт.     490. Маселелер.  Социалдык жардамды алуучулардын мынчалык көп саныжана мамлекеттик  бюджеттин чектелүү ресурстарынан бул жардамдардын кө-лөмү аз  болуп калууда, ал эми анын алуучуларынын жашоо дењгээлин көтө-рүүгө таасир  кылуусу  жетишсиз. БАЖдын жана 2005-жылдагы социалдык жө-лөкпулдун орточо  көлөмү  жакырчылыктын  арткы  чегине  жараша 19% жана76%ды гана түздү. Социалдык жактан коргоо системасынын даректүүлүгү да-гы көбөйтүлүшү  керек, аны алуучулардын кээ бири кедей эмес адамдар бо-лушат: өзгөчө бул жењилдиктерге тиешелүү. Толук каржыланбагандыктан ин-тернат-үйлөрүндө кызматтардын  сапаты абдан төмөн болууда. Көп адамдар,өзгөчө социалдык  кызматтарга  муктаж инвалид-балдар, алардан ажыратыл-ган. Ушундай эле абал пенсияны камсыз кылуу тармагында да бар. 2005-жы-лы пенсиянын орточо көлөмү айына 780 сомду түзгөн.     491. Мамлекет  социалдык жактан коргоо жана социалдык камсызданды-руу муктаждыктарына  кењитилген  мамлекеттик  бюджеттен  чейректен ашык(2005-ж. 27%) каражат сарптайт. Акыркы жылдары пенсия жана жөлөкпулдар-ды кечиктирип  берүүнү  толук  жоюга жетишти. Аны менен бирге социалдыкжактан коргоо жана социалдык камсыздандыруу системасын мамлекеттик кар-жылоону мындан  ары да күчөтүү мүмкүнчүлүгү чектелүү болду. Ошондуктан,социалдык жактан  коргоо чараларынын даректүүлүгүн жана натыйжалуулугунжогорулатуу жана  социалдык  камсыздандыруу  системасынын туруктуулугункөбөйтүү коомдун  өзүнүн  жарандарына көрсөткөн социалдык кепилдиктердичыњдоонун жападан жалгыз аргасы болуп эсептелет.     492. Артыкчылыктар.   Бул   Стратегиянын   алкагындагы  артыкчылык2010-жылга чейин ач камсыз үйбүлөлөрдөгү балдарды жана майыптарды соци-алдык жактан коргоону камсыз кылуу болуп эсептелет.     493. Максат.  Калктын жашоо сапатын жакшыртуу, социалдык кепилдик-тер системасын камсыз кылуу жана социалдык көйгөйлөрдү өз алдынча чечүүүчүн мүмкүнчүлүгү  жок социалдык жактан аялуу жарандарды жана социалдыкжардамдын натыйжалуулугун  жогорулатуу  жолу менен мамлекеттик жардамгачындап муктаждарды колдоо - Стратегиянын социалдык жактан коргоо тарма-гындагы максаты.     494. Маселелер.  Стратегиянын максатына жетүү үчүн төмөнкү маселе-лерди чечүү зарыл:     - Мамлекеттик социалдык жардамдын өлчөмүн көбөйтүү;     - Социалдык  төлөмдөрдүн жана жењилдиктердин даректүүлүгүн жогору-латуу;     - Социалдык кызмат көрсөтүү системасын реформалоо.     495. Саясат  жана чаралар. Мамлекеттик социалдык жардамдын өлчөмүнкөбөйтүү бир убакытта эле анын даректүүлүгүн жогорулатып жана аны алуу-чулардын санын иштей албаган жана социалдык жардамга анык муктаждар ме-нен чектөө үчүн төмөнкү чараларды ишке ашыруу каралган:     (I). Керектөөнүн  кепилденген  минималдык өлчөмүнүн дењгээлин акы-рындык менен көбөйтүү, эч болбогондо жакырчылыктын эњ четки чегине чей-инки дењгээлге (Эскертүүнү карањыз (6);     (II). Анын  ийкемдүүлүгүн  жогорулатуунун  жана үйчарбачылыктарынатаандык мал  жана башка активдерге жүктөлгөн кирешелердин учетунун эсе-бинен ЕЕПга муктаждыгын аныктоо ыкмасын кайта кароо;     (III). Туракжай-коммуналдык  тейлөө  жана знерготаратуу боюнча же-њилдиктерден баштап жана жењилдиктердин башка түрлөрүн акырындан тартыпотуруп азыркы жењилдиктерди монетизациялоону улантуу.     496. Социалдык  кызматтарды көрсөтүү системасын реформалоо өткөрү-лөт. Райондук  дењгээлде  социалдык  кызматтарды көрсөтүүнүн натыйжалуутармагын түзүү  божомолдонууда,  ал муктаж жарандар жана үйбүлөлөр үчүнпайда болгон социалдык көйгөйлөрдү өз алдынча чечүүгө, социалдык бөлүн-гөндүктү жењүүгө  түрткү берген коом менен социалдык байланышты үзбөөгөжардам берген  жагымдуу  шарттарды түзүүгө багытталат. Бул система сая-саттын төмөнкү чараларын ишке ашырууну болжолдойт:     (I). Децентрализациялоо,  мамлекеттик бийликтин жергиликтүү орган-дарынын жана  жергиликтүү  өзүнбашкаруу  органдарынын  социалдык кызматкөрсөтүүдөгү ролун олуттуу жогорулатуу;     (II). Деинституционализациялоо,  б.а.  интернат-үйлөрүнүн тиешелүүкароону камсыз  кылалбаган жана кымбатбаалуу системасынан акырындап баштартуу менен социалдык кызматты үйдө көрсөтүү жана өнүктүрүү;     (III). Мамлекеттик  органдардын  жана өкмөттүк эмес уюмдардын кыз-матташтыгы, мамлекеттик, бейөкмөттүк жана жамааттардын социалдык кызматкөрсөтүүсүнө социалдык заказдар системасын өнүктүрүү.     497. Стратегиянын  алкагында атайын муктаждыгы бар жарандарды жанабалдарды коргоо  боюнча  чаралардын атайын комплексин ишке ашыруу зарылболот. Көрсөтүлүп  өткөн чаралардан тышкары, Стратегия төмөнкүлөрдү ка-раган:     (I). Жетим-балдарды,  балдар үйүнүн жана интернаттардын бүтүрүүчү-лөрүн даректүү жардамдашууну иштеп чыгуу жана жайылтуу;     (II). Камкордук  көрүүчү үйбүлөлөрдү колдоо системасын иштеп чыгуужана жайылтуу;     (III). Үйбүлөлүк зордуктан алдын ала сактап калуу маселелери боюн-ча окуучулар  жана бардык элдердин арасында билим берүүчү жана маалыматкампаниясын өткөрүү;     (IV). Биринчи социалдаштыруу жана реабилитациялоо үчүн багытталганкөчө балдары  үчүн  ар  бир  райондо кризистик борборлорду ачуу, үйдөгүзордуктун курмандыктары үчүн кризистик борборлорду мамлекеттик колдоо;     (V). Жашы  жетпегендерди жазалоону гуманизациялоо боюнча чаралардыкөрүү.     498. Стратегиянын башка чаралары менен параллелде пенсиялык камсызкылуу тармагында төмөнкү чараларды ишке ашыруу болжонууда:     (I). Базалык  пенсияны  өлкө  боюнча  эмгек акынын 12% дењгээлиндекармап туруучу үчүн анын өлчөмүн дайыма көбөйтүү;     (II). Пенсиянын камсыздандыруучу бөлүгүн дайыма индексациялоо;     (III). Камсыздандырылган жарандардын учеттоо системасын жакшыртуу,жарандарга жыл сайын алардын жеке менчик камсыздык счетторунун көчүрмө-сүн берүү тажрыйбасын кењейтүү;     (IV). Кыргыз Республикасынын пенсиялык системасына жыйноочу компо-нентти киргизүүгө  керектүү  шарттардын  мүмкүнчүлүктөрүн  изилдөө жанааныктоо, аны киргизүүгө байланыштуу, гендердик айырмачылык менен байла-нышкан коркунучтарды  эске  алган узакмөөнөттүү финансылык натыйжалардыбаалоону өткөрүү.     499. Негизги  индикаторлор. Стратегияны ишке ашыруунун негизги ин-дикаторлору болуп:     - Аз камсыз үйбүлөлөрдүн орточо кирешесин бир кишинин эсебинде ор-то минималдуу керектөөчүү бюджетке тењдөө;     - Майыптын  орточо  кирешесин орто минималдуу керектөөчүү бюджеткетењдөө.     500. Ресурстар. 2006-2010-жылдарга социалдык камсыздандыруу тарма-гындагы бардык  чараларды  жана долбоорлорду финансылоонун жалпы көлөмү400 млн.  АКШ долларын түзөт. Чыгымдардын ордун толтуруучу булактар бо-луп жергиликтүү жана республиканын бюджетинин, донордук уюмдардын кара-жаттары эсептелет.     501. Натыйжалар.  Стратегиянын чараларын турмушка ашыруунун натый-жасында социалдык  реформалардын  реалдуу  натыйжа алуу күтүлүүдө, аларэкономикалык өнүгүүнүн натыйжаларын акыйкат бөлүштүрүүнү камсыз кылуугажардам беришет. Даректүү социалдык жардам, кызматтар, жењилдиктер боюн-ча социалдык инфраструктураны өнүктүрүүнү камсыз кылуу натыйжасы болот.Даректүү социалдык  жардам  көрсөтүү сапаты жана уюштуруу механизми өр-күндөтүлөт.     502. Узакмөөнөттүү  убакытта  өскөн  экономикалык дарамет маанилүүсоциалдык кепилдиктерди минималдуу керектөөчү бюджеттин дењгээлине чей-ин жеткирүүгө мүмкүндүк берет. Аны менен, элдин эњ төмөн кирешелүү кат-мары үчүм адамдын нормалдуу физиологиялык жана социалдык тиричилик ара-кетине жана  балдарды тарбиялоого жетиштүү минималдуу керектелүү куржу-нун камсыз  кылган  жашоо  дењгээлин камсыз кылат. Экономиканын адамдынкеректөөсүн натыйжалуу  канаатандыруу багытына күчөтүлөт, бардык жаран-дарга өзүнүн дараметин максималдуу даражада турмушка ашырууга мүмкүндүкберген коомдун кењири социалдык интеграциясы үчүн өбөлгөлөр түзүлөт.       Эскертүү:     (6) Азыркы убакта ГМУП жакырчылыктын эњ четки  чегинен  айына  175сомду же 37% түзөт.      5.3.4. Эмгек рыногу жана миграциялык процесстерди оптималдыштыруу      503. Азыркы  абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Маалымат коомун, то-варлар жана  кызматтар  рыногун түзүү, эларалык атаандаштык, четөлкөлүкинвестициялардын өсүшү, менеджменттин бизнестеги жана практикадагы жањыстратегиялары, бизнестин  жањы  уюштуруу формалары эмгек дүйнөсүнө жанааны трансформациялоого  таасирин тийгизген абдан маанилүү өзгөрүүлөрдүнбири болду.  Бул  факторлор  республикадагы экономикалык активдүүлүктүнтездетилишине түрткү  берет жана заманбап экономикалык ишаракетте машы-гуулардын кењирирээк колдонуусун талап кылат.     504. Республиканын  калкынын  саны  2006-жылдын  1-январына 5 млн.166,4 мињ  кишини  түздү  жана  2005-жылга  салыштырмалуу 0,9 процентке(2005-жылдын 1-январына 5120,5 мињ киши) өстү. Кыргыз Республикасы айылэлинин саны  (65%) шаардыкын (35%) маанилүү ашып өткөн өлкөлөрдүн кате-гориясына кирет, бул негизинен айыл жергесиндеги, өзгөчө өлкөнүн эл көптурган түштүк райондорундагы төрөттүн жогорулугунан. Кыргыз Республика-сынын эли  жаш: 33 пайызды балдар жана өспүрүмдөр түзөт. 59 пайызы ишкежөндөмдүү курактагы  эл  жана 8 пайызы - пенсия курагындагылар. Калктын51 пайыздан ашыгын аялдар түзөт.     505. Калктын ишке жөндөмдүү курагындагылар жакынкы жылдарда төрөт-түн жогорулашынан  жана  төрөттүн жогорулуугу жана көпбалалуу үйбүлөлөркубатталган өткөн  жүзжылдыктын  сексенинчи  жылдарындагы демографиялыкдүркүрөөсүнүн натыйжасында көбөйөт. Азыркы убакта репродуктивдик курак-ка өтүп  жаткан жаштар (мектепти, вуздарды, ссуздарды бүткөндөн кийинкиж.б.) аз төлөнүүчү эмгек рыногуна чыгып жаткан кошумча эмгек күчү болупэсептелет.     506. Азыркы  убакта ишке жөндөмдүү курактагы калктын санынын өсүшүиштегендердин санын  ашып өтөт, анын натыйжасында эмгек рыногунда эмгеккүчүнө суроо-талаптын жана сунуштун пропорциясыздыгы байкалууда.     507. Маселелер. Кыргыз Республикасында жашоо дењгээлинин төмөндөшүжана жумушсуздуктун жогорку дењгээли кењмасштабдуу чаржайыт миграциялыкпроцесстердин пайда  болушу,  тышкы  миграциянын  өсүшү жана республикаичинде көчүүлөрдүн  күчөтүүсүнө түрткү берген негизги факторлордон бол-ду.     508. Экономиканын  реалдуу секторун өнүктүрүүнүн динамикасынын ту-руксуз мүнөзү,  натыйжада ички эмгек рыногундагы абалды терењдетүү миг-рациялык процесстердеги чаржайыттыктын өсүшүн детерминдейт, бул социал-дык-экономикалык кырдаалды, улуттук коопсуздукту дестабилдештирүүгө жа-на социалдык чыњалуунун өсүшүнө алып келет. "Түзүлгөн багыттар жана ич-ки миграциялык агылуулардын масштабы регионалдык демографиялык баланстыжана өлкөнүн аймактары боюнча элди туура бөлүштүрүүнү бузат. Стратегия-лык жактан  маанилүү чек арага жакын региондордогу, бийик тоолуу район-дордун калкынын санынын жана курамынын кыскарышы, адаттуу алыскы жайыт-тарда мал  багуучулукту  жүргүзүүнүн жана айылдын чет жактарындагы рес-публиканын экономикасынын  агрардык  секторун өнүктүрүүнүн оорресурстуудараметин чектөөдө.     509. Эмгекти жумшоо жана киреше булактар чөйрөсүн издеп табуу мак-сатында элдин  чет жакка масштабдуу жана чаржайыт көчүүсү өзгөчө бушай-мандыкты туудурат.  Эмгек мигранттарынын көпчүлүгү Россия Федерациясынажана Казахстан  Республикасына  багыт  алышууда. Алардын курамында жекеишкердүүлүк менен  жана  товарларды  сатуу үчүн элдин үзгүлтүксүз барыпкелүүсү -  "челоноктукта" иштегендер көп, ошондой эле сезондук миграцияда кењири жайылган - Кыргызстандардын жарандарын башка өлкөнүн ишберүү-чүлөрү тарабынан айыл чарба жана курулуш иштерине жалдоо. Бирок бул че-төлкөдөгү бардык  эмгек мигранттарынан жана "челноктордон" республикагакелген олуттуу  акча  каражаттары  көптөгөн  үйбүлөлөрү жана туугандарыүчүн тиричилик  кылуунун жалгыз булагы болууда. Бул фактор бардык элдинжашоо дењгээлинин  төмөндөшүн,  жакырчылыктын  кењири  жайылышын кармаптурган жана республикадагы валюттук келүүлөрдүн кошумча булагы жана ка-налы болуп маанилүү финансылык жардам берүүдө.     510. Көрсөтүлүп  өткөн  факторлор азыркы миграциялык абалды түзгөнжагымсыз тенденциянын  күчөтүлүшүнө  жана  терењделишине  түрткү берет.Ошондуктан республиканын алга умтулган социалдык-экономикалык өнүгүүсү-нө анын  терс  таасирин  алдын  алуу үчүн жањы стратегияны, миграциялыкпроцесстердеги жана  ошондой  эле детерминдешкен окшош тармактарды тур-мушка ашыруу мамилелерин жана механизмдерин турмушка ашыруу зарыл.     511. Артыкчылыктар. 2006-2010-жылдар аралыгында миграциялык саясатмаселелерин чечүүдө тышкы эмгек миграциясы менен байланышкан маселелер-ди чечүү негизги артыкчылык болуп эсептелет.     518. Максат.  Стратегияны турмушка ашыруунун алкагында Кыргыз Рес-публикасындагы мамлекеттик миграциялык саясаттын негизги маселеси болупмиграциялык процесстердин багыттар, динамика жана масштабы боюнча жети-шерлик жөнгө салууга жетүү үчүн социалдык-экономикалык, мыйзамдык-укук-тук жана  идеологиялык өбөлгөлөрдү жана шарттарды түзүү жана камсыз кы-луу эсептелет.  Бул  экономиканын туруктуу өсүшүнө, өлкөнүн мамлекеттиккоопсуздугун чыњдоого жана мигранттардын укуктарын турмушка ашыруу үчүнтийиштүү шарттарды камсыз кылууга түрткү берет.     519. Маселелер. Стратегиянын максаттарына жетүү төмөнкү маселелер-ди чечүүнү камсыз кылууну болжойт:     - социалдык-экономикалык  өбөлгөлөрдү  жана  экономиканын  реалдуусекторун тез өнүктүрүү шарттарын түзүү, алар үчүн "токтотуу" жана улут-тук жана регионалдык эмгек рынокторун прогрессивдүү өнүктүрүү үчүн жанаӨкмөттүн 17.08.2006-жылдагы  N 591 Токтому бекитилген "2010-жылга чейинКыргыз Республикасынын калкын иш менен камсыз кылуунун улуттук саясаты"Программасына ылайык иш менен камсыз кылууга көмөк көрсөтүүнүн активдүүчараларын турмушка ашыруу;     - топтоштурулган  максатка  ылайыкталган  ишчараларды жана калктынжалпы стихиялуу мүнөздөгү миграциясын жењүү жана регулятивдик механизм-дердин жана аспаптардын таасирин күчөтүү боюнча артыкчылыктарды турмуш-ка ашыруу;     - жергиликтүү  өзүнбашкаруунун бардык дењгээлиндеги багыттар комп-лексин жана  артыкчылыктарды жүзөгө ашырууну, ички миграциялык агуулар-ды, аларды тењ аймактык кайта бөлүштүрүү жана Бишкектик агломерациядагычыњалууну жоюу  боюнча  экономикалык жана рыноктук механизмдерди жайыл-тууну жөнгө салууну активдештирүү;     - тышкы эмгек миграциясын цивилизациялуу мүнөзүн жайылтууну камсызкылуу, жањы  стратегияларды, артыкчылыктарды жана миграциялык дараметтиалдын ала  түзүү  механизмдерин турмушка ашыруу аркылуу, алардын атаан-даштыкка кудуреттүүлүгүн   кењ   форматтагы сервистик-инфраструктуралыккамсыз кылууда  жогорулатуу, артык көргөн формаларды, түрлөрдү жана иш-тиктүү жана  элиталуу миграциянын багыттарын табуу жана өнүктүрүү, мый-замдык-укуктук жана эларалык-макулдашуу базасын андан ары жакшыртуу жа-на прогрессивдүү  миграциялык  стреотиптерди, багыттарды жана жүрүм-ту-румдарды колдоо;     - иммиграциялык  эмгек  миграциясын  оптималдаштырууга  жетүү, аныөнүктүрүүдө оњ  жана маанилүү социалдык-экономикалык пайданы табуу жанамүмкүн болгон  коркунучтарды,  опузаларды  жана чет өлкөлүк жарандардынөтө эле көп составда келип кетишинин терс натыйжаларын төмөндөтүү.     520. Саясат  жана чаралар. 2006-2010-жылдар аралыгында мамлекеттикмиграциялык саясат төмөнкү негизги принциптерге негизделет:     - адамдын  укугун жана эркиндигин коргоо тармагындагы жалпыга таа-нылган эларалык ченемдерди милдеттүү түрдө сактоо;     - Кыргызстандын  жарандарын анын чегинен ары коргоо боюнча консти-туциялык кепилдиктерди камсыз кылуу;     - эмгек  рыногунун  айкалышкан  жана  динамикалык өнүктүрүү,  анынтењдештирүүгө жана мамлекеттик кызыкчылыктарга ылайык келтирүүгө жетүү;     - мигранттардын  ар кандай социалдык-демографиялык категорияларынашартка жараша өзгөрүп туруучу мамиле жасоо.     521. Маселелерди  чечүү  төмөнкү  чараларды турмушка ашырууну бол-жойт:     - миграциялык  процесстерди  жөнгө салууда мамлекеттик миграциялыккызматтардын дараметин жана статусун көтөрүү жана чыњдоо, анын техника-лык жабдылышы  жана тийиштүү илимий-маалыматтык жана финансылык камсыз-доонун эсебинен натыйжалуу комплекстүү системасын түзүү;     - эларалык  эмгек рыногуна интенсивдүү кирүү жана дараметтүү ишбе-рүүчүлөрдү издөө боюнча иш-аракеттерди активдештирүү;     - легалдуу эмес миграцияны иммиграциялык контролдун бирдиктүү сис-темасын иштеп  чыгуу  жана  түзүү жана тийиштүү мамлекеттик органдардынишаракеттерин координациясы аркылуу алдын алуу жана кесип өтүү;     - мигранттарды укуктук жактан коргоо, эмгек мигранттарынын пробле-малары менен  иштеген жергиликтүү структуралар, ошондой эле Кыргызстан-дын жарандары  эмгектенген  өлкөлөрдүн  региондорундагы ишберүүчүлөрдүнбирикмелери менен ишкердик байланышты орнотуу;     - улуттук эмгек рыногун коргоо максатында критериалдык иммиграция-лык квоталардын негиздери боюнча социалдык-экономикалык, инвестициялык,экологиялык, эмгектик  жана башка критерийлерди иштеп чыгуу жана жайыл-туу:     - четөлкөдөн ишберүүчүлөрдү издөө жана алыскы четөлкөлөрдүн элара-лык эмгек  рыногуна  интенсивдүү кирүү боюнча ишаракеттерди активдешти-рүү;     - республикадан тышкары "челноктуктун" жана ишканалардын миграция-лык процессинин жана эмгек ишаракетин жүзөгө ашыруунун бардык баскычта-рында иштеген  эмгек  мигранттарына  бардык мүмкүнчүлүктөр менен жардамкөрсөтүү;     - элдин бирдиктүү автоматташтырылган мамлекеттик тизмесин киргизүүжана аракет кылуу боюнча четөлкөлүк гранттарды издөө жана тартуу:     - республикадан тышкары кеткен жана четөлкөдөн келген жактарды то-лук учеттоо жана каттоону жүзөгө ашыруунун тажрыйбасын жана жол-жобосунжакшыртуу:     - Кыргызстандын  мыйзамсыз  миграцияны  кесип өтүү жолу менен адамукуктарын турмушка  ашырган, улуттук кызыкчылыктарды коргогон жана мам-лекеттик коопсуздукту  камсыз кылуучу эларалык милдеттенмелерди аткаруушартын камсыз кылуу;     - миграциялык мыйзамдарды сактоо боюнча контролдун натыйжалуу  ве-домстволор аралык системасын иштеп чыгуу жана турмушка ашыруу;     - миграция тармагында өкмөттөр аралык келишимдерди иштеп чыгуу.     522. Индикаторлор.  Стратегияны  турмушка ийгиликтүү ашыруунун не-гизги индикаторлору  болуп  төмөнкү көрсөткүчтөр жана алардын жыйындысыэсептелет:     - улуттук  жана регионалдык эмгек рыногу тармагында калктын иш ме-нен камсыз болуу жана жумушсуздуктун дењгээли жана ага акы төлөөнүн ор-точолонгон өлчөмү;     - экономиканын секторлору жана тармактары боюнча иш орундарын ачуужана калыбына келтирүү;     - ички миграция боюнча бар болгон элди жана калк жайгашкан жерлер-деги категориялардын  (шаарлар,  айыл өкмөттөр, райондор жана облустар)маалыматтарын билген эмгек каражаттарынын, социалдык-экономикалык "сый-ымдуулук", байланыштык-инфраструктуралык  жана  экологиялык  дараметтинтењдештигине жана ылайык келишине жетүү;     - чет  өлкөдө эмгектик жана ишкердүүлүк ишаракетти жүргүзгөн тышкыэмгек миграциясынын саны жана анын легалдуу абалдагы мигранттардын сос-тавындагы үлүшү:     - тышкы  эмгек  иммиграциясынын  саны жана чет өлкөлүк жарандардынсоставы жана алардын легалдуу эместер чөйрөсүндө бар болушу.     523. Ресурстар. Стратегияны турмушка ашыруу үчүн финансылоонун за-рыл көлөмү 250 млн. АКШ долларын түзөт.     524. Натыйжалар.  Стратегияны турмушка ийгиликтүү ашыруунун натый-жасында өлкөдөгү миграциялык процесстерди жөнгө салууда комплекстүү жа-на натыйжалуу система түзүлөт. Эларалык эмгек рыногундагы өлкө үчүн өл-кө пайдалуу жана татыктуу орун алышы мүмкүн. Кыргыз Республикасынын жа-рандары миграция  маселелери  боюнча  өз  убагындагы жана толук укуктуукоргоо мүмкүнчүлүгүн  ала  алышат. Экономикалык өсүш өлкө ичиндеги жанаошондой эле  анын  чегинен  тышкары  да миграциянын темпин төмөндөтүүгөмүмкүндүк берет.  Экономиканын  артыкчылык багыттарын өнүктүрүү өлкөнүнэлин иш орундары менен камсыз кылууга алып келет.       5.3.5. Элдин маданияттуу жашоого катышуусун кењейтүү      525. Азыркы  абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасы-нын көпчүлүк  учурда байыркы тарыхы жана маданиятынын өнүгүүсүнүн арка-сында табигый  жана  маданий мурасы кайталангыс болуп эсептелет. КыргызРеспубликасынын кайталангыс  табигый жана тарыхый-маданияттык мейкинди-гин сактап калуу жана андан ары өнүктүрүү Кыргыз Республикасынын мамле-кеттик саясатынын негизги маселелери болуп калуусу керек. Демократиялыкмамлекетти куруунун  негизи өзүнүн саясатында жалпы адамзаттык кызыкчы-лыктарынын эњ  маанилүү  таанылуулардан алынды. Бул маданият чөйрөсүндөжарандардын руханий, маданий, адеп-ахлактык өнүгүүсүн чыњдоого, ата-ба-баларыбыздын мурасына  кылдат мамиле кылууга жана муундардын ишти улан-тууга, улуттук жана тарыхый салттардын өзгөчөлүгүн сактоого багыт алганшарттарды камсыз кылуу негизги мамлекеттик саясатты аныктайт.     526. Маселелер.  Акыркы  жылдарда маданият мекемелеринин материал-дык-техникалык базасын чыњдоого, ушундай мекемелер ээлеген үйлөрдүн жа-на имараттардын чоњ жана майда ремонт жүргүзүүгө, маданий окуяларды жа-на чараларды  маанилүү санда өткөрүүгө багытталган аракеттерге карабас-тан, материалдык-техникалык базанын жетишсиздиги жана анын натыйжасындаКыргыз Республикасынын  калкына  маданий жактан тейлөөлөрдү аз сунуштоомаданият чөйрөсүндөгү борбордук маселелерден болуп кала берүүдө.     527. Дагы  башка  көп  көњүл  бурууну талап кылган маселе маданияттейлөөлөрүнүн жалпыга  жеткиликтүүлүгү  болуп эсептелет. Элдин маанилүүбөлүгүнүн, маданият мекемелеринин көпчүлүгү топтолгон шаардын борборло-рунан алыс  жашагандыгына себептүү сапаттуу маданий азык-түлүгүнө жетүүмүмкүнчүлүгү чектелүү.  Маалыматтын жетишсиздиги, материалдык проблема-лар, коомдук  транспорттун  аз иштегендиги, маданият чөйрөсүндөгү билимберүү программаларынын жана балдар, майыптар, пенсионерлер үчүн маданийтейлөөгө суроо-талаптын жоктугу олуттуу тоскоолдук болууда.     528. Маданияттын баркы дагы  абдан  олуттуу  проблемалардан  болупэсептелет. Кыргызстан,  туризмди  өнүктүрүү жана инвестицияларды тартууүчүн өзүнүн кызыгуусун арттырууга маданият факторун колдонгон БорбордукАзиянын башка өлкөлөрү тарабынан эрегишүүнү сезүүдө. Кыргыз Республика-сынын ичинде базар экономикалуу коом үчүн мүнөздүү  маданият  жана  бошубакытты өткөрүүнүн башка формаларынын ортосунда керектөөчү үчүн атаан-даштык күрөш жүрүүдө.  Ушуну менен бирге эле Кыргыз Республикасынын ма-даниятын позициялоону жүзөгө ашыруу үчүн атайын маркетингдик стратегия-ны иштен  чыгуу  маселеси  жакынкы убакка чейин атаандаштыкка кудуретүүфактору катары  аны  Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн дењгээлинде чечүүүчүн маанилүү  деп саналбаган. Кыргыз Республикасынын маданиятын четөл-көлөргө көрсөтүү,  ошондой  эле сыртка чыгып гастролдук ишаракет жүргү-зүүсү жетиширлик активдүү болбой жатат.     529. Финансылоо рычагдарынын өзгөртүлүшү, социалдык чөйрөнүн проб-лемаларын өнүктүрүү  тармактын  реалдуу  абалын жана анын мекемелерининкамсыздалуусун терењдетүү. Бул, өз кезегинде, маанилүү даражада, токто-бостон социалдык  терс  көрүнүштөрдүн  көбөйүшүнө алып келди: элдин бошубактысын өткөрүү жана чыгармачылыгын өнүктүрүү проблемалары пайда бол-ду, квалифициялуу  кадрлардын чукул кетиши байкалды, элдердин өзуюушуу-чулук дарамети  иштетилбей калды. Мындан тышкары, тарыхый-маданий комп-лекстер уроо чегинде калды.     530. Ошондой  эле бир топ маданият мекемелеринин коомдук жана эко-номикалык натыйжалуу  иштөөсүнүн төмөндүгүнө да көњүл буруу зарыл, бул,биринчи кезекте,  башкаруучулук  кадрлардын  өтө жетишпестиги, көптөгөнмаданият мекемелерин  мамлекеттик бийликтин жергиликтүү органдарына өт-көрүп берүү, бюджеттик пландоонун программалык-максаттык ыкмасынын жок-тугу, ишаракеттердин натыйжасын баалоо системасынын начардыгы, коом ме-нен "кайра байланышуунун" өнүкпөй калуусу менен себептелүү.     531. Артыкчылыктар.   Маданияттык   өнүктүрүүнүн  максаты, коомдунстратегиялык аракети  -  кыргыз  элин, анын мамлекетин, маданиятын жанатилин сактоого  жана өнүктүрүүгө жетүүгө багытталган максаттарга ылайыккелиши керек. Маданият компоненти Кыргыз Республикасынын социалдык-эко-номикалык өнүктүрүү программасында сөзсүз түрдө алдын ала каралуусу ке-рек. Ушундай  программалардын негизинде маданият чөйрөсүн башкаруу үчүнтөмөнкү принципиалдуу  жагынан  маанилүү  артыкчылыктарды кыстарып коюукерек:     - Кыргыз Республикасынын азыркы саясатынын алкагында маданият элдитейлөөчү тармактардын  бири  катары каралып, саламаттыкты сактоо, жалпыбилим берүү,  туризм,  коомдун  коопсуздугу,  коомдук транспорт, турак-жай-коммуналдык чарба жана социалдык жактан коргоо, элдик өнөрчүлүк ме-нен катар  Кыргыз Республикасынын экономикалык жашоосуна белгилүү салымкиргизген.     - Маданияттын  салымы Кыргызстандын дүйнөлүк рынокто атаандаштыккакудуреттүүлүгүнө, элдин  жашоосунун  жана  Кыргыз Республикасынын тары-хый-маданий чөйрөсүнүн сапатын жакшыртууга жардам көрсөтүүдө болот.     532. Максат. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын "Жарандар ма-даният баалуулуктарына,  искусство  жана илим алуунун жеткиликтүүлүгүнөукуктуу". 3-пунктунун  36-статьясына  ылайык  2007-2010-жылдарга КыргызРеспубликасынын маданият чөйрөсүндөгү саясаттын негизги максаты - элдинмаданий жашоого катышын кењейтүүнү орнотуу болот.     533. Маселелер.  Жањылантуу процессинде жана маданият чөйрөсүн ту-руктуу  өнүктүрүүдө  негизги  багыттар катарында төмөнкү категориялардыколдонуу сунушталат:     - жалпы коомдук керектөө;     - жалпыга жеткиликтүүлүк;     - коомдук абал жана барк;     - туруктуу өнүгүү;     - натыйжалуулук.     534. Бул көрсөткүчтөргө ылайыктуу маселелер төмөнкү түрдө формули-ровать этилет:     - Маданият чөйрөсүндө кызмат көрсөтүү жана түзүү процессинде элдинруханий керектөөсүнө жана кызыкчылыгына көњүл бөлүүнү жогорулатуу.     - Кыргыз Республикасынын элинин бардык категориялары жана  топторуүчүн маданияттык кызматынын жалпыга жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу.     - Кыргызстандын маданиятынын коомдук абалын жана маданиятынын бар-кын жана маданияттык ишаракеттерди көтөрүү.     - Кыргыз Республикасынын маданий мейкиндигинде  чыгармачылык  про-цесстердин көп түрдүүлүгүн жана байлыгын колдоо.     - Кыргыз Республикасынын маданиятынын уникалдуу ресурстарын сактоожана салттуу артыкчылыгын жана типтүү өзгөчөлүгүн эске алуу менен алар-ды өнүктүрүү.     - Маданият чөйрөсүндө процесстерди натыйжалуу башкарууну жогорула-туу.     535. Саясат жана чаралар.  Маданият чөйрөсүндөгү белгиленген масе-лелерди чечүү саясаттын төмөнкү чараларын турмушка ашырууну болжойт:     536. Кыргыз  Республикасынын элинин бардык топтору жана катмарынынкызыкчылыгында маданият  чөйрөсүндөгү кызматтарды модернизациялоо. Кыр-гыз Республикасындагы  маданият  сунушун  өнүктүрүүдө коомдун өзгөрүлүптуруучу керектөөлөрүн  эске алуу керек. Маданият мекемелерине керектөө-чүгө көбүрөөк  багыт  алып, анын суроолоруна жана сунуштарына көп көњүлбөлүүсү керек.  Керектөөчүгө анын башка топтун же аудиториянын тигил жебул курактык,  социалдык,  улуттук тиешелүүлүгүнө карай жекече мамилениколдонуу зарыл.     537. Маданияттын билим берүү ролун жогорулатуу. Маданият ресурста-рын билим  берүү  максатында колдонуу, маданият кызматына суроо-талаптымаанилүү өлчөмдө  шарттайт, айрым маданий чаралардын жана демилгелердинатаандаштыкка кудуреттүүлүгүнө  жана экономикалык ийгилигине түрткү бе-рет.     538. Дене түзүлүшүнүн  мүмкүнчүлүктөрү  чектелген  адамдарга  жанакалктын азкамсыз  катмары үчүн маданият кызматтарынын жана чыгармачылыкишаракеттердин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу.  Мамлекет  тарабынан  аз-камсыз шаардыктарын,  майыптардын,  жетим балдардын,  качкындардын, көпбалалуу үйбүлөлөрдүн социалдык интеграциясы маселе өзүнчө көњүл буруунуталап кылат. Бул маселелерди чечүүдө маданияттын ролун көтөрүү керек.     539. Маданият  сунуштарын  Кыргыз  Республикасынын  облустары жанарайондору боюнча тењөлчөмдө бөлүштүрүүнү камсыз кылуу. Шаардык маданиятборборлорунан алыс  болгон айыл райондорунун тургундары объективдүү се-бептер боюнча  Кыргыз  Республикасынын  көпчүлүк маданият мекемелерининкызматтарынан пайдалануу  мүмкүнчүлүгүнөн чектелишкен. Азыркы проблема-ларды чечүү  үчүн Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бийлигинин аткарууоргандарынын координацияланган  жана план менен иштелүүчү аракеттер та-лап кылынат.     540. Кыргызстандын  маданиятынын  маалымат  мейкиндигин жакшыртуу.Кыргыз Республикасынын элинин маданиятта көрсөтүлүүчү кызматтары туура-лу жетишсиз  маалымдалуусу өткөрүлүп жаткан акциялардын жана чаралардынмаалыматтык колдоосун  жакшыртуу  жолу  менен толукталышы керек. КыргызРеспубликасынын маданиятынын  маалымат талаасынын келечеги - мекемелер-дин электрондук  ресурстарын  кењейтүү жана элди тейлөөнүн маалымат-ре-сурстук борборлорунун базасында аларды бириктирүүдө.     541. Кыргызстандын маданиятынын баркын Кыргыз Республикасынын эли-нин ичинде, Борбордук Азия, КМШ жана четөлкөлөрдө көтөрүүгө жардам бер-ген процесстерди  колдоо.  Туристтик тармакты тез өнүктүрүүгө жардамда-шуу- маданияттын  бирден-бир актуалдуу маселелери. Кыргыз Республикасы-нын туристтик кызыктыруучулугу, көбүнчө, Кыргыз Республикасында өткөрү-лүп жаткан  барктуу  маданий окуялардын санынан, маданият мекемелериндетейлөө дењгээлине  байланыштуу болот. Кыргыз Республикасынын маданияты-нын Борбордук  Азия,  КМШ  жана  четөлкөлөрүнө таасирин күчөтүү, КыргызРеспубликасынын имиджин түптөө - Кыргыз Республикасынын азыркы саясаты-нын түзүүчү  бөлүгү. Регион аралык жана эл аралык маданий кызматташтык-тарды, биринчи  кезекте  -  Борбордук  Азия өлкөлөрү жана КөзкарандысызМамлекеттердин Шериктештигинин чегинде активдүү өнүктүрүү керек.     542. Чыгармачылык  процесстин көп түрдүүлүктүн жана байлыктын өсү-шүнө жардамдашуу. Маданият процессинин негизинде өзүнчө инсандардын чы-гармачылык ишаракети  жатат. Инсандын чыгармачылык дараметин профессио-налдык же сүйүүчүлүк дењгээлде турмушка ашыруу үчүн кењири мүмкүнчүлүк-төрдү түзүү  - азыркы цивилизациялуу коомдун ченеми. Кыргыз Республика-сына таандык  чыгармачылык  көп түрдүүлүк фактор катары каралышы керек,ал Кыргыз Республикасынын кызыктыруучулук образын түзүүгө олуттуу салымкошуп, жашоо сапатына, туризмди өнүктүрүүгө жана Кыргыз Республикасынынэкономикасынын орношуна таасирин тийгизет.     543. Кыргыз  Республикасынын  тарыхый-маданий  мурасын сактоо жанамаданият чөйрөсүн  туруктуу  өнүктүрүүнү  колдоо.  Табийгый  жана тары-хый-маданий мурастын  байлыгы  Кыргыз  Республикасын  маанилүү даражадабизнес инвестициялар,  туризм  жана жашоо үчүн кызыктыруучулугуна себепболууда. Табигый  жана  тарыхый-маданий  мурастын сактоо боюнча негизгиартыкчылыктар, критерийлер жана багыттар Кыргыз Республикасынын Өкмөтү-нүн "Табигый  жана  тарыхый-маданий мурасты сактоо стратегиясы жөнүндө"документтеринин өзүнчө  мыйзамдык  папкасына жазуу зарыл. Кыймылдуу му-растын: китепкана, музей, архив, кино-, фото- жана башка окшош фонддор-ду сактоо боюнча иштин маанилүүлүгүн кошумча белгилей кетүү керек.     544. Маданият  объектилерин  сактоо  менен байланышкан маселелердичечүү менен бирге маданиятты уюштуруу маселелерин да активдүү чечүү ке-рек. Сот  театрлардагы  жањы  постановкалар,  музейлердеги экспозицион-дук-көргөзмөлүк жумуштар, оркестрлердин жама концерттик коллективдердинрепертуарларын толтуруу, басма ишракети багыттары жөнүндө болуп жатат.     545. Маданият  мекемелери ээлеген имараттардын жана үйлөрдүн тышкыкөрүнүшүн оњдоп-түздөө  үчүн  бир  топ  аракеттер талап кылынат. Азыркыубакта Маданият  министрлигине  тийиштүү  ведомстволук  уюмдары ээлеген100дөн ашык  кыймылсыз  объектилерине ремонттоо-реставрациялоо иштеринеабдан муктаж.  Айрым маданият мекемелерине жањы үйлөр жана жањы имарат-тар талап  кылынат.  Башкы архитектуралык планда иштеп жаткан жана жањытүзүлүп жаткан уюмдар үчүн кыймылсыз объектилерди реконструкциялоо жанакуруу боюнча сунуштарды эске алуу керек.     546. Дүйнөлүк  рынокто Кыргызстандын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүнкүчөтүү үчүн   оригиналдуу   товарларды,   кызматтарды, интеллектуалдыказык-түлүктү, өндүрүү жана таркатуу максатында маданиятты өнүктүрүү. Арбир коом үчүн анын максималдуу өзгөчөлүгүнүн чөйрөсү жана курчап тургандүйнө үчүн  минималдуу  кайта өндүрүүчү болуп маданият эсептелет. Этиятжана эстүү  мамиле  кылса  ал  оригиналдуу жана аны менен бирге эле ооркайта өндүрүүчү  башка  маданияттын товарларынын, кызматтарынын, интел-лектуалдык азык-түлүктүн  өкүлү  катарында  кызмат кылуучу түгөнбөс ре-сурс. Алар  дүйнөлүк рынокто стандарттык жол-жоболор тизмегинин жардамыменен атаандаштыкка кудуреттүү болуп калат, бирок интеллектуалдык, уюш-туруучулук жана  финансылык планда коом жана мамлекет тарабынан милдет-түү колдоо  шартында. Дүйнөлүк тажрыйба атаандаштыкка катышуунун натый-жалуураак стратегиясы, өзүнүн социалдык маданий керектөөсүнө ылайыктал-ган жана андан ары аны дараметтүү атаандаштарга тањуулаган стандарттар-ды түзүү болуп эсептелет.     547. Маданият мекемелерин башкарууну жана финансылык-чарбалык иша-ракетин жакшыртуу. Бул багыт башкаруучулук мүнөздөгү эки маанилүү проб-леманы чечүүгө багытталган маселелерди бириктирет: кадрдык жетишсиздик-ти - биринчи кезекте жетекчилик курамдын арасында - жана маданият меке-мелеринин жогору эмес экономикалык, натыйжалуу ишаракети. Кадрдык проб-лема бүгүнкү  күндө  өтө  курч  турат. Адистердин тармактан кетиши жанажаштардын аз  келиши  маданият процессинин өндүрүмдүүлүгүн жана сапатынтөмөндөтөт, демилгенин  начарлануусуна жана маданият чөйрөсүнөн өнүгүү-сүнүн басањдашына  алып келет. Экономикалык көрсөткүчтөрдүн өсүшү мада-ният мекемелери  үчүн максаттын максаты болбойт. Ага жүктөлгөн функция-лардын олуттуу бөлүгү стабилдүү бюджеттик финансылоо менен камсыз кылы-нышы керек. Бирок зарыл бюджеттик колдоо даражасы ар кандай типтеги ме-кемелерде ар  башка  болушу  мүмкүн.  Алардын көпчүлүгү өзүнүн өнүгүүсүүчүн маанилүү  каражаттарды тартууга жана иштеп табууга күчү жетет. Булишти жакшыртуу жана кењейтүү зарыл.     548. Негизги  индикаторлор. Маданият кызматын көрсөтүүнүн натыйжа-луулугун жогорулатуучу,  күтүлүүчү  жана жетишкен натыйжаларды баалоонубожомолдоону жогорулаткан  каражаттардын  бири натыйжалуулуктун көрсөт-күчтөрүнүн системасын бардык дењгээлде жайылтуу болуп саналат.     549. Стратегия  тармактын  натыйжалуулугун  Кыргыз Республикасынынсоциалдык-экономикалык өнүгүүсүнө  анын салымы катары аныктайт. Бул са-лым тармактык  ченемдер (көрсөткүчтөр) системасынын жардамы аркылуу бо-жомолдонот: маданият кызматтарынын коомдук натыйжалуулук стандарты, ин-фраструктуралык стандарт,  маданият  кызматтарынын сапатынын стандарты.Тармактык ченемдер  ведомстволук  жана  ведомстволор аралык программадапрограммалык чаралардын акыркы социалдык-экономикалык натыйжасын баалооүчүн максаттуу индикаторлор катары колдонулуусу керек.     550. Конкреттүү  максаттуу  программалардын алкагында аларды түзүүпроцессинде так  көрсөткүчтөрдү  тургузуу  максатка ылайык. Ошондой элетармактык ченемдердин  системасын толуктоочу бул көрсөткүчтөрдүн сандыкмаанилерин аныктоо боюнча комплекстүү иштерди жүзөгө ашыруу зарыл.     551. Максаттуу  индикаторлорду  иштеп чыгуу өнүктүрүүнүн менчиктүүпрограммаларын жана  Маданият  министрлигине  тармактык  жана тармактараралык программалардын  алкагында финансылоо жана башка артыкчылыктардыаныктоо үчүн  карап  чыгуу  үчүн берилген айрым долбоорлорду даярдоонунжүрүшүндө маданият  мекемелери  тарабынан  жүргүзүлүүгө тийиш. Бул иштеСтратегиянын жоболоруна  таянып, анын негизги максаттарын жана багытта-рын эске алуу керек.     552. Программалар  жана  долбоорлор.  Азыркы  Стратегияны турмушкаашыруунун алкагында ишке ашырылуучу негизги программа "Кыргыз Республи-касынын 2010-жылга  чейин айыл жергелеринде маданиятты жана искусствонуөнүктүрүүнүн программасы"  болот.  СРСтин алкагында маданият чөйрөсүндөэларалык банктардын  жана  фонддордун шериктештик катышуусу аркылуу ин-вестицияларды тартуу боюнча долбоорлорду даярдоо болжонууда.     553. Ресурстар.  2006-2010-жылдарга маданият чөйрөсүндө бардык ча-раларды жана  долбоорлордун жалпы финансылоо көлөмү 2 млн. АКШ долларынтүзөт. Чыгымдарды  жабуу  булактары жергиликтүү жана республикалык бюд-жеттин, донордук уюмдардын каражаттары болуп эсептелет.     554. Натыйжалар. Жалпысынан бул Стратегияда каралган маданият чөй-рөсүндөгү саясат  чаралары - элдин бардык топторунун жана катмарларынынкызыкчылыгында маданият  чөйрөсүндөгү кызматтарды жањылантууга, мадани-яттын билим  берүүчү ролун жогорулатууга, дене түзүлүшүнүн мүмкүнчүлүк-төрү чектелген  адамдарга  жана  калктын азкамсыз катмары үчүн маданияткызматтарынын жана  чыгармачылык ишаракеттердин жеткиликтүүлүгүн камсызкылууга, маданият  сунуштарын тењ өлчөмдө облустар жана райондор боюнчабөлүштүрүүнү камсыз  кылууга,  маданияттын маалымат мейкиндигин жакшыр-тууга, Кыргыз Республикасынын калкынын арасында жана чет өлкөдө Кыргыз-стандын маданиятынын  кадырын  өстүрүүгө жардамдашкан процесстерди кол-доого, чыгармачылык  процесстин көп түрдүүлүктүн жана чыгармачылык про-цесстердин байлыгын  өсүшүнө жардамдашууга, Кыргызстандын тарыхый-мада-ний мурасын  сактоого  жана маданият чөйрөсүн туруктуу өнүктүрүүнү кол-доого, маданият  мекемелеринин башкаруучу жана финансылык-чарбалык иша-ракетин жакшыртууга багытталган.     555. Көрсөтүлгөн багыттар боюнча ишаракеттердин жыйынтыктары конк-реттүү сандык индикаторлорго,  тармактык ченемдерге жана көрсөткүчтөргөкарап бааланат.           VI. Региондордун өнүктүрүүдөгү ролу жана катышуусу      556. Азыркы абалы жана өнүктүрүүнүн өбөлгөлөрү. НССБ-1 программасырегионалдык дењгээлде  жергиликтүү  уюмдардын бардык дењгээлдеги актив-дүүлүгүнүн көрүнүктүү  жогорулашы  менен билине баштады. Ушул процесстиколдоп, бардык  облустарда жана айрым райондордо жакырчылыкты кыскартуубоюнча локалдуу  программалар  иштеп чыгарылды. Бул программаларды тур-мушка ашыруу  үчүн республикалык жана жергиликтүү бюджеттин, ишканалар-дын каражаттары,  микрофинансылык уюмдардын, ага кошуп кредиттик бирик-мелердин тармактарынын  каражаттары тартылды. Бизнести жер-жерлерде ор-нотуу жана  өнүктүрүү  үчүн жергиликтүү калктын каражаттары да тике ка-тыштырылат. Конкреттүү  долбоорлорго  тике  инвестицияларды тартуу жанаалга жылдыруу үчүн активдүү иш жүргүзүлөт. Донордук уюмдар, анын ичиндеЮСАИД, ПРООН,  Сорос-Кыргызстан  фонду  тарабынан жергиликтүү дењгээлдекөрүнүктүү колдоо  көрсөтүлгөн. Регионалдык дењгээлдеги программалардынчектелген финансылык  каражаттарда,  НССБ-1  сыяктуу өлкөлөр иш жүзүндөмындан мурунку  он жылдан ашык топтолгон бардык проблемаларды аларды үчжылда чечүү  үчүн  камтыды. Натыйжада чектелүү финансылык каражаттардын"чачуу натыйжасы"  жергиликтүү  дењгээлде жашоо сапатынын олуттуу өзгө-рүүсү жок иштелди.     557. Экономикалык өнүгүүнүн абдан жогорку дењгээли Бишкек шаарындажана  Чүй  облусунда туруктуу бойдон сакталып калды,  алар өлкөнүн ичкидүњ азык-түлүгүн өндүрүүнү (2004-жылы - 48,7%) жана ар  бир  калк  үчүндүњ региондук азык-түлүктү өндүрүүнүн (ортореспубликалык дењгээлден 1,9жана 1,2 эсе жогору) абдан бийик дењгээлин камсыз кылды.  Ар  бир  калкүчүн дүњ  региондук  азык-түлүктү өндүрүүнүн эњ төмөнкү дењгээли Баткен(ортореспубликалыктан 48%) жана Ош (2004-жылдагы маалыматтар  боюнча  -ортореспубликалыктан 47,7%) облустарында.     558. Стратегияны  турмушка ашыруу процессинде жергиликтүү өзүнбаш-каруу органдарынын  дараметин  чыњдоо - реформаны активдүү жылдыруу бо-лот, ал башкарууну децентрализациялоого жана финансылык децентрализаци-ялоого багытталат. Бул максатта негизсалуучу бир катар ченемдик-укуктукактылар иштеп  чыгарылып жана кабыл алынды, алар жергиликтүү өзүнбашка-рууну өнүктүрүүгө  жана финансылык өз алдынчалыкты чыњдоого багытталат.2007-жылдын бюджетинин  долбоорун түзүүдө финансылык децентрализациялоопринципин жайылтууга киришүү белгиленген, ал эми бюджеттер эки дењгээл-де: республикалык жана жергиликтүү жакынкы жылдарга губернаторство инс-титутунун сактап калуу менен иштетилет.     559. Региондордун  экономикаларын  өнүктүрүүдө инвестициялык чөйрөмаанилүү ролду ойнойт. Ошондуктан, чаралар иштеп чыгарылат, алар инвер-сторлор үчүн  стратегиянын долбоорлорун колдоо үчүн бардык аймактар бо-юнча жагымдуу  инвестициялык  климатты  түзүп берүүгө багытталат. Бүгүн"Регионалдык дењгээлде инвестициялык программалоо" Европалык бирикмеси-нин долбоорду колдоодогу техникалык жардамы менен айрым облустар боюнча2007-2009-жылдар аралыгына  инвестициялык  программалар даярдалды (Чүй,Ыссык-Көл, Жалалабат облустары).     560. Региондорду өнүктүрүүнүн проблемалары. Региондордо өнүктүрүү-дө пропорциясыздык сакталып калды, ал табигый-климаттык шарттар, көпчү-лүк региондордун экономикасынын агрардык багытталышы, тейлөө чөйрөсүнүнжетишпестик дењгээли,  өнөржайлык дараметин толук колдонбогондук, өндү-рүштүк инфраструктураны  жайлаштыруунун, ресурстардын жеткиликтүүлүгүн,өзгөчө финансылык,  байланыш  жана маалымат кызматтарынын ар түрдүүлүгүменен шартталат.     561. Приоритеттер     562. Бишкек  шаарын  өнүктүрүүнүн  артыкчылыктары: (а) иш туризми:(6) кайра  иштетүүчү  өнөр жайы. Өлкөнүн башкалаасы болгон Бишкек шаарыөлкөнүн иштиктүү  жашоосунда "мегаполис" болууда, анда ири банктар, бе-делдүү мейманканалар, ресторандар, базарлар, соода борборлору, оюн биз-неси жана  телебайланыш  кызматтары топтолгон. Кызмат секторунун Бишкекшаарындагы дүњ  регионалдык  ачык-түлүгүнүн структурасында 60% ашык са-лыштырма салмакты  түзөт.  Бул тармакта шаардын экономикасында иштеген-дердин жалпы  санынан 62% же 186 мињ адам иштейт. Көрсөткөн кызматтары-нын көлөмү  боюнча Бишкек шаары өлкөдө биринчи орунду ээлейт. Бул жердереспубликада өндүрүлүүчү бардык кызматтардын жарымынан көп көлөмү (52%)көрсөтүлөт. Бишкек  шаарындагы  сервистик кызматтын туруктуу өсүшү ичкисуроо-талаптын элдин кирешесинин өлкө боюнча орточо дењгээлге салыштыр-малуу 1,5  эсеге  тењ  өсүшүнүн эсебинен сакталып турду. Келечекте шаарстатусун жана  тиешелүү  инфраструктуранын  бар болушун эске алуу менен"иш туризми" өнүгүүнү алат, ал телебайланышты, мейманканалык тейлөөлөр-дү, маалымат  технологиясын,  финансылык  ортомчулукту, интеллектуалдыккызматтарды ж.б.  өнүктүрүү  үчүн  өбөлгөлөрдү түзөт. Ушуну менен биргеэле салттуу  кызматтар  (соода, тиричилик, транспорттук кызматтар ж.б.)өнүктүрүлөт.     563. Шаарда 45%дан ашуун республикада өндүрүлүүчү тамак өнөр жайы-нын өндүрүлөт, кондитердик буюмдарды, суусундуктарды, сүт азык-түлүгүн,тамеки буюмдарын, сыра, чыгаруу боюнча ири ишканалар жайгашкан, алардыназык-түлүктөрү өлкөнүн башка региондоруна жана кошуна мамлекеттерге эк-спорттолот. Иштеп  жаткан  ишканаларды  модернизациялоого,  аларга жањытехнологияларды жайылтуу  жана  чыгарылуучу азык-түлүктүн ассортиментинкењейтүү боюнча  жањы долбоорлорду өздөштүрүү үчүн тике инвестициялардытартуу бирден-бир маанилүү маселелерден болот.     564. Чүй  облусун өнүктүрүүнүн артыкчылыктары: (а) айыл чарба, (б)кайра иштетүүчү өнөр жайы. (в) алтынказуу.     565. Чүй облусу айыл чарба азык-түлүгүн өндүрүүчүлөрдүн ирилериненболуп саналат, анын энчисине республиканын сугарылуучу айдоолорунун 32%туура келет,  республиканын айыл чарба өндүрүшүндө (30% үлүш) чоњ салы-мын камсыз  кылат  жана кант кызылчасын, дан, жашылча жана жемиштердин,сүттүн негизги өндүрүүчүлөрү болуп чыгат. Башка региондорго салыштырма-луу жакшы  өнүккөн айыл чарба тармак катары өнүгүп, айыл чарба азык-тү-лүгүнүн жана  сырьенун  негизги түрлөрү катары элди камсыз кылат (кайраиштетүү боюнча  ишканалар  негизинен Чүй облусунда жана Бишкек шаарындатоптолгон). Региондогу  айыл-чарба  секторун өнүктүрүү "Чүй регионалдыкдолбоору" аттуу АБРдин инвестициялык долбоорду турмушка ашыруунун алка-гында колдоого алынды.     566. Жергиликтүү  сырьену  кайра  иштетүүгө негизделген тамак жанакайта иштетилүүчү  өнөр  жайынын азык-түлүгү республикадагы өндүрүлүүчүтамак өнөр   жайынын   азыктүлүгүнүн   353%   түзөт. Облус кант, спирт,арак-ликер азык-түлүгүнүн  негизги  өндүрүүчүлөрүнөн  болуп  эсептелет.Өнүккөн өндүрүштүк  базанын  (жүндү  биринчи  иштетүү  боюнча, тери-мехсырьелор, жүндөн  ийрилген  жипти  кењири  ассортиментте чыгаруу, тамаказык-түлүгүн өндүрүү),  кызыктыруучу  инвестициялык  климаттын, өнүккөнинфраструктуранын, салттуу  жана стабилдүү өтүш рынокторунун бар болушурегиондогу кайра иштетүүчү өнөр жайын өнүктүрүүнүн жакшы өбөлгөлөрү бо-луп эсептелет.     567. "Сол  жээктүү Талдыбулак" кенин куруу облустун республикадагыалтынказууну өнүктүрүүдөгү салымын камсыз кылат.     568. Алматы-Кемин-Чырпыкты автожолун оњдоо,  ички  жолдорду  оњдоорегиондун экономикасын өнүктүрүү үчүн маанилүү өбөлгө болуп саналат.     569. Ыссыккөл  облусу.  Облустун аймагында уникалдуу Ыссыккөл көлүжайгашкандыктан туристтик индустрияны өнүктүрүүдө өзгөчө орунду ээлейт.     570. WЕВ-сайттарга  маалыматтарды  жайгаштыруу, эларалык туристтикжарманкелерде катышуу,  ошондой  эле жањы туристтик өкүлчүлүктөрдү жанатуризмдин экстремалдуу жана башка түрлөрү үчүн жањы туристтик зоналардыачуу аркылуу туристтерди тартуу мүмкүнчүлүгү облустагы туристтик индус-трияны өнүктүрүүнүн  келечектүү  багыттары  болуп эсептелет. "Ыссыккөл"эларалык аэропортун  реконструкциялоо облустагы туризмди өнүктүрүү үчүнжагымдуу өбөлгө  болот.  Туризмди жана региондун экономикасын өнүктүрүүүчүн жалпысынан  төмөнкү  ири  инфраструктура маселелерин чечүү негизгимааниге ээ: (I) Ыссыккөл көлүнүн айланасындагы автомагистралдын реконс-трукциясы, (II) Кытай Эл Республикасына чыгуу жолу менен Барскоон-Беделжана Каракол-Эњилчек,  ошондой  эле  Казахстан жана Россияга чыгуу жолуменен Түп-Көгөн автожолдорун куруу жана реконструкциялоо.     571. Нарын  облусу үчүн өнүгүү келечеги төмөнкүлөрдү өнүктүрүү ар-кылуу курулат: салт болгондой эле (а) айыл чарба, (б) тоокендерин казыпчыгаруучу тармак жана (в) туризм.     572. Айыл чарба 2004-жылы регионалдык дүњ азык-түлүгүнүн 61,6% ээ-леди. Кењири  бийиктоолуу жайыттардын бар болушу, калктын көнүмүш машы-гуулары -  кой  багууну жана топоз багууну өнүктүрүү, башка региондоргоэкспорттоо үчүн  эт  жана  жүн  өндүрүшүн көбөйтүү үчүн өбөлгөлөр болупэсептелет. Ошондой  эле облус уруктук картофель өндүрүү үчүн дараметтүүмүмкүнчүлүктөргө ээ.     573. Облустун  аймагында Кара-Кече ири күрөњ көмүр чыккан кен жай-гашкан, андан  республикада  казып  алынуучу  көмүрдүн  жалпы көлөмүнөн55%дан ашууну казылып алынат. Бул кен чыккан жерге жылуулук конденсаци-ялык электр станциясын курууну белгилөө иштеп жаткан көмүрказуучу ишка-налардын кубаттуулугун көбөйтүүнү камсыз кылат.     574. Кытай  менен  кошуна болуу жана мамлекет аралык Келишимдердиналкагында кызматташтыкка жетүү облустун туризмин жана экономикасын жал-пысынан өнүктүрүүгө  инвестицияларды тартуу үчүн жагымдуу шарттарды тү-зөт. "Кон-Кой", "Кашкар CTS", "Кашкар CITS" жана башка кытайлык турист-тик компаниялар менен кызматташтыкты мындан ары да өнүктүрүү боюнча ак-тивдүү чаралар,  СУАР  КНРдан 20-40 мињ туристти кабыл алууга мүмкүндүкберет жана  алдын ала эсептөөлөр боюнча региондун экономикасына 10 млн.АКШ долларын инвестициялоону камсыз кылат.     575. Талас облусунун экономикасын өнүктүрүүдөгү артыкчылыктар: (а)айыл чарба, (б) кайра иштетүүчү өнөр жайы, (в) алтынказуу.     576. Регионалдык  дүњ  азык-түлүгү  2004-жылы  72,7%дан ашуун айылчарба үлүшүн түздү. Айыл чарбасында негизинен дан, кант кызылчасы, кар-тофель, жашылчалар,  тамеки, май өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Фасолду өстүрүүкелечектүү болууда, ал негизинен Турцияга экспорттолот, айыл чарба про-дукциясын көбөйтүү кайта иштетүү тармактарынын (сүт продукциясын, кант,жашылча консерваларын өндүрүү) өсүшүн камсыз кылат. Өндүрүштү жогорула-тууга жана  өндүрүлгөн  продукцияны  Казахстан  жана Россия базарларынажылдырууга Казахстандын  Жамбыл облусундагы Тараз шаарында соода борбо-рун куруу, Тараз-Талас-Суусамыр автожолун оњдоо олуттуу таасирин тийги-зет.     577. "Жерүй" алтын чыккан кенди өздөштүрүү жањы иш орундарын, кал-ктын кирешелерин өстүрүүнү жана жалпы жакырчылык дењгээлдин төмөндөтүү-нү, ошондой  эле социалдык инфраструктура объектилерин жакшыртууну кам-сыз кылат.     578. Жалалабат облусунда өнүктүрүүнүн артыкчылыктары: а) айыл чар-ба, 6) кайта иштетүү өнөр жайы, в) энергетика, г) туризм.     579. Облус республикадагы айыл чарба продукциясын негизги өндүрүү-чүлөрдүн бири  болуп эсептелет, анда 77% эл айыл жергесинде жашайт (15%ашуун үлүштө). Облус, адаттагыдай эле, жер иштетүүчү регион болуп эсеп-телет, ал  пахтанын негизги өндүрүшүн (70% үлүштө) республикадагы кайраиштетилген продукциясы  чет  өлкөгө  экспорттолчу жашылча жана жемиштиннегизги бөлүгүн камсыз кылат.     580. Өнүккөн  айыл  чарбасы  региондогу  кайта  иштетүү өнөр жайынөнүктүрүүнү күн мурунтан белгилейт.     581. Кайра иштетүү өнөр жайды келечекте пахтаны, жашылчаларды, же-миштерди, жемиш консерваларын терењдетип кайта иштетүүнүн, продукциянынтизмесин Арсланбап  реликтик  жањгак  мөмөлүү  токойлорунун экологиялыкжактан таза сырьесун (бал, жањгак, жапайы өскөн мөмөлөр) колдонуу мененкењейтүүнүн эсебинен өнүктүрүү болжонууда.     582. Жалалабат облусунун аймагында республикадагы иштеп чыгарылганэлектр кубаттуулугунун 90%дан ашууну өндүрүлөт (Токтогул ГЭСинин каска-ды). Камбарата  ГЭСинин  каскадын  курууну  белгилөө  жањы иш орундарыначууну, калктын  кирешесинин өсүшүн камсыз кылат, тейлөө чөйрөсүн өнүк-түрүү үчүн импульс болуп берет.     583. Туризм чөйрөсү бай жаратылыш ресурстарын, туристтик комплексибар болгондуктан ("Арстанбап", "Азия-Треккинг", "Жалалабат" санаторийи,"Сары-Челек" турбазасы  жана  эс алуу зонасы ж.б.) региондогу өнүгүүнүнкелечеги кењ  болот. Экологиялык туризм үчүн кењири мүмкүнчүлүктөр бар:Арсланбап реликтик жањгак мөмөлүү токойлору, "Кара-Алма" токой массиви,Сары-Челек тоолуу көлү, 15 жаратылышты коргоочу заказник жана коруктарыбар. Туризм-зыярат  кылуу  активдүү  өнүгүүдө, анын негизги объектилериболуп "Шах-Фазил", "Арстанбап-Ата" жана башка күмбөздөр эсептелет.     584. Баткен облусундагы артыкчылыктар:  а) айыл чарба б) кайра иш-тетүү өнөр жайы.     585. Айыл жергесинде жашаган 74%га чейинки эли менен Баткен облусуүчүн айыл  чарба  экономиканын үстөмдүк кылуучу сектору болуп эсептелет(2004-жылы регионалдык дүњ продукциясындагы үлүшү - 54.7%). Облус таме-ки, жүзүмдүн жана жемиштердин жогорку сортторун өндүрүүчү болуп эсепте-лет, алар кайта иштетилип экспорттолот (шарап,  кургатылган өрүк, жемишконсервалары, ферменттелген тамеки).  Мындан тышкары, облус эчки багуу-ну, топоз багууну өнүктүрүү үчүн дараметтүү  мүмкүнчүлүктөрү  бар.  Ка-ра-Кыштак-Боз, Саркент-Тоо-Жайлоо  каналдарын  куруунун  эсебинен  жањыжерлерди колдонууга киргизүү, облустун айыл чарбасын өнүктүрүү үчүн ар-тыкчылыктардын бири.  Облус  тамекини ферментациялоо,  жүзүм шараптарынөндүрүү, жашылча жана жемиш консервалары боюнча маанилүү өнөржайлык ку-баттуулуктарга ээ.  Айыл  чарба продукциясын өндүрүүнү көбөйтүү,  кайтаиштетүү өнөр жайын өнүктүрүү,  жањы ишканаларды ачуу  үчүн  өбөлгөлөрдүтүзөт.     586. Региондун  экономикасын өнүктүрүү үчүн транспорттук байланыш-ты, анын ичинде Көк-Талаа-Пульгон-Бүргөндү-Баткен айланып өтүүчү жолдункурулушун бүтүрүү. Айгүл-Таш-Согмент-Чарбак айланып өтүүчү жолдорун ич-ки жолдорун оњдоо негизги мааниге ээ.     587. Ош облусундагы артыкчылыктар: а) айыл чарба, б) кайта иштетүүөнөр жайы.     588. Ош  облусунун  республикадагы айыл чарба өндүрүшүндөгү салымы18,7% түзөт.  Айыл  чарба  секторундагы  регионалдык дүњ продукциясынынүлүшүнө 59,7%  туура  келет. Айыл чарба тармагында бардык иштегендерден71,2% иштейт.     589. Облус  экспортко  багытталган продукцияны: пахта, тамеки, жа-шылча, жемиш өндүрүүчүлөрдүн бири болуп эсептелет. Облустун аймагында 9пахта тазалоочу  завод, тамекини кайта иштетүүчү "Ош-Дюбек" ири ишкана-сы, 7 тамеки-ферментациялык цех бар.     590. Айыл чарба продукциясын өндүрүүнү көбөйтүүдө экологиялык жак-тан таза  продукцияны (органикалык пахта) өндүрүү, ресурс сактоочу тех-нологияны (тамчы  сугаты ж.б.) колдонуу, айыл чарба продукциясын терењ-детип кайта иштетүү боюнча ишканаларды киргизүү чоњ мааниге ээ болот.     591. Кайта  иштетүү  өнөр  жайында, облустун жана Ош шаарынын элиназык-түлүк тамактары  менен  камсыз  кылган ишканаларды өнүктүрүү мененкатар, пахтаны  кайта  иштетүүчү,  тамеки  жана мөмөлөрдү кайта иштетүүтармагынын даяр  продукциясы боюнча жањы кубаттуулугу куруу жана кирги-зүү болжонууда.     592. Ош-Гүлчө-Сары-Таш-Иркештам автожолун оњдоо, Ош-Кара-Суу-Жала-лабат-Торгугарт темир жолун куруу Кытай, Тажикстан менен соода-экономи-калык мамилелерди чыњдоого жардам берет, региондун ролун бүткүл Борбор-дук Азия регионунун транспорттук түйүнү катары жогорулатат.     593. Ош шаарындагы артыкчылык: а) кайта иштетүү өнөр жайы.     594. Ош шаарынын өнөр жайы негизинен айыл чарба продукциясын кайтаиштетүү боюнча  ишканалар  менен  көрсөтүлөт.  Шаарда республикадагы АО"Ош-Жибек" жибек  кездмелерди өндүрүү боюнча жалгыз ишкана, АООТ "Текс-тильщик", ОсОО  "Лиматекс",  АО "Ош- Текс" пахта-сырьесун кайта иштетүүбоюнча ири ишканалар жайгашкан.     595. Ош  шаарын, түштүктүн борбору жана түштүк регионундагы эњ иришаар катары  өнүктүрүү, тамак-аш өнөр жайынын продукциясын өндүрүү үчүнөбөлгөлөрдү түзөт. Ош шаарынын жана Ош облусунун элин тамак-аш азык-тү-лүгү менен камсыз кылуу максатында тамак-аш продукциясын өндүрүү боюнча(сүт азыгы,  суусундуктар, өсүмдүк майы, нан азыгы жана макарондук ж.б.буюмдар) тармактар өнүктүрүлөт.     596. Максат.  Аймакты  баланстуу  өнүктүрүүгө импульсту берүү жанааларды, стратегияда  белгиленгендей, өлкөнү колдоо артыкчылыктарын кир-гизүү.     597. Маселелер:     - региондорду өнүктүрүүнү, өнүктүрүүнүн түзүлгөн салттуу өзгөчөлү-гүн эске  алуу менен, конкреттүү алынган облус үчүн гана мүнөздүү стра-тегиянын артыкчылыктарында топтоо;     - өлкөнүн  ички дүњ азык-түлүгүнө божомолдонгон салымды камсыз кы-луу: Бишкек  ш.  (32%),  Чуй облусу (16%), Ыссыккөл облусу (12%), Нарыноблусу (3%),  Талас  облусу (6%), Жалалабат облусу (10%), Баткен облусу(6%), Ош облусу (12%), Ош ш. (3%);     - калктын ар бир жанына регионалдык дүњ продукциясын өндүрүүнү кө-бөйтүү: Бишкек ш. (1.6 эсе), Чүй облусу (1,4 эсе), Ыссыккөл облусу (1,4эсе). Нарын  облусу (1.2 эсе), Талас облусу (1.9 эсе). Жалалабат облусу(1,5 эсе), Баткен облусу (2.1 эсе), Ош облусу (1.9-эсе). Ош (1,5 эсе);     - жањы иш орундарын ачуу.     598. Саясат чаралары. Айыл чарба сектору үчүн: (1) айыл чарба про-дукциясын өткөрүү  рыногун кењейтүү; (II) фермерлерди кредиттөө шартта-рын жакшыртуу: (III) урук өстүрүүдө жана асыл тукумдуу иште прогрессив-дүү технологияны  активдүү жайылтуу; (IV) жеке менчик ветеринардык кыз-маттарды өнүктүрүү;  (V)  агротехникалык сервисти жакшыртуу; (VI) мине-ралдык семирткичтер,  өсүмдүктөрдү коргоо жана айыл чарба техника кара-жаттар рыногун өнүктүрүү; (VII) сугат жерлерди суу менен камсыз кылуунужогорулатуу; (VIII)  кайта  иштетүү  өнөр  жай ишканаларынын айыл чарбасырьесуна суроо-талаптын  өсүшү жана (IX) айыл чарба сырьесун кайта иш-тетүү даражасын терењдетүү.     599. Региондордогу  кайта иштетүү өнөр жайды өнүктүрүүдөгү негизгичаралар төмөнкүлөр  болот:  (1)  жањы технологияны жайылтуу менен иштепжаткан ишканаларды  жањылантуу. (II) жањы ишканаларды киргизүү, негизи-нен айыл  жергесинде жайгаштыруу менен кичи ишканаларды ачуу, (III) өн-дүрүлүүчү продукциянын ассортиментин кењейтүү, (IV) өндүрүлүүчү продук-циянын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн жогорулатуу.     600. Туризмди өнүктүрүү үчүн төмөнкү чаралар колдонулат: (I) тран-спорттук инфраструктураны  түзүү, (II) маалымат, телебайланыш кызматта-рын өнүктүрүү, (III) банк, мейманкана тармактарын кењейтүү (IV) визалыкрежимди жөнөкөйлөтүү,  (V)  курорттук-рекреациондук мекемелерди приват-таштыруу процессин бүтүрүү, (VI) жарнакты өнүктүрүү.     601. Ресурстар.     Регионалдык долбоорлорду  турмушка  ашырууга жалпысынан 1,06 млрд.АКШ доллары талап кылынат. Анын ичинде:     Чүй облусу боюнча - 135 млн. АКШ доллары;     Бишкек шаары боюнча- 55 млн. АКШ доллары;     Ыссыккөл облусу боюнча - 57,5 млн. АКШ доллары;     Нарын облусу боюнча - 6,250 млн. АКШ доллары;     Ош облусу боюнча - 112,5 млн. АКШ доллары;     Баткен облусу боюнча - 165 млн. АКШ доллары;     Жалалабат облусу боюнча - 532.5 млн. АКШ доллары;     Талас облусу боюнча -2.1,1 млн. АКШ доллары.     602. Долбоорлорду  турмушка  ашырууда чет өлкөлүк тике инвестиция-ларды, банктардын жана финансылык институттардын кредиттик каражаттары,өкмөттүн кепилдиги алдында тартылуучу инвестициялык долбоорлордун алка-гында донорлордун каражаттарын колдонуу болжонууда.     603. Индикаторлор.  Бардык  региондор  үчүн  индикаторлор: а) жањыачылган ишканалардын саны, б) жањы ачылган иш орундарынын саны, в) кал-ктын ар бир жанына регионалдык дүњ продукциясын өндүрүү:     Бишкек -1574 АКШ долл.;     Чүй облусу - 808 АКШ долл.;     Ыссыккөл облусу - 1082 АКШ долл.;     Нарын облусу - 437 АКШ долл.;     Талас облусу - 1082 АКШ долл.;     Жалалабат облусу - 409 АКШ долл.;     Баткен облусу - 561 АКШ долл.;     Ош облусу - 448 АКШ долл., Ош ш. - 464 АКШ долл.     604. Региондогу  артыкчылыктарды өнүктүрүүнүн максаттарына жетүүгөбагытталган долбоорлор,  "Региондор  боюнча  инвестициялык  долбоорлор"тиркемесинде көрсөтүлгөн.     605. Натыйжалар.  Ар бир аймак алдына, Кыргыз Республикасынын эко-номикалык өсүшү  болжогон  7,5% дењгээлинде салымы боюнча, коюлган мак-саттарга жана маселелерге жетүү.                 VII. Стратегияны турмушка ашыруу процесси      7.1. Процессти башкаруу      606. Республиканын  социалдык-экономикалык  өнүктүрүүсүнүн негизгибагыттары документтин  алкагында  бийликтин, коомдун жана бизнестин ше-риктештигине негизделет,  демек, анын аткарылышын контролдоо да коомдукболушу керек. Ресурстарды бөлүштүрүү жана программаларды корректировка-лоо чечимин  мониторингдин жыйынтыктарын эске алуу менен кабыл алуу за-рыл. Бул  аспекттеги башкы маселе төмөнкү шартты түзүү болуп эсептелет,анда ар бир жаран өлкөнү өнүктүрүү стратегиясын турмушка ашырууда өзүнөзарыл болгон сапатта жана даражада катыша алат.     607. Сунушталган  Структура башкаруучулук ишаракеттин аспабы болупэсептелет, ал  катыштын бардык аспекттерине, Стратегиянын катышуучуларыарасына гана эмес, ошондой эле аны турмушка ашыруунун бардык процессте-ринин жалпысына  багытталат (ресурстар, аны колдонуу, натыйжалар ж.б.).Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы комплекстүү максаттуу программалардын жанабирдиктүү концептуалдык  мамилелер,  жалпы  максаттар жана ресурстардынбириккен локалдык долбоорлорунун жыйындысы катары каралат.     608. Өлкөнү  өнүктүрүү стратегиясын турмушка ашыруу процессин баш-каруу төмөнкүлөрдү  болжойт:  (I)  Стратегиянын милдеттерине процесстинбардык катышуучуларынын  маани  берүүсү;  (II) Стратегиянын жана ар бирдолбоордун стимулдоо  кудуреттүүлүгүн, өлкөнү өнүктүрүүнү уюштуруу жанакамсыз кылууну  ырааттуу талдоо; (III) программалардын жана долбоорлор-дун такай  экспертизасы,  социалдык  маанилүүлүктү аныктоо, болжолдогоннатыйжалардын экологиялык коопсуздугун жана экономикалык жеткиликтүүлү-гүн камсыз  кылуу;  (IV) программаларды жана долбоорлорду турмушка ашы-рууга зарын  чыгымдардын  негиздүүлүгү; (V) финансылоонун мүмкүн болгонбулактарын аныктоо, инвестициялык долбоорлорду стимулдоо: (VI) програм-маларды жана  долбоорлорду  турмушка ашыруу үчүн зарыл шарттарды түзүү;(VII) аткаруучуларды тандоо жана ишин уюштуруу; (VIII) Стратегиянын за-рыл болгон башкаруучу (ченемдик-укуктук жана ресурстук-кадрдык) базасынтүзүү; (IX) турмушка ашырууга кабыл алынган долбоорлорду этаптуу ресур-стук камсыз  кылууну  уюштуруу:  (X) мониторингди уюштуруу, билдирилгенмаксаттардан баш тартууну ачып көрсөтүү, алардын келип чыгуу себептеринталдоо, керектүү коррективдерди киргизүү.     609. Стратегияны  турмушка ашыруу боюнча бардык кызыкдар тараптар-дын ишаракеттеринин макулдашкандыгы КОР боюнча Улуттук Кењеш менен кам-сыз кылынат,  анын  төрагасы  Кыргыз  Республикасынын  Президенти болупэсептелет. Улуттук  Кењештин ишаракети анын иш органы - КОР боюнча сек-ретариат менен камсыз кылынат. КОР секретариаты, Кыргыз РеспубликасынынПрезидентинин Администрациясынын стратегиялык өнүктүрүү жана экспертизабөлүмүнүн курамына  кирет. Стратегияны турмушка ашыруу процессинин тикекатышуучулары болуп,  ар  кандай  дењгээлдеги жергиликтүү жана аймактыкөзүнбашкаруу (айыл  өкмөтү, шаардык, райондук жана облустук администра-циялар). Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн структурасы, Кыргыз Республи-касынын Улуттук  Банкы, КР Жогорку Кењеши, соттор, донордук уюмдар, өк-мөттүк эмес уюмдар жана өлкөнүн жеке сектору эсептелет.     610. Стратегияны турмушка ашырууда документтердин максаттарын жанабагыттарын мыйзамдык  жактан камсыз кылуу - Кыргыз Республикасынын Пар-ламентинин негизги  маселеси болот. Укуктук-ченемдик базаны куруу, мам-лекеттик бюджетти  карап чыгуу жана бекитүү, мыйзам чыгаруунун натыйжа-луулугун систематизациялоо жана жогорулатуу - мамлекеттик саясатты тур-мушка ашыруу шартынын артыкчылыктуу багыты катарында КР ЖКнин стратеги-янын чараларын турмушка ашыруудагы салымы болушу керек.     611. Зарыл  бюджеттик  каражаттарды  мобилизациялоо, өздөштүрүлгөнфинансыларды тартуунун  координациялоо,  аткаруу  бийликтин  борбордук,тармактык жана регионалдык органдарынын ишаракеттерин макулдашуу, чара-ларды ишке ашырууда катышуу боюнча жеке сектор жана жарандык коом үчү"1институционалдык шарттарды түзүү. Стратегиянын алкагында программалардыжана долбоорлорду  иштеп  чыгууну жана турмушка ашырууну координациялооаткаруу бийлик органдарынын негизги маселелери болуп саналат.     612. Стратегия  жарандык  сектордун  стратегияны турмушка ашыруугаактивдүү катышуусун  болжойт.  Жарандардын  мыкты  демилгелерин жыйноо,жыйынтыктоо жана  киргизүү,  алар менен активдүү жана такай өз ара ара-кеттешүүнүн натыйжасы катары, стратегияны турмушка ашырууда алардын са-лымынын негизинен  орун алышы керек. Жарандык коом, калктын биринчи ке-зектеги керектөөлөрү  менен  байланышкан социалдык жана башка стандарт-тарды даярдоо  процессине,  жана  аларды  камсыз кылуу боюнча чаралардытурмушка ашырууга, илимий-изилдөө иштерине жана стратегиянын алкагында-гы программаларды жана долбоорлорду даярдоодо илимий мамилени түзүү ме-нен байланышкан  аналитикалык иштеп чыгууларга чакыртылат. Каражаттардынатыйжалуу жана максаттуу колдонуу мониторинги жана текшерүүсү, страте-гияны турмушка ашырууда чаралардын натыйжалуулугу жөнүндөгү көзкаранды-сыз изилдөөлөрдү жүргүзүү - Стратегияны турмушка ашыруу процессинде жа-рандык коомдук катышуусунун маанилүү учуру болот.     613. Көзкарандысыздыкка  ээ  болгон  учурдан  баштап  жана бүгүнкүучурга чейин Кыргыз Республикасы донорлордон ар түрдүү тышкы жардамдар-ды алып  келген жана алууда. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы өлкөнүн өнүк-түрүүнүн максаттарына  жетүү боюнча донордук уюмдардын жардам көрсөтүү-сүнө активдүү  катышуусу  божомолдойт. Донорлорго документ аркылуу жүк-төлчү негизги  маселе - бул, биринчи кезекте, өлкөдө болгон каражаттар-дын жана документте каралуучу чараларды финансылоо көлөмүнүн ортосунда-гы ажырымды жабуу үчүн өлкөгө финансылык ресурстарды берүү. Бул мамиле-де Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтүнүн  жана эларалык донордук уюмдардынишаракетин координациялоо  тармагында жетишкен маанилүү прогресста бел-гилей өтүү  зарыл.  Донорлордун  азыркы учурдагы өз убагындагы жардамы,донорлордун өздөрүнүн арасында кандай болсо, ошондой эле Кыргыз Респуб-ликасынын Өкмөтү  менен  да  талкуулоо жолу менен макулдашылган формадажана түрдө берилет, донорлордун өлкөгө жардамы анын саясаты жана көлөмүбирдиктүү Стратегияда  топтолгон.  2003-2005-жж.  НССБ,  бардыгын өзүнөкамтыган документ катары донорлорго багыттардын кењири спектринде көмөккөрсөтүүнү болжогон болсо, учурдагы стратегия донордук уюмдарды өздөрү-нүн аракеттерин  так  эле артыкчылык багыттар жана секторлор боюнча ба-гыттоого чакырат. Донорлордон ошондой эле консультация жана реформалар-ды турмушка  ашырууда интеллектуалдык колдоо көрсөтүү, стратегиянын ча-раларын турмушка ашырууда дараметти жогорулатууга техникалык жардам тү-рүндөгү жардам  көрсөтүүлөрү  күтүлүүдө,  бул  дагы ошондой эле коюлганмаксаттарга ийгиликтүү жетүүнүн зарыл шарттары болуп эсептелет.     614. Стратегияны  турмушка ашыруу, баары бир, бюрократиялык инсти-туттар менен  турмушка  ашырылгандыктан, ички уюмдук жана уюмдар аралыккарама-каршылыктардын жана конфликттердин таасирине кабылат. Ушуга бай-ланыштуу документтин,  аны иштеп чыгуу баскычында кандай болсо, ошондойэле аны  турмушка ашырууда өзүнүн РR-компаниясын жүзөгө ашыруу маселесиактуалдуу болууда. Саясатты түзүүдө жана аны турмушка ашырууда ачыктык-ты камсыз  кылуу,  катышуучулар  арасындагы  активдүү  диалог процесси,стратегиянын алкагындагы  демилгелерди  турмушка  ашыруу  жөнүндө  ганаэмес, ошондой  эле  параллелдүү жана коштоочу багыттар боюнча да маалы-маттарды жайылтуу аркылуу жүзөгө ашырылат.       7.2. Ресурстук камсыз кылуу      615. Стратегиянын  максаттарын жана маселелерин аткаруу бардык фи-нансылоонун жеткиликтүү  булактарынан  кубатталып турат. Финансылык бу-лактардын негизгилеринен бири - өлкөнүн мамлекеттик бюджетинин каражат-тары болот.  Мамлекеттик  бюджеттин  каражаттары 2010-жылга чейин толуккөлөмдө Стратегияга белгиленген артыкчылыктардын чегинде конкреттүү ча-раларды жана долбоорлорду аткаруу үчүн интеграцияланат. Башка, андан дакем эмес  мааниге ээ өлкөнү өнүктүрүүнү колдоо булагы эларалык донордукуюмдардын мамлекеттик инвестициялар Программасынын (МИП) алкагында, агагранттык түзүүлөрдү  кошкондогу  инвестициялык жардам болуп келген жанаболо бермекчи. Мындан тышкары, программалык кредиттердин чегиндеги бюд-жеттин дефицитин жабууга жумшалган эларалык донордук уюмдардын каражат-тары, ошондой  эле  техникалык  жардамы маанилүү булак болуп эсептелет.Жалпысынан, жањы карыздын өсүү коркунучун жок кылуу менен ошентип тышкыжардамды тартуу  болот.  Өкмөт,  структуралык кайта өзгөртүүнү эларалыкдонорлор тарабынан колдоо кредиттик эмес, программалык гранттардын сис-темасы аркылуу  жүзөгө  ашыруу  максатка ылайыктуу деп эсептейт. Мындантышкары, Стратегиянын артыкчылыктары региондордун жергиликтүү бюджетте-ринен, ошондой  эле  жеке инвестициялардын эсебинен, ага кошуп тике четэлдик инвестициялардын  жана  микрофинансылык  уюмдардын каражаттарынынжеткиликтүүлүгүн жакшыртуу аркылуу колдоого алынат. Стратегияга тиркел-ген чаралар  Планында  финансылоо мүмкүнчүлүгү боюнча өнүктүрүүнүн төртнегизги багыттары  келтирилген: (1) экономикалык дараметти жогорулатуу;(2) коррупция  менен күрөшүү жана (3) адамдык жана социалдык өнүктүрүү.Планда, ошондой эле бул багыттар боюнча "финансылык ажырым" катары бел-гиленген артыкчылыктарды  өнүктүрүүгө  финансылоонун  жетишпеген көлөмүбааланган.     616. Стратегиянын  программаларынын  жана долбоорлорунун чараларынаткарылышына финансылык  муктаждык  8,79 млрд. АКШ долларын түзөт. Бюд-жеттин 2006-2010-жылга орто мөөнөттүү божомолу Социалдык фонддун бюдже-тин эсепке алганда 3,97 млрд. АКШ долларын түзөт. Стратегиянын програм-маларынын жана  долбоорлорунун чараларын мамлекеттик бюджеттин эсебиненкаржылоо жалпысынан  алганда  2,91  млрд.  АКШ долларын түзөт. Донорлуккоом стратегиянын  аткарылышына 527.млн. АКШ долларын беришет. Финансы-лык тартыштык 5.35 млрд. АКШ долларын түзөт. Буларды түз инвестициялар-ды тартуу  жана  бюджеттен кошумча каражаттарды бөлүү аркылуу жабуу за-рыл.     617. Стратегиянын экономикалык артыкчылыктуу багыттарын каржылоого5,52 млрд.  АКШ доллары керек болот. Анын ичинен бюджеттин мүмкүнчүлүгү250 млн.  АКШ  долларын  түзөт.  Калган 5,27 млрд. АКШ доллары донорлукуюмдардын эсебинен жана жекече инвестицияларды тартуу аркылуу табыш ке-рек. Ушул  артыкчылыктуу  багыттарга  түз инвестицияларды тартуу боюнчаСтратегияда бизнес чөйрөнү, инвестициялык саясатты жакшыртуу боюнча ча-ралар көрсөтүлгөн.  Бизнести  жакшы  уюштуруу боюнча бир топ алгылыктууфискалдык чаралар белгиленген.     618. Стратегиянын алкагында коррупция менен күрөшүү, саясий рефор-маларды жүргүзүү  жана  дерегулирование чараларына 100 млн. АКШ долларыталап кылынат.  Бюджеттин мүмкүнчүлүгү болгону 60 млн. АКШ долларын тү-зөт. Өкмөт  40  млн.  АКШ доллары түрүндөгү каражатты эларалык донорлоркоомчулугунан күтөт.     619. Мурдагы жылдардай эле ушул стратегиянын аймагында бюджет өзү-нүн социалдык багытталгандыгын сактайт. Ошондуктан бюджеттин каражатта-ры биринчи кезекте социалдык жана адамдык өнүгүүгө багытталган чаралар-ды, долбоорлорду  каржылоонун  туруктуу булагы болуп калат. Бул багыттыкаржылоонун өлчөмү  бюджеттен жана тышкы булактардан биригип 3,67 млрд.АКШ доллар  дењгээлинде  бааланат, анын ичинен бюджеттен 2,66 млрд. АКШдолларын түзөт. Жетпей калган каражатты мүнөздөгөн финансылык тартыштык1 млрд. АКШ доллары өлчөмүндө бааланат.     620. Анын  ортосунда, стратегияны натыйжалуу турмушка ашыруу үчүн,бюджеттик каражаттарды  башкаруу  саясаты  аны катаалдантуу жана, ошонуменен бирге эле, ачыктыкты жогорулатуу контекстинде түп-тамырынан беркиөзгөрүүлөргө дуушар  болот.  Бюджетти  статья  боюнча түзүүдөн жана аныколдонулган ресурстарга  багыттоодон  баш  тартуу  чечими кабыл алынат.Бюджет, стратегиянын  алкагындагы ишаракеттердин конкреттүү натыйжаларыменен байланышат. Стратегиянын мониторингинин жүрүшүндө, конкреттүү ча-раларды аткарууда  белгиленген финансылоонун өлчөмү жана сапаттуу өзгө-рүүлөрдүн арасындагы    көз    карандылык    аныкталат.    Бюджет  жанаишканалар/жарандар ортосундагы акчалай эмес эсептөөлөрдүн каалаган фор-масынан (өз  ара эсептешүүлөр, накталай формада жөлөкпулдарды төлөп бе-рүү ж.б.)  толук жана тез баш тартуу жүзөгө ашырылат, бул бюджеттик ка-ражаттарды натыйжасыз  колдонуу жана коррупция үчүн мүмкүндүктөрдү кыс-картышы керек.  Жеке секторго, бүгүнкү күндө мамлекет тарабынан формал-дуу түрдө  аткарылган көптөгөн функцияларды өткөрүп берүү жүзөгө ашыры-лат.     621. Жетпей  калган каржылоонун көлөмү (финансылык тартыштык) 5,88млрд. АКШ  доллары  өлчөмүндө бааланат анын ичинен түз инвестициялардынүлүшүнө (жалпы  зарыл  болгон бюджеттен каржылоо) 5,3 млрд. АКШ долларыжана 0,5  млрд.  АКШ  доллары эларалык донорлордун үлүшүнө туура келет.Стратегияда коюлган  максаттарды ишке ашырууга муктаж болгон финансылыккаражаттарды толугу  менен табууга Мамлекет жеке өзүнүн кудурети жетпе-син белгилейт жана эларалык донорлордук уюмдардын колдоосуна ишенет.       7.3. Коркунучтар жана опузалар      623. Бул өлкөнү өнүктүрүү Стратегияны турмушка ашыруу реалдуу кор-кунучтар жана опузалар менен байланыштуу, алар пландаштырылган натыйжа-ларга жетүүгө  тоскоол  болушу  мүмкүн.  Мындай коркунучтардын катарынамакроэкономикалык, геосаясый  коркунучтарын, техногендик жана экология-лык коркунучтарды, ошондой эле операциялык мүнөздөгү коркунучтарды кир-гизсе болот.     624. Макроэкономикалык коркунучтар, тышкы карыздын азырынча жогор-ку дењгээлинин сакталышынын натыйжасында, ички жана тышкы нарктык конъ-юктуранын мүмкүн болгон начарлануусунун, экономикалык өсүү темпинин жа-на инвестициялык активдүүлүктүн төмөндөшүнүн, банктык системанын кризи-синин, бюджеттик дефициттин ж.б. натыйжасында макроэкономикалык стабил-дүүлүктүн көрсөткүчтөрүнүн дисбалансын болжойт. Мындай сценарийинде булстратегиянын алкагындагы  максаттар  жана маселелер жеткис болуп калышымүмкүн.     625. МИПтин бюджетти түзүүчү мүнөздөмөсүнүн төмөнкү дењгээли өлкө-нү туруктуу өнүктүрүүнү колдоого максатталган өлкөнүн бюджетин бекемдөөүчүн реалдуу  опуза болушу мүмкүн. МИПти өндүрүүнүн структурасында тей-лөө чөйрөсү  жана  70%га  чейинки  салыштырма  салмагы менен айыл чарбаадаттагыдай эле үстөмдүк кылууда.     Айыл чарбадагы  бюджетти  түзүүчү мүнөздөмөлөрдүн начардыгы, иштепжаткан салык  жыйноо механизми менен байланыштуу, ал чарбалык ишаракет-тердин натыйжасынан эмес, жерге белгилеп коюлган салыкты аныктоодон ке-лип чыгат.  Тейлөө чөйрөсүндөгү салыктын начар жыйналышы, соода да ганаөлкөнүн чекене товар жүгүртүүсүнүн 70%на жеткен терс ишаракеттердин бо-лушу менен  шартталган.  Мындай  коркунуч  жењип  чыгуу оор, бирок анынстратегиянын максаттарына  жетүүгө  жана  маселелерди чечүүгө таасирин,терс ишаракеттерди  кыскартууга  жана индустрияны, анын артыкчылыктарын(энергосектор, тоокендерин  казуу,  айыл чарба продукциясын кайта иште-түү) жакшыртуунун жана өнүктүрүүнүн эсебинен кењейтүүгө багытталган ий-гиликтүү механизмдер аркылуу кыскартуу белгиленген.     626. Экономиканын  деиндустриализациясы өлкөнүн экономикалык кооп-суздугунун ачык  коркунучу  болуп эсептелет. МИПтеги өнөр жайдын салыш-тырма салмагы  1992-жылга  салыштырмалуу эки эсе кыскарды (МИПке 32%данМИПке 16%га  чейин),  ал убакта өнөр жай ишканаларынын салык кирешелери50%га чейин өскөн. Ошондуктан, стратегияда өнөр жайды реанимациялоо ма-селелерин төмөнкүлөрдүн  эсебинен чечүү күтүлүүдө: (а) иштеп жаткан иш-каналарга өнүктүрүү  импульсун  берүү,  (в) жањы ишканаларды куруу, (г)туруп калган,  бирок  иштөөгө  кудуреттүү ишканаларды жүргүзүү жана (д)иштебеген ишканалардын  балластынан жалпы эле индустрияны бошотуу, аларөнөр жай ишканаларынын жалпы санынын үчтөн бир бөлүгүн түзөт.     627. Энергетикалык  сектордун жай жакшыруусу жана экономиканын булсекторундагы квазифискалдык  дефицит  (КФД) өлкөнүн энергетикалык кооп-суздугун колдоо  жана  макро-экономикалык  стабилдүүлүктү  сактап калууүчүн дагы бир коркунуч жана опуза болуп эсептелет. Энергосектордун ста-билдүү эмес  финансылык-экономикалык ишаракети бюджеттин макроэконмика-лык стабилдүүлүгү жана туруксуздугу үчүн реалдуу коркунуч булагы болуп,жана өлкөнүн  экономикалык өсүшүн камсыз кылуу аракеттерин начарлантышымүмкүн. Ошондуктан,  өлкөнүн  Өкмөтү 2003-жылдан бери КФДны этап боюнчакыскартуу үчүн чаралар комплексин, коммерциялык жоготууларды кыскартуу,төлөмдөрдү акчалай  каражаттар  менен жыйноону көбөйтүү жана тарифтердикөтөрүүнүн эсебинен турмушка ашырууга киришти.     628. Жаратылыштык-климаттык фактор, Стратегиянын маанилүү артыкчы-лыктарынын бири  - агрардык секторду туруктуу үчүн объективдүү коркунучболуп эсептелет, себеби өлкөнүн аймагы дыйканчылыктын коркунучтуу зона-сында жайгашкан. Бул фактордун таасирин төмөндөтүү үчүн Стратегияда жа-ратылыштык-климаттык шарттардын  начарлануусунда, түшүмдөгү жоготуулар-дын ордун толтуруу боюнча чаралар каралган.     629. Өлкөдөгү  жакырчылыктын  сакталып  калган жогорку дењгээлиненички жыйноолорду чогултуу боюнча начар мүмкүнчүлүктөрү, ички ресурстар-дын өсүшү үчүн дагы бир коркунуч жана тоскоолдук болуп саналат. Страте-гияда алардын  туруктуу  экономикалык өсүшүн камсыз кылуу үчүн керектүүдењгээлде инвестицияларды финансылоого жиберүү пландаштырылууда.     630. Мамлекеттик  башкаруунун реформаларын жай жылышы, бул страте-гияда белгиленген маселелерди чечүүдө дагы бир тоскоолдук жана коркунучболуп калышы  мүмкүн. Бирок, акыркы жылдарда бул багытта жакшы жылыштарбайкалса дагы, бул стратегиянын алкагында өтө татаал маселелерди чечүү-гө жана реформаларды практикалык жана натыйжалуу турмушка ашырууга чей-ин жеткирүүгө туура келет, алар өлкөдөгү коррупциянын дењгээлин түшүрүүжана мамлекеттик  башкаруунун ачыктыгын жогорулатуу боюнча реалдуу жый-ынтыктарды бериши керек.     631. Геополитикалык  коркунучтар.  Стратегияны  турмушка ашыруунунийгилиги, баарыдан  мурда, өлкөдөгү саясый кырдаалга байланыштуу болот.Сакталуучу саясый  туруксуздук экономиканын туруктуу өсүшү жана макроэ-кономикалык стабилдүүлүк  үчүн коркунучтарды жаратууда. Чет өлкөлүк ин-весторлордун туруксуз  кырдаалда  иштөөнү  каалабагандыгы  экономиканынстагнациясына коркунуч  туудурат жана өлкө элинин жашоо дењгээлинин тө-мөндөшүнө алып  келет.  Популисттик арыздардан баш тартуу жана элди ке-чиктирилбес муктаждыктарын  чечүүгө негизделген эстүү мамиле экономика-лык реформалардын  негизи болушу керек. Кыргызстанды кайта негиздүү ку-рууга ар кандай аракеттерге ишенимдүү бөгөт коюлушу керек. Автократика-лык диктатура  да,  ошондой  эле демократия катаалдыгы да азыркы этаптаөлкө үчүн бирдей туура келбейт, себеби алар башынан эле бир топ сандагыкаршы тура алгыс саясый коркунучтарды жаратат.     632. Техногендик жана экологиялык коркунучтар. Каалаган ири техно-гендик же  экологиялык  кырсык кошумча олуттуу капитал салууларды талапкылат жана каражаттарды бул Стратегиянын конкреттүү долбоорлорунан баш-кага бурууга  алып  келет.  Ошондуктан, олутту маселелердин бири болуп,өлкөнү жалпы  өнүктүрүүгө байланыштуу экологиялык коркунучтарды миними-зациялоо болуп  эсептелет.  Анын үчүн мүмкүн болгон коркунучтарды алдынала өз убагында божомолдоо жана аныктоо, ага кошуп терс экологиялык на-тыйжалуу мүмкүн болгон өзгөчө кырдаалдардын чыгуусунун экологиялык фак-торун баалоо, терс экологиялык натыйжалуу мүмкүн болгон өзгөчө кырдаал-дар коркунучун  кыскартуу боюнча чараларды иштеп чыгуу жана жүзөгө ашы-руу. Экологиялык  коркунучтарды  Кыскартуу  боюнча артыкчылык чараларгатөмөнкүлөр кирет.     (а) калктын денсоолугуна өнөкөт болгон экологиялык коркунучун баа-лоо жана  кыскартуу, (б) жањы өндүрүштөрдү түзүүдө калктын кызыкчылыгынжана жаратылыш  чөйрөсүнүн  артыкчылык учетун камсыз кылуу, (в) калктынбардык тобун  терс экологиялык натыйжалуу мүмкүн болгон өзгөчө кырдаал-дарда жүрүм-турум  ишаракеттеринин эрежелерине жана коргонуу ыкмаларынаүйрөтүү, (г)  терс экологиялык натыйжалуу мүмкүн болгон өзгөчө кырдаал-дардын чыгышында,  калктын жана аймактын универсалдуу коргонуу каражат-тарын иштеп чыгуу жана жакшыртуу.     633. Кабыл  алынган  жол-жоболордун начардыгы, техникалык жана че-немдик-укуктук аспектилер  менен  байланышкан  операциялык  коркунучтарстратегияны турмушка ашыруунун натыйжалуулугун төмөндөтүшү мүмкүн. Мын-дай коркунучтар  такай  болуп  турат  жана  тигил же бул ченемде өлкөнүөнүктүрүүнүн натыйжасында   терс   таасири   билип  турат. Стратегияда,2007-2010-жж. аралыгына  белгиленген  өлкөнү  өнүктүрүү артыкчылыктарынжылдырууга операциялык  коркунучтардын  таасирин  минимизациялоо боюнчамаселе коюлган.                       VIII. Мониторинг жана баалоо      634. Стратегиянын  конкреттүү чараларын жана долбоорлорун аткаруу-нун регулярдуу мониторинги жана баалоосу анын турмушка ашыруу баскычын-дагы негизги  компоненти болот. Индикаторлордун алынышы мониторинг жанабаалоо системасын  куруунун  жана  иштетүүнүн  "жүрөкчөсү"  болуп, аларСтратегиянын багыттары,  максаттары  жана  маселелери  боюнча  куралат.Стратегиянын мониторинг  жана баалоо индикаторлору сапаттык жана сандыкмүнөздөргө ээ болот. Мониторинг жана баалоо индикаторлор системасын ку-руу төмөнкүлөргө  байкоо жүргүзүүгө жана өлчөөгө максатталат: (I) кайтаберүү индикаторлорунун  (outcome)  жардамы менен Стратегиянын ресурстуксалымды жана пландаштырылган иш чараларын аткарууну мүнөздөгөн ортодогунатыйжаны; (II) Стратегиянын коюлган максаттарына жана маселелерине ти-ешелүү натыйжа  индикаторлорунун  (outcome)  акыркы натыйжаларды; (III)таасирин тийгизүү  индикаторлор  (income) аркылуу, Стратегияны турмушкаашыруунун жыйынтыктарын   чагылдырган   узакмөөнөттөгү  убакытта өлкөнүөнүктүрүү Стратегиясын  турмушка  ашыруу таасиринин жыйынтыктарын: (IV)Кыргыз Республикасын  макроэкономикалык дењгээлде өнүктүрүү динамикасынчагылдырган улуттук индикаторлор.     635. Улуттук статистикалык комитет, ошондой эле Экономика жана фи-нансы министрлиги, регулярдуу министрликтер, башка агенттиктер жана ве-домстволор дагы  бул  ишти колдоодо маанилүү ролду ойнойт. Улуттук ста-тистиканын бүгүнкү  абалы  эларалык статистикалык эрежелерди жана стан-дарттарды, уюштуруу  структурасын  жакшыртуу,  ошондой эле экономикалыкжана социалдык маалыматтардын жыйноону жана иштетүүнү программалык жанатехнологиялык жактан камсыз кылуунун алдыњкы ыкмаларын өздөштүрүү убак-тысы менен  мүнөздөлөт. Статистика алдына, өлкөнү, ошондой эле тиешелүүэларалык программаларды  экономикалык жана социалдык өнүктүрүүнүн жалпыулуттук жана  мамлекеттик программаларынын натыйжалуу жана сапаттуу мо-ниторингиг өткөрүү  маселеси  коюлган, аны турмушка ашырууда Кыргызстанда катышат, жана алар боюнча Кыргыз Республикасы өзүнө тийиштүү милдет-тенмелерди алды.  Алардын  ичинде өнүктүрүүнүн комплекстүү негиздерининжана жакырчылыкты  кыскартуунун улуттук программасы (ӨКН/ЖКУП), мињжыл-дыкты өнүктүрүүнүн максаттар (МОМ) жана башка бир катар программалардынмониторинги жана баалоосу. Ушуга байланыштуу, бардык дењгээлдеги колдо-нуучуларды статистик  маалыматтын  ачыктыгын  жана  аныктыгын, иштиктүүмаалыматтык камсыз  кылууда  мамлекеттик статистиканын институционалдыкмүмкүнчүлүктөрүн мындан ары да чыњдоо зарыл болууда.     636. Иш-чаралар планы (ишаракеттер матрицасы) мониторинг жана баа-лоо системасынын  ажырагыс түзүүчү бөлүгү болот, себеби иш-чаралар пла-нын тике  аткаруу жана Стратегиянын акыркы натыйжаларына ортодогу инди-каторлор жана  натыйжалар индикатору аркылуу байкоо жүргүзүлүүдө. Стра-тегиянын натыйжаларынын  өлкөнү узакмөөнөттө өнүктүрүүгө тийгизген таа-сири менен  шартталган андан аркы жыйынтыктары. таасирин тийгизүү инди-каторлору менен байкоо жүргүзүлүүдө, алардын саны, аралык индикаторлор-го салыштырмалуу, Мињжылдыкты Өнүктүрүүнүн Максаттарынын индикаторлорункошкондо (жыйырмага чейин) чектелет.     637. Стратегияны  турмушка  ашыруунун  ачыктыгын  жогорулатуу жанаанын натыйжаларына жарандык сектор менен жетүүгө жоопкерчиликтерди инс-титуционалдык бөлүштүрүү максатында, мониторинг жана баалоо системасын,минимум эки  альтернативалык  маалымат  каналдарды  түзүү аркылуу куруубелгиленген: (I)  мамлекеттик  (официалдуу)  жана (II) мамлекеттик эмес(тышкы), ал жарандык сектордун кызыкдар топтору менен Стратегияны атка-руу мониторингинин  жана баалоонун натыйжаларынын көрсөтөт. Кыргыз Рес-публикасынын Экономика жана финансы министрлиги Стратегиянын мониторингжана баалоо  системасынын мамлекеттик каналын куруу жана иштетүү боюнчаишти башкарат.  Мамлекеттик  эмес каналды (тышкы мониторинг) иштетүүнү,бул ишке  бул  тармактагы көз карандысыз, улуттук эксперттерди тартуугажөндөмдүү өкмөттүк  эмес уюмдардын бири же тобу өзүнө алышы керек, аль-тернативалык баалоодо  курулган мониторинг, биринчи жолу бул стратегия-нын алкагында  демилгеленип турат, бул, жарандык сектор менен шериктеш-тик кызматтын  дењгээлин  жогорулатуу контекстиндеги анын андан мурункуөлкөнүн бардык программаларынан жана стратегияларынан айырмалантат.     638. Мониторинг  жана баалоо системасын иштетүү, регулярдык негиз-де, экономика жана финансы министрлигине официалдуу отчеттуулукту түзүүүчүн маалымат  "агымдарын" берип туруу менен натыйжаларга байкоо жүргү-зүүнү болжойт.  Көз  карандысыз  эксперттер  тобу тарабынан өткөрүлүүчүтышкы мониторинг  жана  баалоо  үчүн  официалдуу каналдар кандай болсо,ошондой эле  көз  карандысыз изилдөөлөр, талдоо жана баалоо маалыматтарбулагы болушу  мүмкүн. Мониторинг жана баалоонун маалыматтарын ачык ча-гылдыруу максатында, аларды: www.minfin.kg сайтында жайгаштыруу тажрый-басы жайылтылат.  Өзгөчө  көњүл,  өлкө боюнча эле эмес, анын региондорубоюнча да  жакырчылыктын  көрсөткүчүн  баалоо  максатында калктын жашоодењгээлинин жылдагы мониторингин өткөрүү үчүн тандоону жакшыртууга жанакењейтүүгө бурулат.     639. Стратегияны турмушка ашыруунун натыйжалуулугун баалоо монито-рингдин маалыматтарына  негизделип,  мезгил-мезгили менен өткөрүлүп ту-рат. Бул  баалоонун  жүрүшүндө  жетишкен прогресстер деталдуу талданат,стратегиянын иш-чараларын жана долбоорлорун аткаруунун жүрүшүндөгү "ал-сыз жерлери"  жана  кемчиликтери аныкталат. Алынган натыйжалардын неги-зинде альтернативалык  мүмкүнчүлүктөрдү  тандоо  боюнча, ишаракеттердиннатыйжалуулугун жогорулатуу,  ресурстарды  кайта бөлүштүрүү жана алардыоптималдуу колдонуу, донордук уюмдар менен аракеттерди координациялоонужакшыртуу, коомдун  күткөндөрүн толук канаатандыруу боюнча тез чечимдеркабыл алынат.     640. Мониторинг  жана  баалоонун  толук  баалуу системасын иштетүүүчүн негизги проблема, өлкөнүн бүгүнкү институционалдык алсыздыгы болупэсептелет. Мониторинг  жана баалоо боюнча бүгүнкү күндө бар болгон экс-перттик дараметти,  салыштырмалуу  начар  деп мүнөздөөгө болот, анткенибилим, негизинен,  үзгүлтүктүү  жана  бытыранды  мүнөзгө ээ, ал эми аныалып жүрүүчүлөрдүн байланышы жок. Бул проблеманы, бардык бар болгон ре-сурстардын интеграциясы  жана аракеттердин андан аркы координациясы жокчечүү мүмкүн эмес. Бул жерде маанилүү роль, мониторинг жана баалоо тар-магындагы билимди жана тажрыйбаны алып жүрүүчүлөр катары, донордук уюм-дарга таандык.  Ошондуктан,  Стратегиянын  иш-чаралар Планында донордукуюмдардын колдоосу  менен  бул маселелерди чечүүгө максатталган чараларбелгиленген, аларга бул тармактагы иш үчүн техникалык жабдуу жана улут-тук эксперттерди  окутуу  боюнча долбоорлорду иштетүү кошулат. Донордукуюмдар Стратегиянын  натыйжалуулугун  көз карандысыз баалоо боюнча мүм-күнчүлүктөрдүн консолидациясында  да  чечүүчү ролду ойношу мүмкүн. ООН-дун, Дүйнөлүк  Банктын,  Европалык Комиссиянын жана башка эларалык уюм-дардын институтунун балдардын жана аялдардын абалын баалоо, мамлекеттикбашкаруунун натыйжалуулугу, адам укугу тармагындагы кырдаал боюнча таж-рыйбасы, өлкөдөгү мониторинг жана баалоо институттарын курууга жана бе-кемдөөгө максатталган  алдыдагы  иштин  өзгөчө маанилүү түзүүчүсү болупэсептелет. Жалпысынан,  официалдуу  структуралардын,  жарадык сектордунжана донордук  уюмдардын  бириккен аракеттери. өлкөдөгү мониторинг жанабаалоонун натыйжалуу  системасын түзүү жана чыњдоо ишинде ийгиликке же-түү шарты болуп эсептелет.                              IX. Тиркемелер             Х.1.-Тиркеме. Өлкөнү 2010-жылга чейин өнүктүрүү             Стратегиясына макроэкономикалык көрсөткүчтөр        Таблица Х.1. 2006-2010-жж. макроэкономикалык көрсөткүчтөр -----------------------------------------------------------------------|    Көрсөткүчтөр     |  2005 | 2006  | 2007  | 2008  | 2009  | 2010  ||                     |  Факт |Божомол|Божомол|Божомол|Божомол|Божомол||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||ИДП                  |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Номиналдык ИДП       | 100,1 | 110,1 | 121,9 | 136,3 | 152,4 | 171,8 ||(млрд. сом)          |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Номиналдык ИДП       |       |       |       |       |       |       ||(млн. АКШ доллары)   |2441   |2621   |2903   |3246   |3629   |4091   ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||ИДПнын реалдуу өсүү  |       |       |       |       |       |       ||темпи (%)            |  -0,6 |   4,0 |   6,0 |   7,0 |   7,5 |   8,5 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Калктын ар бир       | 475   | 505   | 554   | 613   | 679   | 757   ||адамына ИДП (АКШ     |       |       |       |       |       |       ||доллары)             |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Баалар жана эмгек акы|       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||ИДП дефлятору        |   6,8 |   5,7 |   4,5 |   4,5 |   4,0 |   3,9 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Мурунку жылдын       |   4,9 |   5,7 |   5,0 |   5,0 |   5,0 |   5,0 ||декабрына ИПЦнын %   |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Мурунку жылга ИПЦнын%|   4,3 |   5,7 |   5,0 |   5,0 |   5,0 |   5,0 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Алмаштыруу курсу,    |  41,0 |  42,0 |  42,0 |  42,0 |  42,0 |  42,0 ||сом/USD              |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Номиналдык орто эмгек|  62,6 |  72,2 |  85,5 | 103,2 | 123,9 | 150   ||акы, USD             |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Улуттук эсептер      |       |       |       |       |       |       ||(ИДПдан %да)         |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||ИДП рыноктук баада   | 100   | 100   | 100   | 100   | 100   | 100   ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Азык-түлүккө салыктар|  10,6 |  10,2 |  10,1 |  10,1 |  10,0 |  10,0 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||керектөө             |  96,4 | 103,4 | 101,1 |  97,3 |  92,4 |  88,0 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||жеке                 |  77,5 |  84,5 |  82,9 |  80,2 |  76,4 |  73,1 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||мамлекеттик          |  18,9 |  18,9 |  18,2 |  17,1 |  15,9 |  14,9 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||дүњ инвестициялар    |  22,2 |  22,9 |  26,4 |  29,5 |  34,8 |  38,2 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||мамлекеттик          |   4,6 |   4,5 |   4,5 |   3,7 |   3,0 |   1,9 ||инвестициялар        |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||жеке инвестициялар   |  17,6 |  18,4 |  21,9 |  25,8 |  31,9 |  36,3 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Экспорт (товарлар    |  38,6 |  40,2 |  41,3 |  42,1 |  43,4 |  40,9 ||жана фактордук эмес  |       |       |       |       |       |       ||тейлөөлөр)           |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Импорт (товарлар жана|  57,2 |  66,5 |  68,8 |  69,0 |  70,6 |  67,1 ||фактордук эмес       |       |       |       |       |       |       ||тейлөөлөр)           |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Таза экспорт         | -18,6 | -26,3 | -27,5 | -26,8 | -27,2 | -26,2 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Мамлекеттик          |       |       |       |       |       |       | финансылар (ИДПдан %)|       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Мамлекеттик бюджеттин|  26,1 |  25,7 |  25,7 |  25   |  24,4 |  23,5 ||жалпы каражаттары    |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Жалпы кирешелер      |  20,0 |  19,5 |  19,8 |  20,0 |  20,2 |  19,8 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||анын ичинен салыктык |  16,3 |  15,8 |  16,3 |  16,5 |  16,8 |  16,6 ||түшүүлөр             |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Жалпы чыгымдар       |  26,1 |  25,7 |  25,7 |  25,0 |  24,4 |  23,5 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||анын ичинен ПГИ      |   3,9 |   4,3 |   4,8 |   3,6 |   2,3 |   1,1 ||(тышкы)              |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||пайыздык төлөөлөр    |   0,8 |   2,1 |   0,9 |   0,8 |   0,9 |   0,8 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||дефицит (ПГИни кошуп)|   4,2 |   3,5 |   3,0 |   2,8 |   2,7 |   2,5 ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Дефицит Соц. Фондду  |   4,2 |   4,1 |   3,3 |   3,5 |   3,7 |   3,8 ||эске алуу менен      |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Акча жана кредит     |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||М2 өсүү темптери     |  17,6 |  36,1 |  23,1 |  15,8 |  14,0 |   8,2 ||(жыл аягына)         |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Акча жүгүртүүлөрдүн  |   6,3 |   5,1 |   4,5 |   5,3 |   5,2 |   5,2 ||ылдамдыгы            |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Айсайынкы импорттор  |   4,4 |   4,2 |   4,3 |   3,6 |   3,4 |   3,5 ||резерви              |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Тышкы сектор         |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Учурдагы операциялар |-203,5 |-304   |-356,4 |-350,9 |-377,6 |-358,1 ||эсеби (млн. АКШ      |       |       |       |       |       |       ||долларында)          |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Учурдагы операциялар |  -8,3 | -11,6 | -12,3 | -10,8 | -10,4 |  -8,8 ||эсеби ( ИДПга % да)  |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Товарлар жана        | 942   |1055   |1200   |1368   |1574   |1672   ||тейлөөлөр экспорту,  |       |       |       |       |       |       ||млн. АКШ долл.       |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Товарлар жана        |  -9,1 |  -0,9 |   9,7 |  13,3 |  14,5 |   5,7 ||тейлөөлөрдүн         |       |       |       |       |       |       ||экспортунун өсүү     |       |       |       |       |       |       ||темпи                |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Товарлар жана        |1397   |1743   |1993   |2241   |2555   |2745   ||тейлөөлөрдүн импорту,|       |       |       |       |       |       ||млн. АКШ долл.       |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Товарлар жана        |  15,1 |  21,7 |  11,5 |   9,2 |  11,4 |   4,3 ||тейлөөлөрдүн         |       |       |       |       |       |       ||импортунун өсүү темпи|       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Карыз жана карыздарды|       |       |       |       |       |       ||тейлөө               |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Тышкы карыз (ИДПга   |  82,28|  80,30|  72,96|  64,10|  55,76|  46,68||%да                  |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Карызды тейлөө/      |  13,17|   8,01|   7,69|   6,37|   5,61|   8,27||экспорт              |       |       |       |       |       |       ||(тов.жана тейлөөлөр) |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Карызды тейлөө/ИДП   |   5,21|   3,22|   3,18|   2,68|   2,43|   3,38||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Социалдык            |       |       |       |       |       |       ||көрсөткүчтөр         |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Калктын саны (млн.   |   5,14|   5,19|   5,24|   5,29|   5,35|   5,40||адам)                |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Кедейчилик (калкка % |  43,1 |  41,5 |  39,0 |  37,0 |  34,5 |  32,5 ||да)                  |       |       |       |       |       |       ||---------------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Жумушсуздук (калкка %|       |       |       |       |       |       ||да)                  |   9,7 |   8,6 |   7,7 |   7,0 |   6,1 |   5,1 |-----------------------------------------------------------------------                               Х.2.-Тиркеме.          Ишкерлердүүлүк чөйрөсүнүн индикативдик көрсөткүчтөрү          Таблица Х.2. Ишкерлердүүлүк чөйрөсүнүн 2006-2010-жж.                      өнүктүрүүнүн көрсөткүчтөрү -----------------------------------------------------------------------|                           |         Кыргыз Республикасы       |ЕЦА  ||                           |                                   |реги-||                           |                                   |ону  ||                           |                                   |үчүн ||                           |                                   |ор-  ||                           |                                   |точо |                              |-------------------------------|------||                           |-----------------------------------|-----||                           |2004 |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 |2004 ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Калктын ар бир адамына     |178  |     |     |     |     |     |     ||ИДП (орун)                 |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Бизнести жүргүзүүнүн       |     |     |     |     |     |     |     ||жењилдиги - интегралдык    | 84  |     |     |     |     |     |     ||индикатор (орун)           |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Бизнести баштоо (орун)     | 27  |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Жол-жоболордун саны        |  8  |  8  |  8  |  8  |  8  |  8  |  9,6||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Мөөнөт (күн)               | 21  | 21  | 21  | 21  | 21  | 21  | 36,4||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Чыгымдар (калктын ар бир   | 10,4| 10,4|10,4 |10,4 |10,4 |10,4 | 13,5||адамынан %да)              |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Мин. капитал (калктын ар   |     |     |     |     |     |     |     ||бир адамынан % да)         |  0,6|  0,6| 0,6 | 0,6 | 0,6 | 0,6 | 49,1||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Курулушту лицензиялоо      | 65  |     |     |     |     |     |     ||(орун)                     |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Жол-жоболордун саны        | 16  | 16  | 16  | 16  | 16  | 16  | 21,4||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Мөөнөт (күн)               |152  |152  |152  |152  |152  |152  |251,8||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Наркы (калктын ар бир      |325,2|325,2|126  |126  |126  |126  |668,9||адамынан % да)             |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Жалдоо жана бошотуу        | 63  |     |     |     |     |     |     ||(орун)                     |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Иш менен камсыз кылуу      | 38  | 38  | 30  | 30  | 30  | 30  | 44,3||проблемасынын индекси      |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Жалдоого кеткен чыгымдар   | 26,5| 26,5| 19  | 19  | 19  | 19  | 29,6||(эмгек акыдан % да)        |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Бошотууга кеткен           | 20,9| 20,9| 17  | 17  | 17  | 17  | 32,8||чыгымдар (төлөнүүчү        |     |     |     |     |     |     |     ||жумалар)                   |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Мүлктү каттоо (орун)       | 54  |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Жол-жоболордун саны        |  7  |  7  |  7  |  7  |  4  |  4  |  6,5||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Мөөнөт(күн)                | 10  | 10  | 10  | 10  |  6  |  6  |127,1||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Наркы (калктын ар бир      |  5,3|  5,3|  5,3|  5,3|  5,3|  5,3|  3  ||адамынан %да)              |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Кредит алуу (орун)         | 35  |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Адилеттүүлүк коргонуунун   |  8  |  8  |  8  |  8  |  8  |  8  |  5,6||көрсөткүчү                 |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Кредиттик маалыматтын      |  2  |  2  |  3  |  3  |  3  |  4  |  2,5||көрсөткүчү                 |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Жалпы кредиттик            |  0  |     |     |     |     |     |  1,4||каттоолорду камтуу (%да    |     |     |     |     |     |     |     ||улуулар)                   |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Жеке кредиттик             |  0,2|     |     |     |     |     |  6,6||каттоолорду камтуу (%да    |     |     |     |     |     |     |     ||улуулар)                   |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Инвесторлорду коргоо       | 49  |     |     |     |     |     |     ||(орун)                     |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Маалыматты ачуу            |  8  |  8  |  8  |  8  |  8  |  8  |  4,5||даражасынын көрсөткүчү     |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Директорлордун             |  1  |  2  |  4  |  4  |  4  |  4  |  4,3||жоопкерчилигинин көрсөткүчү|     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Акционерлердин сотко       |  8  |  8  |  8  |  8  |  8  |  8  |  5,6||кайрылуу жењилдигинин      |     |     |     |     |     |     |     ||көрсөткүчү                 |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Инвесторлордун коргонуу    |  5,7|  5,7|  5,7|  5,7|  5,7|  5,7|  4,8||даражасынын көрсөткүчү     |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Салык салуу (орун)         |135  |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Төлөөлөр (саны)            | 95  | 95  | 50  | 50  | 50  | 50  | 46,9||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Убактысы (саат)            |204  |204  |204  |204  |204  |204  |431,5||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Төлөөгө салыктын суммасы   | 59,4| 59,4| 50  | 50  | 50  | 50  | 50,2||(кирешеден %да)            |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Чек аралык соода (орун)    |150  |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Импортко уруксаат берүүчү  | 18  | 14  | 12  | 10  |  8  |  8  | 11,7||документтер (саны)         |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Импортко уруксат берүүчү   | 27  | 16  | 14  | 12  | 10  | 10  | 15  ||кол коюлар (саны)          |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Импорттук операцияга убакыт|127  | 90  | 70  | 50  | 40  | 40  | 43  ||(күн)                      |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Контракттарды аткаруу      |147  |     |     |     |     |     |     ||(орун)                     |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Жол-жоболордун саны        | 46  | 40  | 40  | 40  | 35  | 30  | 29,6||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Мөөнөт (күн)               |492  |480  |460  |430  |410  |390  |393  ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Наркы (кирешеден % да)     | 47,9| 44  | 37  | 30  | 23  | 18  | 17,4||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Бизнести жабуу (орун)      | 93  |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Убактысы (жылдар)          |  3,5|  3,4|  3,2|  3  |  2,8|  2,4|  3,5||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Наркы (мүлктүн наркынан    |  4  |  4  |  4  |  4  |  4  |  4  | 14  ||% да)                      |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Төлөтүп алуу коэффициенти  | 19,8| 20  | 24  | 26  | 28  | 30  | 29,8||(центти долларга)          |     |     |     |     |     |     |     |-----------------------------------------------------------------------     Булак: 2004-жылга маалыматтар - Doing Business  2006:  World  Bank2005. Калган жылдарга - ӨӨСтүн божомолдоосу.      Х.3.-Тиркеме. Инвестициялык климаттын индикативдик көрсөткүчтөрү            Таблица Х.3.1. Инвестициялык климаттын сапатынын                    2006-2010-жж.(*) көрсөткүчтөрү -----------------------------------------------------------------------|                           |       Кыргыз Республикасы         |ЕЦА  ||                           |                                   |реги-||                           |                                   |ону  ||                           |                                   |үчүн ||                           |                                   |ор-  ||                           |                                   |точо |                              |-------------------------------|------||                           |-----------------------------------|-----||                           |2005 |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 |2005 ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Дүњ инвестициялары, ИДП %  | 22,2| 22,6| 23,0| 23,5| 24,0| 25,0|     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||анын ичинен жеке, ИДП %    | 17,9| 18,3| 18,5| 19,8| 21,1| 22,5|     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Инвестициялык климаттын    |     |     |     |     |     |     |     ||сапатынын көрсөткүчтөрү    |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Салыктык администрациялоо  | 34,0| 30,0| 27,0| 25,0| 23,0| 20,0| 22,0||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Экономикалык саясаттын     | 33,2| 30,0| 25,0| 25,0| 25,0| 24,0| 24,0||белгисиздиги               |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Коррупция                  | 32,2| 28,0| 25,0| 22,0| 20,0| 18,0| 17,1||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Салыктык ставкалар         | 31,3| 30,0| 29,0| 28,0| 27,0| 25,0| 30,0||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Финансылоонун наркы        | 29,2| 27,0| 25,0| 24,0| 22,0| 20,0| 21,6||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Макроэкономикалык          | 26,0| 22,0| 22,0| 22,0| 20,0| 20,0| 22,6||туруксуздук                |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Бажы жана тышкы сооданы    | 20,5| 18,0| 16,0| 15,0| 14,0| 13,0| 13,8||жөнгө салуу                |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Кылмыштуулук, уурулук      | 19,3| 15,0| 10,0| 10,0| 10,0| 10,0|  9,2||жана тартипсиздик          |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Квалификация жана          | 18,8| 18,0| 16,0| 14,0| 12,0| 10,0| 10,0||жумушчулардын билими       |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Финансылоонун              | 16,8| 16,5| 16,5| 16,0| 15,5| 15,0| 16,0||жеткиликтүүлүгү            |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Сот системасы/             | 16,3| 15,0| 14,0| 13,0| 12,0| 10,0| 14,0||талаштарды чечүү           |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Инвестициялык климаттын    | 25,2| 22,7| 20,5| 19,5| 18,2| 16,8| 18,2||интеграциялык көрсөткүчтөрү|     |     |     |     |     |     |     ||(**)                       |     |     |     |     |     |     |     |-----------------------------------------------------------------------      Булак: 2004-ж.   маалымат   -   Investment  Climate Surveys. DraftCountry Profiles.  Kyrgyz Republic. 2005 Survey. World Bank, 2005. Кал-ган жылдарга - ӨӨСтүн божомолдоосу,     (*) Инвестициялык климаттын сапатынын көрсөткүчтөрү, бул процесстиже көрүнүштү инвестициялар үчүн олуттуу  тоскоолдук  катары  белгилегенфирмалардын процентин чагылдырат.     (**) Интегралдык  көрсөткүч инвестициялык климаттын сапатынын көр-сөткүчтөр таблицасында  келтирилген  орто арифметикалык маанилер катарыэсептелет.                Х.4.-Тиркеме. Финансылык системаны өнүктүрүүнүн                      индикативдик көрсөткүчтөрү                             Таблица Х.4.1.         Финансылык системаны өнүктүрүүнүн жана 2006-2010-жж.      финансылоонун жеткиликтүүлүгүнүн дењгээлинин көрсөткүчтөрү -----------------------------------------------------------------------|                           |       Кыргыз Республикасы         |ЕЦА  ||                           |                                   |реги-||                           |                                   |ону  ||                           |                                   |үчүн ||                           |                                   |ор-  ||                           |                                   |точо ||                           |-----------------------------------|-----||                           |2005 |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 |2004 ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Экономиканын ички          | 10,6| 11,9| 13,2| 14,5| 15,8| 17,1| 36,8||кредиттөөсү, ИДП %         |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Пайыздык спред, %          | 18,9| 18,0| 17,1| 16,2| 15,3| 14,3|  5,8||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Рыноктун                   |  1,5|  1,6|  1,7|  1,9|  2,5|  3  | 32,8||капитализациясы, ИДП %     |     |     |     |     |     |     |     ||(2004)                     |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Ишканаларды финансылоо     |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Ички каражаттардын         | 82,7| 81,7| 80,6| 79,6| 78,6| 77,5| 69,8||эсебинен, %                |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Банктардын жана            |  8,4|  9,4| 10,5| 11,5| 12,5| 13,6| 15,6||лизингдердин эсебинен, %   |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Формалдуу эмес жана        |  8,9|  8,9|  8,9|  8,9|  8,9|  8,9| 14,6||башка булактардан          |     |     |     |     |     |     |     ||---------------------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|-----||Күрөөнүн наркы, %          |180,5|175  |170  |165  |160  |150  |153,7||кредиттин наркы            |     |     |     |     |     |     |     |-----------------------------------------------------------------------     Булак: 2004-ж. жана 2005-ж. маалымат - Investment Climate Surveys.Draft Country Profiles. Kyrgyz Republic. 2005 Survey. World Bank, 2005,Кыргыз  Республикасынын  Улуттук  банкынын  жылдык  отчетунан жана 2006World Development Indicators, World Bank 2006. Калган жылдарга - ӨӨСтүнбожомолдоосу.                    2006-2010 жылдарга Өлкөнү өнүктүрүү                  стратегиясынын каражаттарын баалоо -----------------------------------------------------------------------|№ |          Бөлүм/тармак           |           Муктаждыктар         ||  |                                 |                                ||  |                                 |--------------------------------||  |                                 |             Баардыгы           ||  |                                 |--------------------------------||  |                                 |   мињ. сом     | мињ. АКШ долл.||--|---------------------------------|--------------------------------||1 |                2                |                3               ||--|------------------------------------------------------------------||1 |                         5.1.1 Энергетика                         ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |    147000000,0 |     3500000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |       238140,0 |        5670,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |    146761860,0 |     3494330,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||2 |                         5.1.2 Тоо кен казуу                      ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |     29400000,0 |      700000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |       714000,0 |       17000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |     28686000,0 |      683000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||3 |       5.1.3 Айыл чарба жана кайра иштетүүнү өнүктүрүү            ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |     14700000,0 |      350000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |      4956000,0 |      118000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |      9744000,0 |      232000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||4 |                    5.1.4 Туризмди өнүктүрүү                      ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |      8400000,0 |      200000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |        23100,0 |         550,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |      8376900,0 |      199450,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||5 |                5.1.5 Транспорттук инфраструктура                 ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |     28140000,0 |      670000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |      4074000,0 |       97000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |     24066000,0 |      573000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||6 |            5.1.6. Инновациялык технологияны өнүктүрүү            ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |      4200000,0 |      100000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |       504000,0 |       12000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |      3696000,0 |       88000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||7 |                   5.2 Коррупция каршы күрөшүү                    ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |      4200000,0 |      100000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |      2520000,0 |       60000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |      1680000,0 |       40000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||8 |            5.3.1 Коом тарабынан талап кылынган билим берүү       ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |     37800000,0 |      900000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |     33516000,0 |      798000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |      4284000,0 |      102000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||9 |           5.3.2. Жетиштүү жана сапаттуу саламаттыкты сактоо      ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |     21000000,0 |      500000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |     16800000,0 |      400000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |      4200000,0 |      100000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||10|           5.3.3. Натыйжалуу социалдык коргоо жана социалдык      ||  |                  страхование системасы                           ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |     54600000,0 |     1300000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |     51324000,0 |     1222000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |      3276000,0 |       78000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||11|           5.3.3 Жетиштүү жана сапаттуу саламаттыкты сактоо       ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |     21000000,0 |      500000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |      2778000,0 |       66142,86||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |     18222000,0 |      433857,14||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||12|       5.3.4 Социалдык инфраструктурага кепилденилген жетишүү     ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |      8400000,0 |      200000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |      6006000,0 |      143000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |      2394000,0 |       57000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||13| 5.3.5. Эмгек рыногу жана миграциялык процесстерди оптималдаштыруу||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |     10500000,0 |      250000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |       798000,0 |       19000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |      9702000,0 |      231000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|------------------------------------------------------------------||14|        5.3.6 Калкты маданий турмушка катыштырууну кењейтүү       ||--|------------------------------------------------------------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |       840000,0 |       20000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |       756000,0 |       18000,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |        84000,0 |        2000,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||15|ӨӨСтүн артыкчылыктары боюнча     |                |               ||  |жыйынтыгы;                       |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |    369180000,0 |     8790000,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |    122229240,0 |     2910220,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |    246950760,0 |     5879780,0 ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анан ичинен донордук жардамдын   |     22134000,0 |      527000,0 ||  |каражаттарынын эсебинен          |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |    224816760,0 |     5352780,0 ||  |инвестициялардын жана кошумча    |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||16|БАШКА БАГЫТТАР БОЮНЧА ЖЫЙЫНТЫК   |                |               ||  |(ӨӨСна кирбей калгандыр);        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |2006-2010 жж. тармак боюнча      |     44698500,0 |     1064250,0 ||  |жыйынтыгы                        |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен ОМБП                 |     44698500,0 |     1064250,0 ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |        -       |        -      ||  |инвестициялардын, донорлордун    |                |               ||  |каражатынын жана кошумча         |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен донордук жардамдын   |        -       |        -      ||  |каражаттарынын эсебинен          |                |               ||--|---------------------------------|----------------|---------------||  |анын ичинен, жекече              |        -       |        -      ||  |инвестициялардын жана кошумча    |                |               ||  |бюджеттик каржылоонун эсебинен   |                |               |----------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------|               4                 |                  5                ||---------------------------------|-----------------------------------||         Мүмкүнчүлүктөр,         |       Финансылык тартыштык,       ||           мињ. бирдик           |            мињ. бирдик            ||---------------------------------|-----------------------------------||            Баардыгы             |                 |                 ||---------------------------------|-----------------|-----------------||    мињ. сом   |  мињ. АКШ долл. |    мињ. сом     |  мињ. АКШ долл. |----------------------------------------------------------------------|                                                                      |----------------------------------------------------------------------||      238140,0 |          5670,0 |    146761860,0  |       3494330,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||      238140,0 |          5670,0 |          -      |            -    ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |            -    |     146761860,0 |       3494330,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||     714000,0  |         17000,0 |      28686000,0 |        683000,0 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||     714000,0  |         17000,0 |         -       |           -     ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |          -      |      28686000,0 |        683000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||    4956000,0  |        118000,0 |       9744000,0 |        232000,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||    4956000,0  |        118000,0 |         -       |          -      ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||        -      |         -       |       9744000,0 |        232000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||       23100,0 |           550,0 |       8376900,0 |        199450,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       23100,0 |           550,0 |        -        |        -        ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||         -     |        -        |       8376900,0 |        199450,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||     4074000,0 |         97000,0 |      24066000,0 |        573000,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||     4074000,0 |         97000,0 |        -        |        _        ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |        -        |      24066000,0 |        573000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||      504000,0 |         12000,0 |       3696000,0 |         88000,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||      504000,0 |         12000,0 |        -        |        -        ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |        -        |       3696000,0 |         88000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||     2520000,0 |         60000,0 |       1680000,0 |         40000,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||     2520000,0 |         60000,0 |        -        |        -        ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |       -         |       1680000,0 |         40000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||    33516000,0 |        798000,0 |       4284000,0 |        102000,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||    33516000,0 |        798000,0 |         -       |        -        ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||      -        |        -        |       4284000,0 |        102000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||    16800000,0 |        400000,0 |       4200000,0 |        100000,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||    16800000,0 |        400000,0 |        -        |         -       ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||      -        |       -         |      4200000,0  |        100000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||    51324000,0 |       1222000,0 |       3276000,0 |         78000,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||    51324000,0 |       1222000,0 |        -        |         -       ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||        -      |        -        |       3276000,0 |         78000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||    18222000,0 |        433857,14|       2778000,0 |         66142,86||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||     2778000,0 |         66142,86|        -        |          -      ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||    18222000,0 |        433857,14|       -         |          -      ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||     6006000,0 |        143000,0 |       2394000,0 |         57000,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||     6006000,0 |        143000,0 |        -        |         -       ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |        -        |       2394000,0 |         57000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     |||---------------------------------------------------------------------||      798000,0 |         19000,0 |       9702000,0 |        231000,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||      798000,0 |         19000,0 |        -        |         -       ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |        -        |       9702000,0 |        231000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------------------------------------------------------------||                                                                     ||---------------------------------------------------------------------||      756000,0 |         18000,0 |         84000,0 |          2000,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||      756000,0 |         18000,0 |        -        |         -       ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |         -       |         84000,0 |          2000,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||   122229240,0 |       2910220,0 |     246950760,0 |       5879780,0 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||   122229240,0 |       2910220,0 |        -        |         -       ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||        -      |        -        |     246950760,0 |       5879780,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||    22134000,0 |        527000,0 |        -        |       -         ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |        -        |     224816760,0 |       5352780,0 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||    44698500,0 |       1064250,0 |        -        |        -        ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||    44698500,0 |       1064250,0 |        -        |        -        ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |       -         |        -        |        -        ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |       -         |        -        |        -        ||               |                 |                 |                 ||---------------|-----------------|-----------------|-----------------||       -       |       -         |        -        |        -        ||               |                 |                 |                 ||               |                 |                 |                 |----------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |   аткаруучулар    |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |        1          |        2          |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                V. Багыттар жана артыкчылыктар                       ||---------------------------------------------------------------------||            5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу                  ||---------------------------------------------------------------------||                       5.1.1 Энергетика                              ||---------------------------------------------------------------------||      Сектордун институционалдык жана түзүмдүк реформалары           ||---------------------------------------------------------------------||1 |Сектордук саясатты |Өнөржай соода жана |2006 ж.|Мамлекеттик       ||  |ишке ашыруу боюнча |туризм министрлиги,|       |сектордук         ||  |бирдиктүү органды  |Монополияга каршы  |       |саясатты          ||  |уюмдаштыруу        |жана атаандаштыкты |       |жакшыртуу.        ||  |                   |өнүктүрүү боюнча   |       |Сектордогу        ||  |                   |Кыргыз             |       |Өкмөттүн          ||  |                   |Республикасынын    |       |иш-аракеттерин    ||  |                   |Улуттук            |       |координациялоого  ||  |                   |агентствосу,       |       |жетишүү.          ||  |                   |Энергетика жана    |       |Энергокаражаттарды||  |                   |газ боюнча         |       |экспорттоонун     ||  |                   |мамлекеттик        |       |көлөмү жана       ||  |                   |инспекциясы,       |       |тарифтер боюнча   ||  |                   |КР Өкмөтү          |       |чечим кабыл       ||  |                   |                   |       |алуунун ачыктыгын ||  |                   |                   |       |камсыздоо.        ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||2 |Сеттерге жетишүү   |Монополияга каршы  |2007 ж.|Учурдагы электр   ||  |боюнча эрежелерди  |жана атаандаштыкты |       |энергиясы боюнча  ||  |иштеп чыгуу, ишке  |өнүктүрүү боюнча   |       |дүњ рыногун толук ||  |киргизүү жана      |Кыргыз             |       |кандуу чекене     ||  |алтернативдик      |Республикасынын    |       |рыногуна айлантуу.||  |булактардан электр |Улуттук            |       |                  ||  |энергиясын сатуу   |агентствосу,       |       |Рыноктун жањы     ||  |жана аларды        |Энергетика жана    |       |субъектилерине    ||  |субсидиялоо        |газ боюнча         |       |электр энергиясын ||  |механизмдери.      |мамлекеттик        |       |сатууга жана      ||  |                   |инспекциясы,       |       |сеттерге жетүүгө  ||  |                   |КР Өкмөтү          |       |дискриминациялык  ||  |                   |                   |       |эмес шарттарды    ||  |                   |                   |       |түзүү.            ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||3 |АК "Кыргызгаз"     |Мамлекеттик мүлктү |2007 ж.|Өлкөнү газ менен  ||  |менчиктештирүүнү   |башкаруу боюнча    |       |жабдууну камсыз   ||  |аяктоо             |мамлекеттик        |       |кылуу.            ||  |                   |комитет, Энергетика|       |                  ||  |                   |жана газ боюнча    |       |                  ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |инспекциясы,       |       |                  ||  |                   |КР Өкмөтү, Кыргыз  |       |                  ||  |                   |Республикасынын    |       |                  ||  |                   |Жогорку Кењеши     |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||4 |Бөлүштүрүү         |Мамлекеттик мүлктү |2007 ж.|Концессиядан же   ||  |компанияларды      |башкаруу боюнча    |       |менчиктештирүүдөн ||  |менчиктештирүү же  |мамлекеттик        |       |каражаттардын     ||  |концессияга берүү  |комитет,           |       |казынага түшүүсү. ||  |                   |Энергетика жана    |       |Компаниялардын    ||  |                   |газ боюнча         |       |корпоративдик жана||  |                   |мамлекеттик        |       |финансылык        ||  |                   |инспекциясы,       |       |башкаруусун жана  ||  |                   |КР Өкмөтү, Кыргыз  |       |электр энергиясын ||  |                   |Республикасынын    |       |берүүнү жакшыртуу.||  |                   |Жогорку Кењеши     |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||5 |Мамлекеттик мүлктү |Мамлекеттик мүлктү |2007-  |Органдын дареметин||  |башкаруу боюнча    |башкаруу боюнча    |2010жж.|жана компетентин  ||  |мамлекеттик        |мамлекеттик комитет|       |жогорулатуу       ||  |комитеттин         |                   |       |                  ||  |дареметин күчөтүү  |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||6 |Энергокомпаниялар- |Мамлекеттик мүлктү |2007 ж.|Компаниянын       ||  |дын жетекчилерин   |башкаруу боюнча    |       |кирешесин жана    ||  |компаниянын        |мамлекеттик комитет|       |активдерин        ||  |финансылык         |                   |       |жогорулатуу боюнча||  |көрсөткүчтөрүнө    |                   |       |жетекчилердин     ||  |жана               |                   |       |кызыгуусун        ||  |жетишкендиктерине  |                   |       |арттыруу.         ||  |жараша сыйлоо      |                   |       |                  ||  |механизмдерин      |                   |       |                  ||  |иштеп чыгуу жана   |                   |       |                  ||  |ишке ашыруу.       |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||7 |Сектордун ишиндеги |Монополияга каршы  |2006-  |Секторду өнүктүрүү||  |саясатты           |жана атаандаштыкты |2010жж.|боюнча укуктук    ||  |регламенттештирлөө-|өнүктүрүү боюнча   |       |чөйрөнү жакшыртуу ||  |чү мыйзамдык жана  |Кыргыз             |       |                  ||  |нормативдик-укуктук|Республикасынын    |       |                  ||  |актыларды жакшыртуу|Улуттук            |       |                  ||  |жана ошондой эле   |агентствосу,       |       |                  ||  |энергия сактоого   |энергетика жана    |       |                  ||  |дем берүү.         |газ боюнча         |       |                  ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |инспекциясы,       |       |                  ||  |                   |КР Өкмөтү, Кыргыз  |       |                  ||  |                   |Республикасынын    |       |                  ||  |                   |Жогорку Кењеши     |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                             Тарифдик саясат                         ||---------------------------------------------------------------------||  |Энергия            |Эмгек жана         |2007 ж.|Даректүү жана     ||  |алыпбаруучуларга   |социалдык коргоо   |       |адилеттүү         ||  |жењилдиктерди      |министрлиги,       |       |социалдык коргоо. ||  |монетизациялоо     |Экономика жана     |       |                  ||  |жана социалдык     |финансы            |       |                  ||  |коргоо             |министрлиги        |       |                  ||  |реформаларын       |                   |       |                  ||  |аяктоо.            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||9 |2010-жылга чейинки |Монополияга каршы  |2006 ж.|Энергияны         ||  |жылуулук жана      |жана атаандаштыкты |       |өндүрүүгө жана    ||  |электр энергиясына,|өнүктүрүү боюнча   |       |берүүгө,          ||  |жаратылыш газына   |Кыргыз             |       |бөлүштүрүүгө      ||  |орто мөөнөттүү     |Республикасынын    |       |кеткен чыгымдарды ||  |тарифдик саясатты  |Улуттук            |       |жабуу дењгээлине  ||  |иштеп чыгуу жана   |агентствосу,       |       |чейин этап менен  ||  |жүзөгө ашыруу.     |Энергетика жана    |       |тарифдерди        ||  |                   |газ боюнча         |       |жогорулатуу.      ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |инспекциясы, КР    |       |                  ||  |                   |Өкмөтү, Кыргыз     |       |                  ||  |                   |Республикасынын    |       |                  ||  |                   |Жогорку Кењеши     |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||10|Экспорттук тарифди |Монополияга каршы  |2006 ж.|Электр энергиясын ||  |ачык кылуунун      |жана атаандаштыкты |       |экспорттоодон     ||  |механизмин киргизүү|өнүктүрүү боюнча   |       |компаниялардын    ||  |                   |Кыргыз             |       |жана бюджеттин    ||  |                   |Республикасынын    |       |кирешелерин       ||  |                   |Улуттук агентствосу|       |көбөйтүү.         ||  |                   |Энергетика жана газ|       |                  ||  |                   |боюнча мамлекеттик |       |                  ||  |                   |инспекциясы, КР    |       |                  ||  |                   |Өкмөтү, Кыргыз     |       |                  ||  |                   |Республикасынын    |       |                  ||  |                   |Жогорку Кењеши     |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||11|Генерирлеген       |Монополияга каршы  |2007 г.|Энергияны         ||  |компанияларга      |жана атаандаштыкты |       |экспорттоодон     ||  |электр энергиясын  |өнүктүрүү боюнча   |       |компаниялардын    ||  |экспорттоо         |Кыргыз             |       |жана бюджеттин    ||  |функциясын бекитип |Республикасынын    |       |кирешелерин       ||  |берүү              |Улуттук            |       |көбөйтүү          ||  |                   |агентствосу,       |       |                  ||  |                   |Энергетика жана    |       |                  ||  |                   |газ боюнча         |       |                  ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |инспекциясы, КР    |       |                  ||  |                   |Өкмөтү, Кыргыз     |       |                  ||  |                   |Республикасынын    |       |                  ||  |                   |Жогорку Кењеши     |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||12|Энергия сактоо жана|Монополияга каршы  |2007 ж.|Энергия сыйымдуу  ||  |энергия            |жана атаандаштыкты |       |өндүрүштү         ||  |натыйжалуулугу     |өнүктүрүү боюнча   |       |кыскартуу.        ||  |боюнча             |Кыргыз             |       |Энергияны         ||  |программаларды     |Республикасынын    |       |натыйжалуу жана   ||  |иштеп чыгып        |Улуттук            |       |ченемдүү          ||  |аны ишке ашыруу,   |агентствосу,       |       |колдонууну камсыз ||  |анын ичинен жана   |Энергетика жана газ|       |кылуу.            ||  |биринчи кезекте    |боюнча мамлекеттик |       |                  ||  |мамлекеттик        |инспекциясы,       |       |                  ||  |уюмдар үчүн        |КР Өкмөтү, Кыргыз  |       |                  ||  |                   |Республикасынын    |       |                  ||  |                   |Жогорку Кењеши     |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||13|Энергетика         |Энергетика жана    |2006-  |Субъектилерди     ||  |секторунда         |газ боюнча         |2010-  |жана секторду     ||  |финансылык тартипти|мамлекеттик        |жж.    |жалпысынан        ||  |жана көзөмөлдү     |инспекциясы,       |       |чыњдандыруу.      ||  |күчөтүү.           |Мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |мүлктү             |       |                  ||  |                   |башкаруу боюнча    |       |                  ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |комитет,           |       |                  ||  |                   |Экономика жана     |       |                  ||  |                   |финансы            |       |                  ||  |                   |министрлиги        |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                          Инвестициялык саясат                       ||---------------------------------------------------------------------||14|Экспорттук         |"Электр            |2006-  |Электр энергиясын ||  |дареметти          |станциялар" АК,    |2010 ж.|регионалдык       ||  |жогорулатуу үчүн   |Мамлекеттик мүлктү |       |рынокто экспорттук||  |кошумча            |башкаруу           |       |катарды жана      ||  |генерирлештирүүчү  |боюнча мамлекеттик |       |дареметин         ||  |кубаттуулуктарды   |комитет, Энергетика|       |көбөйтүү          ||  |киргизүү.          |мамлекеттик        |       |                  ||  |-------------------|инспекциясы, КР    |       |                  ||  |Камбарата ГЭС-1    |Өкмөтү,            |       |                  ||  |(куруу мезгили 8   |Кыргыз             |       |                  ||  |жыл)               |Республикасынын    |       |                  ||  |-------------------|Жогорку Кењеши     |       |                  ||  |Камбарата ГЭС-2    |                   |       |                  ||  |(куруу мезгили     |                   |       |                  ||  |4 жыл)             |                   |       |                  ||  |-------------------|                   |       |                  ||  |ТЭЦ-2 (куруу       |                   |       |                  ||  |мезгили 3 жыл)     |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||15|Электр энергиясын  |"Улуттук электр    |2006-  |Экономикалык жана ||  |экспорттоону камсыз|сети" АК,          |2010жж.|энергетикалык     ||  |кылуу боюнча       |Энергетика жана    |       |коопсуздукту      ||  |инфраструктураны   |газ боюнча         |       |чыњдоо, берүүчү   ||  |жакшыртуу жана жањы|мамлекеттик        |       |кубаттуулуктарды  ||  |иштеп чыгууну      |инспекциясы        |       |көбөйтүү.         ||  |ишке ашыруу боюнча |                   |       |                  ||  |жогорку вольттук   |                   |       |                  ||  |линияларды жана    |                   |       |                  ||  |подстанцияларды    |                   |       |                  ||  |куруу жана         |                   |       |                  ||  |киргизүү.          |                   |       |                  ||  |-------------------|                   |       |                  ||  |ВЛ220 и подстанция |                   |       |                  ||  |"Датка" 220кВ      |                   |       |                  ||  |-------------------|                   |       |                  ||  |ВЛ500              |                   |       |                  ||  |"Камбарата-Кемин"  |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||16|Болгон генерирлөөчү|ААК "Электр        |2006-  |Анчалык эмес      ||  |кубаттуулуктарды   |станциялары", ГИ)  |2010-  |капиталдык        ||  |реконструкция жазоо|                   |жж.    |салымдар аркылуу  ||  |(Учкурган жана     |                   |       |кошумча энергия   ||  |Атбашы ГЭС, ТЭЦ-1) |                   |       |алуу              ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||17|Кичине ГЭСстерди   |Энергетика жана    |2006-  |Жергиликтүү       ||  |калыбына келтирүү  |Газ боюнча         |2010-  |маанидеги         ||  |жана техникалык    |мамлекеттик        |жж.    |энергияны кошумча ||  |жактан жањылап     |инспекциясы        |       |алууну            ||  |жабдуу             |                   |       |көбөйтүү          ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||18|Энергетикалык      |Энергокомпаниялар, |2007-  |Секторду жана     ||  |системадагы        |Энергетика жана    |2010-  |субъектилерди     ||  |жоготууларды       |газ боюнча         |жж.    |финансылык чыњдоо.||  |кыскартуу боюнча   |мамлекеттик        |       |Түнкү             ||  |иш-чаралардын      |инспекциясы        |       |керектөөчүлөргө   ||  |комплексин ишке    |                   |       |энергияны берүүнү ||  |ашыруу, биринчи    |                   |       |жакшыртуу.        ||  |кезекте бөлүштүрүү |                   |       |                  ||  |сеттеринде         |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||19|Салттуу эмес кайра |Энергетика жана    |2006-  |Энергия булактарын||  |калыбына келүүчү   |газ боюнча         |2010-  |диверсификациялоо.||  |энергиянын         |мамлекеттик        |жж.    |                  ||  |булактарын         |инспекциясы        |       |                  ||  |колдонууга жана    |                   |       |                  ||  |өнүктүрүүгө        |                   |       |                  ||  |шарттарды түзүү    |                   |       |                  ||  |(СКЭБ)             |                   |       |                  |----------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------|                 Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |   аткаруучулар    |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |        1          |        2          |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                  V. Багыттар жана артыкчылыктар                     ||---------------------------------------------------------------------||             5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу                 ||---------------------------------------------------------------------||                       5.1.2. Тоокен тармагы                         ||---------------------------------------------------------------------||       Сектордун институционалдык жана түзүмдүк реформалары          ||---------------------------------------------------------------------||1 |Тоо кодексинин жањы|Грант ФИР, Геология|2007-ж.|Мыйзамдарды       ||  |долбоорун даярдоо, |жана минералдык    |       |ирээттештирүү жана||  |Анда бардык жер    |каражаттар боюнча  |       |рыноктук шарттарга||  |байлыгын колдонууну|мамлекеттик        |       |ыњгайлаштыруу.    ||  |ийкемдеген         |агентствосу, ӨэУ,  |       |                  ||  |мыйзамдык актыларды|тоо кен казуучу    |       |                  ||  |бириктирип, башка  |компаниялар        |       |                  ||  |мыйзамдар менен    |                   |       |                  ||  |болгон көптөгөн    |                   |       |                  ||  |карам-каршылыктарды|                   |       |                  ||  |четтетүү керек.    |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||2 |Жербайлыгын        |Грант ФИР, Геология|2006-ж.|Тоокен казуу      ||  |колдонуу боюнча    |жана минералдык    |       |тармагын          ||  |мамлекеттик        |каражаттар боюнча  |       |ийкемдөөдө рынок  ||  |саясатты иштеп     |мамлекеттик        |       |принциптерине өтүү||  |чыгуу              |агентствосу, ӨэУ,  |       |                  ||  |төмөндөгүлөргө     |тоо кен казуучу    |       |                  ||  |багытталган:       |компаниялар        |       |                  ||  |инвесторлорго      |                   |       |                  ||  |кызмат көрсөтүүнү  |                   |       |                  ||  |кењейтүү, кичи жана|                   |       |                  ||  |орто кенбайлыктарды|                   |       |                  ||  |ишке ашырууга дем  |                   |       |                  ||  |берүү, геологиялык |                   |       |                  ||  |инфраструктураны   |                   |       |                  ||  |жакшыртуу,         |                   |       |                  ||  |командалык-көзөмөл |                   |       |                  ||  |функциясын         |                   |       |                  ||  |кыскартуу          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||3 |Тоо кен казуу      |Грант ФИР, Геология|2007-ж.|Укуктук           ||  |компанияларына     |жана минералдык    |       |тобокелдерди      ||  |болгон             |каражаттар боюнча  |       |төмөндөтүү, тоокен||  |административдик   |мамлекеттик        |       |казуу өнөр жайын  ||  |басымды төмөндөтүү,|агентствосу, ӨэУ,  |       |ийкемдөөнү        ||  |кенбайлыктар       |тоо кен казуучу    |       |азайтуу.          ||  |запасына болгон    |компаниялар        |       |Мамлекеттик       ||  |рыноктук эмес      |                   |       |органдар менен    ||  |талаптарды         |                   |       |болгон            ||  |мамлекеттик        |                   |       |байланышууларга   ||  |апробацияларды жана|                   |       |кеткен убакытты   ||  |геологиялык        |                   |       |жана чыгымдарды   ||  |-экономикалык      |                   |       |азайтуу           ||  |экспертиза ТЭО жана|                   |       |                  ||  |долбоорду кыскартуу|                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||4 |Мамлекет тарабынан |Грант ФИР, Геология|2007-ж.|Укуктук           ||  |белгиленген        |жана минералдык    |       |тобокелдерди      ||  |мейкиндиктерди     |каражаттар боюнча  |       |төмөндөтүү,       ||  |изилдөө жана       |мамлекеттик        |       |тоокен казуу өнөр ||  |колдонуу экология  |агентствосу, ӨэУ,  |       |жайын ийкемдөөнү  ||  |жана коопсуздуктан |тоо кен казуучу    |       |азайтуу.          ||  |башка ашыкча       |компаниялар        |       |Мамлекеттик       ||  |талаптарды жана    |                   |       |органдар          ||  |стандарттарды жокко|                   |       |менен болгон      ||  |чыгаруу            |                   |       |байланышууларга   ||  |("минералдыксырьену|                   |       |кеткен убакытты   ||  |кайра иштетүүдөгү  |                   |       |жана чыгымдарды   ||  |пайдалуу           |                   |       |азайтуу           ||  |компоненттерди жана|                   |       |                  ||  |жерден байлыктарды |                   |       |                  ||  |рационалдуу алып   |                   |       |                  ||  |чыгуу боюнча       |                   |       |                  ||  |иш-чаралардын      |                   |       |                  ||  |комплекси")        |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||5 |Инвесторлордун     |Грант ФИР,         |2007-ж.|Административдик  ||  |тобокелчилигин     |Геология жана      |       |тобокелдерди      ||  |жогорулаткан       |минералдык         |       |төмөндөтүү.       ||  |мыйзамдык          |каражаттар боюнча  |       |Мейкиндикке болгон||  |актылардагы        |мамлекеттик        |       |жетишүү укугун    ||  |жазылгандарды,     |агентствосу,       |       |каттоонун мөөнөтүн||  |алардын ичинен     |ӨэУ, тоо кен       |       |кыскартуу.        ||  |Кылмыш кодексин,   |казуучу            |       |                  ||  |Административдик   |компаниялар        |       |                  ||  |кодексти, Жер      |                   |       |                  ||  |кодексин, Баалуу   |                   |       |                  ||  |металлдар тууралу  |                   |       |                  ||  |Мыйзамды,          |                   |       |                  ||  |ишкерчиликтин      |                   |       |                  ||  |кээбир түрлөрүн    |                   |       |                  ||  |лицензиялоо тууралу|                   |       |                  ||  |Мыйзамды жана башка|                   |       |                  ||  |мыйзамдарды        |                   |       |                  ||  |кайрадан карап     |                   |       |                  ||  |чыгуу.             |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                    Лицензиялоо тартибин жөнөкөйлөтүү                ||---------------------------------------------------------------------||6 |Жермейкиндигин     |Грант ФИР,         |2007-ж.|Укуктук           ||  |лицензиялоо        |Геология жана      |       |тобокелдерди      ||  |тартибин жакшыртуу,|минералдык         |       |төмөндөтүү жана   ||  |конкурс аркылуу    |каражаттар боюнча  |       |убакытты азайтуу. ||  |бөлүштүрүү жана    |мамлекеттик        |       |                  ||  |биринчи заявка     |агентствосу,ӨэУ,   |       |                  ||  |берүү укугу боюнча |тоо кен казуучу    |       |                  ||  |объектилерди бөлүү |компаниялар        |       |                  ||  |аркылуу            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||7 |Лицензиялоонун     |Грант ФИР,         |2007-ж.|Укуктуулукту      ||  |тартибин дүйнөлүк  |Геология жана      |       |каттоо            ||  |жакшы тажрыйбага   |минералдык         |       |убактысынын       ||  |алып келүү, аны    |каражаттар боюнча  |       |кыскарылышы.      ||  |рыноктун шарттарына|мамлекеттик        |       |                  ||  |ылайыктоо          |агентствосу, ӨэУ,  |       |                  ||  |лицензиялык        |тоо кен казуучу    |       |                  ||  |макулдашуулардан,  |компаниялар        |       |                  ||  |геология-          |                   |       |                  ||  |экономикалык       |                   |       |                  ||  |экспертизадан,     |                   |       |                  ||  |ТЭО долборлордон   |                   |       |                  ||  |баш тартуу аркылуу.|                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||8 |"Биринчи келген    |Грант ФИР, Геология|2007-ж.|Геология изилдөө  ||  |биринчи катталат"  |жана минералдык    |       |жана тоо          ||  |принцибинде        |каражаттар боюнча  |       |компанияларынын   ||  |заявкаларды каттоо |мамлекеттик        |       |тобокелчилигин бир||  |китепчесин иштеп   |агентствосу, ӨэУ,  |       |далай кыскартуу.  ||  |чыгуу. Лицензия    |тоо кен казуучу    |       |Лицензиялоо       ||  |берүү жана лицензия|компаниялар        |       |тартибиндеги      ||  |алгандардын иштерин|                   |       |коррупциялык      ||  |мониторинг жүргүзүү|                   |       |дењгээлин         ||  |функцияларын       |                   |       |кыскартуу         ||  |ажыратуу           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||9 |Бир эле            |Грант ФИР, Геология|2007-ж.|Тобокелдикти      ||  |территорияга       |жана минералдык    |       |төмөндөтүү.       ||  |минералдык         |каражаттар боюнча  |       |Чыр-чатакты       ||  |сырьелордун ар     |мамлекеттик        |       |болтурбоо         ||  |кандай түрлөрүнө ар|агентствосу.       |       |                  ||  |башка              |ӨэУ, тоо кен       |       |                  ||  |лицензиаттарга     |казуучу            |       |                  ||  |лицензия берүү     |компаниялар        |       |                  ||  |мүмкүнчүлүгүн жокко|                   |       |                  ||  |чыгаруу (нефть, газ|                   |       |                  ||  |жана курулуш       |                   |       |                  ||  |материалдарынан    |                   |       |                  ||  |башкаларга).       |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||10|Лицензиянын        |Геология жана      |2007-ж.|Жер укугун каттоо ||  |негизинде          |минералдык         |       |тартибин          ||  |жермейкиндигин     |каражаттар боюнча  |       |жөнөкөйлөтүү      ||  |колдонууга жер     |мамлекеттик        |       |жана ылдамдатуу.  ||  |каттоо тартибин    |агентствосу,       |       |                  ||  |жөнөкөйлөтүү       |Кыймылсыз мүлккө   |       |                  ||  |максатында, азыркы |болгон укукту      |       |                  ||  |мыйзамдарга        |каттоо мамлекеттик |       |                  ||  |өзгөртүүлөрдү иштеп|агентствосу        |       |                  ||  |чыгуу жана киргизүү|                   |       |                  ||  |("Жермейкиндиги    |                   |       |                  ||  |тууралу" Мыйзам,   |                   |       |                  ||  |Жер кодекси).      |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                     Фискалдык режимди жакшыртуу                     ||---------------------------------------------------------------------||11|Башка мамлекеттер  |Геология жана      |2007-ж.|Тармактын         ||  |менен атаандаштык  |минералдык         |       |инвестициялык     ||  |боло турган        |каражаттар         |       |тартуусун         ||  |роялтинин ставкасын|боюнча мамлекеттик |       |жакшыртуу.        ||  |бекитүү (Салык     |агентствосу,       |       |                  ||  |кодексинин жањы    |Мамлекеттик салык  |       |Тармакка          ||  |редакциясында      |инспекциясы,       |       |инвестицияны      ||  |кароо)             |Экономика жана     |       |көбөйтүү.         ||  |                   |финансы            |       |                  ||  |                   |министрлиги,       |       |                  ||  |                   |Грант ФИР          |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||12|Кен байлык жерин   |Геология жана      |2007-ж.|Тармактын         ||  |иштетүүнүн         |минералдык         |       |инвестициялык     ||  |чектелген мөөнөтүн |каражаттар боюнча  |       |тартуусун         ||  |эсепке ала турган  |мамлекеттик        |       |жакшыртуу.        ||  |негизги            |агентствосу,       |       |                  ||  |каражаттарга       |Мамлекеттик салык  |       |Тармакка          ||  |амортизация        |инспекциясы,       |       |инвестицияны      ||  |механизмин         |Экономика жана     |       |көбөйтүү.         ||  |киргизүү (Салык    |финансы            |       |                  ||  |кодексинин жањы    |министрлиги,       |       |                  ||  |редакциясында      |Грант ФИР          |       |                  ||  |кароо)             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||13|Лицензиялык        |Геология жана      |2007-ж.|Пайдасыз          ||  |объектилерди       |Минералдык         |       |лицензияны        ||  |спекуляциялоого жол|каражаттар боюнча  |       |кармоодон         ||  |бербөө максатында  |мамлекеттик        |       |кутулуу.          ||  |жыл сайын          |агентствосу,       |       |                  ||  |прогрессивдүү      |Мамлекеттик салык  |       |                  ||  |жыйноону киргизүү. |инспекциясы,       |       |                  ||  |                   |Экономика жана     |       |                  ||  |                   |финансы            |       |                  ||  |                   |министрлиги,       |       |                  ||  |                   |Грант ФИР          |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||           Тоо кен казуу тармагынын ишкана арын менчиктештирүү       ||---------------------------------------------------------------------||14|Мамлекеттин толук  |Геология жана      |2007-ж.|Экономиканы       ||  |же толук эмес      |минералдык         |       |ийкемдөөнү        ||  |менчигинде болгон  |каражаттар боюнча  |       |азайтуу.          ||  |бардык иштеп жаткан|мамлекеттик        |       |                  ||  |тоо кен казуу      |агентствосу,       |       |Приватизациянын   ||  |тармагынын         |Мамлекеттик мүлктү |       |эсебинен          ||  |ишканаларын        |башкаруу боюнча    |       |казынага          ||  |менчиктештирүү     |мамлекеттик комитет|       |каражаттарды      ||  |                   |                   |       |тартуу            ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||15|ЛАК "Кыргызалтын"  |Геология жана      |2007-  |Мамлекеттик       ||  |менчиктештирүү     |минералдык         |2008-  |дотациядан        ||  |программасын,      |каражаттар         |жж.    |баш тартуу.       ||  |биринчи сунуш      |боюнча             |       |                  ||  |кылган акциянын    |мамлекеттик        |       |                  ||  |(IPO: Initial      |агентствосу,       |       |                  ||  |Public Offering)   |Мамлекеттик        |       |                  ||  |негизинде иштеп    |мүлктү башкаруу    |       |                  ||  |чыгуу. Ал акция    |боюнча             |       |                  ||  |биржалык аянтчанын |мамлекеттик        |       |                  ||  |альтернативдик     |комитет,           |       |                  ||  |инвестициялык      |АК "Кыргызалтын"   |       |                  ||  |рыногунда болгон   |                   |       |                  ||  |(AIM: Alternative  |                   |       |                  ||  |Investment Market) |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||16|Геология жана      |Геология жана      |2007-  |Экономиканы       ||  |минералдык         |минералдык         |2008-  |ийкемдөөнү        ||  |каражаттар боюнча  |каражаттар         |жж.    |азайтуу.          ||  |мамлекеттик        |боюнча             |       |                  ||  |агентствосунун     |мамлекеттик        |       |                  ||  |түзүмүнө кирген    |агентствосу,       |       |                  ||  |ишкерчилик         |Мамлекеттик        |       |                  ||  |бөлүмдөрүн         |мүлктү башкаруу    |       |                  ||  |менчиктештирүү     |боюнча мамлекеттик |       |                  ||  |(геологиялык       |комитет            |       |                  ||  |экспедицияны       |                   |       |                  ||  |кошуп).            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||17|Биргелешкен        |Мамлекеттик мүлктү |2006-  |Экономиканы       ||  |ишканаларга        |башкаруу боюнча    |2007-  |ийкемдөөнү        ||  |катышкан           |мамлекеттик комитет|жж.    |азайтуу.          ||  |мамлекеттик үлүштү |                   |       |Биргелешкен       ||  |менчиктештирүү.    |                   |       |ишканаларга       ||  |Иштетүүгө          |                   |       |берилген          ||  |кызыкчылыкты пайда |                   |       |жењилдиктерден    ||  |кылган бош         |                   |       |баш тартуу.       ||  |жермейкиндигин     |                   |       |Лицензия          ||  |конкурстук сатууга |                   |       |алгандардын       ||  |коюу.              |                   |       |тобокелин         ||  |                   |                   |       |азайтуу.          ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||18|Көмүр казуу өнөр   |Мамлекеттик мүлктү |2006-  |Экономиканы       ||  |жай ишканаларын    |башкаруу боюнча    |2008-  |ийкемдөөнү        ||  |акырындык менен    |мамлекеттик комитет|жж.    |азайтуу.          ||  |менчиктештирүү     |                   |       |Жењилдиктерден    ||  |программасын иштеп |                   |       |жана              ||  |чыгуу жана ишке    |                   |       |дотациялардан     ||  |ашыруу жана        |                   |       |баш тартуу.       ||  |акырындык менен    |                   |       |                  ||  |мамлекеттик        |                   |       |                  ||  |дотациядан баш     |                   |       |                  ||  |тартуу             |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                 Тармакты башкаруу түзүмүн жакшыртуу                 ||---------------------------------------------------------------------||19|Тоо кон казуу      |Өкмөт              |2007   |Тоо кен казуу     ||  |тармагын ийкемдеген|                   |       |тармагын тейлеген ||  |орган катары       |                   |       |бирдиктүү орган.  ||  |Геология жана      |                   |       |                  ||  |минералдык         |                   |       |                  ||  |каражаттар боюнча  |                   |       |                  ||  |мамлекеттик        |                   |       |                  ||  |агентствосунун     |                   |       |                  ||  |ролун күчөтүү.     |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||         Тоо кен казуу ишканаларынын милдеттенмелерин күчөтүү        ||---------------------------------------------------------------------||20|Кен казуу          |Экономика жана     |2006-  |Тоо кен казуу     ||  |тармактарынын иш   |финансы            |2010-  |компанияларынын   ||  |аракеттерин        |министрлиги,       |жж.    |иш аракетинин     ||  |ачыктыгын          |Улуттук            |       |ачыктыгынын       ||  |жогорулатуу тууралу|статистика         |       |жогорулашы.       ||  |демилгенин         |комитети           |       |                  ||  |аймагында (ИИПДДО) |                   |       |                  ||  |кирешелер жана     |                   |       |                  ||  |башка топтомдор    |                   |       |                  ||  |тууралу            |                   |       |                  ||  |маалыматтарды басып|                   |       |                  ||  |чыгаруу жана       |                   |       |                  ||  |дайым отчеттуулугун|                   |       |                  ||  |камсыз кылуу.      |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||21|Компаниялардын     |Геология жана      |2007-ж.|Рудниктерди       ||  |айлана-чөйрөнү     |минералдык         |       |жапкандан кийин   ||  |калыбына келтирүү  |каражаттар боюнча  |       |айлана чөйрөнү    ||  |кепилдигин күчөтүү.|мамлекеттик        |       |коргоо боюнча жана||  |Жерди рекультивация|агентствосу        |       |рекультивация     ||  |кылбай кеткен      |                   |       |боюнча резервдик  ||  |компанияларга каршы|                   |       |фондду түзүү.     ||  |коргоо чараларын   |                   |       |                  ||  |колдонуу           |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                 Геологиялык инфраструктураны жакшыртуу              ||---------------------------------------------------------------------||22|Керектүү кен       |Геология жана      |2007-ж.|Резервдерди       ||  |байлыктардын       |минералдык         |       |классификациялоону||  |запастарын         |каражаттар боюнча  |       |Эл аралык         ||  |классификациялоонун|мамлекеттик        |       |системасын кабыл  ||  |Эл аралык          |агентствосу        |       |алуу.             ||  |системасына өтүү   |                   |       |Запастар боюнча   ||  |                   |                   |       |мамлекеттик       ||  |                   |                   |       |комиссиянын       ||  |                   |                   |       |полномочиясын     ||  |                   |                   |       |кыскартуу.        ||  |                   |                   |       |Тоо Кен тармагына ||  |                   |                   |       |туруктуу          ||  |                   |                   |       |инвестицияларды   ||  |                   |                   |       |тартуу боюнча     ||  |                   |                   |       |минералдык        ||  |                   |                   |       |запастардын       ||  |                   |                   |       |жана каражаттардын||  |                   |                   |       |классификациясынын||  |                   |                   |       |иштөөсү рыноктук  ||  |                   |                   |       |экономиканын      ||  |                   |                   |       |критерийлеринде   ||  |                   |                   |       |болмокчу          ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||23|Архивдик           |Геология жана      |2006-  |Тоо компанияларына||  |документтерди      |минералдык         |2010-  |кызмат көрсөтүүнүн||  |электрондук        |каражаттар         |жж.    |кењейиши.         ||  |ташуучуларга       |боюнча             |       |                  ||  |которуу (фонддук   |мамлекеттик        |       |                  ||  |материалдарды)     |агентствосу        |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||24|ГИСтин протативин  |Геология жана      |2006-  |Кен байлыктуу     ||  |иштеп чыгуу жана   |минералдык         |2010-  |жерлерди издөөнү  ||  |геологиялык        |каражаттар         |жж.    |жана чалгындоонун ||  |маалыматтардын     |боюнча             |       |натыйжалуулугун   ||  |электрондук        |мамлекеттик        |       |жогорулатуу.      ||  |ташуучуларда       |агентствосу        |       |Инвестицияларды   ||  |венторлоштурулган  |                   |       |тартуу.           ||  |базасын түзүү      |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||25|ГИСти жана архивдик|Геология жана      |2006-ж.|Маалыматтык       ||  |маалыматтарды      |минералдык         |       |камсыздоону       ||  |колдонуу үчүн төлөө|каражаттар         |       |арттыруу.         ||  |системасын иштеп   |боюнча             |       |                  ||  |чыгуу жана бекитүү |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |агентствосу        |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||26|Бардык             |Геология жана      |2006-ж.|Компанияны        ||  |картографиялык     |минералдык         |       |маалыматтык       ||  |материалдарды      |каражаттар         |       |камсыздоону       ||  |ачыкка чыгаруу     |боюнча             |       |жакшыртуу.        ||  |Коргоо министрлиги,|мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |агентствосу,       |       |                  ||  |                   |Улуттук            |       |                  ||  |                   |коопсуздук         |       |                  ||  |                   |кызматы            |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||27|Жермейкиндигин     |Геология жана      |2006-ж.|Геологиялык       ||  |колдонуучулар үчүн |минералдык         |       |информациянын     ||  |отчеттуулуктун     |каражаттар         |       |компьютердик      ||  |стандартын бекитүү |боюнча             |       |системасын        ||  |жана геологиялык   |мамлекеттик        |       |толуктоо жана     ||  |отчетторду дайыма  |агентствосу        |       |ишке киргизүү.    ||  |берип туруусунун   |                   |       |                  ||  |талаптарын иштөө,  |                   |       |                  ||  |байкоонун          |                   |       |                  ||  |электрондук базасын|                   |       |                  ||  |берип турууну      |                   |       |                  ||  |камтый турган      |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||28|Компаниялар берген |Геология жана      |2006-ж.|Компанияларды     ||  |геологиялык        |минералдык         |       |маалымат менен    ||  |отчеттордун        |каражаттар боюнча  |       |камсыз кылууну    ||  |жашыруун мөөнөтүн  |мамлекеттик        |       |жакшыртуу         ||  |кыскартуу          |агентствосу        |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||30|Электрондук        |Кыргызгеодезия,    |2006-ж.|Компанияларды     ||  |инфраструктуралык  |ИВПиГЭ,            |       |маалымат менен    ||  |карталары бар      |АК "Электросеть"   |       |камсыз кылууну    ||  |мамлекеттик        |                   |       |жакшыртуу         ||  |уюмдарды алардын   |                   |       |                  ||  |көчүрмөсүн Геология|                   |       |                  ||  |жана минералдык    |                   |       |                  ||  |каражаттар боюнча  |                   |       |                  ||  |мамлекеттик        |                   |       |                  ||  |агентствосу берүүнү|                   |       |                  ||  |милдеттендирүү     |                   |       |                  ||  |Мамрегистр,        |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||   Тоо кен тармагынын жергиликтүү общиналар менен болгон байланышы   ||---------------------------------------------------------------------||31|Роялтинин жана     |Экономика жана     |2007-  |Жергиликтүү       ||  |лицензиялык        |финансы министрлиги|2010-  |общиналардын тоо  ||  |төлөмдөрдүн бөлүгүн|                   |жж.    |компаниялардын    ||  |жергиликтүү        |                   |       |болуп турушуна    ||  |администрацияларга |                   |       |кызыгуусу.        ||  |жиберип туруу      |                   |       |Компания үчүн     ||  |                   |                   |       |социалдык         ||  |                   |                   |       |форсмажордук      ||  |                   |                   |       |тобокелдин        ||  |                   |                   |       |төмөндөшү.        ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||32|Жергиликтүү        |Геология жана      |2007-  |Калкты экологиялык||  |коомдорду          |минералдык         |2010-  |жактан тарбиялоо, ||  |экологиялык        |каражаттар боюнча  |жж.    |айлана чөйрөнү    ||  |мониторингдин      |мамлекеттик        |       |мониторингдөө     ||  |жыйынтыктары менен |агентствосу,       |       |системасын        ||  |ар дайым           |Өзгөчө кырдаалдар  |       |бекитүү.          ||  |маалымдоону камсыз |министрлиги        |       |                  ||  |кылуу              |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||33|Кичи кен           |Геология жана      |2007-ж.|Ата мекендик      ||  |байлыктарды        |минералдык         |       |капиталдын        ||  |иштетүүнүн башка   |каражаттар         |       |негизинде кичи    ||  |мамлекеттердеги    |боюнча мамлекеттик |       |жана орто         ||  |тажрыйбасын изилдеп|агентствосу        |       |ишканаларды       ||  |жана Кыргыз        |                   |       |өнүктүрүү. Жањы   ||  |Республикасына ишке|                   |       |жумуш орундарын   ||  |киргизүү           |                   |       |түзүү жана ички   ||  |Жергиликтүү элди   |                   |       |миграциялык       ||  |тоо бизнесине      |                   |       |процесстерди      ||  |тартуу.            |                   |       |ылдыйлатуу.       ||---------------------------------------------------------------------||                                Башкалар                             ||---------------------------------------------------------------------||34|Тоо кен казуу      |Геология жана      |2007-ж.|Азыркы учурдун    ||  |ишканаларынын      |минералдык         |       |башкаруусуна      ||  |жогорку жана орто  |каражаттар боюнча  |       |жана рыноктук     ||  |звенолорундагы     |мамлекеттик        |       |экономиканын      ||  |адистердин жана    |агентствосу        |       |талаптарына       ||  |башкаруучу         |                   |       |жооп бере         ||  |персоналдардын     |                   |       |турган            ||  |дареметтерин       |                   |       |жергиликтүү       ||  |өстүрүү боюнча     |                   |       |кадрларды         ||  |квалификацияны     |                   |       |экспатрианттар    ||  |жогорулатуу        |                   |       |менен айырбаштоо. ||  |борборлорун        |                   |       |                  ||  |түзүү.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||35|Азыркы учурда      |Билим берүү        |2007-ж.|Тоо адистиги      ||  |тартыш болуп жаткан|министрлиги,       |       |боюнча кадрлардын ||  |тоо адистиги боюнча|Геология жана      |       |тартыштыгынын     ||  |жумушчу кадрларды  |минералдык         |       |төмөндөшү.        ||  |даярдоону уюштуруу.|каражаттар         |       |Тоо кен качуу     ||  |                   |боюнча             |       |компанияларынын   ||  |                   |мамлекеттик        |       |талаптарын        ||  |                   |агентствосу        |       |канааттандыра     ||  |                   |                   |       |турган жана       ||  |                   |                   |       |рынок             ||  |                   |                   |       |экономикасынын    ||  |                   |                   |       |талаптарына жооп  ||  |                   |                   |       |берген кадрларды  ||  |                   |                   |       |уюштуруучулук     ||  |                   |                   |       |даярдоо.          ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||36|Импорт алмаштырууга|Геология жана      |2007-ж.|Иштелип чыгуучу   ||  |дем берүү          |минералдык         |       |кен казуулардын   ||  |максатында         |каражаттар         |       |көбөйүшү          ||  |республиканын      |боюнча             |       |кошумча           ||  |территориясында    |мамлекеттик        |       |өндүрүштүн        ||  |иштелип чыккан     |агентствосу.       |       |өнүгүшү.          ||  |минералдык сырьену |Өнөр жай,          |       |                  ||  |колдонууну артыкча |соода жана         |       |                  ||  |белгилөө механизмин|туризм министрлиги |       |                  ||  |иштеп чыгуу.       |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||37|Өлкөдө ювилердик   |Кыргызалтын,       |2006-  |Ювилердик         ||  |тамактын өнүгүшү   |Эконфинмин         |2010-  |жазалгалардын жана||  |үчүн ички рынокко  |                   |жж.    |түшүүлөрдүн       ||  |өлкөдө чыгарылган  |                   |       |салыктык көбөйүшү.||  |товардык алтындын  |                   |       |Калтырылган       ||  |жана күмүштүн      |                   |       |нарктын жогорулашы||  |келишин демилгелөө.|                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                          Инвестициялык саясат                       ||---------------------------------------------------------------------||38|Геологиялык        |Геология жана      |2006-  |Пайдалуу кендердин||  |чалгындоо          |минералдык         |2010-  |запасынын өсүшү.  ||  |жумуштарынын       |каражаттар боюнча  |жж.    |Инвестициянын     ||  |көлөмүн жана       |мамлекеттик        |       |келишинин кошумча ||  |өлчөмүн көбөйтүү.  |агентствосу        |       |мүмкүнчүлүгү.     ||---------------------------------------------------------------------||                        Алтын казуу өнөр жайы                        ||---------------------------------------------------------------------||39|Кумтор кен казуу   |Геология жана      |2006-  |Өндүрүштүн        ||  |жеринин флангаларын|минералдык         |2010-  |стабилдүү         ||  |запастарын         |каражаттар         |жж.    |иштөөсүн камсыз   ||  |чалгындоо,         |боюнча             |       |кылуу.            ||  |карьердик          |мамлекеттик        |       |                  ||  |запастарды         |агентствосу,       |       |                  ||  |максималдуу        |Кумтор Голд        |       |                  ||  |чыгаруу.           |Компани            |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||40|"Кыргызалтын" ААК  |Геология жана      |2006-  |Өндүрүштүн        ||  |стабилдүү иштөөсүн |минералдык         |2010-  |стабилдүү         ||  |камсыз кылуу.      |каражаттар         |жж.    |иштөөсүн          ||  |Өндүрүштүн көлөмүн |боюнча             |       |камсыз кылуу.     ||  |сактап калуу үчүн  |мамлекеттик        |       |                  ||  |стратегиялык       |агентствосу,       |       |                  ||  |инвесторлор менен  |ААК "Кыргызталтын" |       |                  ||  |алтынды Терексай   |                   |       |                  ||  |группасында жана   |                   |       |                  ||  |Солтонсарыда       |                   |       |                  ||  |өндүрүү боюнча жана|                   |       |                  ||  |Макмалдын          |                   |       |                  ||  |флангаларында      |                   |       |                  ||  |геологиялык        |                   |       |                  ||  |чалгындоо жүргүзүү |                   |       |                  ||  |иштери боюнча      |                   |       |                  ||  |суроолорду чечүү.  |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||41|Джеруй кемин       |Геология жана      |2006-  |Өндүрүштүн        ||  |эксплуатацияга     |минералдык         |2010-  |стабилдүү         ||  |киргизүү.          |каражаттар боюнча  |жж.    |иштөөсүн жана     ||  |                   |мамлекеттик        |       |өсүштү камсыз     ||  |                   |агентствосу,       |       |кылуу.            ||  |                   |Өкмөт,             |       |                  ||  |                   |Жогорку Кењеш      |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||42|"Талды Булак       |Геология жана      |2007-  |Комбинаттын       ||  |леворережный       |минералдык         |2010-  |курулушун аяктоо. ||  |кенин              |каражаттар боюнча  |жж.    |------------------||  |эксплуатацияга     |мамлекеттик        |       |Өндүрүштүн        ||  |киргизүү           |агентствосу,       |       |стабилдүү         ||  |                   |КР Өкмөт           |       |иштөөсүн жана     ||  |                   |                   |       |өсүштү камсыз     ||  |                   |                   |       |кылуу.            ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||43|Анча чоњ эмес кен  |Геология жана      |2006-  |Ишкананын         ||  |иштетүүгө лицензия |минералдык         |2010   |стабилдүү         ||  |алган ишканаларды  |каражаттар боюнча  |жж.    |иштөөсүн жана     ||  |куруу жана ишке    |мамлекеттик        |       |өсүштү камсыз     ||  |киргизүү           |агентствосу,       |       |кылуу.            ||  |(Курутегерек,      |КР Өкмөт           |       |                  ||  |Джамгыр,           |                   |       |                  ||  |Куран-Джайлоо,     |                   |       |                  ||  |Андаш и др.)       |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||44|Алтын казуу тармак |Геология жана      |2006-  |Алтын казуунун    ||  |боюнча жалпы       |минералдык         |2010-  |системалык        ||  |жыйынтык:          |каражаттар боюнча  |жж.    |түрдө өсүшү.      ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |агентствосу,       |       |                  ||  |                   |КР Өкмөт           |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                           Түстүү металлургия                        ||---------------------------------------------------------------------||45|ААК "Карабалта     |Геология жана      |2006-  |Уран чыгаруу      ||  |тоорудалык         |минералдык         |2010-  |өндүрүшүн иштетүү ||  |комбинатты" ишке   |каражаттар         |жж.    |------------------||  |киргизүү:          |боюнча мамлекеттик |       |Ишкананын         ||  |Урандык сырье менен|агентствосу,       |       |стабилдүү иштөөсүн||  |чыга турган негизги|Мамлекеттик мүлктү |       |камсыз кылуу.     ||  |өндүрүштү камсыз   |башкаруу боюнча    |       |                  ||  |кылуу максатында   |мамлекеттик комитет|       |                  ||  |сырье коюу суроосун|                   |       |                  ||  |чечүү              |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||46|АК "Хайдарканский  |Геология жана      |2006-  |Кен казуунун      ||  |ртутный комбинат": |минералдык         |2010   |зарыл болгон      ||  |Плавивдик шпатты   |каражаттар боюнча  |жж.-   |запастарын        ||  |жана ртутту        |мамлекеттик        |       |калыбына келтирүү.||  |чыгарууну          |агентствосу,       |       |Ишкананын         ||  |стабилдештирүү     |Мамлекеттик        |       |стабилдүү иштөөсүн||  |                   |мүлктү башкаруу    |       |мындан ары камсыз ||  |                   |боюнча мамлекеттик |       |кылуу.            ||  |                   |комитет            |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||47|ААК "Кадамжайский  |Геология жана      |2006-  |Ишкананы иштетүү. ||  |сурьмяной          |минералдык         |2010-  |Сырье жана финансы||  |комбинат":         |каражаттар боюнча  |жж.    |менен камсыз кылуу||  |Өндүрүштү          |мамлекеттик        |       |Ишкананын         ||  |концентрат сырьесу |агентствосу,       |       |стабилдүү иштөөсүн||  |менен үзгүлтүксүз  |Мамлекеттик        |       |мындан ары        ||  |камсыз кылуу жылына|мүлктү башкаруу    |       |камсыз кылуу.     ||  |4000 тонна чыгаруу |боюнча мамлекеттик |       |                  ||  |үчүн мындан ары аны|комитет            |       |                  ||  |көлөмүн көбөйтүү   |                   |       |                  ||  |менен.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||48|Олово-вольфрам     |Геология жана      |2006-  |Ишкананын         ||  |чыгуучу жерлерди   |минералдык         |2010-  |стабилдүү иштөөсүн||  |иштетүүгө иштерди  |каражаттар боюнча  |жж.    |камсыз кылуу,     ||  |ылдамдатуу         |мамлекеттик        |       |өсүштү камсыз     ||  |(Трудовое,         |агентствосу        |       |кылуу.            ||  |Учкошкон, Кенсу)   |                   |       |                  ||  |Ушул жерлерди      |                   |       |                  ||  |иштетүү үчүн       |                   |       |                  ||  |лицензия алган     |                   |       |                  ||  |ишканаларды куруу  |                   |       |                  ||  |жана ишке киргизүү |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||49|Түстүү металлургия |Геология жана      |2006-  |Түстүү металлдарды||  |ишканалары боюнча  |минералдык         |2010-  |казуунун өсүшү.   ||  |жыйынтык.          |каражаттар         |жж.    |                  ||  |                   |боюнча мамлекеттик |       |                  ||  |                   |агентствосу,       |       |                  ||  |                   |Мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |мүлктү             |       |                  ||  |                   |башкаруу боюнча    |       |                  ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |комитет            |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                           Көмүр казуу тармагы                       ||---------------------------------------------------------------------||50|Иштерди            |Геология жана      |2006-  |Көмүр казуунун    ||  |стабилдештирүү жана|минералдык         |2010-  |өсүшү.            ||  |көмүр казууну      |каражаттар         |жж.    |                  ||  |көбөйтүү.          |боюнча мамлекеттик |       |                  ||  |                   |агентствосу,       |       |                  ||  |                   |Мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |мүлктү             |       |                  ||  |                   |башкаруу боюнча    |       |                  ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |комитет            |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||51|Кичи ишканалардын  |Геология жана      |2006-  |Көмүр казуунун    ||  |иштөөсүн           |минералдык         |2010-  |өсүшү.            ||  |ылдамдантуу.       |каражаттар         |жж.    |                  ||  |Кошумча өндүрүштүк |боюнча мамлекеттик |       |                  ||  |кубаттуулуктарды   |агентствосу,       |       |                  ||  |киргизүү           |Мамлекеттик        |       |                  ||  |"Беш-Бурхан",      |мүлктү             |       |                  ||  |шахта "Жыргалан"   |башкаруу боюнча    |       |                  ||  |сыяктуу шахталарды |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |комитет            |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||52|Көмүр тармагындагы |Геология жана      |2006-  |Көмүр казуунун    ||  |ишканалардын       |минералдык         |2010-  |өсүшү.            ||  |жыйынтыгы          |каражаттар         |жж.    |                  ||  |                   |боюнча мамлекеттик |       |                  ||  |                   |агентствосу,       |       |                  ||  |                   |Мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |мүлктү             |       |                  ||  |                   |башкаруу боюнча    |       |                  ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |комитет,           |       |                  ||  |                   |ишканалардын       |       |                  ||  |                   |жетекчилери        |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                         Нефтегаз табуу тармагы                      ||---------------------------------------------------------------------||53|АК "Кыргызнефтегаз"|Геология жана      |2006-  |Нефть алып        ||  |иштерин ыкчамдатуу:|минералдык         |2010-  |чыгуунун өсүшү.   ||  |Инвесторлор менен  |каражаттар боюнча  |жж.    |                  ||  |белгиленген иштерди|мамлекеттик        |       |                  ||  |аткаруу Нефть жана |агентствосу,       |       |                  ||  |жаратылыш газын    |Мамлекеттик мүлктү |       |                  ||  |алып чыгуу боюнча  |башкаруу боюнча    |       |                  ||  |азыркы болгон      |мамлекеттик        |       |                  ||  |жерлерде жањы      |комитет,           |       |                  ||  |технологияларды    |ишканалардын       |       |                  ||  |ишке киргизүү      |жетекчилери        |       |                  ||  |Перспективдүү      |                   |       |                  ||  |жерлерде           |                   |       |                  ||  |геологиялык        |                   |       |                  ||  |чалгындоо          |                   |       |                  ||  |иштерин            |                   |       |                  ||  |көбөйтүү           |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                Курулуш материалдарын өндүрүү ишканалары             ||---------------------------------------------------------------------||54|Курулуш            |Геология жана      |2006-  |Көлөмдөрдү        ||  |материалдарын      |минералдык         |2010-  |көбөйтүү курулуш  ||  |табууну көбөйтүү   |каражаттар         |жж.    |материалдары      ||  |(кум, кыш чыгаруучу|боюнча             |       |боюнча ар кандай  ||  |чопо, кум-гравийлик|мамлекеттик        |       |жерлерди иштетүү  ||  |кошумча, сынган    |агентствосу,       |       |аркылуу           ||  |таш, керамзит ж.б.)|Өнөр жай,          |       |болжолдонот.      ||  |Цемент чыгаруучу   |соода жана туризм  |       |                  ||  |курулуш            |министрлиги,       |       |                  ||  |материалдарын      |Мамлекеттик мүлктү |       |                  ||  |табууну көбөйтүү.  |башкаруу боюнча    |       |                  ||  |ААК "КЦШК"         |"мамлекеттик       |       |                  ||  |иштөөсүн күчөтүү.  |комитет,           |       |                  ||  |ААК "МВМ кант      |ишканалардын       |       |                  ||  |заводу" өндүрүшүн  |жетекчилери        |       |                  ||  |калыбына келтирүү. |                   |       |                  ||  |Кызыл Кия жана     |                   |       |                  ||  |Ноокаттагы цемент  |                   |       |                  ||  |заводдорунун       |                   |       |                  ||  |курулушун тездетүү,|                   |       |                  ||  |Долбоорлук         |                   |       |                  ||  |документтерди      |                   |       |                  ||  |даярдоо.           |                   |       |                  |----------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |   аткаруучулар    |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |        1          |        2          |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                V. Багыттар жана артыкчылыктар                       ||---------------------------------------------------------------------||            5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу                  ||---------------------------------------------------------------------||       1.5.3 Айыл чарбасын жана кайра иштетүү өнөр жайынын өнүгүшү   ||---------------------------------------------------------------------||1 |Жер рыногу боюнча  |Мамрегистр, АСжКӨМ,|2006-  |Туруктуу жер      ||  |мыйзамдык жана     |Жергиликтүү        |2007-ж.|рыногун пайда     ||  |укуктук-нормативдик|администрациялар   |       | кылуу            ||  |базаны түзүү       |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||2 |Каттоонун          |Кыймылсыз мүлккө   |2008-  |Кыймылсыз мүлк    ||  |автоматташтырылган |болгон укукту      |2010-ж.|боюнча бирдиктүү  ||  |системасын ишке    |каттоо боюнча      |       |маалымдоо         ||  |киргизүү аркылуу   |мамлекеттик        |       |системасын        ||  |кыймылсыз мүлк     |агентствосу        |       |түзүү жана        ||  |тууралу бирдиктүү  |                   |       |кыймылсыз         ||  |маалыматтык        |                   |       |мүлк боюнча       ||  |системаны түзүү,   |                   |       |Геомаалыматтык    ||  |кадастрдык базаны, |                   |       |системасын ишке   ||  |кадастрдык         |                   |       |киргизүү, жер     ||  |картография жазоону|                   |       |кадастрын ишке    ||  |түзүү жанакыймылсыз|                   |       |киргизүүнү        ||  |мүлккө болгон салык|                   |       |жакшыртуу.        ||  |салуунун баалоо    |                   |       |                  ||  |ыкмаларын иштеп    |                   |       |                  ||  |чыгуу.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||3 |Айылдык            |КР УВ              |2006-ж.|Айылдык товар     ||  |финансы-кредиттик  |                   |       |өндүрүүчүлөргө    ||  |системаны түзүү    |                   |       |кредит берүүнү    ||  |жана жакшыртуу.    |                   |       |көбөйтүү.         ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||4 |Кыргыз             |АСжКӨМ,            |2007-  |Айыл чарбасынын   ||  |Республикасынын    |Жергиликтүү        |2010   |мыйзамдарынын     ||  |Мыйзамдарын иштеп  |администрациялар   |       |бүтүндөй          ||  |чыгуу жана кабыл   |ИИИ, Мамкаттоо     |       |системасын түзүү. ||  |алуу: "Айыл        |                   |       |                  ||  |чарбасын өнүктүрүү |                   |       |                  ||  |тууралу" "Айыл     |                   |       |                  ||  |чарба банкы        |                   |       |                  ||  |жөнүндө"           |                   |       |                  ||  |"Мамлекеттик       |                   |       |                  ||  |муктаждыкка сырье  |                   |       |                  ||  |жана тамак-аш      |                   |       |                  ||  |продукцияларын     |                   |       |                  ||  |сатып алуу жана    |                   |       |                  ||  |коюу тууралу"      |                   |       |                  ||  |"Айыл чарбасын     |                   |       |                  ||  |камсыздандыруу     |                   |       |                  ||  |тууралу"           |                   |       |                  ||  |"Сугат сууларын    |                   |       |                  ||  |берүү жана ага     |                   |       |                  ||  |тарифтерди бекитүү |                   |       |                  ||  |жөнүндө" "Жайыттар |                   |       |                  ||  |жөнүндө" "Мал      |                   |       |                  ||  |чарбачылыгында асыл|                   |       |                  ||  |тукум иштери       |                   |       |                  ||  |тууралу" "Балык    |                   |       |                  ||  |чарбалыгы тууралу" |                   |       |                  ||  |Сот боюнча         |                   |       |                  ||  |түзүмдөрдүн жана   |                   |       |                  ||  |чоњ адистештирилген|                   |       |                  ||  |чарбалардын иштерин|                   |       |                  ||  |ийкемдөөчү         |                   |       |                  ||  |нормативдик-укуктук|                   |       |                  ||  |актыларды иштөө    |                   |       |                  ||  |жана кабыл алуу    |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||  |Айыл чарбасынын    |АСжКӨМ, Экономика  |2006-  |Азыркы            ||  |жана кайра         |жана финансы       |2010-ж.|мыйзамдардын      ||  |иштетүүнү          |министрлиги,       |       |карама-           ||  |институционалдык   |Жергиликтүү        |       |каршылыктарын,    ||  |жана түзүмдүк      |администрациялар,  |       |туура эмес        ||  |өзгөртүүлөр боюнча |Айыл өкмөтү        |       |жерлерин жокко    ||  |жалпы жыйынтык     |                   |       |чыгарган бүтүндөй ||  |                   |                   |       |агрардык мыйзамдык||  |                   |                   |       |системасы түзүлөт.||---------------------------------------------------------------------||                        Өсүмдүкчүлүктү өнүктүрүү                     ||---------------------------------------------------------------------||7 |Айыл чарба         |ЭжФМ, АСжКӨМ       |2006-  |Айыл чарба        ||  |шаймандарын сатып  |                   |2010-ж.|өндүрүшүндө кол   ||  |алуу үчүн айылдык  |                   |       |менен аткарган    ||  |товар              |                   |       |жумуштун үлүшүнүн ||  |өндүрүүчүлөргө     |                   |       |кыскарышы.        ||  |кредиттерди бөлүү. |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||9 |Агрардык илимий    |                   |2006-  |Айыл чарба        ||  |уюмдарды мамлекет  |                   |2010-ж.|өндүрүшүнүн       ||  |жактан колдоо      |                   |       |натыйжалуулугун   ||  |                   |                   |       |жогорулатуу       ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||12|Өсүмдүктөрдүн      |АСжКӨМ ЭжФМ,       |2006-  |Өсүмдүк           ||  |карантини жана     |                   |2010-ж.|продукциясынын    ||  |фитосанитария      |                   |       |сапатын көзөмөлгө ||  |иштерин жүргүзүү   |                   |       |алуучу мамлекеттик||  |боюнча жањы        |                   |       |система жакшырат  ||  |ыкмаларды иштеп    |                   |       |жана аларды кайра ||  |чыгуу.             |                   |       |иштетүүдө         ||  |                   |                   |       |фитосанитария     ||  |                   |                   |       |абалы жакшырат.   ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||  |Жалпы өсүмдүүлүк   |АСжКӨМ ЭжФМ,       |2006-  |2010-жылга өсүмдүк||  |боюнча жыйынтык:   |Жергиликтүү        |2010-ж.|продукциясынын    ||  |                   |администрациялар,  |       |көлөмү жетет:     ||  |                   |Айыл өкмөтү,       |       |Дан боюнча        ||  |                   |Агрардык ИИИ       |       |баардыгы          ||  |                   |                   |       |(мињ. тонн.)      ||  |                   |                   |       |2500,0 анын ичинен||  |                   |                   |       |эгин 1400,0 кант  ||  |                   |                   |       |кызылчасы 1100,0  ||  |                   |                   |       |пахта 140,0,      ||  |                   |                   |       |тамеки 40,0,      ||  |                   |                   |       |картошка 1500,0   ||  |                   |                   |       |овощи 950,0       ||  |                   |                   |       |бакчалыктар 93,0  ||  |                   |                   |       |жүзүмчүлүктөр 200,||  |                   |                   |       |жүзүм 30,0        ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||  |Калкты жогорку     |                   |       |                  ||  |сапаттагы өсүмдүк  |                   |       |                  ||  |продуктылары менен |                   |       |                  ||  |жетишээрлик        |                   |       |                  ||  |дењгээлде камсыз   |                   |       |                  ||  |кылуу, кайра       |                   |       |                  ||  |иштетүүчү          |                   |       |                  ||  |ишканаларды сырье  |                   |       |                  ||  |менен камсыз кылуу.|                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                         Мал чарбасын өнүктүрүү                      ||---------------------------------------------------------------------||13|Айыл чарба         |АСжКӨМ             |2006-  |Айыл чарба        ||  |жаныбарларын       |Жергиликтүү        |2010-ж.|жаныбарларынын    ||  |жасалма жол менен  |администрациялар,  |       |тукумдуулугун     ||  |уруктандыруучу     |Айыл өкмөтү,       |       |жогорулатуу.      ||  |кошумча 150 пунктту|                   |       |                  ||  |түзүү.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||14|220 зооветеринардык|АСжКӨМ             |2006-  |Айыл чарба        ||  |кошумча кызмат     |Жергиликтүү        |2010-ж.|жаныбарларынын    ||  |көрсөтүү пункттарын|администрациялар,  |       |тукумдуулугун     ||  |түзүү.             |Айыл өкмөтү        |       |жогорулатуу.      ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||15|Мамлекеттик асыл   |АСжКӨМ, ЭжФМ       |2006-  |Мал чарба         ||  |тукум заводдорунда |                   |2010-ж.|продукциясынын    ||  |койлордун уруктарын|                   |       |сапатын           ||  |тоњдуруу боюнча    |                   |       |жогорулатуу.      ||  |8 лабораторияны    |                   |       |                  ||  |калыбына келтирүү. |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||19|Айыл чарба         |АСжКӨМ, ЭжФМ       |2006-  |Мал чарбачылык    ||  |айбандарынын,      |                   |2010-ж.|продукциясынын    ||  |канаттуулардын,    |                   |       |сапатын көзөмөлгө ||  |аарынын, балыктын  |                   |       |алуучу мамлекеттик||  |тез жута турган    |                   |       |система жакшырат  ||  |ооруларын алдын ала|                   |       |жана аларды кайра ||  |байкоо жүргүзүү    |                   |       |иштетүүдө         ||  |жана дарылоо,      |                   |       |жагдайлуу         ||  |таркатпоо боюнча   |                   |       |эпизоотикалык абал||  |жањы ыкмаларды     |                   |       |камсыз болот.     ||  |иштеп чыгуу        |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                   Кайра иштетүү ишканалардын өнүгүүсү               ||---------------------------------------------------------------------||20|Нарын облусунда эт |ЭжФМ АСжКӨМ        |2006-  |Жергиликтүү       ||  |консерваларын      |Жергиликтүү        |2008-ж.|сырьедон чыккан   ||  |иштетип чыгаруу    |администрациялар   |       |продукцияны       ||  |боюнча 3 кичи-     |                   |       |өндүрүү көбөйөт.  ||  |ишканаларды куруу  |                   |       |                  ||  |үчүн               |                   |       |                  ||  |инвестицияларды    |                   |       |                  ||  |тартуу.            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||21|Эттен чыккан       |ЭжФМ АСжКӨМ        |2006-  |Жергиликтүү       ||  |продукцияларды     |Жергиликтүү        |2008-ж.|сырьедон чыккан   ||  |өндүрүү боюнча     |администрациялар   |       |продукцияны       ||  |облусттарда        |                   |       |өндүрүү көбөйөт.  ||  |8 кичи-цехтерди    |                   |       |                  ||  |куруу боюнча       |                   |       |                  ||  |инвестицияларды    |                   |       |                  ||  |тартуу: Таласта-1, |                   |       |                  ||  |Ошто-2, Баткенде-1,|                   |       |                  ||  |Джалал-Абадда-2,   |                   |       |                  ||  |Чүйдө-2.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||22|Сүттү кайра иштетүү|ЭжФМ АСжКӨМ        |2006-  |Жергиликтүү       ||  |боюнча облусттарда |Жергиликтүү        |2010-ж.|сырьедон чыккан   ||  |11 кичи-ишканаларды|администрациялар   |       |продукцияны       ||  |куруу боюнча       |                   |       |өндүрүү көбөйөт.  ||  |инвестицияларды    |                   |       |                  ||  |тартуу: Баткенде - |                   |       |                  ||  |3, Нарында - 3,    |                   |       |                  ||  |Таласта - 1,       |                   |       |                  ||  |Чүйдө - 1,         |                   |       |                  ||  |Жалал-Абадда - 2,  |                   |       |                  ||  |Ошто - 1.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||23|Ош облусунун Ноокат|ЭжФМ АСжКӨМ        |2008-  |Жергиликтүү       ||  |жана Кара-Суу      |Жергиликтүү        |2010-ж.|сырьедон          ||  |райондорунда       |администрациялар   |       |чыккан продукцияны||  |кичи-сигарет       |                   |       |өндүрүү көбөйөт.  ||  |фабрикаларын куруу |                   |       |                  ||  |боюнча             |                   |       |                  ||  |инвестицияларды    |                   |       |                  ||  |тартуу.            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||24|Кондитердик        |МЭиФ, МСВХиПП,     |2006-  |Жергиликтүү       ||  |продукция чыгаруу  |Местные            |2010-ж.|сырьедон чыккан   ||  |боюнча облустарда  |госадминистрации   |       |продукцияны       ||  |14 кичи-цехтерди   |                   |       |өндүрүү көбөйөт.  ||  |куруу үчүн         |                   |       |                  ||  |инвестицияларды    |                   |       |                  ||  |тартуу:            |                   |       |                  ||  |Нарында - 3,       |                   |       |                  ||  |Иссык-Көлдө - 3,   |                   |       |                  ||  |Чүйдө - 2,         |                   |       |                  ||  |Джалал-Абадда - 2, |                   |       |                  ||  |Ошто - 2,          |                   |       |                  ||  |Баткенде - 2.      |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||25|Кант заводдорун    |ЭжФМ, АСжКӨМ,      |2006-  |Жергиликтүү       ||  |куруу үчүн         |Жергиликтүү        |2010-ж.|сырьедон чыккан   ||  |инвестицияларды    |администрациялар   |       |продукцияны       ||  |тартуу Иссык-Көл   |                   |       |өндүрүү көбөйөт.  ||  |облусунда - 1,     |                   |       |                  ||  |Ош облусунда - 1.  |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||26|Өсүмдүк            |ЭжФМ АСжКӨМ        |2006-  |Жергиликтүү       ||  |продукцияларын жана|Жергиликтүү        |2010-ж.|сырьедон кайра    ||  |картошканы кайра   |администрациялар   |       |иштетилип чыккан  ||  |иштетүү боюнча     |                   |       |продукциянын      ||  |облусттарда 16-кичи|                   |       |өндүрүшү көбөйөт. ||  |цехтерди курууга   |                   |       |                  ||  |чарбачылык кылган  |                   |       |                  ||  |субъектилерге      |                   |       |                  ||  |кредит берүү:      |                   |       |                  ||  |Джалал-Абадда - 5, |                   |       |                  ||  |Ошто - 3,          |                   |       |                  ||  |Чүйдө - 4,         |                   |       |                  ||  |Иссык-Көлдө - 2,   |                   |       |                  ||  |Таласта - 2.       |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||27|Айыл чарба сырьесун|ЭжФМ, АСжКӨМ,      |2006-  |Жергиликтүү       ||  |кайра иштетүү      |Жергиликтүү        |2010-ж.|сырьедон чыккан   ||  |боюнча ишканаларды |администрациялар   |       |продукцияны       ||  |жањылоо үчүн кайра |                   |       |өндүрүү көбөйөт.  ||  |иштетүүнүн         |                   |       |                  ||  |терењдеген         |                   |       |                  ||  |технологиясын      |                   |       |                  ||  |колдонуу аркылуу   |                   |       |                  ||  |облусттарда        |                   |       |                  ||  |инвестицияларды    |                   |       |                  ||  |тартуу:            |                   |       |                  ||  |Джалал-Абадда - 2, |                   |       |                  ||  |Ошто - 2,          |                   |       |                  ||  |Чүйдө - 3,         |                   |       |                  ||  |Иссык-Көлдө - 2,   |                   |       |                  ||  |Таласта - 1,       |                   |       |                  ||  |Нарында - 2,       |                   |       |                  ||  |Баткенде - 1.      |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||  |Кайра иштетүү      |АСжКӨМ, ӨСжТМ,     |2006-  |Жергиликтүү       ||  |ишканалары боюнча  |ЭжФМ,              |2010-ж.|сырьедон чыккан   ||  |жалпы жыйынтык:    |Жергиликтүү        |       |тамак аш жана     ||  |                   |администрациялар,  |       |кайра иштетилген  ||  |                   |Айыл өкмөтү,       |       |продукциялардын   ||  |                   |Айылдык ишкерлер   |       |сапаты            ||  |                   |                   |       |жакшыртылат.      ||---------------------------------------------------------------------||              Экспорт жана сатып алуу системасын өнүктүрүү           ||---------------------------------------------------------------------||32|Облусттук          |АСжКӨМ, Жергиликтүү|2006-  |Кайра иштетилген  ||  |маалымдоо-маркетинг|администрациялар,  |2010-ж.|жана айыл чарба   ||  |борборлорунда айыл |Айыл өкмөтү,       |       |продукцияларын    ||  |чарба жана кайра   |Айылдык ишкерлер   |       |сатуунун көлөмү   ||  |иштетилген         |                   |       |көбөйөт.          ||  |продукцияларды     |                   |       |                  ||  |сатуу боюнча дүњ   |                   |       |                  ||  |өткөрүү жана       |                   |       |                  ||  |фирмалык соода     |                   |       |                  ||  |сеттерин түзүү     |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||33|Кайра иштетилген   |АСжКӨМ, ӨСжТМ      |2006-  |Кайра иштетилген  ||  |жана айыл чарба    |ОжФМ Жергиликтүү   |2010-ж.|жана айыл чарба   ||  |продукцияларын     |администрациялар,  |       |продукцияларын    ||  |сатуу боюнча       |Айыл өкмөтү        |       |сатуу боюнча дүњ  ||  |республикалык      |Айылдык ишкерлер   |       |өткөрүүчү жана    ||  |товардык-өткөрүүчү |предприниматели    |       |фирмалык соода    ||  |биржалык системаны |                   |       |сеттери пайда     ||  |түзүү.             |                   |       |болот, продукцияны||  |                   |                   |       |экспорттоо        ||  |                   |                   |       |көбөйөт, өткөрүү  ||  |                   |                   |       |рынокторунун      ||  |                   |                   |       |географиясы       ||  |                   |                   |       |кењейет.          ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||34|Экспортко          |АСжКӨМ, ӨСжТМ, ТИМ,|2006-  |Продукцияларды    ||  |багытталган        |Жергиликтүү        |2010-ж.|сатуу рыногунун   ||  |ишканалардын       |администрациялар,  |       |кењейиши,         ||  |катышуусу менен    |Айыл өкмөтү,       |       |экспорттун        ||  |КМШ өлкөлөрүндө    |Экспортко          |       |көлөмүнүн өсүшү.  ||  |жана алыскы чет    |багытталган        |       |                  ||  |өлкөлөрдө чарбалык |ишканалар          |       |                  ||  |эсептешүүнүн       |                   |       |                  ||  |негизинде соода    |                   |       |                  ||  |үйлөрүн түзүү.     |                   |       |                  |----------------------------------------------------------------------- -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |   аткаруучулар    |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |         1         |         2         |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                V. Багыттар жана артыкчылыктар                       ||---------------------------------------------------------------------||            5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу                  ||---------------------------------------------------------------------||                      5.1.6. Туризмди өнүктүрүү                      ||---------------------------------------------------------------------||1 |Мамлекеттик бийлик |Өнөр жай, соода    |2006-  |Конок кабыл       ||  |органдарынын       |жана туризм        |2010-  |алуунун           ||  |туризмдин          |министрлиги        |жж.    |жүрүш-туруш       ||  |маселелери боюнча  |                   |       |моделин ишке      ||  |регионалдык        |                   |       |киргизүү.         ||  |түзүмдөрүнө окуу   |                   |       |                  ||  |семинарларын       |                   |       |                  ||  |өткөрүү:           |                   |       |                  ||  |курорттук зоналарда|                   |       |                  ||  |жашаган калк үчүн  |                   |       |                  ||  |алып жүрүү моделин |                   |       |                  ||  |ишке ашыруу боюнча,|                   |       |                  ||  |конокторду кабыл   |                   |       |                  ||  |алуунун жүрүш      |                   |       |                  ||  |моделдерин УКК,    |                   |       |                  ||  |МАИ, ИИМдин        |                   |       |                  ||  |түзүмдөрүнө        |                   |       |                  ||  |киргизүү жана      |                   |       |                  ||  |ошондой эле        |                   |       |                  ||  |туристтик          |                   |       |                  ||  |тармактардын       |                   |       |                  ||  |өкүлдөрү үчүн      |                   |       |                  ||  |тренинг өткөрүү    |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||3 |Улуттук стендди    |Өнөр жай,          |2006-  |                  ||  |уюштуруу аркылуу   |соода жана         |2010-жж|                  ||  |2007-жылдын        |туризм министрлиги |       |                  ||  |февралында Берлин  |                   |       |                  ||  |(Германия)         |                   |       |                  ||  |шаарында өтө турган|                   |       |                  ||  |Эларалык           |                   |       |                  ||  |туристикалык       |                   |       |                  ||  |көргөзмө-          |                   |       |                  ||  |ярмаркасына        |                   |       |                  ||  |"ITB-2007" катышуу.|                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||4 |Улуттук стендди    |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |уюштуруу аркылуу   |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |2007-жылдын майында|министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |Москва шаарында өтө|                   |       |Кыргызстандын     ||  |турган Эларалык    |                   |       |туризм өлкөсү     ||  |туристикалык       |                   |       |катары имиджинин  ||  |көргөзмө-          |                   |       |түзүлүшү.         ||  |ярмаркасына        |                   |       |                  ||  |"МIТТ-2007"        |                   |       |                  ||  |катышуу.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||5 |Улуттук стендди    |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |уюштуруу аркылуу   |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |Эларалык           |министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |туристикалык       |                   |       |Кыргызстандын     ||  |көргөзмө-          |                   |       |туризм өлкөсү     ||  |ярмаркасына        |                   |       |катары имиджинин  ||  |"Турсиб-2007"      |                   |       |түзүлүшү.         ||  |(Новосибирск)      |                   |       |                  ||  |катышуу.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||6 |Улуттук стендди    |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |уюштуруу аркылуу   |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |2007-жылдын        |министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |апрелинде Алматы   |                   |       |Кыргызстандын     ||  |шаарында өтө турган|                   |       |туризм өлкөсү     ||  |Эларалык           |                   |       |катары имиджинин  ||  |Туристикалык       |                   |       |түзүлүшү.         ||  |көргөзмө-ярмаркасын|                   |       |                  ||  |"КIТР-2007" катышуу|                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||7 |Улуттук стендди    |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |уюштуруу аркылуу   |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |2007-жылдын июнунда|министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |Пекинде, Кытай өтө |                   |       |Кыргызстандын     ||  |турган Эларалык    |                   |       |туризм өлкөсү     ||  |туристикалык       |                   |       |катары имиджинин  ||  |көргөзмө-          |                   |       |түзүлүшү.         ||  |ярмаркасына        |                   |       |                  ||  |"ВIТЕ-2007" катышуу|                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||8 |Улуттук стендди    |Өнөр жай, соода    |2006-  |Кыргызстанды      ||  |уюштуруу аркылуу   |жана туризм        |2010-  |туризм өлкөсү     ||  |2007-жылдын        |министрлиги        |жж.    |катары көрсөтүү   ||  |ноябрында Лондондо |                   |       |                  ||  |өтө турган Эларалык|                   |       |                  ||  |туристикалык       |                   |       |                  ||  |көргөзмө-          |                   |       |                  ||  |ярмаркасына        |                   |       |                  ||  |"WTM-2007" катышуу.|                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||9 |Улуттук стендди    |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |уюштуруу аркылуу   |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |2007-жылдын        |министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |мартында Москвада  |                   |       |Кыргызстандын     ||  |өтө турган         |                   |       |туризм өлкөсү     ||  |Москвалык Эларалык |                   |       |катары имиджинин  ||  |туристикалык       |                   |       |түзүлүшү.         ||  |көргөзмө-ярмаркасын|                   |       |                  ||  |"Интурмаркет-2007" |                   |       |                  ||  |катышуу.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||10|Улуттук стендди    |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |уюштуруу аркылуу   |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |2007-жылдын        |министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |сентябрында        |                   |       |Кыргызстандын     ||  |Токиодо, Япония    |                   |       |туризм өлкөсү     ||  |өтө турган Эларалык|                   |       |катары имиджинин  ||  |туристикалык       |                   |       |түзүлүшү.         ||  |көргөзмө-          |                   |       |                  ||  |ярмаркасына        |                   |       |                  ||  |"J АТА-2007"       |                   |       |                  ||  |катышуу.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||11|Улуттук стендди    |Өнөр жай, соода    |2006-  |Кыргызстанды      ||  |уюштуруу аркылуу   |жана туризм        |2010-  |туризм өлкөсү     ||  |2007-жылдын        |министрлиги        |жж.    |катары көрсөтүү   ||  |апрелинде          |                   |       |                  ||  |Екатеринбургда өтө |                   |       |                  ||  |турган Эларалык    |                   |       |                  ||  |туристикалык       |                   |       |                  ||  |көргөзмө-          |                   |       |                  ||  |ярмаркасына        |                   |       |                  ||  |"Лето-2007" катышуу|                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||12|Улуттук стендди    |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |уюштуруу аркылуу   |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |2007-жылдын        |министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |апрелинде Ташкентте|                   |       |Кыргызстандын     ||  |өтө турган Эларалык|                   |       |туризм өлкөсү     ||  |туристикалык       |                   |       |катары имиджинин  ||  |көргөзмө-ярмаркасын|                   |       |түзүлүшү.         ||  |"Uzbekistan        |                   |       |                  ||  |Leisure-2007"      |                   |       |                  ||  |катышуу.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||13|Чет өлкөлөрдөгү    |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |негизги туристтик  |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |рыноктордо (Россия,|министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |Казахстан, КНР,    |                   |       |Кыргызстандын     ||  |Европалык Байланыш)|                   |       |туризм өлкөсү     ||  |Кыргызстандын      |                   |       |катары имиджинин  ||  |туристикалык       |                   |       |түзүлүшү.         ||  |дараметин          |                   |       |                  ||  |презентациялоо.    |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||14|Бишкекте           |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |2007-жылдын май    |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |айында экинчи      |министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |"ВITF-2007" Кырusp |                   |       |Кыргызстандын     ||  |Эларалык           |                   |       |туризм өлкөсү     ||  |туристикалык       |                   |       |катары имиджинин  ||  |ярмаркасын         |                   |       |түзүлүшү.         ||  |уюштуруу.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||15|Чет өлкөлүк ММК,   |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |ишкерликтерге,     |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |туризм боюнча      |министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |уюмдарга туризм    |                   |       |Кыргызстандын     ||  |боюнча             |                   |       |туризм өлкөсү     ||  |маалыматтарды      |                   |       |катары имиджинин  ||  |өткөрүү.           |                   |       |түзүлүшү.         ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||16|Рекламалык видео   |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |тартууларды түзүү  |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |үчүн               |министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |видеоматериалдарды |                   |       |Кыргызстандын     ||  |негизги тилдерде   |                   |       |туризм өлкөсү     ||  |(орусча, англисче, |                   |       |катары имиджинин  ||  |кытайча жана       |                   |       |түзүлүшү.         ||  |жапончо) даярдоо.  |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||17|Кыргыз             |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |Республикасынын    |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |туристтик дарамети |министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |тууралуу басма     |                   |       |Кыргызстандын     ||  |продукцияларды     |                   |       |туризм өлкөсү     ||  |даярдоо: туристтик |                   |       |катары имиджинин  ||  |маршруттардын      |                   |       |түзүлүшү.         ||  |каталогун, жол     |                   |       |                  ||  |көрсөтүүчүлөр      |                   |       |                  ||  |баракчасын,        |                   |       |                  ||  |буклеттер,         |                   |       |                  ||  |календарлар,       |                   |       |                  ||  |плакаттар.         |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||18|"Кыргызстан -туризм|Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтердин      ||  |өлкөсү" деген      |жана туризм        |2010-  |санынын           ||  |бренддин алдында   |министрлиги        |жж.    |көбөйүшү жана     ||  |"он-лайн" заказ    |                   |       |Кыргызстандын     ||  |берип, туристикалык|                   |       |туризм өлкөсү     ||  |кызматка брондорду |                   |       |катары имиджинин  ||  |алуу мүмкүнчүлүгүн |                   |       |түзүлүшү.         ||  |ала турган         |                   |       |                  ||  |издөө-маалымат     |                   |       |                  ||  |системасы бар      |                   |       |                  ||  |ВЭБ-порталды       |                   |       |                  ||  |түзүү.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||19|Курорттук-         |Өнөр жай, соода    |2006-  |Эларалык          ||  |рекреациялык       |жана туризм        |2010-  |стандарттарга     ||  |уюмдардын кичүү    |министрлиги        |жж.    |тийиштүү тейлөө   ||  |жана орто          |                   |       |кызматтарынын     ||  |звенолордогу       |                   |       |сапатын жакшыртуу.||  |персоналардын      |                   |       |                  ||  |квалификациясын    |                   |       |                  ||  |жогорулатуу боюнча |                   |       |                  ||  |дайым окууларды    |                   |       |                  ||  |уюштуруу, меймандык|                   |       |                  ||  |жана тамак аш      |                   |       |                  ||  |секторлорунун      |                   |       |                  ||  |адамдары үчүн      |                   |       |                  ||  |Окуу-методикалык   |                   |       |                  ||  |борбордун          |                   |       |                  ||  |туристтик кадрларды|                   |       |                  ||  |квалификациясын    |                   |       |                  ||  |жогорулатуу боюнча |                   |       |                  ||  |базасында Ысык-Көл,|                   |       |                  ||  |Ош жана Жалалабат  |                   |       |                  ||  |облустарындагы     |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||20|Курорттук-         |Өнөр жай, соода    |2006-  |Мейманканалык     ||  |денсоолукту чыњдоо |жана туризм        |2010-  |кызмат секторунда ||  |уюмдарынын жана    |министрлиги        |жж.    |"баа-сапат"       ||  |мейманканалык      |                   |       |катышын           ||  |ишканалардын       |                   |       |оптималдаштыруу,  ||  |классификациясынын |                   |       |курорттук-        ||  |жањы системасын    |                   |       |рекреациондук     ||  |иштеп чыгуу жана   |                   |       |кызмат көрсөтүү   ||  |кабыл алуу.        |                   |       |объекттерин       ||  |                   |                   |       |эларалык          ||  |                   |                   |       |стандартка        ||  |                   |                   |       |жеткирүү.         ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||21|Туристтерди        |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтерди       ||  |тейлөөнүн сапатынын|жана туризм        |2010-  |тейлөөнүн         ||  |улуттук стандартын |министрлиги        |жж.    |сапаттык          ||  |иштеп чыгуу.       |                   |       |стандартын        ||  |                   |                   |       |эларалык          ||  |                   |                   |       |стандарттарга     ||  |                   |                   |       |жараша киргизүү.  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||22|Региондордо        |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтерди       ||  |Туристтик Маалымдоо|жана туризм        |2010-  |маалымат менен    ||  |борборлорун түзүү  |министрлиги        |жж.    |камсыздоо.        ||  |(ТМО).             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||23|Кыргыз             |Өнөр жай, соода    |2006-  |2010-жылга чейинки||  |Республикасынын    |жана туризм        |2010-  |мастер планды     ||  |туристтик дараметин|министрлиги        |жж.    |иштөө (туризмди   ||  |изилдөө боюнча     |                   |       |өнүктүрүүнүн      ||  |илимий ишти        |                   |       |генпланы)         ||  |жүргүзүү.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||24|Отелдерди,         |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтик         ||  |кепингддерди       |жана туризм        |2010-  |инфраструктураны  ||  |курууга жана жол   |министрлиги        |жж.    |өнүктүрүүнүн      ||  |жээгиндеги         |                   |       |Генералдык        ||  |инфраструктураны   |                   |       |схемасын иштеп    ||  |жакшыртууга жер    |                   |       |чыгуу боюнча      ||  |берүү иштерин      |                   |       |маалыматтардын    ||  |жүргүзүү жана      |                   |       |банкын түзүү      ||  |уюштуруу.          |                   |       |жана              ||  |                   |                   |       |инвесторлорду     ||  |                   |                   |       |тартуу.           ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||25|"Манас" аэропортун-|Өнөр жай, соода    |2006-  |Өлкө тууралу так  ||  |да туристтик       |жана туризм        |2010-  |маалыматтарды     ||  |башкармачылыктын,  |министрлиги        |жж.    |келген туристтерге||  |темир жол          |                   |       |жардам катары     ||  |вокзалында, "Тамчи"|                   |       |берүүнү камсыздоо ||  |аэропортунда       |                   |       |                  ||  |туристтик офисин   |                   |       |                  ||  |түзүү бардыгы болуп|                   |       |                  ||  |15 кишиден турган. |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||26|Илимий өндүрүштүк  |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туризмди          ||  |аянтчаларда, окуу  |жана туризм        |2010-  |экономиканын      ||  |базаларында туризм |министрлиги        |жж.    |артыкчылыктуу     ||  |тармагы боюнча     |                   |       |багыты            ||  |изилдөөлөрдү       |                   |       |катары калыптануу ||  |жүргүзүү.          |                   |       |стратегиясын      ||  |                   |                   |       |иштеп чыгуу жана  ||  |                   |                   |       |туризмди          ||  |                   |                   |       |өнүктүрүүнүн      ||  |                   |                   |       |туруктуу моделин  ||  |                   |                   |       |түзүү.            ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||27|Окуу жайлар жана   |Өнөр жай, соода    |2006-  |Региондордо жањы  ||  |туристтик тармактар|жана туризм        |2010-  |жумуш орундарын   ||  |үчүн               |министрлиги        |жж.    |түзүүгө дем       ||  |окуу-методикалык   |                   |       |берүү, тейлөөнүн  ||  |адабияттарды иштеп |                   |       |сапатын жана      ||  |чыгуу жана басып   |                   |       |дењгээлин         ||  |чыгуу.             |                   |       |жакшыртуу.        ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||28|Жай айларында      |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туристтерди       ||  |Кыргыз             |жана туризм        |2010-  |маалымат жактан   ||  |Республикасына     |министрлиги        |жж.    |жана коопсуздук   ||  |туристтердин       |                   |       |жактан колдоо.    ||  |коопсуз келүүсүн   |                   |       |                  ||  |камсыз кылуу үчүн  |                   |       |                  ||  |күнү-түнү          |                   |       |                  ||  |диспетчердик       |                   |       |                  ||  |кызматты уюштуруу. |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||29|Элдик прикладдык   |Өнөр жай, соода    |2006-  |Туризм менен      ||  |искусстванын жана  |жана туризм        |2010-  |шайкеш тармактарды||  |кол өнөрчүлөрдүн   |министрлиги        |жж.    |өнүктүрүү.        ||  |эларалык           |                   |       |                  ||  |фестивалдарын      |                   |       |                  ||  |өткөрүү.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||30|Кыргыз             |Өнөр жай, соода    |2006-  |Чет өлкөлүк       ||  |Республикасынын    |жана туризм        |2010-  |туристтердин      ||  |туристтик даремети |министрлиги        |жж.    |санынын көбөйүшү. ||  |тууралу РR-        |                   |       |                  ||  |компанияларды жана |                   |       |                  ||  |презентацияларды   |                   |       |                  ||  |өткөрүү.           |                   |       |                  |-----------------------------------------------------------------------  -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |    аткаруучулар   |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |        1          |        2          |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                V. Багыттар жана артыкчылыктар                       ||---------------------------------------------------------------------||            5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу                  ||---------------------------------------------------------------------||                          5.1.7 Инфраструктура                       ||---------------------------------------------------------------------||      Жергиликтүү товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн рыногуна,   ||       эмгекке жана социалдык кызматка жетишүүнү камсыз кылуу үчүн   ||                 транспорттук инфраструктураны өнүктүрүү             ||--------------------------------------------------|------------------||1 |Жол-эксплуатациялык|Транспорт жана     |2006-  |Министрликтин     ||  |ишканалардын       |коммуникация       |2010   |өндүрүштүк        ||  |административдик   |министрлиги        |       |функциясынын      ||  |башкаруу           |                   |       |кыскарылышы, жол  ||  |персоналдарынын    |                   |       |чарбачылыгын      ||  |түзүмүн            |                   |       |башкаруунун       ||  |оптималдаштыруу    |                   |       |рыноктук          ||  |                   |                   |       |механизмин ишке   ||  |                   |                   |       |киргизүү.         ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||2 |Автомобиль         |Транспорт жана     |2006-  |Автомобиль        ||  |жолдорунун         |коммуникация       |2010   |жолдорунда талап  ||  |техникалык абалын, |министрлиги        |       |кылынган          ||  |аларды             |                   |       |транспорттук-     ||  |артыкчылыкташтыруу |                   |       |эксплуатациялык   ||  |аркылуу камсыз     |                   |       |мүнөздөмөлөргө    ||  |кылуу (жолдорду    |                   |       |жетүү жана жол    ||  |кармоо             |                   |       |коопсуздугун      ||  |орточо оњдоо)      |                   |       |сактоо            ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||3 |Ысык-Көл кольцолук |Транспорт жана     |2006   |Долбоорду ишке    ||  |жолун              |коммуникация       |       |ашыруу боюнча     ||  |реабилитациялоонун |министрлиги        |       |финансылык        ||  |так долбоорун жана |                   |       |каражаттарды      ||  |ТЭО иштеп чыгуу    |                   |       |издөө             ||  |                   |                   |       |мүмкүнчүлүгү.     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||4 |Жол куруу          |Транспорт жана     |2007   |Автожолдорун      ||  |техникасын коюуну  |коммуникация       |       |кармоо жана оњдоо ||  |камсыздоо          |министрлиги        |       |боюнча жолдук     ||  |                   |                   |       |ремонттук иштерди ||  |                   |                   |       |механизациялоо.   ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||5 |орку - Сурх таджик |Транспорт жана     |2007-  |Таджик чек арасын ||  |кыштагынын чек     |коммуникация       |2010   |кесип өтүү        ||  |арасынын бою менен |министрлиги        |       |маселесин чече    ||  |кете турган жол    |                   |       |турган долбоордун ||  |куруу боюнча       |                   |       |түзүлүшү. Бул     ||  |долбоорду иштеп    |                   |       |болсо Ош жана     ||  |чыгуу              |                   |       |Кызыл Кия         ||  |                   |                   |       |шаарларындагы     ||  |                   |                   |       |жумушчу рыногуна  ||  |                   |                   |       |калктын киришин   ||  |                   |                   |       |жењилдетет.       ||---------------------------------------------------------------------||           Регионалдык товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн        ||            рыногуна жетишүүнү камсыз кылуу үчүн транспорттук        ||                       инфраструктураны өнүктүрүү                    ||---------------------------------------------------------------------||7 |"Реабилитация а/д  |Транспорт жана     |2006-  |Жүрүүнүн          ||  |Бишкек Ош"         |коммуникация       |2009   |коопсуздугун      ||  |долбоорунун 3      |министрлиги        |       |камсыз кылуу,     ||  |фазасы             |                   |       |жолдун жээгиндеги ||  |                   |                   |       |кызмат көрсөтүүнү ||  |                   |                   |       |өнүктүрүү, жол    ||  |                   |                   |       |жээгиндеги өнөр   ||  |                   |                   |       |жай ишканаларын   ||  |                   |                   |       |калыбына          ||  |                   |                   |       |келтирүү, туризмди||  |                   |                   |       |өнүктүрүү, ошол   ||  |                   |                   |       |зонада жашаган    ||  |                   |                   |       |калктын кедей     ||  |                   |                   |       |катмарынын        ||  |                   |                   |       |тиричилигин       ||  |                   |                   |       |жогорулатуу       ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||8 |"Реабилитация а/д  |Транспорт жана     |2006-  |Жүрүүнүн          ||  |Бишкек Ош долбоор  |коммуникация       |2007   |коопсуздугун      ||  |(фаза2, пакет 2    |министрлиги        |       |камсыз кылуу,     ||  |жабдууларды сатып  |                   |       |жолдун жээгиндеги ||  |келүү) ", фаза 2   |                   |       |кызмат көрсөтүүнү ||  |                   |                   |       |өнүктүрүү, жол    ||  |                   |                   |       |жээгиндеги өнөр   ||  |                   |                   |       |жай ишканаларын   ||  |                   |                   |       |калыбына келтирүү,||  |                   |                   |       |туризмди          ||  |                   |                   |       |өнүктүрүү, ошол   ||  |                   |                   |       |зонада жашаган    ||  |                   |                   |       |калктын кедей     ||  |                   |                   |       |катмарынын        ||  |                   |                   |       |тиричилигин       ||  |                   |                   |       |жогорулатуу       ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||9 |"Реабилитация а/д  |Транспорт жана     |2006   |Сооданы өнүктүрүү,||  |Бишкек Алматы      |коммуникация       |       |регионалдык       ||  |долбоору           |министрлиги        |       |рынокторго жетишүү||  |(Георгиевка)"      |                   |       |мүмкүнчүлүктөрдү  ||  |                   |                   |       |кењейтүү.         ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||10|"Реабилитация а/д -|Транспорт жана     |2006-  |Товарлардын,      ||  |"Түштүк            |коммуникация       |2009   |кызмат көрсөтүүнүн||  |транспорттук       |министрлиги        |       |жана эмгектин     ||  |коридор", АӨБ      |                   |       |регионалдык       ||  |                   |                   |       |рыногуна жетишүүнү||  |                   |                   |       |камсыздоо.        ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||11|"Реабилитация а/д -|Транспорт жана     |2006-  |Товарлардын,      ||  |"Түштүк            |коммуникация       |2009   |кызмат көрсөтүүнүн||  |транспорттук       |министрлиги        |       |жана эмгектин     ||  |коридор" долбоору, |                   |       |регионалдык       ||  |ИОБ                |                   |       |рыногуна жетишүүнү||  |                   |                   |       |камсыздоо.        ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||12|Сарыташ Карамык а/ж|Транспорт жана     |2006   |Долбоорду ишке    ||  |реабилитациялоонун |коммуникация       |       |ашыруу боюнча     ||  |так долбоорун жана |министрлиги        |       |финансылык        ||  |ТЭО иштеп чыгуу    |                   |       |каражаттарын      ||  |                   |                   |       |издөө             ||  |                   |                   |       |мүмкүнчүлүгү.     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||13|Жол курулуш        |Транспорт жана     |2006   |Автожолдорун      ||  |техникасын коюуну  |коммуникация       |       |кармоо жана оњдоо ||  |камсыз кылуу       |министрлиги        |       |боюнча жолдук     ||  |(7-8 бирдикке      |                   |       |ремонттук иштерди ||  |жакын) ТРАСЕКА     |                   |       |механизациялоо    ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||14|"Реабилитация а/ж  |Транспорт жана     |2006-  |Жүрүүнүн          ||  |Тараз-Талас-       |коммуникация       |2009   |коопсуздугун      ||  |Сусамыр" (0-52км)  |министрлиги        |       |камсыз кылуу,     ||  |долбоору, 1 фаза   |                   |       |жолдун жээгиндеги ||  |                   |                   |       |кызмат көрсөтүүнү ||  |                   |                   |       |өнүктүрүү, жол    ||  |                   |                   |       |жээгиндеги өнөр   ||  |                   |                   |       |жай ишканаларын   ||  |                   |                   |       |калыбына келтирүү,||  |                   |                   |       |туризмди          ||  |                   |                   |       |өнүктүрүү, ошол   ||  |                   |                   |       |зонада жашаган    ||  |                   |                   |       |калктын кедей     ||  |                   |                   |       |катмарынын        ||  |                   |                   |       |тиричилигин       ||  |                   |                   |       |жогорулатуу       ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||15|"Реабилитация а/ж  |                   |2007-  |Жүрүүнүн          ||  |Тараз-Талас-       |                   |2009   |коопсуздугун      ||  |Сусамыр" (0-52км)  |                   |       |камсыз кылуу,     ||  |долбоору, 2 фаза   |                   |       |жолдун жээгиндеги ||  |                   |                   |       |кызмат көрсөтүүнү ||  |                   |                   |       |өнүктүрүү, жол    ||  |                   |                   |       |жээгиндеги өнөр   ||  |                   |                   |       |жай ишканаларын   ||  |                   |                   |       |калыбына келтирүү,||  |                   |                   |       |туризмди          ||  |                   |                   |       |өнүктүрүү, ошол   ||  |                   |                   |       |зонада жашаган    ||  |                   |                   |       |калктын кедей     ||  |                   |                   |       |катмарынын        ||  |                   |                   |       |тиричилигин       ||  |                   |                   |       |жогорулатуу       ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||16|Узундугу 539 км    |Транспорт жана     |2008-  |Жергиликтүү жана  ||  |болгон а/ж         |коммуникация       |2010   |эларалык          ||  |"Реабилитация а/ж  |министрлиги        |       |жүкташуулардын    ||  |Бишкек Торугарт"   |                   |       |инфраструктурасын ||  |долбоорун иштеп    |                   |       |жакшыртуу.        ||  |чыгуу.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||17|"Реабилитация а/ж  |Транспорт жана     |2007-  |Өлкөнүн           ||  |Ош-Баткен-Исфана"  |коммуникация       |2010   |түштүк-батыш      ||  |долбоору           |министрлиги        |       |тарабына каттоону ||  |                   |                   |       |жакшыртуу         ||  |                   |                   |       |жана катуу        ||  |                   |                   |       |жабылыштуу        ||  |                   |                   |       |автожолдордун     ||  |                   |                   |       |сеттерин сактоо   ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||18|"Узбекистан-       |Транспорт жана     |2007   |Темир жолду       ||  |Кыргызстан-Китай"  |коммуникация       |       |өнүктүрүү.        ||  |магистралын        |министрлиги        |       |Темир жол         ||  |куруунун ТЭО       |                   |       |аркылуу           ||  |иштеп чыгуу        |                   |       |жүк өтүүлөрдү     ||  |                   |                   |       |көбөйтүү          |-----------------------------------------------------------------------  -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |   аткаруучулар    |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |        1          |        2          |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                V. Багыттар жана артыкчылыктар                       ||---------------------------------------------------------------------||            5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу                  ||---------------------------------------------------------------------||               5.1.8. Инновациялык технологияны өнүктүрүү            ||---------------------------------------------------------------------||1 |Инновациялык       |Стратегиялык       |2007-  |                  ||  |продукциянын ички  |реформалоо         |2010   |                  ||  |жана дүйнөлүк      |борбору, Улуттук   |       |                  ||  |рыногуна мониторинг|илимдер            |       |                  ||  |жүргүзүүнү         |академиясы,        |       |Атаандаштыкка     ||  |уюштуруу,          |Интеллектуалдык    |       |жөндөмдүү         ||  |өнүгүшүнүн         |менчик боюнча      |       |областтарында     ||  |динамикасын жана   |мамлекеттик        |       |тажрыйба-         ||  |параметрлерин      |агентствосу        |       |конструктордук    ||  |изилдөө, өлкөнүн   |                   |       |иштерди,          ||  |инновациялык-      |                   |       |илимий-изилдөө    ||  |технологиялык      |                   |       |иштерин мамлекет  ||  |өнүгүшүнүн         |                   |       |тарабынан         ||  |божомолун иштеп    |                   |       |ийкемдөөнү жана   ||  |чыгуу.             |                   |       |колдоону күчөтүү. ||--|-------------------|-------------------|-------|Өзгөчө төмөнкү    ||2 |Илимий-техникалык  |Илимдер академиясы,|2007-  |секторлордо:      ||  |иштин жыйынтыктарын|Интеллектуалдык    |2010   |энергетика,       ||  |көзөмөлдөө         |менчик боюнча      |       |тоо кен казуу     ||  |системасын түзүү   |мамлекеттик        |       |өнөр жайы,        ||  |жана өнүктүрүү     |агентствосу        |       |байланыш жана     ||  |                   |                   |       |телекоммуникация, ||--|-------------------|-------------------|-------|биотехнология,    ||3 |Инновациялык       |Улуттустатком,     |2007-  |программалык      ||  |системанын         |Интеллектуалдык    |2010   |камсыздоону       ||  |өнүгүшүнүн негизги |менчик боюнча      |       |өндүрүү           ||  |индикаторлору      |мамлекеттик        |       |                  ||  |аркылуу            |агентствосу,       |       |                  ||  |инновациялык иш    |Улуттук илимдер    |       |                  ||  |алып баруу         |академиясы.        |       |                  ||  |чөйрөсүндө         |                   |       |                  ||  |статистикалык      |                   |       |                  ||  |байкоо системасын  |                   |       |                  ||  |түзүү.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||4 |Инновация иштерине |Улуттукстатком,    |2007-  |                  ||  |Атамекендик        |Интеллектуалдык    |2010   |                  ||  |катышуучуларды     |менчик боюнча      |       |                  ||  |мамлекеттик        |мамлекеттик        |       |                  ||  |колдоону өнүктүрүү,|агентствосу,       |       |Ата мекендик      ||  |анын ичинен алардын|Өнөр жай, соода    |       |илимдин кадрлык   ||  |инновациялык       |жана жана туризм   |       |дараметин         ||  |продукциясын       |министрлиги,       |       |өнүктүрүүгө       ||  |мамлекеттин        |Экономика жана     |       |шарттарды түзүү   ||  |муктаждыгына сатып |финансы            |       |жана илимий жана  ||  |алуу, жана         |министрлиги,       |       |технологиялык     ||  |мамлекеттик        |Улуттук илимдер    |       |чөйрөлөрдө        ||  |заказдарды берүү   |академиясы         |       |жугушууларды      ||  |конкурстун         |                   |       |камсыз кылуу.     ||  |негизинде менчиктин|                   |       |                  ||  |ар кандай          |                   |       |                  ||  |түрүндөгү ишканалар|                   |       |                  ||  |үчүн               |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|                  ||5 |Инновациялык иштер |Интеллектуалдык    |2007-  |                  ||  |чөйрөсүндө         |менчик боюнча      |2010   |                  ||  |башкаруунун жана   |мамлекеттик        |       |                  ||  |уюштуруунун        |агентствосу.       |       |                  ||  |адистерин          |Билим берүү,       |       |                  ||  |үзгүлтүксүз даярдоо|илим жана жаштар   |       |                  ||  |системасын         |саясаты            |       |                  ||  |өнүктүрүү.         |министрлиги        |       |                  ||--|-------------------|-------------------|       |                  ||6 |Инновациялык иштер |Билим берүү, илим  |2007-  |                  ||  |чөйрөсүндө         |жана жаштар        |2010   |                  ||  |таланттуу жаштарды |саясаты            |       |                  ||  |тартуу боюнча      |министрлиги,       |       |                  ||  |шарттарды түзүү.   |Мамлекеттик кызмат |       |                  ||  |                   |боюнча агентствосу |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||7 |Илимий сыйымдуу    |Интеллектуалдык    |2007-  |Өлкөнүн           ||  |жогорку            |менчик боюнча      |2010   |экономикасынын    ||  |технологиялык      |мамлекеттик        |       |илимий сыйымдуу   ||  |тармактардын       |агентствосу,       |       |жогорку           ||  |ишканаларынын      |Финансылык         |       |технологиялык     ||  |баалуу кагаздарын  |көзөмөл жана       |       |тармактарына чет  ||  |сатууну өнүктүрүүгө|отчеттулук         |       |элдик             ||  |түрткү берүү,      |мамлекеттик        |       |инвестицияларды   ||  |алардын            |агентствосу        |       |тартууга дем      ||  |ликвидностун       |                   |       |берүү.            ||  |жогорулатуу        |                   |       |                  ||  |максатында, аларга |                   |       |                  ||  |илимий-техникалык  |                   |       |                  ||  |иштин жыйынтыгына  |                   |       |                  ||  |укук берген        |                   |       |                  ||  |опциондорду        |                   |       |                  ||  |сатууну кошуп;     |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||8 |Уникалдуу илимий,  |Интеллектуалдык    |2007-  |Өлкөнүн           ||  |технологиялык      |менчик боюнча      |2010   |энергетика,       ||  |өндүрүштүк         |мамлекеттик        |       |жаратылыш         ||  |жабдууларды        |агентствосу,       |       |каражаттарын      ||  |финансылык ижарага |Финансылык         |       |колдонуунун       ||  |берүү системасын   |көзөмөл жана       |       |натыйжалуулугун   ||  |жакшыртуу;         |отчеттуулук        |       |жогорулатууга     ||  |                   |мамлекеттик        |       |багытталган       ||  |                   |агентствосу        |       |инновациялык      ||  |                   |                   |       |технологияларды   ||  |                   |                   |       |өнүктүрүүнү       ||  |                   |                   |       |камсыз кылуу;     ||  |                   |                   |       |- экономиканын    ||  |                   |                   |       |атаандаштыкка     ||  |                   |                   |       |жөндөмүн          ||  |                   |                   |       |жогорулатуу       ||  |                   |                   |       |үчүн илимий       ||  |                   |                   |       |иштер менен       ||  |                   |                   |       |өндүрүштү         ||  |                   |                   |       |жуурулуштуруу     ||  |                   |                   |       |процессин         ||  |                   |                   |       |ылдамдатууну      ||  |                   |                   |       |камсыз кылуу;     ||--|-------------------|-------------------|-------|                  ||9 |Инновациялык иш    |Интеллектуалдык    |2007-  |                  ||  |алып барып жаткан  |менчик боюнча      |2010   |                  ||  |компанияларга узак |мамлекеттик        |       |                  ||  |мөөнөттүү          |агентствосу,       |       |                  ||  |кредиттөөнү ишке   |Улуттук банк,      |       |                  ||  |ашырууга жана      |коммерциялык       |       |                  ||  |инвестициялык      |банктар            |       |                  ||  |долбоорлорго дем   |                   |       |                  ||  |берүүгө шарттарды  |                   |       |                  ||  |түзүү.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||10|Инновациялык       |Интеллектуалдык    |2007-  |- илимий          ||  |чөйрөдөгү болгон   |менчик боюнча      |2010   |өндүрүштүк        ||  |ийгиликтерди жана  |мамлекеттик        |       |жуурулушкан       ||  |тажрыйбаларды      |агентствосу,       |       |түзүмдөрдү түзүүгө||  |массалык маалымат  |Улуттук илимдер    |       |мамлекеттик дем   ||  |каражаттарында     |академиясы,        |       |берүүнү аткаруу,  ||  |пропагандалоо,     |массалык           |       |алар жогорку      ||  |инновациялык жана  |маалымат каражаты  |       |технологиялык     ||  |венчурдук          |                   |       |кичи ишканалар    ||  |көргөзмөлөрдү      |                   |       |менен бирдикте    ||  |жүргүзүүнү кошуп   |                   |       |инновациялык      ||  |                   |                   |       |продукцияларды    ||  |                   |                   |       |чыгарып           ||  |                   |                   |       |жана сатканга     ||  |                   |                   |       |багытталган;      ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||11|Ата мекендик       |Интеллектуалдык    |2007-  |- мамлекеттик     ||  |атаандаштыкка      |менчик боюнча      |2010   |дењгээлдеги       ||  |жөндөмдүү          |мамлекеттик        |       |маанилүү          ||  |импорталмаштыруучу |агентствосу        |       |инновациялык      ||  |инновациялык       |                   |       |долбоорлорду ишке ||  |продукцияларды     |                   |       |ашырууда          ||  |өстүрүүгө дем      |                   |       |мамлекеттик-      ||  |берүүгө шарттарды  |                   |       |жекелик           ||  |түзүү.             |                   |       |партнерлуктун     ||  |                   |                   |       |натыйжалуулугун   ||  |                   |                   |       |жогорулатууну     ||  |                   |                   |       |камсыз кылуу      |-----------------------------------------------------------------------  -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |   аткаруучулар    |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |        1          |        2          |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                V. Багыттар жана артыкчылыктар                       ||---------------------------------------------------------------------||            5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу                  ||---------------------------------------------------------------------||                      5.2. Коррупцияга каршы күрөш                   ||---------------------------------------------------------------------||1 |Өлкөдө коррупциянын|Коррупцияны        |2007   |Коррупцияны жана  ||  |дењгээлин баалай   |эскертүү боюнча    |жыл    |анын динамикасын, ||  |турган Улуттук     |Улуттук агентство, |       |тенденциясын      ||  |системаны иштеп    |Коррупция менен    |       |көзөмөлдөөгө шарт ||  |чыгуу.             |күрөшүү боюнча     |       |түзүү.            ||  |                   |Улуттук кењеш,     |       |                  ||  |                   |Кыргыз             |       |                  ||  |                   |Республикасынын    |       |                  ||  |                   |Өкмөтү, өкмөттүк   |       |                  ||  |                   |эмес уюмдар.       |       |                  ||  |                   |Эларалык уюмдар    |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                        5.2.1. Саясий реформа                        ||---------------------------------------------------------------------||2 |Жогорку Кењешке    |Борбордук шайлоо   |2007   |Жогорку Кењешке   ||  |жана бийликтин     |комиссиясы,        |жыл    |шайлоого          ||  |жергиликтүү        |Кыргыз             |       |калктын ар кандай ||  |шайлануучу         |Республикасынын    |       |катмарынын кенен  ||  |органдарына        |Өкмөтү, саясий     |       |катышуусунун      ||  |шайлоого партиялык |партиялар, өкмөттүк|       |мүмкүнчүлүгү      ||  |тизме боюнча жана  |эмес уюмдар,       |       |                  ||  |кандидат-аялдарды  |Эларалык уюмдар    |       |                  ||  |каттоону           |                   |       |                  ||  |жењилдетилген      |                   |       |                  ||  |шартта өткөрүүнү   |                   |       |                  ||  |киргизүү           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||3 |Саясий партиялардын|Борбордук шайлоо   |2007   |Саясий            ||  |финансылык         |комиссиясы,        |жыл    |партиялардын      ||  |отчеттуулугунун    |КР Өкмөтү          |       |иштеринин ачыктыгы||  |ачыктыгынын        |                   |       |жана тунуктугу.   ||  |механизмдерин      |                   |       |                  ||  |иштеп чыгуу        |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||4 |Шайлоо фонддорун   |Борбордук шайлоо   |2007   |Шайлоо фонддорунун||  |түзүүнүн булактары |комиссиясы,        |жыл    |ачыктыгы жана     ||  |тууралу            |Өкмөттүк эмес      |       |тунуктугу.        ||  |маалыматтарды      |уюмдар, Эларалык   |       |                  ||  |жарыкка чыгаруунун |уюмдар             |       |                  ||  |механизмдерин иштеп|                   |       |                  ||  |чыгуу              |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||6 |Мыйзам долбоорлорун|Кыргыз             |2007   |Мыйзам            ||  |ачык жылдыруу      |Республикасынын    |жыл    |долбоорлорун      ||  |процессин          |Өкмөтү, Өкмөттүк   |       |жылдыруунун       ||  |регламенттөө       |эмес уюмдар,       |       |тактыгы жана      ||  |(лоббирования)     |Эларалык уюмдар    |       |айкындыгы         ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||7 |Президенттин       |Президенттин       |2007   |Президенттин      ||  |Администрациясын,  |Администрациясы,   |жыл    |Администрациясы   ||  |Премьер-министрдин |Премьер-министрдин |       |менен             ||  |Аппаратын          |Аппараты, Кыргыз   |       |Премьер-министрдин||  |функционалдык      |Республикасынын    |       |Аппаратынын       ||  |анализ жүргүзүү,   |Өкмөтү, Эларалык   |       |функцияларынын    ||  |Мыйзамдарда        |уюмдар             |       |жана              ||  |аныкталган         |                   |       |полномочиелеринин ||  |Президенттин жана  |                   |       |бирин-бири        ||  |Премьер-министрдин |                   |       |кайталабастыгы.   ||  |функцияларына      |                   |       |                  ||  |жараша аларды      |                   |       |                  ||  |бөлүштүрүү         |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||8 |Өкмөттүк саат,     |Жогорку Кењеш,     |2007-  |Аткаруу           ||  |парламенттик       |Кыргыз             |жыл    |бийлигинин үстүнөн||  |изилдөө,           |Республикасынын    |       |парламенттик      ||  |парламенттик угуу  |Өкмөтү             |       |көзөмөлдү күчөтүү.||  |сыяктуу            |                   |       |                  ||  |функцияларды       |                   |       |                  ||  |Парламенттин       |                   |       |                  ||  |контролдук         |                   |       |                  ||  |функциясы          |                   |       |                  ||  |нормативдик        |                   |       |                  ||  |актыларында        |                   |       |                  ||  |регламенттөө       |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                5.2.2. Экономиканы ийкемдөөнү алсыздатуу             ||---------------------------------------------------------------------||9 |Нормативдик        |Кыргыз             |2007-  |Кыргыз            ||  |актылардын так     |Республикасынын    |жыл    |Республикасынын   ||  |иерархиясын        |Өкмөтү,            |       |так жана ийкемдүү ||  |бекитүү; сөзсүз    |Эксперттик         |       |экономикалык иш   ||  |түрдө актылардын   |Өкмөттүк эмес      |       |аракеттерди       ||  |долбоорлорун       |уюмдар жана        |       |ийкемдеп турган   ||  |коррупцияга каршы, |Эларалык уюмдар    |       |мыйзамдарды       ||  |укуктук, гендердик,|                   |       |жаратууга         ||  |финансы-           |                   |       |шарттарды түзүү   ||  |экономикалык жана  |                   |       |                  ||  |башка              |                   |       |                  ||  |адистештирилген    |                   |       |                  ||  |экспертизадан      |                   |       |                  ||  |өткөрүүнү киргизүү |                   |       |                  ||  |жана аларды кабыл  |                   |       |                  ||  |алгандан кийинки   |                   |       |                  ||  |таасирлерин        |                   |       |                  ||  |болжолдоо; мыйзамды|                   |       |                  ||  |ишке киргизүүнүн   |                   |       |                  ||  |ылайыктуу мөөнөтүн |                   |       |                  ||  |белгилөө           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||10|Интернет жана      |Кыргыз             |2007-  |Кыргызстандагы    ||  |массалык маалымат  |Республикасынын    |жыл    |регулятордук жана ||  |каражаттары аркылуу|Жогорку Кењеши     |       |укуктук режимге   ||  |калкты жана        |Кыргыз             |       |туруксуздук       ||  |бизнес-коомчулукту |Республикасынын    |       |факторлорунун     ||  |жањы нормативдик   |Өкмөтү             |       |таасиринин        ||  |укуктук актылардын |                   |       |төмөндөшү.        ||  |долбоорлору боюнча |                   |       |                  ||  |маалыматтоону      |                   |       |                  ||  |камсыз кылуу; жањы |                   |       |                  ||  |мыйзам долбоорлорун|                   |       |                  ||  |жекече сектор,     |                   |       |                  ||  |граждандык коом    |                   |       |                  ||  |менен бирдикте     |                   |       |                  ||  |иштөө практикасын  |                   |       |                  ||  |улантуу жана чыњдоо|                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||12|Бардык керектүү    |Кыргыз             |2007-  |Жөнөкөйлөткөн     ||  |документтер бир эле|Республикасынын    |жыл    |тартипте каттоого ||  |мамлекеттик        |Өкмөтү             |       |жана жањы         ||  |мекемеден бериле   |                   |       |ишканаларды       ||  |тургандай кылып,   |                   |       |ачууга, рыноктон  ||  |"бир терезе"       |                   |       |жашырынбай кетүүгө||  |принцибин ишке     |                   |       |максималдуу       ||  |киргизүү жана      |                   |       |шарттарды түзүү.  ||  |чектелген каттоо   |                   |       |                  ||  |мөөнөтүн бекитүү.  |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||13|Бизнестин рыноктон |                   |2007-  |                  ||  |кетүүнүн натыйжалуу|                   |жыл    |                  ||  |юридикалык каттоо  |                   |       |                  ||  |маселесин чечүү.   |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||14|Бирдиктүү мыйзамдык|Кыргыз             |2007-  |Кыргыз            ||  |актыда лицензия    |Республикасынын    |жыл    |Республикасынын   ||  |жана уруксаат      |Өкмөтү             |       |лицензия жана     ||  |алууга зарыл       |                   |       |уруксаат берүү    ||  |болгон лицензиялык |                   |       |системасын        ||  |талаптардын жана   |                   |       |жакшыртуу.        ||  |шарттардын так жана|                   |       |                  ||  |толук тизмесин     |                   |       |                  ||  |аныктоо.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||15|Мыйзам чегинде     |Кыргыз             |2007-  |Мыйзамдардын жана ||  |ишкердүүлүктү      |Республикасынын    |2010-  |нормативдик       ||  |ийкемдөөчү         |Өкмөтү             |жж.    |укуктук актылардын||  |мыйзамдарда        |                   |       |ортосундагы       ||  |каралбаган         |                   |       |карама-           ||  |ар кандай          |                   |       |каршылыктарды     ||  |уруксаат алууларды |                   |       |алып таштоо.      ||  |жокко чыгаруу      |                   |       |                  ||  |максатында         |                   |       |                  ||  |жүргүзүлүп         |                   |       |                  ||  |жаткан нормативдик |                   |       |                  ||  |укуктук актыларды  |                   |       |                  ||  |инвентаризация     |                   |       |                  ||  |кылуу аймагында    |                   |       |                  ||  |регулятордук-      |                   |       |                  ||  |уруксаат берүү     |                   |       |                  ||  |системасын         |                   |       |                  ||  |ревизия кылуу.     |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||16|Ишкердиктин        |Кыргыз             |2007-  |Ишкерликтин иш    ||  |субъектилеринин    |Республикасынын    |2010-  |аракеттерин       ||  |финансы-чарбалык иш|Өкмөтү,            |жж.    |мамлекеттик       ||  |аракеттерине сөзсүз|Жогорку Кењеш      |       |ийкемдөөнүн       ||  |мамлекеттик        |                   |       |бирдиктүү ачык    ||  |талаптарды жана    |                   |       |нормативдик       ||  |административдик   |                   |       |системасын түзүү  ||  |процедураларды жана|                   |       |                  ||  |аларды балоо боюнча|                   |       |                  ||  |бир гана түз таасир|                   |       |                  ||  |берген мыйзам      |                   |       |                  ||  |чегинде белгиленсин|                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||17|Текшерүүлөрдүн     |Кыргыз             |2007-  |Регулятордук жана ||  |тартибин жана      |Республикасынын    |жыл    |мамлекеттик       ||  |процедураларын     |Өкмөтү             |       |көзөмөлдөө        ||  |алардын өлчөмдөрүн,|                   |       |органдары         ||  |мөөнөттөрүн        |                   |       |тарабынын болгон  ||  |регламенттей турган|                   |       |текшерүүлөрдүн    ||  |так мыйзамдарды    |                   |       |санынын кыскарышы ||  |иштеп чыгуу жана   |                   |       |жана алардын      ||  |ишке киргизүү      |                   |       |ишинин            ||  |                   |                   |       |натыйжалуулугунун ||  |                   |                   |       |жогорулашы.       ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||18|Мамлекеттик        |Кыргыз             |2007-  |Кызыкчылыктан     ||  |органдар тарабынан |Республикасынын    |жыл    |келип чыккан      ||  |регулятордук       |Өкмөтү             |       |чатактардын       ||  |функцияларын       |                   |       |жоголушу жана     ||  |аткаргандыгы үчүн  |                   |       |мамлекеттик       ||  |түздөн-түз         |                   |       |органдардын       ||  |ишкерликтин        |                   |       |финансыларында    ||  |субъектилеринен    |                   |       |ачыктыктын        ||  |жана атайын        |                   |       |пайда болушу.     ||  |каражаттар жана    |                   |       |                  ||  |бюджеттик эмес     |                   |       |                  ||  |фонддор аркылуу    |                   |       |                  ||  |финансылык         |                   |       |                  ||  |каражаттардын      |                   |       |                  ||  |алынуусу толугу    |                   |       |                  ||  |менен тыюу         |                   |       |                  ||  |салынсын.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||19|Салыктардын жалпы  |Кыргыз             |2007-  |Салыктык базаны   ||  |санын азайтуу,     |Республикасынын    |жыл    |кењейтүү жана     ||  |атаандаштыктуу     |Өкмөтү             |       |салыктык          ||  |салыктык           |Өкмөттүк эмес      |       |льготаларды       ||  |ставкаларын түзүү, |уюмдар жана        |       |кыскартуу,        ||  |салык салуунун     |Эларалык уюмдар    |       |салык системасын  ||  |жалпы дењгээлин    |                   |       |жөнөкөйлөштүрүү   ||  |төмөндөтүү         |                   |       |жана ачыктыгын    ||  |                   |                   |       |жогорулатуу       ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||20|Салыктык органдар  |                   |2007-  |                  ||  |менен салык        |                   |жыл    |                  ||  |төлөөчүлөрдүн      |                   |       |                  ||  |ортосунда болгон   |                   |       |                  ||  |түз контактарды    |                   |       |                  ||  |азайтуу менен      |                   |       |                  ||  |салыктык текшерүүнү|                   |       |                  ||  |күчөтүү            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||21|Бажылыктын         |Кыргыз             |2007-  |ВЭДдин            ||  |айланасындагы      |Республикасынын    |жыл    |катышуучуларынын  ||  |кызмат көрсөтүү    |Өкмөтү             |       |бажы органдары    ||  |чөйрөсүн өнүктүрүү |                   |       |менен түздөн түз  ||  |жана аны ээлеп     |                   |       |байланышын азайтуу||  |алууга жол бербөө  |                   |       |                  ||  |(бажылык брокерлер,|                   |       |                  ||  |бажылык жүк        |                   |       |                  ||  |ташуучулар,        |                   |       |                  ||  |пошлина жок        |                   |       |                  ||  |дүкөндөрдүн ээлери,|                   |       |                  ||  |кампалар)          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||22|Алдын-ала чечим    |Кыргыз             |2007-  |Бажылык каттоону  ||  |кабыл алуунун      |Республикасынын    |жыл    |ылдамдатуу жана   ||  |механизмин иштеп   |Өкмөтү             |       |жөнөкөйлөтүү.     ||  |чыгуу, бажылык     |                   |       |                  ||  |каттоону жана жүк  |                   |       |                  ||  |ташыган транспортту|                   |       |                  ||  |каражатты анын жүгү|                   |       |                  ||  |жалпы тийиштүү     |                   |       |                  ||  |органдар тарабынын |                   |       |                  ||  |ветеринария жана   |                   |       |                  ||  |башкалар сыяктуу   |                   |       |                  ||  |көзөмөлдү бир жерде|                   |       |                  ||  |уюштуруу.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||24|Экспорттук жана    |Кыргыз             |2007-  |Бажылык жана      ||  |импорттук          |Республикасынын    |2010-гг|салыктык каттоону ||  |декларацияларды    |Өкмөтү             |       |ылдамдатуу жана   ||  |электрондук        |                   |       |жөнөкөйлөтүү.     ||  |каражаттарга       |                   |       |                  ||  |толтуртуу жана     |                   |       |                  ||  |анализдөө          |                   |       |                  ||  |максатында бажы    |                   |       |                  ||  |жана салык         |                   |       |                  ||  |кызматтарын толук  |                   |       |                  ||  |автоматташтырууга  |                   |       |                  ||  |өткөрүү.           |                   |       |                  ||  |                   |                   |       |                  ||  |Бардык             |                   |       |Кыргыз            ||  |кызыккандарды      |                   |       |Республикасынын   ||  |болгон бажылык     |                   |       |бажы кызматынын   ||  |маалыматтарга      |                   |       |ишинин ачыктыгын  ||  |кирүүгө мүмкүнчүлүк|                   |       |камсыз кылуу.     ||  |берүү жана ошондой |                   |       |                  ||  |эле бажылык менен  |                   |       |                  ||  |бизнес коомдордун  |                   |       |                  ||  |партнердук         |                   |       |                  ||  |мамилесин          |                   |       |                  ||  |өркүндөтүү         |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                 5.2.3 Мамлекеттик башкарууну реформалоо             ||---------------------------------------------------------------------||25|Экономикалык иш    |КР Өкмөтү,         |2007-  |Регулятордук      ||  |аракетти ийкемдеген|Өкмөттүк эмес      |жыл    |органдарга        ||  |нормативдик-укуктук|уюмдар жана        |       |коррупцияга       ||  |актыларды          |Эларалык уюмдар    |       |барууга шарт      ||  |коррупцияга        |                   |       |түзгөн            ||  |каршылык боюнча    |                   |       |мыйзамдардын      ||  |талдоо.            |                   |       |жоболорун таап    ||  |                   |                   |       |чыгуу.            ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||26|Ашкере ийкемдеген  |Кыргыз             |2007-  |Ашкере ийкемдөөгө ||  |жоболорго тыюу     |Республикасынын    |жыл    |жол бере турган   ||  |салуу үчүн бардык  |Өкмөтү             |       |мыйзамдарды жокко ||  |министрликтер,     |                   |       |чыгаруу.          ||  |ведомстволор       |                   |       |                  ||  |өзүлөрүнүн         |                   |       |                  ||  |нормативдик-укуктук|                   |       |                  ||  |актыларын коргоо   |                   |       |                  ||  |механизмин         |                   |       |                  ||  |киргизүү.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||27|Экономика жана     |Кыргыз             |2007-  |Мамлекеттик       ||  |финансы            |Республикасынын    |жыл    |башкарууну        ||  |министрлигинде     |Өкмөтү             |       |реформалоо        ||  |мамлекеттик        |                   |       |иш-чараларын      ||  |башкарууну         |                   |       |координациялоо    ||  |координациялоочу   |                   |       |боюнча борбордун  ||  |бөлүм түзүү        |                   |       |пайда болушу.     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||28|Горизонталдык      |Кыргыз             |2007-  |Аткаруу органдары ||  |функционалдык      |Республикасынын    |жыл    |тарабынан         ||  |талдоонун негизинде|Өкмөтү             |       |мамлекеттик       ||  |мамлекеттик        |                   |       |функцияларды так  ||  |органдардын        |                   |       |жана ачык         ||  |функцияларын       |                   |       |регламенттөө.     ||  |ирээттештирүү.     |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||29|Аткаруу бийлигинин |Кыргыз             |2007-  |Аткаруу бийлик    ||  |органдарынын чечим |Республикасынын    |жыл    |органдарынын      ||  |кабыл алуу         |Өкмөтү,            |       |чечимдеринин      ||  |процедураларын     |көз карандысыз     |       |сапатынын         ||  |регламенттөө:      |эксперттер         |       |жакшырышы,        ||  |Өкмөттүн           |                   |       |коррупциялык      ||  |чечимдеринин жана  |                   |       |жана ведомстволук ||  |мамлекеттик        |                   |       |чечим кабыл       ||  |органдардын        |                   |       |алуунун           ||  |чечимдеринин       |                   |       |кыскарышы.        ||  |форматын иштеп     |                   |       |                  ||  |чыгуу жана кабыл   |                   |       |                  ||  |алуу.              |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||29|Мамлекеттик кызмат |Мамлекеттик        |2007-  |Чиновниктер менен ||  |көрсөтүүлөрдү      |бийликтин          |жыл    |граждандардын түз ||  |электрондук жол    |органдары          |       |байланыштарын     ||  |менен аткаруу      |                   |       |азайтуу           ||  |процедураларын     |                   |       |мүмкүнчүлүгү,     ||  |иштеп чыгуу жана   |                   |       |чиновниктердин    ||  |ушундай кызматтарды|                   |       |коррупциялык      ||  |тизмесин түзүү.    |                   |       |кызматына бөгөт   ||  |                   |                   |       |коюу.             ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||30|Жергиликтүү        |Кыргыз             |2007-  |Жергиликтүү       ||  |өзүн-өзү башкаруу  |Республикасынын    |жыл    |өзүн-өзү башкаруу ||  |органдарынын       |Өкмөтү,            |       |органдарынын      ||  |өзүлөрүнүн         |жергиликтүү        |       |функцияларын      ||  |функцияларын       |өзүн-өзү           |       |аткарууга кеткен  ||  |аткарганга кеткен  |башкаруу           |       |чыгымдарды аныктоо||  |чыгымдарын         |органдары          |       |жана алар үчүн    ||  |талдоо анын ичинен |                   |       |реалдуу бюджетти  ||  |жиберилген         |                   |       |түзүү.            ||  |функцияларын кошо  |                   |       |                  ||  |жана аларды        |                   |       |                  ||  |каржылоонун        |                   |       |                  ||  |механизмдерин      |                   |       |                  ||  |аныктоо.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||31|Мамлекеттик сатып  |Кыргыз             |2007-  |Мамлекеттик       ||  |алуу боюнча расмий |Республикасынын    |жыл    |сатып алуулардын  ||  |Веб сайт уюштуруу  |Өкмөтү             |       |ачыктыгын жана    ||  |жана анда болгон   |                   |       |тунуктугун        ||  |мамлекеттик сатып  |                   |       |жогорулатуу.      ||  |алуулар боюнча     |                   |       |                  ||  |кулактандырууларды,|                   |       |                  ||  |маалыматтарды,     |                   |       |                  ||  |тендердик          |                   |       |                  ||  |документтерди      |                   |       |                  ||  |чыгаруу            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||32|"Кыргыз            |Эсептөө палатасы,  |2007-  |Эсептөө           ||  |Республикасынын    |Кыргыз             |жыл    |палатасынын       ||  |эсептөө палатасы   |Республикасынын    |       |рекомендациясын   ||  |тууралу" Мыйзамга  |Өкмөтү,            |       |ишке киришин      ||  |Эсептөө палатасынын|Жогорку Кењеш      |       |жогорулатуу.      ||  |отчету боюнча      |                   |       |                  ||  |аткаруу жана мыйзам|                   |       |                  ||  |чыгаруу            |                   |       |                  ||  |органдарынын чечим |                   |       |                  ||  |кабыл алуу         |                   |       |                  ||  |механизми жөнүндө  |                   |       |                  ||  |толуктоону         |                   |       |                  ||  |киргизүү.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||33|Кыргыз             |Эсептөө палата,    |2007-  |Эсептөө           ||  |Республикасынын    |Кыргыз             |жыл    |палатасынын       ||  |Эсептөө палатасынын|Республикасынын    |       |рекомендациясын   ||  |отчету боюнча      |Өкмөтү,            |       |аткарылышынын     ||  |чараларды көрүү    |Жогорку Кењеш      |       |мониторинг жазоо  ||  |жана кароо         |                   |       |механизмин түзүү  ||  |функциясын азыркы  |                   |       |                  ||  |Жогорку Кењештин   |                   |       |                  ||  |түзүмүнүн чегинде  |                   |       |                  ||  |кароо.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||34|Мамлекеттик аудит  |Эсептөө палатасы,  |2007-  |Мамлекеттик       ||  |өтүүгө тиешелүү    |Кыргыз             |жыл    |башкаруу          ||  |бардык багыттар    |Республикасынын    |       |практикасына      ||  |боюнча аудит       |Өкмөтү,            |       |натыйжалуулук     ||  |өткөрүүнүн         |Жогорку Кењеш      |       |аудитин киргизүү  ||  |ыкмаларын жана     |                   |       |                  ||  |критерийлерин иштеп|                   |       |                  ||  |чыгуу.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||35|Чечим кабыл алууга |Кыргыз             |2007-  |Бюджетти          ||  |граждандык коомду  |Республикасынын    |жыл    |түзүүнүн          ||  |тартуунун туруктуу |Өкмөтү, Өкмөттүк   |       |ачыктыгы жана     ||  |механизми катары   |эмес уюмдар.       |       |тунуктугу.        ||  |борбордук жана     |                   |       |                  ||  |жергиликтүү        |                   |       |                  ||  |дењгээлдерде       |                   |       |                  ||  |бюджеттик угууларды|                   |       |                  ||  |киргизүү.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||36|Мамлекеттик        |Кыргыз             |2007-  |Коррупциялык      ||  |ийкемдөө чараларын |Республикасынын    |жыл    |чечим кабыл       ||  |киргизүүдө жана    |Өкмөтү,            |       |алууга            ||  |бюджетти кабыл     |Өкмөттүк эмес      |       |мүмкүнчүлүктүн    ||  |алууда граждандык  |уюмдар             |       |кыскарышы.        ||  |коом менен         |                   |       |                  ||  |консультация       |                   |       |                  ||  |жүргүзүүнү         |                   |       |                  ||  |регламенттөө.      |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||37|Керектөөчүлөр      |Кыргыз             |2007-  |Мамлекеттик       ||  |аркылуу мамлекеттик|Республикасынын    |жыл    |кызмат көрсөтүү   ||  |кызмат көрсөтүүнүн |Өкмөтү,            |       |алган клиенттер   ||  |сапатын баалоо     |Өкмөттүк           |       |менен болгон      ||  |системасын киргизүү|эмес уюмдар        |       |кайра байланыш.   ||  |("сары карточкалар |                   |       |                  ||  |системасы").       |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                   5.2.4 Мамлекеттик жана муниципалдык               ||                  кызматкерлердин дараметин жогорулатуу              ||---------------------------------------------------------------------||38|Мамлекеттик        |Кыргыз             |2007гг.|Эмгек акы төлөөдө ||  |кызматкерлердин    |Республикасынын    |       |мамлекеттик       ||  |эмгек акы          |Өкмөтү,            |       |кепилдиктерди     ||  |системасын         |Мамлекеттик        |       |камсыз кылуу.     ||  |реформалоо боюнча  |кызмат иштери      |       |Эмгек акынын      ||  |сунуштарды иштеп   |боюнча             |       |шыктандырган      ||  |чыгуу, ошондой эле |агентствосу        |       |дареметин камсыз  ||  |төмөнкүлөрдү       |                   |       |кылуу.            ||  |камтыган кошумча   |                   |       |                  ||  |дем берүү          |                   |       |                  ||  |чараларын иштеп    |                   |       |                  ||  |чыгуу.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||39|- мамлекеттик      |                   |       |                  ||  |кызматкердин бир   |                   |       |                  ||  |баласынын жогорку  |                   |       |                  ||  |окуу жайда окуган  |                   |       |                  ||  |чыгымын төлөп      |                   |       |                  ||  |берүү;             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||40|Мамлекеттик        |                   |2007-  |                  ||  |кызматкердин       |                   |жыл    |                  ||  |кирешеси, мүлкү    |                   |       |                  ||  |тууралуу           |                   |       |                  ||  |декларацияларын    |Мамлекеттик кызмат |       |Мамлекеттик       ||  |жарыкка чыгаруунун |иштери боюнча      |       |кызматкерлердин   ||  |системаларын       |агентствосу.       |       |жоопкерчиликтерин ||  |жакшыртуу.         |Кыргыз             |       |жогорулатуу.      ||--|-------------------|Республикасынын    |-------|                  ||42|Киреше жана мүлк   |Өкмөтү             |2007-  |                  ||  |боюнча декларация  |                   |жыл    |                  ||  |толтура турган     |                   |       |                  ||  |мамлекеттик        |                   |       |                  ||  |кызматчынын        |                   |       |                  ||  |туугандарын тартуу |                   |       |                  ||  |мүмкүнчүлүгүн      |                   |       |                  ||  |изилдөө            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||43|Мыйзамдардын       |Мамлекеттик кызмат |дайыма |Мамлекеттик кызмат||  |аткарылыштарын     |иштери боюнча      |       |тууралу мыйзамды  ||  |көзөмөлдөөгө алуу  |агентствосу,       |       |толук жана        ||  |механизмин камсыз  |Кыргыз             |       |кайтарымсыз       ||  |кылуу: "Мамлекеттик|Республикасынын    |       |аткаруу.          ||  |кызмат тууралуу",  |Өкмөтү             |       |                  ||  |"Саясий жана атайын|                   |       |                  ||  |мамлекеттик        |                   |       |                  ||  |кызматта           |                   |       |                  ||  |иштегендердин жана |                   |       |                  ||  |алардын жакын      |                   |       |                  ||  |туугандарынын      |                   |       |                  ||  |кирешелерин жана   |                   |       |                  ||  |мүлктөрүн          |                   |       |                  ||  |декларациялоо жана |                   |       |                  ||  |басмага чыгаруу"   |                   |       |                  ||  |жана "Гендердик    |                   |       |                  ||  |тењдүүлүктү камсыз |                   |       |                  ||  |кылуунун           |                   |       |                  ||  |мамлекеттик        |                   |       |                  ||  |гарантияларынын    |                   |       |                  ||  |негиздери жөнүндө" |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||44|Аткаруу бийлигинин |Кыргыз             |2007-  |Персоналдар менен ||  |кадрлык кызматын   |Республикасынын    |жыл    |иштей турган      ||  |чыњдоо ар бирине   |Өкмөтү,            |       |атайын бөлүмдүн   ||  |атайын түзүмдүк    |Президенттин       |       |(же адистин) бар  ||  |бөлүмчө же болбосо |алдындагы Башкаруу |       |болушу. Кадр      ||  |персоналдар менен  |академиясы         |       |кызматындагы      ||  |иштей турган,      |                   |       |үйрөтүлгөн саны.  ||  |окутуу иштерин     |                   |       |                  ||  |жүргүзгөн ошондой  |                   |       |                  ||  |эле гендердик      |                   |       |                  ||  |суроолор боюнча бир|                   |       |                  ||  |кызматкерлердин    |                   |       |                  ||  |адис               |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||45|Административдик   |Коррупцияны алдын  |2007-  |Граждандарды      ||  |коррупцияга каршы  |алуу боюнча        |жыл    |коррупцияга каршы ||  |туруунун жолдору   |мамлекеттик        |       |турушунун активдүү||  |жөнүндөгү          |агентствосу        |       |                  ||  |эскертмелерди иштеп|                   |       |                  ||  |чыгып, эл арасына  |                   |       |                  ||  |кењири таркатуу.   |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||46|Коррупциялык       |Коррупцияны алдын  |2007   |Коррупциялык      ||  |тобокелдерди       |алуу боюнча        |жыл    |тобокелдерди      ||  |аныктоо үчүн       |мамлекеттик        |       |түзгөн            ||  |мамлекеттик        |агентствосу        |       |процесстерди жана ||  |органдардын жумуш  |                   |       |процедураларды    ||  |процесстерин жана  |                   |       |жоготуу боюнча    ||  |процедураларын     |                   |       |сунуштар.         ||  |талдоону           |                   |       |                  ||  |жүргүзүү.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||47|Коомдук уюмдар,    |Кыргыз             |дайыма |Коррупциянын      ||  |мамлекеттик        |Республикасынын    |       |булактары жана    ||  |кызматкерлер жана  |Өкмөтү,            |       |кесепеттери       ||  |граждандык коом    |Мамлекеттик кызмат |       |тууралуу          ||  |үчүн алардын       |иштери боюнча      |       |тренингдерди      ||  |коррупцияны алдын  |агентствосу,       |       |уюштуруу          ||  |алгандагы же ага   |Президенттин       |       |                  ||  |каршы күрөш боюнча |алдындагы          |       |                  ||  |мамлекеттик        |Башкаруу           |       |                  ||  |органдар менен     |академиясы,        |       |                  ||  |байланышкандагы    |Өкмөттүк эмес      |       |                  ||  |укуктары жана      |уюмдар, Эларалык   |       |                  ||  |коррупциянын       |уюмдар,            |       |                  ||  |булактары жана     |Коррупцияны        |       |                  ||  |кесепеттери        |алдын алуу боюнча  |       |                  ||  |тууралуу мезгили   |мамлекеттик        |       |                  ||  |менен окуу         |агентствосу        |       |                  ||  |курстарын уюштуруу,|                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                   5.2.5. Укуктук чөйрөдөгү реформалар               ||---------------------------------------------------------------------||48|Нормативдик        |Кыргыз             |2007-  |Болгон            ||  |укуктук-актылардын |Республикасынын    |2010-  |мыйзамдарда       ||  |ортосундагы болгон |Өкмөтү,            |жж.    |карама-           ||  |карама-            |Өкмөттүк эмес      |       |каршылыктарды, кош||  |каршылыктарды жоюу |уюмдар, Эларалык   |       |талкуулолорду     ||  |жана аларды        |уюмдар             |       |ийкемдөөчү        ||  |мыйзамдарга туура  |                   |       |органдар тарабынын||  |келтирүү           |                   |       |аларды өз         ||  |максатында Кыргыз  |                   |       |максаттарында     ||  |Республикасынын    |                   |       |колдонууну жокко  ||  |мыйзамдарын        |                   |       |чыгаруу.          ||  |инвентаризациялоо  |                   |       |                  ||  |боюнча иштерди     |                   |       |                  ||  |улантуу            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||49|Кылмыш жана        |Генералдык         |2007-  |Коррупциянын алдын||  |Кылмыш-            |прокуратура,       |жыл    |алууга багытталган||  |процессуалдык      |Коррупцияны        |       |чаралардын        ||  |кодекстин жоболорун|алдын алуу         |       |бекиши жана       ||  |коррупцияга каршы  |боюнча             |       |административдик  ||  |БУУнун Конвенциясы |агентствосу        |       |коррупция         ||  |менен тийиштүүлүккө|                   |       |чөйрөсүндө        ||  |алып келүү         |                   |       |изилдөөлөрдүн     ||  |кирешелерди жана   |                   |       |натыйжалуулугун   ||  |кылмыштык иш       |                   |       |жогорулатуу.      ||  |аракеттердин       |                   |       |                  ||  |каражаттарын       |                   |       |                  ||  |аныктоо жана       |                   |       |                  ||  |ошондой эле        |                   |       |                  ||  |"жашырып койгондор |                   |       |                  ||  |үчүн", "кызмат     |                   |       |                  ||  |акыны туура эмес   |                   |       |                  ||  |пайдалангандыгы    |                   |       |                  ||  |үчүн", "мыйзамсыз  |                   |       |                  ||  |байыгандарга"      |                   |       |                  ||  |коррупцияга каршы  |                   |       |                  ||  |БУУнун             |                   |       |                  ||  |Конвенциясында     |                   |       |                  ||  |берилген           |                   |       |                  ||  |аныктамаларга      |                   |       |                  ||  |ылайык кылмыштык   |                   |       |                  ||  |жоопкерчиликти     |                   |       |                  ||  |кароо.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||50|Кыргыз             |Кыргыз             |2007-  |Өлкөдө            ||  |Республикасын Мињ  |Республикасынын    |жыл    |коррупциянын      ||  |жылдыктын чакырыгы |Өкмөтү             |       |дењгээлинин       ||  |корпорациясынын    |                   |       |төмөндөшү         ||  |порогдук           |                   |       |профессионализмди ||  |программасына      |                   |       |көтөрүү жана сот, ||  |киргизүүгө         |                   |       |укук коргоо       ||  |жетишүү.           |                   |       |органдарынын      ||  |                   |                   |       |ишинин            ||  |                   |                   |       |натыйжалуулугун   ||  |                   |                   |       |жогорулатуу       ||  |                   |                   |       |аркылуу           ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||51|Сот системасын     |Кыргыз             |2007-  |Көз карандысыз    ||  |финансылык көз     |Республикасынын    |жыл    |натыйжалуу сот    ||  |карандысызга       |Өкмөтү, Кыргыз     |       |системасын түзүү. ||  |жеткирүү максатында|Республикасынын    |       |                  ||  |аларда сот         |Жогорку соту       |       |                  ||  |органдарынын эмгек |                   |       |                  ||  |акыларын           |                   |       |                  ||  |жогорулатуу жана   |                   |       |                  ||  |көз карандысыз     |                   |       |                  ||  |толук кандуу       |                   |       |                  ||  |каржылоо аркылуу   |                   |       |                  ||  |реформа жүргүзүү   |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||52|Коррупцияга каршы  |Кыргыз             |2007-  |Коррупцияга       ||  |күрөшкө тартылган  |Республикасынын    |жыл    |каршы күрөштө     ||  |бардык укук коргоо |Өкмөтү, Кыргыз     |       |бирин-бири        ||  |түзүмдөрдү жана сот|Республикасынын    |       |кайталоо жана     ||  |системасын         |Жогорку соту,      |       |жарыш иш алып     ||  |функционалдык      |Өкмөттүк эмес      |       |барууларды жокко  ||  |талдоо жүргүзүү.   |уюмдар,            |       |чыгаруу боюнча    ||  |                   |Эларалык уюмдар    |       |сунуштар,         ||  |                   |                   |       |оптималдык        ||  |                   |                   |       |түзүмдү аныктоо.  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||53|Соттордун кењешин  |Кыргыз             |2007-  |Соттордун иш      ||  |түзүү (же башка    |Республикасынын    |жыл    |аракеттеринин     ||  |соттордун коомунун |Жогорку соту       |       |стратегиясын      ||  |органы) аларга     |                   |       |жана укуктук      ||  |көз карандысыз     |                   |       |саясатты иштөө    ||  |органдын           |                   |       |жана              ||  |полномочиелерин    |                   |       |башкаруу аларды   ||  |бекитүү менен.     |                   |       |саясий            ||  |Алар соттордун     |                   |       |кийлигишүүлөрдөн  ||  |үстүндө коомдук    |                   |       |коргоо.           ||  |жана               |                   |       |                  ||  |профессионалдык    |                   |       |                  ||  |көзөмөлдү жана     |                   |       |                  ||  |ички изилдөөгө     |                   |       |                  ||  |полномочиялары     |                   |       |                  ||  |бар                |                   |       |                  ||  |квалификациялуу    |                   |       |                  ||  |персоналдардан     |                   |       |                  ||  |тандап алуу жана   |                   |       |                  ||  |дайындоо           |                   |       |                  ||  |процедураларын     |                   |       |                  ||  |камсыз кылышы      |                   |       |                  ||  |керек.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||54|Сот департаментин, |Кыргыз             |2007-  |Аткаруу жана      ||  |сотторду           |Республикасынын    |жыл    |Сот бийликтерин   ||  |финансы-чарбалык   |Өкмөтү, Кыргыз     |       |чыныгы жактан     ||  |жактан камсыз кылуу|Республикасынын    |       |ажыратуу.         ||  |маселеси боюнча    |Жогорку соту       |       |                  ||  |Юстиция            |                   |       |                  ||  |министрлигинин     |                   |       |                  ||  |түзүмүнөн чыгарып, |                   |       |                  ||  |Сот бийлигинин     |                   |       |                  ||  |көзөмөлүнө берүү.  |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||55|Сот алып баруу     |Жогорку Сот,       |2007-  |Ишкерлердин ишинде||  |иштерин            |Кыргыз             |жыл    |административдик  ||  |жөнөкөйлөтүүгө жана|Республикасынын    |       |бөгөттөрдү алып   ||  |коммерциялык иштер |Өкмөтү             |       |таштоо граждандар ||  |боюнча сот         |                   |       |жана ишкерлер үчүн||  |процессинин        |                   |       |соттук коргоого   ||  |мөөнөтүн кыскартуу-|                   |       |жетишүүнү         ||  |га жана сотто иш   |                   |       |жогорулатуу.      ||  |кароонун жыйынтыгы |                   |       |                  ||  |боюнча алына турган|                   |       |                  ||  |мамлекеттик        |                   |       |                  ||  |пошлинасынын өлчөмү|                   |       |                  ||  |жана тартибин      |                   |       |                  ||  |өзгөртүүгө         |                   |       |                  ||  |багытталган        |                   |       |                  ||  |процессуалдык      |                   |       |                  ||  |мыйзамдарга        |                   |       |                  ||  |өзгөртүү киргизүү. |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||56|Сот органдарында   |Кыргыз             |2007-  |Соттук маалыматтын||  |иштерди автоматтык |Республикасынын    |жыл    |жана башкаруунун  ||  |түрдө бөлүштүрүү   |Жогорку соту       |       |бирдиктүү         ||  |жана граждандарга  |                   |       |системасын ишке   ||  |интернет аркылуу   |                   |       |киргизүү.         ||  |соттун чечимдерине |                   |       |                  ||  |ачык түрдө         |                   |       |                  ||  |таанышууну камсыз  |                   |       |                  ||  |кылуу.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||57|Алдын ала камоого  |Жогорку сот,       |2007-  |Граждандардын     ||  |жана каматууга     |Кыргыз             |жыл    |өзүлөрүнүн        ||  |санкция берүү      |Республикасынын    |       |конституциялык    ||  |боюнча             |Генералдык         |       |укуктарын жана    ||  |прокуратуранын     |прокуратурасы      |       |эркиндигин        ||  |полномочиелерин    |                   |       |коргоонун         ||  |сот органдарына    |                   |       |чыныгы ыкмаларын  ||  |берүү.             |                   |       |камсыз кылуу.     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||58|Кыргыз             |Жогорку сот,       |2007-  |Ачык жана         ||  |Республикасында    |Кыргыз             |жыл    |натыйжалуу сот    ||  |присяжных соттор   |Республикасынын    |       |системасын түзүү  ||  |институтун түзүүнүн|Өкмөтү             |       |жана калкты       ||  |зарылчылыгы жөнүндө|                   |       |соттук иштерге    ||  |сунуш киргизүү     |                   |       |тартуу процессин  ||  |                   |                   |       |пайда кылуу.      ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||59|Коррупцияны        |                   |2007-  |                  ||  |болтурбоо жана     |                   |жыл    |                  ||  |коррупцияга        |                   |       |                  ||  |катышкан           |                   |       |                  ||  |кызматкерлердин    |                   |       |                  ||  |ишин изилдөө       |                   |       |                  ||  |максатында укук    |                   |       |                  ||  |коргоо             |                   |       |                  ||  |органдарынын       |                   |       |                  ||  |түзүмүндө штаттык  |                   |       |                  ||  |бирдик чегинде     |                   |       |                  ||  |атайын бөлүм       |                   |       |                  ||  |түзүү.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||60|Кызматкерлерди     |Кыргыз             |2007-  |                  ||  |полиграфта         |Республикасынын    |жыл    |                  ||  |тестирлөөнү        |                   |       |                  ||  |камтыган текшерүү  |                   |       |                  ||  |жүргүзүү.          |                   |       |Укук коргоо       ||  |                   |                   |       |органдарында      ||  |                   |                   |       |коррупция менен   ||  |                   |                   |       |күрөшүүнүн        ||--|-------------------|                   |-------|натыйжалуу        ||61|Укук коргоо        |                   |2007-  |системасын        ||  |органдарынын       |                   |жыл    |түзүү.            ||  |кызматкерлерине    |                   |       |                  ||  |эмгек акыны        |                   |       |                  ||  |көбөйтүү.          |                   |       |                  ||--|-------------------|                   |-------|                  ||62|Коррупцияга каршы  |                   |2007-  |                  ||  |күрөштүн ыктарын   |                   |жыл    |                  ||  |жана ыкмаларын укук|                   |       |                  ||  |коргоо органдарынын|                   |       |                  ||  |кызматкерлерине    |                   |       |                  ||  |үйрөтүү.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||63|Кызматкерлердин    |Кыргыз             |2007-  |Укук коргоо       ||  |кызматтык ордун    |Республикасынын    |жыл    |органдарынын      ||  |туура эмес         |Өкмөтү             |       |иштерин граждандык||  |пайдаланып         |                   |       |коом тарабынан    ||  |жаткандыгы,        |                   |       |көзөмөлгө         ||  |коомчулуктан түшкөн|                   |       |алуу ролун        ||  |арыздарды кароо    |                   |       |күчөтүү.          ||  |максатында өз      |                   |       |                  ||  |курамына массалык  |                   |       |                  ||  |маалымат           |                   |       |                  ||  |каражаттарын,      |                   |       |                  ||  |граждандык коомду  |                   |       |                  ||  |камтыган бирдиктүү |                   |       |                  ||  |байкоо органдарын  |                   |       |                  ||  |түзүү.             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||64|Экономикалык жана  |Кыргыз             |2007-  |Кыргыз            ||  |уюшулган           |Республикасынын    |жыл    |Республикасынын   ||  |кылмыштуулукта,    |Өкмөтү             |       |Бањги заттарды    ||  |бањги заттарга     |Президенттин       |       |контролдоо боюнча ||  |каршы күрөштөрдө   |Администрациясы    |       |агентствосун,     ||  |Кыргыз             |                   |       |Ички иштер        ||  |Республикасынын    |                   |       |министрлигин,     ||  |Бањги заттарды     |                   |       |Улуттук коопсуздук||  |контролдоо боюнча  |                   |       |кызматын,         ||  |агентствосунда,    |                   |       |Финансылык полиция||  |Ички иштер         |                   |       |кызматын түзүмдөрү||  |министрлигинде,    |                   |       |кайрадан түзүү.   ||  |Улуттук коопсуздук |                   |       |                  ||  |кызматында,        |                   |       |                  ||  |Финансылык полиция |                   |       |                  ||  |кызматында аларда  |                   |       |                  ||  |жүргүзүлгөн        |                   |       |                  ||  |функционалдык      |                   |       |                  ||  |талдоонун негизинде|                   |       |                  ||  |бирин-бири         |                   |       |                  ||  |кайталаган         |                   |       |                  ||  |бөлүмдөрдү жокко   |                   |       |                  ||  |чыгаруу.           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||65|Кыргыз             |                   |2007-  |                  ||  |Республикасынын    |                   |жыл    |                  ||  |Финансылык         |                   |       |                  ||  |чалгындоо          |                   |       |                  ||  |кызматынын ишине   |Финансылык         |       |Финансылык        ||  |методологиялык     |чалгындоо кызматы, |       |чалгындоо         ||  |базаны иштеп чыгып,|Кыргыз             |       |кызматынын        ||  |киргизүү           |Республикасынын    |       |дареметин         ||  |                   |Өкмөтү, Эларалык   |       |жогорулатуу       ||--|-------------------|уюмдар             |-------|жана анын         ||66|Финансылык         |                   |2007-  |ишинин көз        ||  |чалгындоо кызматына|                   |жыл    |карандысыздыгын   ||  |профессионалдарды  |                   |       |камсыз кылуу      ||  |кабыл алууну ишке  |                   |       |                  ||  |ашыруу.            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||67|Финансылык         |                   |2007-  |                  ||  |чалгындоо          |                   |жыл    |                  ||  |кызматынын         |                   |       |                  ||  |институционалдык,  |                   |       |                  ||  |уюштуруучулук жана |                   |       |                  ||  |техникалык         |                   |       |                  ||  |маселелерин чечүү. |                   |       |                  |-----------------------------------------------------------------------  -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |   аткаруучулар    |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |        1          |        2          |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                V. Багыттар жана артыкчылыктар                       ||---------------------------------------------------------------------||            5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу                  ||---------------------------------------------------------------------||                    5.3 Адамдык жана социалдык өнүгүү                ||---------------------------------------------------------------------||                  5.3.1 Коомго керектүү билим берүү                  ||---------------------------------------------------------------------||                             Орто билим                              ||---------------------------------------------------------------------||1 |Мектептик билим    |Билим берүү, илим  |2007-ж.|Негизги жана толук||  |берүүнүн           |жана жаштар        |       |орто мектепти     ||  |мамлекеттик        |саясат             |       |бүтүрүүчүлөрдүн   ||  |стандартын иштеп   |министрлиги,       |       |алган билимин,    ||  |чыгуу.             |профессионалдык    |       |ыктарын азыркы    ||  |                   |коом, массалык     |       |коомдун           ||  |                   |маалымат каражаттар|       |керектөөсүнө      ||  |                   |                   |       |ылайыктоо.        ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||2 |Орто мектепте      |Билим берүү, илим  |2006-  |                  ||  |базистик окуу      |жана жаштар        |2010-  |                  ||  |планын жакшыртуу   |саясат             |жж.    |                  ||  |                   |министрлиги,       |       |                  ||  |                   |профессионалдык    |       |                  ||  |                   |коом               |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||3 |Жањы мамлекеттик   |Билим берүү, илим  |2006-  |Мектепте билим    ||  |стандарттын        |жана жаштар        |2010-  |берүүнү           ||  |негизинде окуу     |саясат             |жж.    |модернизациялоо   ||  |китептерин жана    |министрлиги,       |       |                  ||  |окуу-методикалык   |профессионалдык    |       |                  ||  |комплекстерин жана |коом               |       |                  ||  |балдардын жашынын  |                   |       |                  ||  |өзгөчөлүктөрүнө    |                   |       |                  ||  |жараша окуу        |                   |       |                  ||  |программаларын жана|                   |       |                  ||  |пландарын иштеп    |                   |       |                  ||  |чыгуу              |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||4 |Эксперттик кењештин|Билим берүү, илим  |2006-  |Окуу басмаларынын ||  |иштөөсүнүн         |жана жаштар        |2010-  |сапатынын         ||  |негизинде          |саясат             |жж.    |жогорулашы.       ||  |экспертиза         |министрлиги,       |       |                  ||  |жүргүзүүнү (анын   |профессионалдык    |       |                  ||  |ичинен гендер      |коом               |       |                  ||  |боюнча) жана окуу  |                   |       |                  ||  |басмаларын байкоону|                   |       |                  ||  |жакшыртуу.         |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||5 |Кыргыз, орус,      |Билим берүү, илим  |2006-  |Мектепти          ||  |англис тилдерин    |жана жаштар саясат |2010-  |бүтүрүүчүлөрдүн   ||  |жана этникалык     |министрлиги,       |жж.    |тилдерде эркин    ||  |аздык кылган       |профессионалдык    |       |сүйлөө            ||  |калктын тилдерин   |коом, ОГО          |       |жөндөмдүүлүгү.    ||  |(алардын тилдеринде|                   |       |                  ||  |окутулган          |                   |       |                  ||  |мектептерде)       |                   |       |                  ||  |окутуунун          |                   |       |                  ||  |ыкмаларын,         |                   |       |                  ||  |материалдык        |                   |       |                  ||  |камсыздыгын        |                   |       |                  ||  |жакшыртуу          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||6 |Мугалимдердин      |Билим берүү,       |2006-  |Окуунун сапатын   ||  |квалификациясын    |илим жана жаштар   |2010-  |жакшыртуу         ||  |жогорулатуу        |саясат министрлиги |жж.    |                  ||  |системасын         |                   |       |                  ||  |жакшыртуу.         |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||7 |Мугалимдин         |Билим берүү, илим  |2006-  |Мугалимдик        ||  |эмгегинин баркын   |жана жаштар саясат |2010-  |кесиптин өзүнө    ||  |көтөрүү боюнча     |министрлиги        |жж.    |тарткылыктуулугун ||  |кампания жүргүзүү  |профессионалдык    |       |көтөрүү анын      ||  |                   |коом, Массалык     |       |ичинен өспүрүмдөр ||  |                   |маалымат           |       |арасында          ||  |                   |каражаттары,       |       |                  ||  |                   |ОГО                |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||8 |Мугалимдердин эмгек|Экономика жана     |2006-  |Мугалимдик        ||  |акысын көтөрүү     |финансы            |2010-  |кесиптин өзүнө    ||  |                   |министрлиги,       |жж.    |тарткылыктуулугун ||  |                   |Билим берүү, илим  |       |көтөрүү анын      ||  |                   |жана жаштар саясат |       |ичинен өспүрүмдөр ||  |                   |министрлиги        |       |арасында          ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||9 |Мугалимдердин      |Билим берүү,       |2006-  |Окутуунун сапатын ||  |ишинин сапатын     |илим жана жаштар   |2010-  |жакшыртуу         ||  |көзөмөлдөө         |саясат министрлиги |жж.    |                  ||  |системасын         |профессионалдык    |       |                  ||  |жакшыртуу.         |коом, ОГО          |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||10|"Жаш мугалимдин    |Экономика жана     |2006-  |Жаш мугалимдерди  ||  |депозити" аттуу жаш|финансы            |2010-  |айылжеринде кармап||  |мугалимдерди       |министрлиги,       |жж.    |калуу анын ичинен ||  |колдоо программасын|Билим берүү,       |       |эркектерди        ||  |ишке ашыруу        |илим жана жаштар   |       |                  ||  |                   |саясат министрлиги |       |                  ||  |                   |коммерциялык       |       |                  ||  |                   |банктар            |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||11|Мектептерде        |Билим берүү,       |2006-  |Кедей үй бүлөдөн  ||  |окуучулардан       |илим жана          |2010-  |чыккан            ||  |мыйзамсыз          |жаштар саясат      |жж.    |балдардын мектепке||  |жыйноолорду        |министрлиги,       |       |кирүүсүн          ||  |учурларын баамдоо  |ОГО, изилдөөчү     |       |жењилдетүү,       ||  |жана аларды        |уюмдар,            |       |ата-энелердин     ||  |болтурбоо          |Массалык           |       |финансылык        ||  |системаларын       |маалымат           |       |оорчулугун        ||  |жакшыртуу          |каражаттары        |       |жењилдетүү.       ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||12|Окуучулардын билим |Билим берүү,       |2006-  |Мектепте окутуунун||  |дењгээлин текшерүү |илим жана          |2010-  |сапатынын         ||  |боюнча көз         |жаштар саясат      |жж.    |объективдүү       ||  |карандысыз         |министрлиги,       |       |абалын билүү      ||  |тандалган          |изилдөөчү уюмдар,  |       |                  ||  |иликтөөлөрдү       |Массалык           |       |                  ||  |жүргүзүү.          |маалымат           |       |                  ||  |                   |каражаттары        |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||13|Инклюзивдик билим  |Экономика жана     |2006-  |Майып балдардын   ||  |берүүнү кењейтүү   |финансы            |2010-  |билим алууга      ||  |                   |министрлиги,       |жж.    |жетишүүсүн        ||  |                   |Билим берүү,       |       |жакшыртуу.        ||  |                   |илим жана жаштар   |       |                  ||  |                   |саясат министрлиги,|       |                  ||  |                   |ОГО                |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||14|Алыскы тоолуу      |Экономика жана     |2006-  |Балдардын ден     ||  |райондордогу кичи  |финансы            |2010-  |соолугун чыњдоо,  ||  |класстын           |министрлиги,       |жж.    |мектепке          ||  |окуучуларын        |Билим берүү,       |       |келүүлөрдү        ||  |полдниктер         |илим жана          |       |жакшыртуу         ||  |менен камсыз       |жаштар саясат      |       |                  ||  |кылуу.             |министрлиги        |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||15|Окуу методикалык   |Экономика жана     |2006-  |Окуучуларды окуу  ||  |пособиелерди жана  |финансы            |2010-  |материалдары менен||  |жањыланган окуу    |министрлиги,       |жж.    |камсыз кылууну    ||  |китептерин басып   |Билим берүү,       |       |жакшыртуу, билим  ||  |чыгаруу.           |илим жана жаштар   |       |берүүнүн сапатын  ||  |                   |саясат             |       |жогорулатуу.      ||  |                   |министрлиги        |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||16|Мектептерди эмерек,|Экономика жана     |2006-  |Окуу процессинин  ||  |компьютерлер жана  |финансы            |2010-  |материалдык-      ||  |керектүү окуу      |министрлиги,       |жж.    |техникалык        ||  |жабдуулар менен    |Билим берүү,       |       |камсыздыгын       ||  |камсыз кылуу.      |илим жана жаштар   |       |жакшыртуу,        ||  |                   |саясат             |       |билим берүүнүн    ||  |                   |министрлиги,       |       |сапатын көтөрүү   ||  |                   |жергиликтүү        |       |                  ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |администрациялар,  |       |                  ||  |                   |жергиликтүү        |       |                  ||  |                   |өзүн-өзү           |       |                  ||  |                   |башкаруу органдары |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||17|Жањы мектептерди   |Билим берүү,       |2006-  |Улучшение условий ||  |куруу жана         |илим жана жаштар   |2010-  |обучения,         ||  |мектептин          |саясат             |жж.    |укрепление        ||  |имараттарын        |министрлиги,       |       |здоровья детей    ||  |капиталдык жана    |жергиликтүү        |       |                  ||  |учурдук оњдоолорду |мамлекеттик        |       |                  ||  |жүргүзүү.          |администрациялар,  |       |                  ||  |                   |жергиликтүү        |       |                  ||  |                   |өзүн-өзү           |       |                  ||  |                   |башкаруу органдары |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||18|Мектептик билим    |Экономика жана     |2006-  |Билим берүүгө     ||  |берүүнү            |финансы            |2010-  |чыгымдардын       ||  |класс-комплектин   |министрлиги,       |жж.    |натыйжалуулугун   ||  |негизинде          |Билим берүү,       |       |жогорулатуу       ||  |каржылоодон        |илим жана жаштар   |       |                  ||  |каражаттарды       |саясат             |       |                  ||  |жан башына бөлүү   |министрлиги        |       |                  ||  |принцибине өтүү.   |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||19|Окутууда жакшы     |Экономика жана     |2006-  |Билим берүүнүн    ||  |жетишкендиктерди   |финансы министрлиги|2010-  |сапатын           ||  |көрсөткөн окуу     |Билим берүү, илим  |жж.    |жакшыртууга дем   ||  |мекемелерин артыкча|жана жаштар саясат |       |берүүнү түзүү     ||  |белгилөө (сыйлоо)  |министрлиги,       |       |                  ||  |системасын киргизүү|жергиликтүү        |       |                  ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |администрациялар,  |       |                  ||  |                   |жергиликтүү        |       |                  ||  |                   |өзүн-өзү башкаруу  |       |                  ||  |                   |органдары          |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||20|Зарыл болгон       |Экономика жана     |2006-  |Өлкөнүн алыскы    ||  |каражаттар менен   |финансы            |2010-  |райондорундагы аз ||  |начар камсыз болгон|министрлиги,       |жж.    |камсыз болгон     ||  |мектептер үчүн     |Билим берүү, илим  |       |мектептерди       ||  |атайын каржылоонун |жана жаштар саясат |       |каржылоону        ||  |компенсирлөөчү     |министрлиги,       |       |тењдештирүү.      ||  |механизмин         |жергиликтүү        |       |                  ||  |киргизүү.          |өзүн-өзү башкаруу  |       |                  ||  |                   |органдары          |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||21|Окуу процессин     |Экономика жана     |2006-  |Мектептердин      ||  |камсыз кылуу үчүн  |финансы            |2010-  |каражаттарынын    ||  |ата-энелерден акча |министрлиги,       |жж.    |көбөйүшү,         ||  |чогултуу системасын|Билим берүү, илим  |       |коррупциянын      ||  |ирэттештирүү,      |жана жаштар саясат |       |азайышы.          ||  |ал каражаттарды    |министрлиги.       |       |                  ||  |колдонуунун ачык   |жергиликтүү        |       |                  ||  |отчеттук системасын|өзүн-өзү башкаруу  |       |                  ||  |ата-энелердин,     |органдары, ОГО,    |       |                  ||  |граждандык коомдун |Массалык           |       |                  ||  |катышуусу менен    |маалымат           |       |                  ||  |түзүү;             |каражаттары,       |       |                  ||  |аз камсыз болгон үй|ата-эне комитеттери|       |                  ||  |бүлөдөн чыккан     |                   |       |                  ||  |балдардын окуу     |                   |       |                  ||  |мүмкүнчүлүгүн      |                   |       |                  ||  |чектөөнү болтурбоо.|                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||             Башталгыч жана орто профессионалдык билим берүү         ||---------------------------------------------------------------------||22|Кыргызстанда жана  |Эмгек жана         |2007-ж.|Профессионалдык   ||  |чет өлкөлөрдөгү    |социалдык коргоо   |       |жана техникалык   ||  |эмгек              |министрлиги,       |       |билим берүү       ||  |рынокторундагы     |профессионалдык    |       |системасында      ||  |абалды болжолдогон,|коом, Массалык     |       |пландаштырууну    ||  |мониторинг         |маалымат           |       |жакшыртуу, жумуш  ||  |жүргүзгөн жана     |каражаттары        |       |берүүчүлөрдү жана ||  |талдаган системаны |                   |       |граждандарды      ||  |түзүү.             |                   |       |маалымдоону       ||  |                   |                   |       |жогорулатуу.      ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||23|Профессионалдык-   |Эмгек жана         |2006-  |Профессионалдык-  ||  |техникалык окуу    |социалдык коргоо   |2010-  |техникалык окуу   ||  |жайлар даярдап     |министрлиги,       |жж.    |жайларынын        ||  |жаткан             |профессионалдык-   |       |бүтүрүүчүлөрүнүн  ||  |адистиктердин      |техникалык окуу    |       |керектигинин      ||  |тизмегин кайрадан  |системасынын       |       |жогорулашы.       ||  |карап чыгып,       |мекемелери.        |       |                  ||  |рынокко кереги жок |                   |       |                  ||  |адистиктерди жоюп, |                   |       |                  ||  |жањыларды киргизүү |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||24|Инженердик-        |Эмгек жана         |2006-  |Билим берүүнүн    ||  |педагогика         |социалдык коргоо   |2010-  |сапатын           ||  |кызматкерлеринин   |министрлиги,       |жж.    |жогорулатуу.      ||  |квалификациясын    |профессионалдык-   |       |                  ||  |жогорулатуу        |техникалык окуу    |       |                  ||  |системасын         |системасынын       |       |                  ||  |жакшыртуу.         |мекемелери         |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||25|Профессионалдык    |Эмгек жана         |2006-  |Билим берүүнүн    ||  |билим берүүгө      |социалдык коргоо   |2010-  |сапатын           ||  |коюлган азыркы     |министрлиги,       |жж.    |жогорулатуу.      ||  |талаптарга ылайык  |профессионалдык-   |       |                  ||  |программаларды жана|техникалык окуу    |       |                  ||  |окуу пландарын     |системасынын       |       |                  ||  |иштеп иштеп чыгуу  |мекемелери         |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||26|Профессионалдык    |Экономика жана     |2006-  |Окуу процессин    ||  |билим берүү        |финансы            |2010-  |методикалык       ||  |системасына окуу   |министрлиги,       |жж.    |материалдар менен ||  |китептерин чыгаруу.|Эмгек жана         |       |камсыз кылууну    ||  |                   |социалдык коргоо   |       |жакшыртуу, билим  ||  |                   |министрлиги        |       |берүүнүн сапатын  ||  |                   |                   |       |жогорулатуу.      ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||27|Башталгыч жана орто|Экономика жана     |2006-  |Окуу процессин    ||  |профессионалдык    |финансы            |2010-  |методикалык       ||  |билим берүү        |министрлиги,       |жж.    |материалдар менен ||  |системасынын       |Эмгек жана         |       |камсыз кылууну    ||  |материалдык-       |социалдык коргоо   |       |жакшыртуу, билим  ||  |техникалык базасын |министрлиги        |       |берүүнүн сапатын  ||  |чыњдоо.            |                   |       |жогорулатуу.      ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||28|Аярлуу үй-бүлөдөн  |Экономика жана     |2006-  |Аярлуу калк       ||  |чыккан жаштарды    |финансы            |2010-  |катмарынан чыккан ||  |профессионалдык    |министрлиги,       |жж.    |жаштардын         ||  |билим алууну колдоо|Эмгек жана         |       |профессияга       ||  |системасын чыњдоо; |социалдык          |       |ээ болуу          ||  |ушундай колдоо     |коргоо             |       |мүмкүнчүлүгүн     ||  |көрсөтүүнүн так    |министрлиги        |       |жакшыртуу.        ||  |критерийлерин ишке |                   |       |                  ||  |киргизүү           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||20|Кызмат көрсөтүүдөн |Экономика жана     |2006-  |Профессионалдык   ||  |түшкөн киреше менен|финансы            |2010-  |билим берүү       ||  |бюджеттик          |министрлиги,       |жж.    |системасынын      ||  |каражаттардын      |Эмгек жана         |       |каражаттарынын    ||  |шайкештигине       |социалдык коргоо   |       |көбөйүшү,         ||  |негизделген        |министрлиги,       |       |бюджеттик         ||  |профессионалдык    |профессионалдык-   |       |чыгымдардын       ||  |билим берүүнү      |техникалык окуу    |       |натыйжалуулугунун ||  |каржылоонун ачык   |системасынын       |       |жогорулашы.       ||  |системасын иштеп   |мекемелери, иш     |       |                  ||  |чыгуу.             |берүүчүлөрдүн      |       |                  ||  |                   |ассоциациясы       |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                            Жогорку билим                            ||---------------------------------------------------------------------||30|Эмгек рыногун      |Экономика жана     |2006-  |Бюджеттик         ||  |болжолдоп дана     |финансы            |2010-  |чыгымдардын       ||  |талдоо жүргүзүүгө  |министрлиги,       |жж.    |натыйжалуулугун   ||  |негизделген жогорку|Билим берүү, илим  |       |жогорулатуу,      ||  |билимдүү адистерге |жана жаштар саясат |       |жогорку окуу      ||  |мамлекеттик заказ  |министрлиги,       |       |жайлардын         ||  |системасын түзүү   |профессионалдык    |       |бүтүрүүчүлөрүнүн  ||  |                   |коом               |       |керектигин        ||  |                   |                   |       |жогорулатуу.      ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||31|Бир топ жогорку    |Экономика жана     |2006-  |                  ||  |окуу жайларын      |финансы            |2010-  |                  ||  |бюджеттик          |министрлиги,       |жж.    |                  ||  |каржылоону         |Билим берүү, илим  |       |                  ||  |токтотуп,          |жана жаштар саясат |       |                  ||  |мамлекеттик эмес   |министрлиги,       |       |                  ||  |окуу жайларына     |жогорку окуу       |       |                  ||  |айлантуу аркылуу   |жайлары            |       |                  ||  |жогорку окуу       |                   |       |                  ||  |системасын         |                   |       |                  ||  |оптималдаштыруу    |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||32|Мамлекеттин        |Билим берүү, илим  |2006-  |                  ||  |эсебинен билим     |жана жаштар        |2010-  |                  ||  |алган              |саясат министрлиги |жж.    |                  ||  |бүтүрүүчүлөрдү ишке|                   |       |                  ||  |орноштуруунун      |                   |       |                  ||  |мамлекеттик        |                   |       |                  ||  |системасын түзүү   |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||33|Жогорку окуу       |Билим берүү, илим  |2006-  |Билим берүүнүн    ||  |жайларынын окутуу  |жана жаштар саясат |2010-  |сапатын           ||  |программаларына    |министрлиги, ЖОЖ,  |жж.    |жогорулатуу       ||  |жана окуу жайларга |профессионалдык    |       |                  ||  |көз карандысыз     |коом               |       |                  ||  |аккредитация       |                   |       |                  ||  |механизмин         |                   |       |                  ||  |киргизүү           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||34|Жалпы республикалык|Билим берүү, илим  |2006-  |Сапаттуу орто     ||  |тестирлөөнү колдоо |жана жаштар саясат |2010-  |билим алууга      ||  |жана бирдиктүү     |министрлиги, ЖОЖ,  |жж.    |демилге түзүү,    ||  |мамлекеттик        |профессионалдык    |       |окууга тапшырууда ||  |экзамен киргизүү   |коом               |       |коррупцияны       ||  |                   |                   |       |азайтуу.          ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||35|Өлкөнүн жогорку    |Билим берүү,       |2006-  |Окуу процессин    ||  |билим берүүсүндө   |илим жана жаштар   |2010-  |уюштурууну        ||  |акырындык менен    |саясат             |жж.    |жакшыртуу         ||  |Болон процессинин  |министрлиги,       |       |                  ||  |принцибин киргизүү.|ЖОЖ                |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||36|Профессордук-      |Билим берүү,       |2006-  |Билим берүүнүн    ||  |мугалимдер         |илим жана жаштар   |2010-  |сапатын жакшыртуу.||  |составынын         |саясат министрлиги,|жж.    |                  ||  |квалификациясын    |ЖОЖ                |       |                  ||  |жогорулатуу жана   |                   |       |                  ||  |кайра даярдоо      |                   |       |                  ||  |системасын кайра   |                   |       |                  ||  |калыбына келтирүү. |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                      Мектепке чейинки билим берүү                   ||---------------------------------------------------------------------||37|Мектепке чейинки   |Экономика жана     |2006-  |Балдардын ден     ||  |мекемелердин       |финансы            |2010-  |соолугун чыњдоо   ||  |материалдык-       |министрлиги,       |жж.    |билим берүүнүн    ||  |техникалык,        |Билим берүү, илим  |       |сапатын           ||  |методикалык,       |жана жаштар        |       |жогорулатуу.      ||  |кадрдык жактан     |саясат             |       |                  ||  |камсыз кылууну     |министрлиги,       |       |                  ||  |чыњдоо.            |жергиликтүү        |       |                  ||  |                   |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |администрациялар   |       |                  ||  |                   |жана өзүн-өзү      |       |                  ||  |                   |башкаруу           |       |                  ||  |                   |органдары          |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||38|Общиндик бала      |Билим берүү,       |2006-  |                  ||  |бакчаларды жана    |илим жана жаштар   |2010-  |                  ||  |үйдүк борборлорду  |саясат             |жж.    |                  ||  |нормативдик укуктук|министрлиги        |       |                  ||  |жана методикалык   |                   |       |                  ||  |жактан колдоо.     |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||39|Мектепке чейинки   |Билим берүү, илим  |2007 ж.|Билим берүүнүн    ||  |билим берүүнүн     |жана жаштар саясат |       |сапатын           ||  |мањызын жањылоо    |министрлиги,       |       |жогорулатуу.      ||  |жана тийиштүү      |профессионалдык    |       |                  ||  |мамлекеттик        |коом, массалык     |       |                  ||  |стандартты иштеп   |маалымат           |       |                  ||  |чыгуу.             |каражаттары        |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||40|Чукул мөөнөттө     |Экономика жана     |2006-  |Билим берүүнүн    ||  |балдарды мектепке  |финансы министрлиги|2010-  |сапатын           ||  |даярдоо системасын |Билим берүү, илим  |жж.    |жогорулатуу.      ||  |методикалык,       |жана жаштар саясат |       |                  ||  |финансылык жана    |министрлиги,       |       |                  ||  |кадрдык жактан     |жергиликтүү        |       |                  ||  |колдоо.            |мамлекеттик        |       |                  ||  |                   |администрациялар   |       |                  ||  |                   |жана өзүн-өзү      |       |                  ||  |                   |башкаруу органдары |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||41|Эрте жаштагы жана  |Экономика жана     |2006-  |Билим берүүнүн    ||  |кичинекей жаштагы  |финансы            |2010-  |сапатын           ||  |балдарды өнүктүрүү |министрлиги,       |жж.    |жогорулатуу,      ||  |программаларын     |Билим берүү, илим  |       |майып балдарды    ||  |кењейтүү, ушул     |жана жаштар саясат |       |билим алууга      ||  |программага майып  |министрлиги,       |       |жетишүүсүн        ||  |балдарды           |жана өзүн-өзү      |       |жакшыртуу.        ||  |киргизүү           |башкаруу органдары,|       |                  ||  |                   |балдардын мектепке |       |                  ||  |                   |чейинки мекемелери |       |                  |-----------------------------------------------------------------------  -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |    аткаруучулар   |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |         1         |          2        |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                V. Багыттар жана артыкчылыктар                       ||---------------------------------------------------------------------||            5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу                  ||---------------------------------------------------------------------||                  5.3 Адамдык жана социалдык өнүгүү                  | |---------------------------------------------------------------------||            5.3.2. Жетиштүү жана сапаттуу саламаттыкты сактоо        ||---------------------------------------------------------------------||1 |2010-жылга чейин   |Экономика жана     |2010-ж.|Саламаттыкты      ||  |саламаттыкты       |финансы            |       |сактоонун кызмат  ||  |сактоого           |министрлиги,       |       |көрсөтүүсүн       ||  |мамлекеттик        |Саламаттыкты       |       |жакшыртуу. Алар   ||  |чыгымдардын үлүшүн |сактоо министрлиги |       |саламаттыкты      ||  |жалпы мамлекеттик  |                   |       |сактоо            ||  |чыгымдардын        |                   |       |мекемелеринин     ||  |түзүмүндө 13       |                   |       |материалдык-      ||  |пайызга жеткирүү.  |                   |       |техникалык базасын||  |                   |                   |       |жакшыртуу аркылуу,||  |                   |                   |       |адамдык           ||  |                   |                   |       |каражаттарды      ||  |                   |                   |       |туура пайдалануу, ||  |                   |                   |       |маалыматтык-      ||  |                   |                   |       |коммуникациялык   ||  |                   |                   |       |технологияларды   ||  |                   |                   |       |жана мекемелердин ||  |                   |                   |       |иш аракеттерин    ||  |                   |                   |       |оптималдаштыруу   ||  |                   |                   |       |аркылуу болмокчу. ||  |                   |                   |       |Чечим кабыл алуу  ||  |                   |                   |       |процессин ачык    ||  |                   |                   |       |кылуу,            ||  |                   |                   |       |саламаттыкты      ||  |                   |                   |       |сактоодо          ||  |                   |                   |       |граждандардын     ||  |                   |                   |       |катышуусун,       ||  |                   |                   |       |жергиликтүү       ||  |                   |                   |       |өзүн-өзү башкаруу ||  |                   |                   |       |органдарынын      ||  |                   |                   |       |катышуусун камсыз ||  |                   |                   |       |кылуу. Калктын    ||  |                   |                   |       |керектөөсүнө      ||  |                   |                   |       |жарата            ||  |                   |                   |       |комплекстүү       ||  |                   |                   |       |жуурулушкан кызмат||  |                   |                   |       |көрсөтүү          ||  |                   |                   |       |системаларын      ||  |                   |                   |       |киргизүү.         ||--|-------------------|-------------------|-------|                  ||2 |Саламаттыкты       |Саламаттыкты       |2007-  |                  ||  |сактоого кызмат    |сактоо министрлиги |2010-  |                  ||  |көрсөткөндөргө     |                   |жж.    |                  ||  |сапатын жана       |                   |       |                  ||  |ресурстарды        |                   |       |                  ||  |натыйжалуу         |                   |       |                  ||  |колдонууга дем     |                   |       |                  ||  |берүүчү акы төлөө  |                   |       |                  ||  |ыкмасын киргизүү.  |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|                  ||3 |Саламаттыкты сактоо|Саламаттыкты       |2007-  |                  ||  |мекемелерин        |сактоо             |2010-  |                  ||  |жергиликтүү        |министрлиги        |жж.    |                  ||  |дењгээлде кошумча  |Областтык          |       |                  ||  |каржылоону камсыз  |мамлекеттик        |       |                  ||  |кылуу аркылуу      |администрациялар,  |       |                  ||  |колдоо             |шаарлардын         |       |                  ||  |                   |мэриялары          |       |                  ||  |                   |Өзүн-өзү           |       |                  ||  |                   |башкаруунун        |       |                  ||  |                   |органдары          |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|                  ||4 |Мекемелерге        |Саламаттыкты       |2007-  |                  ||  |натыйжалуу         |сактоо             |2010-  |                  ||  |башкаруунун        |министрлиги        |жж.    |                  ||  |механизмдерин      |                   |       |                  ||  |киргизүү, дүйнөлүк |                   |       |                  ||  |илимий             |                   |       |                  ||  |далилдөөлөргө,     |                   |       |                  ||  |фармацевтик        |                   |       |                  ||  |менеджментке,      |                   |       |                  ||  |лабораториялык     |                   |       |                  ||  |кызматты           |                   |       |                  ||  |оптималдаштырууга  |                   |       |                  ||  |жана башкаларга    |                   |       |                  ||  |таянган диагностика|                   |       |                  ||  |жана дарылоо       |                   |       |                  ||  |принциптерин       |                   |       |                  ||  |жылдыруу.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|                  ||5 |Адамдык            |Саламаттыкты       |2007-  |                  ||  |каражаттарды       |сактоо             |2010-  |                  ||  |башкаруунун айыл   |министрлиги        |жж.    |                  ||  |жерлеринде жана    |                   |       |                  ||  |кичи шаарларда     |                   |       |                  ||  |кадрларды кармап   |                   |       |                  ||  |кала ала турган    |                   |       |                  ||  |алардын            |                   |       |                  ||  |кадыр-баркын       |                   |       |                  ||  |көтөргөн туруктуу  |                   |       |                  ||  |механизмдерин      |                   |       |                  ||  |киргизүү           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|                  ||6 |Медициналык билим  |Саламаттыкты       |2007-  |                  ||  |берүүнүн сапатын   |сактоо             |2010-  |                  ||  |медициналык окуу   |министрлиги        |жж.    |                  ||  |жайларына жана окуу|                   |       |                  ||  |программаларына    |                   |       |                  ||  |коюлган            |                   |       |                  ||  |аккредитациялык    |                   |       |                  ||  |талаптарды         |                   |       |                  ||  |жогорулатуу аркылуу|                   |       |                  ||  |жакшыртуу          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|                  ||7 |ОММ 4,5,6          |Саламаттыкты       |2007-  |Калктын           ||  |пункттарынын       |сактоо             |2010-  |саламаттыгын      ||  |аткарылышына       |министрлиги        |жж.    |сактоо жана       ||  |жеткирген          |                   |       |өнүгүүнүн мињ     ||  |натыйжалуу дүйнөлүк|                   |       |жылдык максаттарын||  |тажрыйба менен     |                   |       |ден соолукту      ||  |далилденген        |                   |       |сактоонун         ||  |чаралардын         |                   |       |артыкчылыктуу     ||  |комплексин киргизүү|                   |       |маселелерин,      ||--|-------------------|-------------------|-------|сектор аралык өз  ||8 |Калктын            |Саламаттыкты сактоо|2007-  |ара байланышты    ||  |маалыматтуулугун   |министрлиги        |2010-  |калктын активдүү  ||  |аларды айылдык     |граждандык коом,   |жж.    |катышуусу,        ||  |саламаттык         |мамлекеттик        |       |өкмөттүк эмес     ||  |комитеттерине      |башкаруу жана      |       |уюмдардын         ||  |тартуу, граждандык |өзүн-өзү башкаруу  |       |катышуусу массалык||  |коом менен         |органдары, жекече  |       |маалымат          ||  |партнердук         |медициналык уюмдар |       |каражаттарынын    ||  |мамилелерди түзүү, |                   |       |катышуусу аркылуу ||  |жергиликтүү        |                   |       |иш жүзүнө ашыруу. ||  |органдар менен,    |                   |       |                  ||  |жекече медициналык |                   |       |Калк үчүн         ||  |мекемелер калктын  |                   |       |финансылык        ||  |саламаттыгын сактоо|                   |       |оорчулукту,       ||  |жана чыњдоо        |                   |       |саламаттыкты      ||  |чөйрөсүндө иштерди |                   |       |сактоону туруктуу ||  |аткаруу аркылуу    |                   |       |каржылоо,         ||  |жогорулатуу.       |                   |       |каражаттарды      ||--|-------------------|-------------------|-------|адилет бөлүштүрүү,||9 |Донордук жардамды  |Саламаттыкты       |2007-  |калктын аярлуу    ||  |тартуу жана        |сактоо             |2010-  |катмарын          ||  |координациялоо.    |министрлиги        |жж.    |саламаттыкты      ||--|-------------------|-------------------|-------|сактоонун         ||10|Туура чечим кабыл  |Саламаттыкты       |2007-  |сапаттуу кызмат   ||  |алууну камсыз      |сактоо министрлиги |2010-  |көрсөтүүсүнө      ||  |кылуучу маалымат   |                   |жж.    |жетишүүсүн        ||  |чогултуу,          |                   |       |жогорулатуу       ||  |мониторинг жүргүзүү|                   |       |аркылуу кыскартуу.||  |механизмдерин      |                   |       |                  ||  |жакшыртуу.         |                   |       |                  |-----------------------------------------------------------------------  -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |   аткаруучулар    |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |         1         |         2         |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                V. Багыттар жана артыкчылыктар                       ||---------------------------------------------------------------------||            5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу                  ||---------------------------------------------------------------------||                    5.3 Адамдык жана социалдык өнүгүү                ||---------------------------------------------------------------------||            5.3.3. Социалдык камсыздандыруунун жана социалдык        ||                     коргоонун натыйжалуу системасы                  ||---------------------------------------------------------------------||                   Социалдык төлөмдөр жана жењилдиктер               ||---------------------------------------------------------------------||1 |Мамлекеттик        |Экономика жана     |2006-  |Бирдиктүү ай сайын||  |пособиени чектөөнүн|финансы            |2010   |бериле турган     ||  |даректүүлүгүн      |министрлиги,       |       |пособиенин        ||  |күчөтүү жана       |Эмгек жана         |       |даректүүлүгүн     ||  |шрингирленген      |социалдык коргоо   |       |жогорулатуу       ||  |минималдык         |министрлиги        |       |жана анын өлчөмүн ||  |керектөөнүн өлчөмүн|                   |       |көбөйтүү          ||  |акырындык менен    |                   |       |                  ||  |көбөйтүү           |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||2 |Льготаларды акчалай|Экономика жана     |2006-  |Социалдык         ||  |төлөмдөргө которуу |финансы            |2010   |жардамдын         ||  |                   |министрлиги,       |       |натыйжалуулугун   ||  |                   |Эмгек жана         |       |жогорулатуу жана  ||  |                   |социалдык коргоо   |       |коррупцияны       ||  |                   |министрлиги        |       |кыскартуу         ||---------------------------------------------------------------------||                        Социалдык кызмат көрсөтүү                    ||---------------------------------------------------------------------||3 |"Жањы муун"        |Эмгек жана         |2006-  |Калктын аярлуу    ||  |программасын ишке  |социалдык          |2010   |группасындагы     ||  |ашыруу             |коргоо             |       |балдарды          ||  |                   |министрлиги,       |       |социалдык коргоону||  |                   |Билим берүү        |       |жогорулатуу.      ||  |                   |министрлиги,       |       |                  ||  |                   |ИИМ, ОМА,          |       |                  ||  |                   |Жергиликтүү        |       |                  ||  |                   |өзүн-өзү           |       |                  ||  |                   |башкаруу органдары |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||4 |Жањы типтеги       |Эмгек жана         |2006-  |Калктын аярлуу    ||  |туруктуу социалдык |социалдык коргоо   |2010   |катмарын социалдык||  |кызмат көрсөтүү    |министрлиги,       |       |коргоонун         ||  |борборлорун түзүү  |ОМА, Жергиликтүү   |       |дењгээлинин       ||  |                   |өзүн-өзү башкаруу  |       |жогорулашы        ||  |                   |органдары          |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||5 |Социалдык кызмат   |Эмгек жана         |2007   |Натыйжалуу        ||  |көрсөтүүнү         |социалдык коргоо   |       |социалдык кызмат  ||  |ийкемдөөчү         |министрлиги        |       |көрсөтүү боюнча   ||  |мыйзамдык базаны   |                   |       |зарыл болгон      ||  |жакшыртуу          |                   |       |укуктук чөйрөнү   ||  |                   |                   |       |камсыз кылуу.     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||6 |Үй-интернаттарда   |Эмгек жана         |2006-  |Үй-интернаттарда  ||  |азыктандыруунун    |социалдык коргоо   |2010   |жашагандардын     ||  |нормасын көбөйтүү  |министрлиги        |       |ал-акыбалын       ||  |жана анын          |Экономика жана     |       |жакшыртуу.        ||  |материалдык        |финансы            |       |                  ||  |тиричилик камсыз   |министрлиги,       |       |                  ||  |кылуусун жакшыртуу.|                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||7 |Майыптарды коомго  |Эмгек жана         |2006-  |Майыптарды коомго ||  |жуурулуштуруунун   |социалдык коргоо   |2010   |жуурулуштуруу.    ||  |жана               |министрлиги        |       |                  ||  |реабилитациялоонун |                   |       |                  ||  |Мамлекеттик базалык|                   |       |                  ||  |программасын ишке  |                   |       |                  ||  |ашыруу.            |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||8 |Калктын социалдык  |Эмгек жана         |2006-  |Ушул категориядан ||  |аярлуу катмарынан  |социалдык коргоо   |2010   |чыккан жаштарды   ||  |чыккан профтех     |министрлиги        |       |жана балдардын    ||  |билим берүү        |                   |       |социалдык         ||  |системасынын       |                   |       |коргоосунун       ||  |бүтүрүүчүлөрүн     |                   |       |дењгээлин көтөрүү.||  |даректүү колдоо.   |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||9 |Жашы жетпеген      |Ички иштер         |2006-  |Укук бузган жашы  ||  |өспүрүмдөрдү       |министрлиги,       |2010   |жетпеген          ||  |жасалоонун         |Юстиция            |       |өспүрүмдөрдү жакшы||  |гумандуулугу боюнча|министрлиги,       |       |турмушка кайтаруу.||  |чара көрүү.        |Билим берүү жана   |       |                  ||  |                   |илим, жаштар       |       |                  ||  |                   |саясаты министрлиги|       |                  ||---------------------------------------------------------------------||                        Социалдык камсыздандыруу                     ||---------------------------------------------------------------------||10|Пенсиянын камсыздуу|Социалдык Фонд,    |2006-  |Пенсионерлерди    ||  |бөлүгүн            |Эмгек жана         |2010   |социалдык коргоо. ||  |индексациялоо жана |социалдык коргоо   |       |                  ||  |базалык бөлүгүн    |министрлиги,       |       |                  ||  |системалык түрдө   |Экономика жана     |       |                  ||  |көбөйтүү.          |финансы министрлиги|       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||11|Кош бойлууларга    |Социалдык Фонд,    |2006-  |Социалдык         ||  |жана төрөгөндөргө  |Эмгек жана         |2010   |камсыздандыруу    ||  |төлөмдөрдү жана    |социалдык          |       |жана социалдык    ||  |ошондой эле көмүүгө|коргоо министрлиги,|       |коргоо            ||  |берилүүчү          |Экономика жана     |       |системаларынын    ||  |төлөмдөрдү         |финансы министрлиги|       |натыйжалуулугун   ||  |көбөйтүү.          |                   |       |жогорулатуу.      ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||12|Пенсиялык системага|Социалдык Фонд,    |2006-  |Топтомо пенсиялык ||  |топмомо компонентин|Эмгек жана         |2010   |системага өтүүгө  ||  |киргизүүнүн        |социалдык коргоо   |       |даярдануу         ||  |мүмкүнчүлүгүн жана |министрлиги,       |       |                  ||  |зарыл болгон       |профессионалдык    |       |                  ||  |шарттарын изилдөө, |коом, Массалуу     |       |                  ||  |аны киргизүүдөгү   |маалымат           |       |                  ||  |узак мөөнөттүү     |каражаттары,       |       |                  ||  |финансылык         |Экономика жана     |       |                  ||  |кесепетин баалоо.  |финансы министрлиги|       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||13|Камсыздандырылган  |Социалдык Фонд     |2006-  |Социалдык         ||  |граждандардын      |                   |2010   |камсыздандыруу    ||  |каттоо системасын  |                   |       |системасынын      ||  |жакшыртуу, жеке    |                   |       |натыйжалуулугун   ||  |камсыздандыруу     |                   |       |жогорулатуу       ||  |эсебинен жыл сайын |                   |       |                  ||  |маалымат берүүнүн  |                   |       |                  ||  |практикасын        |                   |       |                  ||  |кењейтүү           |                   |       |                  |-----------------------------------------------------------------------  -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |   аткаруучулар    |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |        1          |        2          |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                V. Багыттар жана артыкчылыктар                       ||---------------------------------------------------------------------||  5.3.4 Эмгек рыногу жана миграциялык процесстерди оптималдаштыруу   ||---------------------------------------------------------------------||                             Эмгек рыногу                            ||---------------------------------------------------------------------||1 |Өкмөттүн № 591     |Мамлекеттик        |2006-  |Экономиканын      ||  |17.08.2006-жылы    |миграция комитети, |2010   |реалдуу секторун  ||  |токтому менен      |министрликтер,     |жж.    |ылдам өнүктүрүүгө ||  |бекитилген "Кыргыз |ведомствалар       |       |социалдык-        ||  |Республикасынын    |                   |       |экономикалык      ||  |калкынын           |                   |       |өбөлгөлөрдү жана  ||  |жумуштуулугунун    |                   |       |шарттарды түзүү   ||  |2010-жылга чейинки |                   |       |                  ||  |Улуттук саясатына" |                   |       |                  ||  |ылайык жумуштуулук |                   |       |                  ||  |боюнча активдүү    |                   |       |                  ||  |чараларды ишке     |                   |       |                  ||  |ашыруу             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||2 |Иммиграциялык эмгек|Мамлекеттик        |2006-  |Алардын           ||  |миграциясын        |миграция комитети, |2010   |өнүгүүсүнөн       ||  |оптималдаштыруу.   |министрликтер,     |жж.    |социалдык-        ||  |                   |ведомствалар       |       |экономикалык      ||  |                   |                   |       |пайданы чыгаруу   ||  |                   |                   |       |жана боло турган  ||  |                   |                   |       |тобокелчиликтерди ||  |                   |                   |       |кыскартуу жана чет||  |                   |                   |       |өлкөлүк           ||  |                   |                   |       |граждандардын көп ||  |                   |                   |       |келүүсүнүн        ||  |                   |                   |       |кесепеттерин      ||  |                   |                   |       |азайтуу.          ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||3 |Миграциялык        |Мамлекеттик        |2006-  |Эл аралык         ||  |процессти          |миграция комитети, |2010-  |макулдашууларды   ||  |ийкемдөөнүн        |министрликтер,     |жж.    |жана              ||  |натыйжалуу         |ведомствалар,      |       |мыйзамдык-укуктук ||  |комплекстүү        |жергиликтүү        |       |базаны жакшыртуу. ||  |системасын түзүү   |өзүн-өзү башкаруу  |       |                  ||  |                   |органдары          |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||4 |Миграциялык        |Мамлекеттик        |2006-  |Мигранттарга      ||  |процесстин бардык  |миграция комитети, |2010-  |коргоону камсыз   ||  |тепкичтеринде      |министрликтер,     |жж.    |кылуу, миграция   ||  |мигранттарга,      |ведомствалар,      |       |боюнча тийиштүү   ||  |"челнокторго"      |жергиликтүү        |       |түзүмдөр менен    ||  |укуктук жана       |өзүн-өзү башкаруу  |       |байланыш түзүү.   ||  |социалдык коргоо   |органдары          |       |                  ||  |көрсөтүү.          |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||5 |Ички миграцияны    |Мамлекеттик        |2006-  |Ички миграциянын  ||  |территориялык      |миграция комитети, |2010-  |башаламан мүнөзүн ||  |бөлүштүрүүлөрдү    |министрликтер,     |жж.    |жокко чыгаруу     ||  |балансташтырып,    |ведомствалар       |       |жана аны          ||  |Бишкек шаарына     |                   |       |натыйжалуу        ||  |болгон чыњалууну   |                   |       |ийкемдөө.         ||  |азайтуу.           |                   |       |                  |-----------------------------------------------------------------------  -----------------------------------------------------------------------|                Кыргыз Республикасынын 2006-2010 жж.                 ||               Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын               ||                                Планы                                ||---------------------------------------------------------------------||  |  Иш-чаралары      |      Жооптуу      |Аткаруу|    Күтүлүүчү     ||  |  /Бөлүмдөрү       |   аткаруучулар    |мөөнөтү|     жыйынтык     ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||№ |        1          |        2          |   3   |        4         ||---------------------------------------------------------------------||                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    ||---------------------------------------------------------------------||                 5.3 Адамдык жана социалдык өнүгүү                   ||---------------------------------------------------------------------||               5.3.5 Маданиятты сактоо жана өнүктүрүү                ||---------------------------------------------------------------------||               Маданият жана искусства мекемелеринин                 ||             материалдык жана техникалык базасын чыњдоо              ||---------------------------------------------------------------------||1 |Болгон мекемелерди |Маданият           |2006-  |Тармактын         ||  |капиталдык оњдоо   |министрлиги        |2010   |иштөөсүнө         ||  |жана реконструкция |ЖӨБ, ЖМА           |       |шарттарды түзүү   ||  |жүргүзүү           |                   |       |жана мекемелерди  ||  |                   |                   |       |сактоо.           ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||2 |Тармактын          |Маданият           |2006-  |Тармактын         ||  |мекемелерин        |министрлиги ЖӨБ,   |2010   |иштөөсүнө         ||  |керектүү           |ЖМА                |       |шарттарды түзүү   ||  |инвентарлар жана   |                   |       |жана мекемелерди  ||  |жабдуулар менен    |                   |       |сактоо.           ||  |камсыз кылуу.      |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||     Тарыхый-маданий мурастарды сактоо жана натыйжалуу колдонуу      ||---------------------------------------------------------------------||3 |Маданияттын        |Маданият           |2006-  |Тарыхый-маданий   ||  |жана тарыхтын      |министрлиги        |2010   |мурастарды сактоо ||  |эстеликтерин       |                   |       |                  ||  |реставрациялоо     |                   |       |                  ||  |жасоо              |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||          Салттарды кайра жандандыруу, элдик чыгармачылыкты          ||          өнүктүрүү жана маданий-эс алуу иштерин жакшыртуу:          ||---------------------------------------------------------------------||4 |Маданий үйлөргө    |Маданият           |2006-  |Личносторду       ||  |жана эс алуу       |министрлиги        |2010   |өнүктүрүүгө       ||  |борборлоруна       |ЖӨБ, ЖМА           |       |жана калктын эс   ||  |инструменттерди    |                   |       |алуусун           ||  |сатып алуу         |                   |       |уюштурууга        ||  |                   |                   |       |шарттарды түзүү.  ||---------------------------------------------------------------------||               Профессионалдык искусствону өнүктүрүү:                ||---------------------------------------------------------------------||5 |Профессионалдык    |Маданият           |2006-  |Профессионалдык   ||  |ишти өнүктүрүү үчүн|министрлиги        |2010   |искусствону       ||  |тармакты жабдуулар |                   |       |өнүктүрүү үчүн    ||  |менен камсыз       |                   |       |шарттарды түзүү   ||  |кылуу (сценалык    |                   |       |                  ||  |жабдуулар, жарык   |                   |       |                  ||  |жана үн            |                   |       |                  ||  |жабдуулары)        |                   |       |                  ||---------------------------------------------------------------------||           Тармакты жогорку квалификациялуу кадрлар менен            ||       камсыз кылуу профессионалдык жана кошумча билим берүү:        ||---------------------------------------------------------------------||6 |Искусства жана     |Маданият           |2006-  |Окууга шарттарды  ||  |маданият           |министрлиги ЖӨБ,   |2010   |түзүү             ||  |мекемелеринин      |ЖМА билим берүү    |       |                  ||  |материалдык        |мекемелери         |       |                  ||  |техникалык базасын |                   |       |                  ||  |чыњдоо             |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||7 |Тармактын билим    |Маданият           |2006-  |Профессионалдык   ||  |берүү мекемелерин  |министрлиги,       |2010   |окууга шарт түзүү.||  |зарыл болгон       |билим берүү        |       |                  ||  |инвентарлар жана   |мекемелери         |       |                  ||  |музыкалык          |                   |       |                  ||  |инструменттер      |                   |       |                  ||  |менен жабдуу       |                   |       |                  ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||8 |Кадрларды даярдоо  |Маданият           |2006-  |Искусство         ||  |жана кошумча       |министрлиги        |2010   |чеберлеринин      ||  |профессионалдык    |                   |       |профессионалдуу-  ||  |окууларды уюштуруу |                   |       |лугун жогорулатуу.||---------------------------------------------------------------------||        Маалыматтык-китепканалык тейлөөнүн системасын которуу        ||---------------------------------------------------------------------||9 |Маалыматтык        |Маданият           |2006-  |Граждандардын     ||  |каражаттарды       |министрлиги        |2010   |маалыматка жана   ||  |толтуруу           |ЖӨБ, ЖМА           |       |билимге болгон    ||  |                   |                   |       |укуктарын камсыз  ||  |                   |                   |       |кылуу             ||--|-------------------|-------------------|-------|------------------||10|Китепканалык сетти |Маданият           |2006-  |Бирдиктүү         ||  |компьютерлештирүү  |министрлиги        |2010   |маалыматтык       ||  |                   |                   |       |мейкиндикке кирүү,||  |                   |                   |       |электрондук       ||  |                   |                   |       |катологдорду      ||  |                   |                   |       |түзүү             |-----------------------------------------------------------------------