КР Өкмөтүнүн2018-жылдын 22-январындагы N 49 токтомуна ылайыкКҮЧҮН ЖОГОТТУ                                        Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн                                          2007-жылдын 26-ноябрындагы                                              № 562 токтому менен                                                  бекитилген                    Кыргыз Республикасында турак жай                 курулушунун 2008-2010-жылдарга карата                          УЛУТТУК ПРОГРАММАСЫ               (КР токтомунун редакциясына ылайык             2008-жылдын 2-июнундагы № 264)             Кыргыз Республикасында рынок экономикасына өтүү шартында  курчугантурак  жай  проблемасы  турак жай курулушун мындан ары өнүктүрүү боюнчачечкиндүү чараларды көрүүнү талап кылат.     Курулуштун баасы  жогорулашы жана рынокко өтүүнүн башка процессте-ри, калктын сатып алуучулук жөндөмүнүн төмөндөшү турак жай чөйрөсүндөгүкырдаалды  олуттуу  өзгөрттү.  Принципиалдуу  жањы  турак  жай саясатынжүргүзүү жана аны коомдук өнүгүүнүн приоритеттеринин бирине  айландыруузарыл болуп турат.     Учурдагы проблемалардын масштабына жана турак жай курулушунун  со-циалдык-экономикалык маанисине байланыштуу турак жай менен камсыз кылуумамлекеттин биринчи кезектеги милдети болушу зарыл.  Ага  ылайык  туракжай   курулушунун  проблемаларын  социалдык-экономикалык  аспектилерди,ошондой эле башкаруунун учурдагы укуктук,  институттук жана  финансылыкшарттарын эске алган комплекстүү мамиленин негизинде чечүү керек.     Жогоруда көрсөтүлгөн  проблемаларды  чечүү  үчүн  биринчи  кезектетөмөндөгүлөр боюнча иштерди жүргүзүү керек:     - рекомендацияларды иштеп чыгуу  жана  рынок  шартында  турак  жайчөйрөсүн  өнүктүрүүгө  шарт түзүүнү түрткү берүүнү жөнгө салуучу ченем-дик,  укуктук жана уюштуруучу документтердин жана чарбалык  ишмердиктинсистемасын өркүндөтүү;     - турак жай курулушу тармагында инвестицияларды жана  жеке  ишкер-лерди тартуу үчүн зарыл болгон шарттарды жана ыњгайлуу чөйрөнү түзүү;     - жергиликтүү бийлик органдарынын жана турак жай курулушунун башкакатышуучуларынын компетенцияларын рынок шартына адаптациялоо.     Алдыњкы технологияларды жана прогрессивдүү жасалгаларды жана конс-трукцияларды  кењири  колдонуунун эсебинен материалдык жана энергия сы-йымдуулугун  кыскартуу  аркылуу  турак  жай  курулушунун  өздүк  наркынтөмөндөтүү боюнча чаралар зарыл.     Турак жай курулушунун өндүрүштүк базасынын структурасын кайра  ку-руу   курулуш  чөйрөсүндө  жана  курулуш  үчүн  продукциясын  чыгаруучуөнөр-жайлык өндүрүш секторунда жараткыч чөйрөнү өнүктүрүү жана  курулушөндүрүшү үчүн майнаптуу курулуш машиналарын жана механизмдерин киргизүүбелгиленүүдө.     Мамлекеттик колдоодо  турак  жай  курулушу  бүтүндөй  экономиканыноњолушуна жана өсүшүнө башталыш болуп,  башка тармактардын кењ спектринөзүнө  тартат.  Бул  финансылык  туруктуулукка,  калкта топтоо стимулунтүзүүгө, жумушсуздук дењгээлин токтотууга мүмкүндүк берет.     Орто жана  төмөн  кирешелүү үй-бүлөлөргө турак жай курууга реалдуумүмкүнчүлүк түзүү, ошондой эле жеке турак жай курулушунун үлүшүн орчун-дуу көбөйтүү турак жай рыногун жана эмгек рыногун түзүүгө мүмкүндүк бе-рет.     Кыргыз Республикасында  турак  жай  курулушунун 2008-2010-жылдаргакарата улуттук программасы (мындан ары - Программа) Кыргыз  Республика-сынын  калкынын  социалдык-экономикалык абалын жакшыртуу боюнча приори-теттүү программалардын бири болуп эсептелет.     Бул Программа  өлкөдөгү түзүлгөн социалдык-экономикалык кырдаалдынжана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Архитектура жана  курулушбоюнча мамлекеттик агенттиктин (мындан ары - Мамкурулуш) прогноздук иш-теп чыгууларынын негизинде түзүлгөн.                   Негизги терминдер жана аныктамалар      Бул Программада колдонулчу терминдер жана аныктамалар:     карыз алуучулар  -  ипотекалык  кредит алуучу жеке жана юридикалыкжактар;     кредиторлор -  Кыргыз  Республикасынын Улуттук банкы лицензиялаганбанктар жана башка финансылык-кредиттик мекемелер;     куруучулар -  турак жайларды куруу боюнча заказчылардын функциясынишке ашыруучу юридикалык же жеке жактар;     подрядчы уюмдар - тийиштүү лицензиясы бар жана белгиленген тартип-те турак жайларды,  кварталдарды, турак-райондорду долбоорлочу жана ку-руучу юридикалык жактар;     турак үй сатуучулар - турак жайды  сатуучу  юридикалык  жана  жекежактар;     риэлтордук уюмдар - турак жайды  сатуу  боюнча  ортомчулук  кызматкөрсөтүүчү риэлтордук фирмалар;     баалоочулар - турак жайларды көз каранды эмес адис баалоочу жактаржана компаниялар;     инвесторлор - Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык турак жайкурулушуна инвестиция салуучу, баалуу кагаздарды алуучу юридикалык жанажеке жактар (институттук инвесторлор - мамлекеттик эмес пенсиялык фонд-дор, камсыздандыруучу компаниялар ж.у.с);     ижарачылар - турак жайды ижара шартында алуучу жеке адамдар.               I. Программанын максаттары жана милдеттери      1.1. Программанын негизги максаттары жана милдеттери:     - турак  жай  курулушуна ички жана тышкы инвестицияларды тартуунунэсебинен,  турак жай рыногунун инфраструктурасын жана мыйзамдык базасынжакшыртууну эске алуу менен,  курулуш комплексинин жана аны менен жакынөндүрүштөрдүн  бардык  кубаттуулуктарын  пайдаланып  өлкөнүн   калкынынкењири катмарын турак жай менен камсыз кылуу;     - курулуш индустриясын модернизациялоонун жана курулуш технология-сын жакшыртуунун эсебинен турак жай курулушунун көлөмүн көбөйтүү;     - курулуштун  жана  аны  менен  байланыштуу  өнөр-жай  өндүрүшүнүнкөлөмүн көбөйтүү;     - турак  жай курулушун андан ары өнүктүрүү үчүн Кыргыз Республика-сынын калктуу конуштарын шаар куруу документтери менен камсыз кылуу;     - өндүрүштүк ишканаларда импортту  алмаштыруучу  машиналарды  жанамеханизмдерди, жабдууларды жана материалдарды чыгарууну өздөштүрүү;     - эсебинен мамлекеттик колдоонун ар кандай формалары  менен  айка-лыштырып  узак мөөнөттүү ипотекалык кредит берүүнү уюштуруунун эсебиненкалктын турак жай курулушуна төлөө жөндөмдүүлүк талабын жогорулатуу;     - турак  жай  рыногунун  заманбап  инфраструктурасын  түзүү,  аныништөөсүн жана аны менен  байланышкан  инвестициялык  капитал  рыногунунөсүшүн камсыз кылуу;     - банк системасын чыњдоо,  анын экономиканын реалдуу секторуна ба-гытталышын  камсыз  кылуу жана капиталдын киришин,  анын ичинде калктынкаражатынын эсебинен киришин көбөйтүү.     1.2. Программалык  иш-чаралардын структурасы төмөнкү компоненттер-ден турат:     - Программаны укуктук камсыздоо;     - турак жай курулушун өнүктүрүүнү стимулдаштыруу системасын уюшту-руу;     - турак жай курулушун ипотекалык камтууну кењейтүү менен  инвести-цияларды жана каржыны тартуу;     - инженердик инфраструктура;     - подряддык ишмердик;     - курулуш индустриясы жана курулуш материалдарынын өнөр-жайы;     - шаар курууну пландаштыруу жана жањы турак жай куруу;     - Программаны ишке ашыруунун механизмдери.     Ушул аталгандардын  алкагында Программаны ишке ашырууга катышуучу-лардын бардыгынын турак  жай  курулушун  өнүктүрүү  боюнча  маселелердичечүүсүн караштырган иш-чараларды жүргүзүү зарыл.     1.3. Программанын мөөнөтү жана ишке ашыруунун этаптары:     Биринчи этап - 2007- 2008-жылдар.     Программаны ишке ашыруу боюнча иштерди уюштуруу.  Ченемдик укуктукбазаны,  кредиттик-каржылык  механизмди,  турак  жай курулушун каржылоосистемасын түзүү, ички жана тышкы инвестициялардын, уюштуруу структура-ларынын масштабын кењейтүү,  калктын социалдык аялуу катмары үчүн туракжай курулушуна узак мөөнөттүү ипотекалык кредит берүүнү киргизүү.     Турак жай курулушуна катышуучулардын өз ара мамилесин, анын ичиндебийликтин мамлекеттик жана жергиликтүү органдарынын  өз  ара  мамилесинтартипке  келтирүү.  2008-2010-жылдарга  турак жай курулушун каржылоогоинвесторлорду аныктоо жана тартуу.     Турак жай  курулушуна жана инженердик-коммуналдык объектилерге жеручастокторун трансформациялоо менен калктуу конуштар боюнча шаар  куруудокументтерин иштеп чыгуу.     Экинчи этап - 2008-2010-жылдар.     Укуктук жана кредиттик-каржылык механизмдерди өркүндөтүү. Массалыктурак жай курулушун өнүктүрүү,  Кыргыз Республикасынын бардык региондо-рунда турак жай рыногун өнүктүрүү.     Калктын кењири катмары үчүн турак жайды узак мөөнөттүү  ипотекалыккредиттөөнү киргизүү жана андан ары өнүктүрүү.     1.4. Программаны ишке ашырууга катышуучулар.     1.4.1. Мамлекеттик аткаруу бийлигинин органдары жана алардын функ-циялары.     Кыргыз Республикасынын Өкмөтү:     - социалдык багытталган Программаны жана региондук  программалардыишке ашыруунун илгерилөөсүн камсыздоо, Кыргыз Республикасынын Президен-тинин жарлыктарынын жана буйруктарынын турак жай  курулушун  андан  арыөнүктүрүү боюнча сунуштарды киргизүү;     - турак жай курулушунда жана инженердик камсыздоодо  катышуучулар-дын жана кызыккан тараптардын негизги иштерин координациялоо жана конт-ролдоо;     - калктын  социалдык аялуу катмарынын турак жай курушун стимулдаш-тыруу максатында инвестициялык  процесстердин  уюштуруучулук,  каржылыкжана укуктук шарттарын камсыздоо.     Мамкурулуш - Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтүнүн  Программаны  ишкеашыруу боюнча ыйгарым укуктуу органы:     - Программаны ишке ашыруу жана  аткаруу  боюнча  башкы  заказчынынфункциясын аткаруу;     - курулуш өндүрүшүнүн натыйжалуу рыногун калыптандыруу;     - турак жай курулушун арзандатуу жана жањы жумушчу орундарын түзүүмаксатында пайдалануучу ата мекендик жана чет  элдик  заманбап  курулуштехнологияларынын негизинде курулуш индустриясынын жана курулуш матери-алдар өнөр жайынын базасын модернизациялоо;     - турак жайды узак мөөнөттүү ипотекалык кредиттөө шартында регион-дордо пилоттук долбоорлорду ишке ашыруу;     - ипотекалык  рыноктун  бардык мүчөлөрүнө бирдей маалымат талаасынтүзүү, болгон жашоо аянттары, Кыргыз Республикасынын ар түрдүү аймакта-рында тийиштүү инфраструктурасы менен курулуп жаткан турак үйлөрдү ипо-текалык схема боюнча алуунун  шарттары  жөнүндө  маалыматтарды  алмашууүчүн маалымат системасын түзүү;     - турак жай курулушун андан ары өнүктүрүү үчүн инвестициялык меха-низмдерди  иштеп чыгуу жана киргизүү,  жарды жана орто кирешелүү жаран-дарга, жаш үй-бүлөлөргө жеткиликтүү турак жай курууга жардам көрсөтүү;     - турак жай курулушун жүзөгө ашырууда кредиттик-каржылык механизм-дерди жакшыртуу менен инвесторлорду тартуу жана инвестициялык процесститартипке келтирүү.     - тийиштүү инфраструктурасы менен комплекстүү турак жай  курулушу-нун инвестициялык долбоорлорунун портфелин түзүү;     - турак жай курулушун стимулдаштыруу жана  жеткиликтүү  турак  жайкуруунун наркын,  анын ичинде курулуш өндүрүшүнүн өздүк наркын арзанда-туу үчүн ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү;     - бардык  региондорду  камтуу  менен турак жай курулушуна пилоттукдолбоорду ишке ашырууга тышкы тике инвестицияларды жана чет элдик куру-луш  компаниялардын  кубаттуулугун  (Кыргыз Республикасынын материалдыкжана эмгек ресурстарын пайдалануу менен) тартуу боюнча  иштерди  жүзөгөашыруу;     - курулушу бүтпөй турган турак жай үйлөрдү бүтүрүү максатында бел-гиленген критерийлерге ылайык пилоттук объектилерди ишке ашыруу;     - курулушка жер участкаларын тандоону жана турак  жай  курулушунуначык-айкындыгын камсыз кылуу;     - конструкциялык элементтерди унификациялоонун негизинде турак жайүйлөрдү   типтүү   долбоорлоодон  ачык  архитектура-курулуш  системасынтүзүүгө өтүүгө багытталган  илимий-изилдөөчүлүк  жана  долбоордук-конс-труктордук иштерди жүргүзүү;     - аз кабаттуу турак жай үйлөрдү куруунун долбоорлорун региондордуншарттарына ылайыкташтырууну жүзөгө ашыруу;     - объектилердин курулушунда сметалык наркты эсептөө  үчүн  негизгибааларды аныктоо.     Кыргыз Республикасынын Экономикалык өнүктүрүү жана  соода  минист-рлиги:     - бирдиктүү инвестициялык саясат  жүргүзүү,  тышкы  жардамды  жанакалктын  социалдык аялуу катмарлары үчүн турак жай курулушуна эл аралыкфинансылык уюмдардын жана донор өлкөлөрдүн каржылоосун натыйжалуу  пай-далануу;     - Кыргыз Республикасында турак жай курулушуна  тышкы  чет  өлкөлүкинвестицияларды  тартууну  эске  алуу менен инвестициялык долбоорлордунтизмесин түзүү жана аларды алга жылдыруу;     - Мамкурулуш  менен  бирдикте  2008-2010-жылдарга карата турак жайкурулушуна инвестициялардын көлөмүн инвесторлорду көрсөтүү менен,  жыл-дар жана региондор боюнча аныктоо;          Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги:     - калктын  социалдык аялуу катмары үчүн турак жай курулушун камсызкылуу үчүн каржылоонун бардык булактары боюнча уюштуруучулук жана  кре-диттик-финансылык механизмдерди түзүү;     - турак жайды узак мөөнөттүү  кредиттөөнүн  механизмин  киргизүүнүжана  андан  ары өнүктүрүүнү камсыздоо,  Кыргыз Республикасынын Улуттукбанкы менен бирге ипотеканын ченемдик базасын иштеп чыгуу;     - калктын  кењири  катмары үчүн турак жай курулушун узак мөөнөттүүипотекалык кредиттөөнүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу;     - Программанын чегинде инвесторлордун турак жай курулушун каржыло-осун жылдар жана региондор боюнча түзүү, анын ичинде Мамкурулуш аркылуумамлекеттик зарыл каржылоону камсыздоо.     Кыргыз Республикасынын Эмгек жана социалдык өнүктүрүү министрлиги:     - турак жай менен камсыздоо жагында социалдык коргоо;     - социалдык турак жай курулушунун көрсөткүчтөрүн иштеп чыгуу  жанабекитүү;     - турак жай шарттарын жакшыртуу стандарттарын, параметрлерин, жанакритерийлерин аныктоо.     Кыргыз Республикасынын Өнөр жай,  энергетика жана отун  ресурстарыминистрлиги:     - калктын социалдык аялуу катмарлары үчүн  турак  жай  курулушунуннаркын төмөндөтүүгө катышуу;     - жергиликтүү курулуш материалдарын колдонууну,  ошондой эле, өнөржайдын калдыктарын колдонууну киргизүү,  сырьелук базаны кењейтүү,  на-тыйжалуу курулуш материалдарын жана механизмдерин чыгаруу жана пайдала-нуу;     - айлана-чөйрөнү коргоону камсыздоо жана экологиялык таза  курулушматериалдарын жана конструкцияларды өндүрүшкө киргизүү жолу менен жара-тылыштык ресурстарды сарамжалдуу пайдалануу;     - өздүк наркын төмөндөтүү жана курулуш материалдардын импортун ал-маштырууну киргизүү эсеби менен курулуш материалдар өнөр жайын модерни-зациялоо жана өнүктүрүү;(КР токтомунун редакциясына ылайык  2008-жылдын 2-июнундагы № 264)      1.4.2. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары:     - Программанын алкагында региондук жана шаардык турак жай програм-маларын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу;     - узак  мөөнөттүү  ипотекалык кредиттөө шартында турак жай курулууүчүн Мамкурулушту жер участоктору менен камсыздоо;     - жеткиликтүү  турак  жай куруу үчүн Мамкурулуш менен бирдикте жеручастокторунун резервин аларды башка максаттарга укугусуз түзүү;     - пландарды иштеп чыгуу жана турак жай фондусун реконструкциялоонужана модернизациялоону алга жылдыруу;     - турак жай сертификаттарын жана башка баалуу кагаздарды чыгаруудажана киргизүүдө практикалык жардамдарды көрсөтүү;     - жеке  турак  жай секторлору менен кызматташып жергиликтүү өз ал-дынча башкаруу  органдарынын  менчигинде турган турак жай фонддорун на-тыйжалуу башкарууну,  эксплуатациялоону,  ремонттоону  жана  жањыртуунукамсыздоо;     - коммерциялык  турак  жай жана өндүрүштүк багыттагы объектилердинкурулушунун наркынан 10 пайыздан кем эмесин жергиликтүү бюджетке  кото-руу механизмин, аларды турак жай курулушун өнүктүрүүгө тартуу менен иш-теп чыгуу;     - турак жай саясатынын негизги жоболорун түшүндүрүү жана турак жайкурулушуна кызмат көрсөтүү боюнча калк үчүн  консультациялык  кызматтарсистемасын түзүү;     - жекече куруу зоналарын өнүктүрүү программасын иштеп чыгуу;     - Кыргыз  Республикасынын калктуу конуштарынын инженердик инфраст-руктурасын реабилитациялоо жана андан ары өнүктүрүү боюнча  программаныиштеп чыгуу жана ишке ашырууну камсыздоо;     - республиканын калктуу конуштарындагы жер титирөөгө туруктуу эместурак  жай  конструкцияларын бекемдөө жана модернизациялоо боюнча чара-ларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу;     - турак жайды долбоорлоо жана куруу үчүн жер участокторун пайдала-нууга укук берүүдө ченемдик укуктук актылардын сакталышын камсыздоо;     - каржылоонун  ар түрдүү булактарын пайдалануу менен социалдык ту-рак жайды колдоо боюнча программаны ишке ашыруу;     - жер пайдалануу жана шаар куруу ишин пландаштыруу.          II. Турак жай курулуш программасын укуктук камсыздоо      Мамлекет турак  жай  курулуш  процессиндеги бардык катышуучулардыннатыйжалуу өз ара мамилесин камсыздоочу укуктук негизди мыйзамдык акты-лар менен жөнгө салат.     Программаны ишке ашырууда негиз салуучу  мааниге  ээ  мурда  кабылалынган  мыйзамдар - Кыргыз Республикасынын Граждандык кодекси,  КыргызРеспубликасынын Салык кодекси,  "Шаар куруу жана архитектура  жөнүндө","Күрөө  жөнүндө",  "Кыймылсыз  мүлккө  жана аны менен болгон бүтүмдөрдүукуктарды мамлекеттик каттоо жөнүндө", "Баалуу кагаздар рыногу жөнүндө"Кыргыз  Республикасынын  мыйзамдары  - инвестициялык процессти башкарууструктурасынын өзгөргөнүнө жана рыноктук экономика  шартындагы  курулушөндүрүшүнүн  уюштуруучулук-чарбалык ишмердигине жараша корректировкала-нат.     Программанын тиркемесинде камтылган тизмедеги бир топ мыйзам акты-лар кошумча кабыл алынышы зарыл.     Мыйзам актылары менен катар,  турак жай курулушунун негизги аспек-тилерине тиешелүү бир катар подпрограммаларды иштеп  чыгуу  жана  кабылалуу зарыл, алар:     - курулушта энергияны үнөмдөө;     - турак жай курулушунун өндүрүштүк базасын, биринчи кезекте аз ка-баттуу үйлөрдү куруунун өндүрүштүк базасын өзгөртүү;     - жењилдетилген  индустрияык конструкцияларды,  конкреттүү регион-дорго  жана  аймактарга  ылайыктуу  ар  кандай  конструкциялык  типтегиүйлөрдү  комплектилөө үчүн буюмдарды жана тетиктерди чыгарууну уюштуруужана өздөштүрүү;     - жер  титирөөгө  туруксуз эски турак үйлөрдү модернизациялоо жанареконструкциялоо.     Турак жай рыногун түзүүнү жүзөгө ашырууда, республиканын жарды жа-рандарына жардам көрсөтүүдө турак жай  курулушунда  принципиалдуу  жањымамилелерди талап кылат,  турак жай чөйрөсүндө калктын каражатын колдо-нууну жана башка бюджеттик эмес финансылоонун булактарын кењейтүүнү жа-на баалуу кагаздарды чыгаруу эсебинен инфляциядан аларды коргоо.                  III. Турак жай курулушун өнүктүрүүгө                   түрткү берүү системасын уюштуруу      Турак жай курулушуна түрткү берүү  системасын  калыптандыруу  жанаөнүктүрүү үчүн төмөндөгү чараларды ишке ашыруу зарыл:     3.1. Турак жайды узак мөөнөттүү  ипотекалык  кредиттөө  механизминишке ашырууну камсыздоо.     3.2. Турак жай проблемасын чечүү үчүн социалдык камсыздоого муктажболгон калктын ар түрдүү катмарларына даректүү жардамдын шарттарын жаначенемдерин иштеп чыгуу.     3.3. Турак  жайдын  ипотекалык  кредит  рыногуна бюджеттен тышкарыузак мөөнөттүү финансылык ресурстарды тартуу боюнча универсалдуу  меха-низмдерди түзүү жана киргизүү.     3.4. Программаны ишке ашыруу боюнча бардык катышуучулардын  натый-жалуу  өз  ара  аракеттешүүсүн камсыз кылуучу системаны түзүү жана кир-гизүү.     3.5. Карыз алуучуларды, куруучуларды, подрядчыларды, кредиторлордужана инвесторлорду стимулдаштыруу.     3.6. Мурда  алынган кредитти төлөй албай калган учурда чыгарып са-лууда карыз алуучуларды кредиторлордун мыйзамга ылайык келбеген аракет-теринен социалдык коргоонун механизмдерин түзүү.     3.7. Курулуш комплекси үчүн зарыл,  импорттун  ордун  алмаштыруучумашиналарды,  механизмдерди,  жабдууларды  жана материалдарды чыгаруугабагытталган курулуш индустриясы,  өнөр жай өндүрүштөрү үчүн инвестиция-лык долбоорлор боюнча сунуштарды иштеп чыгуу жана өнүктүрүү.     3.8. Тийиштүү инфраструктурасы менен жањы турак жайды  комплекстүүкуруу үчүн инвестициялык долбоорлордун портфелин түзүү.     3.9. Турак жай курулушу, курулуш комплекси үчүн продукция чыгаруу-чу курулуш индустриясы жана өнөр жай өндүрүшү боюнча инвестициялык дол-боорлорду жүзөгө ашыруу үчүн чет өлкөлүк тике инвестицияларды тартуу.     3.10. Жањы  турак  жайды комплекстүү курууда жана микрорайондордунтурак кварталдарын,  социалдык багыттагы объектилерин курууда мамлекет-тик, жергиликтүү  бюджеттерден  жана  жеке инвестициялардан параллелдүүкаржылоонун механизмдерин иштеп чыгуу жана киргизүү.     3.11. Конструкцияларды бекемдөө жана ошол эле учурда модернизация-лоо жолу менен жер титирөөгө туруксуз турак үйлөрдүн сакталышын  камсызкылуу.     3.12. Курулушу бүтө элек турак  үйлөрдүн  курулушун  бүтүрүү  жанааларды инженердик инфраструктура менен камсыз кылуу.     3.13. Турак жай рыногунун мониторингин дайыма өткөрүп туруу.     3.14. Инвестициялык жана курулуштук иштердин ата мекендик эрежеле-рин  эл  аралык  ченемдер  менен  жакындаштыруу,  жањы  технологиялардыөнүктүрүүдөгү тоскоолдуктарды жоюу.     3.15. Шаар куруу жана жер кадастрларынын автоматташтырылган систе-масын киргизүү, кыймылсыз мүлк менен бүтүмдөрдү эсепке алууну жана кат-тоону,  кыймылсыз мүлктү эсепке алууну жана  анын  баалоону,  кыймылсызмүлк рыногун ар дайым анализдөөнү киргизүү.     3.16. Долбоорлорду иштеп чыгуу жана рыноктук мамиле шартында куру-луштук кесиптеги кадрларды окутуу.     3.17. Кыймылсыз мүлк менен бүтүмдү нотариалдык күбөлөндүрүүгө мам-лекеттик  пошлинанын ставкасынын өлчөмүн этаптуу азайтуу жолу менен ту-рак жай рыногун өнүктүрүүгө түрткү берүү.     3.18. Коомчулук  жана жалпыга маалымдоо каражаттары менен байланы-шуу программасын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу,  калктын турак жай куруубоюнча социалдык активдүүлүгүн камсыз кылуу.                 IV. Инвестицияларды жана финансы тартуу      4.1. Турак жай сектору инвестициялык ишти өнүктүрүү жана андан арыкењейтүү үчүн кызыктуу болушу керек.     Максатка жетүүдө  жана  маселелерди  чечүүдө турак жай проблемасынчечүүгө мамлекеттин катышуусу менен бирге эле натыйжалуу рыноктук  кар-жылоо механизмин түзүү негизги багыт жана ыкма болуп саналат.     Мында турак жай курулушунун ипотекалык кредиттөөнүн бирдиктүү сис-темасын  түзүү  белгиленүүдө,  ал кредиторлордун карыз алуучуларга узакмөөнөттүү турак жайлык ипотекалык кредиттерди берүүсүн өзүнө камтыйт.     Турак жай курулушун ипотекалык кредиттөөнүн түзүлүүчү системасынынбашкы талаптарынан болуп, калктын калыњ катмары үчүн ипотекалык кредит-тин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу эсептелет. Мында ипотекалык кредиттөөсистемасы дотациялык эмес,  рыноктук мүнөздө  болушу,  ипотекалык  кре-диттөө  процессинин бардык катышуучуларынын түшүнүүсү жана пайдалануусуүчүн толугу менен ачык-айкын жана жеткиликтүү болушу керек.     Турак жай  курулушун  ипотекалык кредиттөөнү өнүктүрүү жарандардынжеке каражаттарын,  мамлекеттин колдоосунун ар кандай  формаларын  жанаички жана тышкы инвестициялардын кредиттик ресурстарын комплекстүү пай-даланууга мүмкүндүк берет.     Максатка жетүү үчүн өз ара байланыштуу төрт багыт аныкталган:     - жарандардын каражатын,  ички жана тышкы ресурстарды тартуу мененжарандарды жеткиликтүү турак жай менен камсыз кылуу үчүн уюштуруучулук,финансылык жана укуктук шарттарды түзүү;     - курулуш өндүрүшүнүн, курулуш индустриясынын жана курулуш матери-алдары өнөр жайынын натыйжалуу рыногун түзүү;     - турак жай курулушунда калкты мамлекеттик колдоо;     - кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн, анын ичинде калктын социалдык аялуу катмары үчүн узак мөөнөттүү ипотекалык кредит берүүнү камсыздоо.     Мамлекет турак жай куруу процессинин бардык  катышуучуларынын  на-тыйжалуу өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылуучу укуктук негизди түзүү ар-кылуу жөнгө салуучулук ролду аткарат.     Кредитке турак  жай  курулушу  калк  үчүн  турак  жай  проблемасынчечүүнүн негизги формасы гана  болбостон,  экономикалык  ишмердүүлүктүнбирден-бир  базалык  чөйрөсү болот,  анда банктык жана башка финансылыктүзүмдөр негизги ролду ойнойт.     Турак жай  курулушун  узак  мөөнөттүү  ипотекалык кредиттөө боюнчаоперацияларды кењейтүү финансылык рыноктон узак мөөнөттүү  ресурстардынжетиштүү көлөмүн тартуу милдетин коет, ал узак мөөнөттүү турак жай ипо-текалык кредиттер рыногуна өздөрүнүн капиталдарын жумшоочу кредиторлор-ду  каржылоонун ишенимдүү механизмин иштеп чыгуунун жана инвесторлордунишенимдүүлүк кепилдигин камсыздоонун маанилүүлүгүн аныктайт.     Калкты финансылык  ресурстар  (узак мөөнөтүү кредиттер) менен баш-тапкы рынокто кредиторлор тарабынан  тартылган  каражаттардын  эсебинен(ипотекалык турак жай кредитинин бир дењгээлдүү системасы), ошондой элеадистешкен операторлор  аркылуу  экинчи  рынокто  тартылган  каражаттын(ипотекалык  турак  жай  кредитинин  эки дењгээлдүү системасы) эсебиненкамсыздоого болот.     Турак жай   курулушун   ипотекалык  кредиттөө  системасын  түзүүдөтөмөнкү жагдайлар эске алынат:     - ипотекалык  кредиттөөнүн баштапкы стадиясы биринчи кезекте калк-тын салыштырмалуу минималдуу каражатка муктаж категорияларына  багытта-лат;     - жањы турак жайдын акысынын бир бөлүгүн мурда  менчигинде  тургантурак жайды сатуу эсебинен төлөй алуу мүмкүнчүлүгү;     - ипотекалык кредиттин жардамы менен турак жай курууда карыз алуу-чуларга  мамлекеттик  субсидиялар  өздүк  каражаттарына жана ипотекалыккредитине кошумча үлүштү төлөө үчүн пайдаланышы мүмкүн.     Жарандардын турак  жай берүү гарантияланган муктаж категорияларынатурак жай курулушун мамлекеттик каржылоо жагында мамлекет калктын абданмуктаждарынын  ичинен чектелүү категориясына жалдоо келишими боюнча ту-рак жай бере алат.     Мамлекеттик жана муниципалдуу турак жай социалдык жактан корголуу-чу жарандарга,  ошондой эле адистештирилген,  менчиктештирилбечү  туракжай фондунан (убактылуу жашоо фондунан) берилет жана төлөтүп алууга че-герилген учурларда  ипотекалык  кредиттөө  келишими  боюнча  жарандардыкөчүрүү үчүн пайдаланылат.     4.2. 2008-2010-жылдарга карата ички жана тышкы инвестициялардынболжолдуу көлөмү:                                          (2007-ж. баасы менен млн. сом)-----------------------------------------------------------------------|                                           |2008-2010-жж.|анын ичинде||                                           |             |  2010-ж.  ||-------------------------------------------|-------------|-----------||Бардыгы,                                   |             |           ||анын ичинде:                               |   58200     |   21485   ||-------------------------------------------|-------------|-----------||А. Ички булактар                           |   31196     |   11540   ||-------------------------------------------|-------------|-----------||Бюджеттик ассигнованиелер жана коомдук     |    3880     |    1300   ||уюмдардын каражаттары                      |             |           ||-------------------------------------------|-------------|-----------||1. Аягына чыкпай токтоп калган             |     390     |     140   ||курулуштардын каражаттары                  |             |           ||-------------------------------------------|-------------|-----------||2. Жарандардын өз каражаттары              |    7516     |    2600   ||-------------------------------------------|-------------|-----------||3. Каржылоонун башка булактары             |   14020     |    5000   ||(турак жайга облигациялык заемдор, турак   |             |           ||жай лотереялары, банктардын, ишканалардын, |             |           ||мамлекеттик эмес пенсиялык жана камсыздоо  |             |           ||фонддорунун ж.б. карыз каражаттары)        |             |           ||-------------------------------------------|-------------|-----------||4. Тышкы инженердик тармактарды жана       |    5390     |    2500   ||курулуштарды куруу (турак жай курулушунун  |             |           ||жалпы көлөмүнөн 10% кем эмес)              |             |           ||-------------------------------------------|-------------|-----------||5. Тышкы булактар (эл аралык финансылык    |   27004     |    9945   ||уюмдардын кредиттик ресурстары, гранттары  |             |           ||ж.б.)                                      |             |           |-----------------------------------------------------------------------     2006-2010-жылдарга карата  бюджеттик  ассигнованиелердин  эсебинентурак жай курулушун каржылоо көлөмү:                                            2007-ж. баасы менен млн. сом-----------------------------------------------------------------------|                            |2008-2010-жж.|анын ичинде жылдар боюнча:||                            |             |--------------------------||                            |             |  2008  |   2009  | 2010  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Республикалык бюджет        |    1800     |  600   |   600   |  600  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Жергиликтүү бюджеттер       |    1800     |  600   |   600   |  600  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Бардыгы:                    |    3600     | 1200   |  1200   | 1200  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Андан сырткары коомдук      |     280     |   80   |   100   |  100  ||уюмдардын каражаттары       |             |        |         |       ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Бардыгы:                    |    3880     | 1280   |  1300   | 1300  |-----------------------------------------------------------------------     4.3. 2008-2010-жылдарда Кыргыз Республикасында турак үйлөрдүн жалпыаянтын эксплуатацияга берүү боюнча тапшырма.                                  Жалпы аянттын берилиши, бардыгы - мињ кв.м                                            анын ичинде жекече үй куруу                                              жалпы жыйынтыкка карата %-----------------------------------------------------------------------|                            |2008-2010-жж.|анын ичинде жылдар боюнча:||                            |             |--------------------------||                            |             |  2008  |   2009  | 2010  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Кыргыз Республикасы боюнча  |   5075      | 1420   |  1707   | 1948  ||бардыгы                     |   ----      | ----   |  ----   | ----  ||                            |   3385      | 1005   |  1130   | 1250  ||                            |   66,7%     |  71%   |   66%   |  64%  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||анын ичинде                 |   740       |  190   |   250   |  300  ||Жалалабат облусу            |   ---       |  ---   |   ---   |  ---  ||                            |   480       |  140   |   160   |  180  ||                            |   64,9%     |  74%   |   64%   |  54%  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Ысыккөл облусу              |   380       |  100   |   130   |  150  ||                            |   ---       |  ---   |   ---   |  ---  ||                            |   290       |   80   |   100   |  110  ||                            |   76,3%     |  80%   |   77%   |  73%  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Нарын облусу                |   205       |   50   |   70    |  85   ||                            |   ---       |   --   |   --    |  ---  ||                            |   150       |   40   |   50    |  60   ||                            |   73,2%     |  80%   |   71%   |  71%  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Ош облусу (*)               |  1080       |  320   |   360   |  400  ||                            |  ----       |  ---   |   ---   |  ---  ||                            |   890       |  275   |   295   |  320  ||                            |   82,4%     |  86%   |   82%   |  80%  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Баткен облусу               |   420       |  120   |   140   |  160  ||                            |   ---       |  ---   |   ---   |  ---  ||                            |   345       |  100   |   115   |  130  ||                            |   82,1%     |  83%   |   82%   |  81%  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Талас облусу                |   170       |   50   |   57    |  63   ||                            |   ---       |   --   |   --    |  --   ||                            |   135       |   40   |   45    |  50   ||                            |   79,4%     |  80%   |   79%   |  79%  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Чүй облусу                  |   970       |  250   |   330   |  390  ||                            |   ---       |  ---   |   ---   |  ---  ||                            |   540       |  160   |   180   |  200  ||                            |   55,7%     |  64%   |   55%   |  51%  ||----------------------------|-------------|--------|---------|-------||Бишкек шаары                |  1110       |  340   |   370   |  400  ||                            |  ----       |  ---   |   ---   |  ---  ||                            |   555       |  170   |   185   |  200  ||                            |   50%       |  50%   |   50%   |  50%  |-----------------------------------------------------------------------     Эскертүүлөр:     1. (*) - анын ичинде Ош шаары.     2. Таблицада  көрсөтүлгөн  көрсөткүчтөрдү  аткаруу менен турак жайкурулушун ишке ашыруу 2010-жылдын аягына карата турак жай фондусун  ре-гиондор жана бүткүл республика боюнча жалпы 68,68 млн кв.м аянтка чейинреалдуу көбөйтүп, бир адамды орточо 12,34 кв.м жалпы аянт менен камсыз-дайт.     2008-2010-жылдарга карата калктын социалдык аялуу катмарлары  үчүнжарандардын категориялары боюнча квартираларды (үйлөрдү) эксплуатациягакиргизүү боюнча тапшырма:-----------------------------------------------------------------------|                            |2008-2010-жж.|анын ичинде жылдар боюнча:||                            |             |--------------------------||                            |             |  2008  |  2009  |  2010  ||----------------------------|-------------|--------|--------|--------||Кыргыз Республикасы боюнча  |             |        |        |        ||бардыгы                     |             |        |        |        ||Инвестициялар (*) млн. сом  |  52810      |15936   |17889   |18985   ||Квартиралардын (үйлөрдүн)   |     79,23   |   21,30|   26,55|   31,38||саны - мињ                  |             |        |        |        ||Жалпы аянтты пайдаланууга   |   5075      | 1420   | 1707   | 1948   ||киргизүү - мињ кв.м         |             |        |        |        ||----------------------------|-------------|--------|--------|--------||Жалпы санынан:              |             |        |        |        ||----------------------------|-------------|--------|--------|--------||а) аз камсыз жана орточо    |             |        |        |        ||кирешелүү жарандар үчүн     |             |        |        |        ||Инвестициялар - млн. сом    |  37030      | 8950   |12290   |15790   ||Квартиралардын              |     68,55   |   16,57|   22,76|   29,22||(үйлөрдүн) саны (**) мињ    |             |        |        |        ||Жалпы аянтты пайдаланууга   |   4113      |  994   | 1366   | 1753   ||киргизүү - мињ кв.м         |             |        |        |        ||----------------------------|-------------|--------|--------|--------||б) калктын башка            |             |        |        |        ||категориялары үчүн          |             |        |        |        ||Инвестициялар - млн. сом    |  15780      | 6986   | 5599   | 3195   ||Квартиралардын (***)        |     10,68   |    4,73|    3,79|    2,16||(үйлөрдүн) саны - мињ       |             |        |        |        ||Жалпы аянтты пайдаланууга   |    962      |  426   |  341   |  195   ||киргизүү - мињ кв.м.        |             |        |        |        |-----------------------------------------------------------------------     Эскертүү: 1. Турак жай курууда жалпы аянтынын 1 кв. метринин орто-чо  баасы  жана бир квартиранын (үйдүн) орточо өлчөмү жалпы Кыргыз Рес-публикасы боюнча эсеп менен алынган,  ага ылайык  11,02  мињ  сом  жана66,04 кв.м, анын ичинде:     - аз камсыз жарандар жана орточо кирешелүү жарандар үчүн,  иретинежараша 9,0 мињ сомдон жана 60 кв.м кем эмес;     - калктын башка категориялары үчүн, иретине жараша 16,4 мињ сомдонжана 90 кв.м кем эмес.     2. Ушул эскертүүнүн 1-пунктунда көрсөтүлгөн көрсөткүчтөр,  регион-дук,  райондук,  шаардык  турак жай программаларын иштеп чыгууда жерги-ликтүү факторлорго жараша дифференциялуу аныкталат.     3. (*) - 2007-жылдын бааларында;     (**) - минималдуу контролдук сандар;     (***) - чектелбейт.     Турак жай мекемелеринин профили өтө зарыл учурларда  гана  башкачафункциялык  арналышка өзгөртүүлөрүнө жана мамлекеттин зарылдыгысыз тыюусалынганына карабастан,  турак жай куруунун дењгээли төмөндөө  шартындатурак жайларды дүкөнгө, кафеге, аптекага жана башка функциялык багытта-гы  мекемелерге  айландырууга  байланыштуу  жоюу  терс   роль   ойноду.1991-2005-жылдарда  турак  жайдын  жалпы  аянтынын кемиши 19,1 млн.кв.мтүздү, б.а. жањы турак жайга курууга караганда 11,5 млн.кв.м ашык болдуже республиканын турак жай фондусунун 33%ин түздү.     Турак жай фондунун 1991-жылы жетишилген көрсөткүчүнүн дењгээлине чыгуу үчүн кеминде 15 жыл талап кылынат (салыштыруу үчүн: 2001-2006-жылдарда республика боюнча 2,8 млн.кв.м турак жай курулган).                      V. Инженердик инфраструктура      Мамкурулуш тарабынан иштелип чыккан "Республиканын калктуу  конуш-тарында инженердик системаларды өнүктүрүүнүн башкы схемасы" Республика-лык техникалык программа калктуу конуштарды жана аларда жашаган  жаран-дарды ичүүчү суу,  канализация, электр энергиясы, жылуулук, газ, байла-ныш жана коммуникациянын башка түрлөрү  менен  камсыздоо  боюнча  иштинабалы канааттанарлык эместигин күбөлөндүрүп турат.     Акыркы он жылдыкта ремонттоо-калыбына келтирүү иштери,  инженердикинфраструктуранын  көп  түрлөрү  боюнча эскирген жабдууларды жана меха-низмдерди алмаштыруу жүргүзүлгөн эмес. Мындай абал айрыкча айыл жериндекалктын турмуш дењгээли төмөндөшүнө алып келет,  жашоонун социалдык-ти-ричилик шарттарын начарлатат.  Мындан сырткары,  жашоо-шартты камсыздоосистемасынын  азыркы учурдун дењгээлинен көрүнүктүү артта калуусу реги-ондордо санитардык-эпидемиологиялык жана экологиялык абалга олуттуу та-асир  тийгизет.  Республиканын  көптөгөн калктуу конуштарында суу мененкамсыздоо жок,  же калктын ичүүчү суу менен камсыздыгы жалпы республикабоюнча бардык керектөөнүн 15-20%ин түзөт.     Кыргыз Республикасынын калктуу конуштарынын  инженердик  жабдууларсистемасы  менен  камсыздыгынын  орточо  көрсөткүчтөрү  (01.01.2007-ж.)төмөнкүдөй:                                                         (процент менен)-----------------------------------------------------------------------|Администрациялык   |Суу менен|Электр менен|Жылуулук менен|Суу чыгаруу||бирдиктин аталышы  |камсыздоо|камсыздоо   |камсыздоо     |           ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||        1          |   2     |     3      |     4        |    5      ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||Республика боюнча  |  60,10  |   85,50    |    19,87     |   20,42   ||жалпысынан         |         |            |              |           ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||анын ичинде:       |         |            |              |           ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||Жалалабат облусу   |  55,09  |   88,03    |     9,81     |    8,91   ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||Ысыккөл облусу     |  55,50  |   85,54    |     5,53     |   17,62   ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||Нарын облусу       |  46,60  |   75,83    |     6,88     |    6,23   ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||Ош облусу          |  52,03  |   80,73    |     9,57     |    9,85   ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||Баткен облусу      |  46,00  |   80,50    |     6,40     |    6,75   ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||Талас облусу       |  65,23  |   79,80    |     6,44     |    9,58   ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||Чүй облусу         |  49,64  |   90,38    |    15,84     |   13,26   ||-------------------|---------|------------|--------------|-----------||Бишкек шаары       |  92,00  |  100,00    |    85,00     |   77,50   |-----------------------------------------------------------------------     Республиканын региондорун  тийиштүү инженердик инфраструктура жанаөндүрүштүк багыттагы объектилер менен камсыздоо максатында,  Мамкурулушоблустардын  мамлекеттик администрациялары менен бирдикте республиканынар бир калктуу конушу боюнча инженердик инфраструктураларды  реабилита-циялоо жана андан ары өнүктүрүү боюнча программаларды иштеп чыгуусу за-рыл.     Көрсөтүлгөн программалар Мамкурулуш жана бийликтин жергиликтүү ор-гандары менен макулдашуу боюнча облустардын мамлекеттик  администрация-ларында бекитилүүгө тийиш.  2010-жылдын аягына карата калктуу конуштар-дын инженердик системалар менен минималдуу камсыздалышы төмөнкүдөй  бо-лушу керек:     а) Бишкек жана Ош шаарларында, облусттук борборлордо - 90-100 про-цент;     б) республиканын  шаарларында,  шаар  тибиндеги  поселоктордо жанарайондук борборлордо - 70 процент;     в) айыл жерлеринде - 30 проценттен кем эмес.                            VI. Подряддык иш      Кыргыз Республикасында азыркы учурда 1341 уюмдун курулуш ишин жүр-гүзүүгө лицензиясы бар.     Негизги фонддордун жана иштегендердин санынын анализи боюнча куру-луш уюмдарынын кубаттуулугу 65-70%ке иштетилет, иштетилчү инвестицияла-рынын көлөмүн көбөйтүү үчүн зарыл потенциал бар.     Республикада курулуштун  көлөмүн көбөйтүү азыркы учурда Россия Фе-дерациясында,  Казакстан Республикасында жана башка чет өлкөлөрдө иштепжүрүшкөн жогорку квалификациялуу адистердин республикага кайтып келиши-не өбөлгө болуучу шарттарды түзөт.     Адистештирилген окуу  борборлору  инженердик-техникалык кызматкер-лерди (ИТК) жана жумушчу адистерди даярдашы жана квалификациясын  жого-рулатуусу зарыл.     Курулуш продукциясынын сапатына талаптар  өсүп,  өндүрүштүн  жањы,өркүндөтүлгөн технологиялары киргизилип жаткан шартта курулуш уюмдарын-да негизги фонддун болуу жана өнүгүү маселеси актуалдашууда. Курулуштункайрадан  жанданышына  жана негизги фонддорунун жањыланышына инвестициясалуунун негизги булагы болуп ишканалардын жана уюмдардын  өздүк  кара-жаттары  эсептелет,  ага реалдуу инвестициялоого жалпы сумманын 65 про-центи туура келет.     Ишканалардын жана   уюмдардын  инвестициялык  максатка  жумшалуучуөздүк каражаттарынын негизги үлүшүн (60-65 процент) иштеп жаткан негиз-ги фонддордун амортизациясы түзөт.     Негизги өндүрүштүк фонддордун активдүү бөлүгүн өнүктүрүү максатын-да  "Финансылык  ижара (лизинг) жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамыкабыл алынган.  Лизингди ийгиликтүү өнүктүрүү максатында лизингдик кыз-мат  көрсөтүү  үчүн  тармактык маалымат базасын түзүүнү эске алуу мененалгачкы 3-5 жылда мамлекеттик колдоо көрсөтүү талап кылынат.  Бул  үчүнакцияларынын  100  процент мамлекеттик пакети менен адистештирилген ли-зингдик компания түзүү зарыл.     Подряддык курулуш уюмдарынын саны жана алар өз күчтөрү менен атка-рышкан подряддык жумуштардын көлөмү:-----------------------------------------------------------------------| Региондун аталышы | Подряддык уюмдардын | 2006-жылы өз күчтөрү менен||                   |   саны (2006-жыл)   |  аткарышкан жумуштардын   ||                   |                     |       көлөмү, мињ сом     ||-------------------|---------------------|---------------------------||Кыргыз Республикасы|       608           |        7232320,1          ||Баткен облусу      |        20           |         124538,9          ||Жалалабат облусу   |        48           |        1402795,6          ||Ысыккөл облусу     |        43           |         376641,5          ||Нарын облусу       |        36           |         318505,7          ||-------------------|---------------------|---------------------------||Ош облусу          |        23           |         334857,5          ||Ош шаары           |        73           |         445071,3          ||Талас облусу       |         8           |          69711,6          ||Чүй облусу         |        94           |        1252113,5          ||Бишкек шаары       |       294           |        3652701,7          |-----------------------------------------------------------------------     Региондук программаларды  иштеп чыгууда 2006-2010-жылдардагы туракжай курулушу  боюнча подряддык уюмдарга карата конкреттүү тапшырмалардыаныктоо зарыл.                  VII. Курулуш индустриясы жана курулуш                       материалдарынын өнөр-жайы      Жергиликтүү сырьедон  курулуш материалдарды,  буюмдарды жана конс-трукцияларды өндүрүү боюнча базаны төмөнкүдөй чаралар менен өнүктүрүүгөболот:     - инженердик инфраструктура системасын курууда конструкциялар, жа-салгалар жана материалдар менен камсыздоо үчүн продукцияларды чыгарууданатыйжалуураак пайдалануу максатында учурдагы  өндүрүштүк  кубаттуулук-тарды кайра профилдештирүү;     - курулуш тармагында лизингди өнүктүрүү үчүн  финансылык-кредиттикыњгайлуу климатты камсыздоочу шарттарды түзүү;     - ишенимдүүлүк,  экологиялуулук жана  үнөмдүүлүк  талаптарды  эскеалуу менен заманбап курулуш материалдарын иштеп чыгууга жана киргизүүгөбагытталган илимий жана изилдөө иштерин мамлекеттик колдоо;     - курулуш-монтаж жумуштарга баа түзүү системасын өркүндөтүү;     - инновациялык программаларды өнүктүрүү жана ишке ашыруу;     - курулушта менеджмент жана маркетинг системасын түзүү;     - кесиптик даярдоонун адистештирилген базаларында курулуш тармагы-нын адистерин даярдоо, кайра даярдоо жана кайра квалификациялоо.     Курулуш комплексинин өсүп жаткан керектөөлөрүн канааттандыруу, ку-рулуш материалдардын импортунун ордун алмаштыруу жана жергиликтүү сырь-его негизделген  өндүрүштү  өркүндөтүү  үчүн төмөнкү маселелер чечилишизарыл:     - жакынкы 2-3 жылда цемент  өндүрүшүндөгү  монополизм  (түштүктөгүцемент заводдун курулушу башталганына карабай), заводдун толук кубатту-улукта иштешине чейин түштүктө цемент өндүрүшү боюнча өндүрүш кубаттуу-лугунун жоктугу;     - Ысыккөл облусунун Күрмөнтү заводунда,  Баткен облусунун Кызылкыяшаарында цемент өндүрүшүн модернизациялоо жана ишке киргизүү;     - Каракол шаарындагы шагыл-сорттоочу заводду жана Ысыккөл облусунунБалыкчы шаарындагы керамзит заводун реабилитациялоо;     - Нарын  облусундагы  кенде  гипс  жана  компоненттерди  өндүрүүнүөздөштүрүү;     - Талас, Ысыккөл жана Нарын облустарында кирпич өндүрүшүн реабили-тациялоо жана куруу;     - Чүй облусунун Кемин районундагы линолеум заводду реабилитациялоожана ишке киргизүү.     Мамкурулуш Кыргыз Республикасынын Өнөр жай,  энергетика жана  отунресурстары министрлиги менен бирдикте курулуш индустриясынын жана куру-луш материалдар өнөр жайынын базасын андан ары өнүктүрүү боюнча  атайынчараларды жүргүзөт.     Жыл ичинде курулуш материалдарды жана курулуш индустриясынын  про-дукцияларын өндүрүү боюнча учурдагы өндүрүштүк кубаттуулуктар:     цемент                          - 1,6 млн. тн;     айнек                           - 2 мм эсеби менен                                       шартталган 32 млн. кв.м;     кирпич                          - 114,7 млн. д.;     гофрир шифер                    - 231535,8;     граниттен, мрамордон, акиташтан - 19,6 мињ кв.м;     таш иштетүү буюмдары     бетондон курама конструкциялар  - 107,35 мињ тн.     Кыргыз Республикасында импортту алмаштыруучу продукцияларды  чыга-руу боюнча өндүрүш түзүү үчүн төмөнкү чараларды жүзөгө ашыруу зарыл:     - курулуш продукциясынын  рыногунда  керектөөлөрдү  канааттандырууүчүн сырьелук ресурстардын (базальт кендердин) негизинде бардык номенк-латура боюнча формага салынган базальт буюмдарды өндүрүүнү өздөштүрүү;     - республиканын  түштүгүндө санитардык-техникалык фаянс буюмдарды,төмөнкү  жана  жогорку  басымдуу  полиэтилен  түтүктөрдү  жасоо  боюнчаөндүрүштү реконструкциялоо жана жањы өндүрүштөрдү жаратуу.     Импортту алмаштыруучу продукцияларды киргизүү, жергиликтүү курулушматериалдарды, ошондой эле өндүрүштүн калдыктарын пайдалануу курулуштунсырьелук базасын кењейтүүгө,  материалдык, энергетикалык жана башка ре-сурстарды үнөмдөөгө мүмкүндүк берет.                  VIII. Шаар курууну пландаштыруу жана                   жањы турак жай курууну камсыздоо      Шаар курууну пландаштырууну тартипке келтирүү жана кабыл  алынуучушаар куруу долбоорлорунун натыйжалуулугун жогорулатуу зарыл:     - колдонуудагы шаар куруучулук ченемдерди (курулуш ченемдери  жанаКЧЭнин эрежелери) азыркы учурдун талаптарына жана шарттарына ылайыкташ-тыруу;     - социалдык  инфраструктураны,  маданий-тиричилик тейлөө жана соо-да-сатык, транспорт ж.б. камсыздоо менен байланышкан ченемдик эсептердикайра кароо;     - турак райондорду жана кичи райондорду  келечектеги  өсүшүн  эскеалуу менен социалдык-маданий-тиричилик объектилери менен камсыздап шааркуруу документтерин корректировкалоо жана иштеп чыгуу;     - калктуу  конуштардын  ар  кандай  зоналарынын стандарттарын жанажыштык мүнөздөрүн эске алуу менен инженердик  инфраструктураны  нормагасалуу ыкмасын кайра кароо;     - коомдук транспортту камсыздоо эсеби  менен  калктуу  конуштардынбашкы пландарын иштеп чыгуу;     - шаар курууну долбоорлоодо жаратылыштык-техногендик  процесстерди(жер көчкүлөр,  сел каптоолор,  кар көчкүлөр, таш кулоолор, жер титирөөкоркунучу) максимум эсепке алуу,  андай аймактарда объектилерди куруунуболтурбоо, коргоочу курулуштарды пландаштыруу;     - жањы курулушту шаар куруу документтеринин негизинде мурдатан баркурулуштар менен айкалыштыруу жана өз ара байланыштыруу,  жер титирөөгөтуруктуу эмес аз кабаттуу турак үйлөрдү кварталдап бузуу  жана  алардынордуна көп кабаттуу турак үйлөрдү пландаштыруу;     - турак райондорду курууга аймакты аныктоо:     - жерди  жана  жашоонун таза чөйрөсүн натыйжалуу пайдаланууну кам-сыздоо максатында ар кайсы типтеги үйлөрдү курууда курулган жана  куру-луп бүтпөгөн мейкиндиктин балансынын зарыл ара катышын камсыздоо;     - коопсуздугун,  социалдык  проблемаларды, экологиясын, шаарлардын"кењейүүсүн", эксплуатациялык  чыгымдарын  жана архитектуралык жарашык-туулугун эсепке  алуу менен бийик кабаттуу, көп кабаттуу жана аз кабат-туу турак  үйлөрдү  натыйжалуу жана рационалдуу айкалыштыруу менен шааркурууну пландаштыруунун  чегинде  имараттардын  жана  турак бөлмөлөрдүндолбоорлорунун сапаттуулугун арттыруу;     - турак үйлөрдү жекече куруучуларга долбоорлоодо жана курулуш  че-немдерин сактоодо жардам көрсөтүү;     - шаардык,  райондук,  тийиштүү кызматтар менен турак  имараттардыкурууну  макулдашуу,  экспертизалоо,  уруксат алуу жол-жоболорун жењил-детүү;  калкты тейлөөнүн,  инженердик-транспорттук жана коммуникациялыкобъектилерди  эксплуатациялоонун  сапатын жакшыртууга мүмкүндүк берүүчүшаар категориясына которуу үчүн ири калктуу конуштар боюнча негизделгенсунуштарды даярдоо;     - кадрлардын техникалык квалификациясын, уюштуруучулук-башкаруучу-лук машыгуусун арттыруу,  ремонттун,  реконструкциялоонун,  кењейтүүнүнжана жањы турак үйлөрдү курууну уюштуруунун принциптерин түшүндүрүү бо-юнча коомчулук менен байланышуу.     Республикада бардыгы 1810 калктуу конуш бар (анын ичинде 20  шаар,28 шаар тибиндеги поселок жана райондук борборлор),  алардан 1034 калк-туу конуш үчүн башкы пландар иштелип чыкты, ал эми 776сында башкы план-дары жок. Ар кайсы жылдары иштелип чыккан башкы пландардан 517ге жакыныкорректировканы талап кылат.  Мамкурулуш Кыргыз Республикасынын Финансыминистрлиги  менен бирге башкы пландарды иштеп чыгуу (корректировкалоо)графигин түзүүсү зарыл.     Биринчи кезекте жергиликтүү бюджеттин жана тартылган каражаттардынэсебинен жолдорду куруу,  электр энергия менен жабдуу, суу жана газ ме-нен камсыздоо боюнча иштерди жүзөгө ашыруу керек. Жылуулук жана канали-зация проблемалары көп учурда автономдуу жылуулук булактарынын жана та-залоо мекемелеринин эсебинен чечилиши мүмкүн.     Айыл жеринде,  шаар тибиндеги поселоктордо, чакан шаарларда аз ка-баттуу  курулуштарды куруунун көлөмү көбөйүшү шаар куруу саясатын кайракароону талап кылат.  Башкы пландарды иштеп чыгуу жана корректировкалооменен катар калктуу конуштардын чегинде турак жай курулушуна аймактардыпайдаланууга укук берүү колдонуудагы шаар куруу ченемдеринин  негизиндежүзөгө ашырылат.     Тийиштүү инфраструктурасы менен көп кабаттуу турак жай куруу  жанажекече  үй  куруу  боюнча сунуштар Турак жай курулуш объектилери боюнчапрограммага  ылайык  архитектура  жана  курулуш  органдары   тарабынан:2008-2010-жылдардыкы  -  2008-жылы,  ал эми келечектеги курулуштар үчүн(2011-2020-жылдар) - 2008-жылы жеринде аныкталат.                IX. Программаны ишке ашыруу механизмдери      Программаны ишке ашыруу механизмдери аны аткаруунун  структурасын,рынок мамилесинин шартында катышуучулардын уюштуруучулук-укуктук форма-сынын комплекстүү мүнөзүн жана ар  түрдүүлүгүн  эске  алат.  Турак  жайпроблемасын  чечүүгө  принциптик жањы ыкмаларды аныктоо үчүн төмөнкүдөйсистемалык механизмдер сунушталат:     9.1. Иш-чараларды мамлекеттик колдоонун механизми Программаны ишкеашыруу үчүн чечүүчү болуп эсептелет жана мамлекеттин  катышуусун  талапкылат.     Бул механизм саясий жана башка тобокелдердин  түрлөрүнөн  кепилдикберүүнү караштырат; мыйзамда каралган турак жай субсидияларын жана эко-номикалык жайсыздык шартында калктын турак жай сатып алууга керектөөсүнжогорулатуу боюнча башка чараларды колдонуу.     Региондук дењгээлдеги  механизмдин маанилүү бөлүгү болуп турак жайкурулушун, турак жай курулушунун райондорундагы инфраструктураны каржы-лоого региондук  жана муниципалдык бюджеттик жана бюджеттик эмес фонду-лардын катышуусу эсептелет.     9.2. Программада  укуктук  механизмге,  ченемдик  укуктук   базаныөркүндөтүүгө  жана  калкты  турак жай менен камсыздоо маселелерин чечүүүчүн жањы ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгууга артыкчылыктуу  көњүлбөлүнөт.     9.3. Уюштуруучулук-институттук механизм турак жай курулушун каржы-лоонун региондук жана муниципалдык фонддорунун активдүү катышуусу менентурак жай курулушуна инвестицияларды тез  иштетүүгө  мүмкүндүк  берүүчүрегиондук бөлүмдөрдүн өнүккөн тармагы бар Турак жай курулушун өнүктүрүүбоюнча фондун түзүүнү белгилейт.     9.4. Социалдык багыттагы рынок экономикасынын шартында маселе эре-же катары төмөнкүдөй чечилет:     - өз  алдынча  турак жай ала албагандарды даректүү колдоо жолу ме-нен;     - өлкөнүн  калкынын көпчүлүк бөлүгүнө алуучу кирешелерин эске алууменен турак жай алууга жана жакшыртууга мүмкүнчүлүк берүүчү  механизмдитүзүү жолу менен.     Биринчи багытты ишке ашыруу бюджеттик каражаттарды пайдалануу  ме-нен мамлекеттик башкаруу органдарынын айрым укугу болуп эсептелет. Мын-да,  сунушталган ипотекалык схеманын алкагында социалдык  колдоо  башкаөлкөлөрдүн   жакшы  тажрыйбаларын  пайдалануу  менен  жүзөгө  ашырылышымүмкүн.     Экинчи багытты  ишке ашыруу ипотекалык кредиттөөнүн шартында туракжайды каржылоонун дайыма аракеттеги механизмине негизделген.     Турак жайды  ипотекалык кредиттөө системасын түзүү мамлекеттик ту-рак жай саясатынын артыкчылыктуу багыттарынын бири болуп саналат.     Ипотекалык кредиттөө  системасын  өнүктүрүү  турак жай курулушунуннаркын,  турак жай  рыногунда  баа  дисбалансын  төмөндөтүү  максатындакөрүлчү чаралар менен катар жүрүшү керек:     Рыноктун өнүгүшүнө жараша  узак  мөөнөттүү  кредиттик  ресурстардытартуунун башка моделдери пайдаланышы мүмкүн.     Ипотекалык кредиттөө институтунун системасы турак жай  курулушунунрегиондук фонддору,  камсыздандыруу компаниялары жана менчигинин форма-сына жана жайгашкан жерине карабастан башка инвестициялоочу компанияларменен өз ара байланышта иштейт.     9.5. Финансылык базаны түзүү механизми аз камсыз жарандар үчүн ту-рак жай  курууну  финансылык камсыздоону, куруучулардын ипотекалык кре-диттөөнү бөлөт.  Турак  жай  курулушунун финансылык базасын мамлекеттикбюджеттин, максаттуу  узак  мөөнөттүү эл аралык кредиттерди, фонддордунбаалуу кагаздарын  сатып  алуучу инвесторлордун финансылык каражаттары-нын, ошондой  эле коммерциялык банктардын каражаттарынын, турак жай ку-рулушун каржылоонун  региондук жана муниципалдык фонддорунун каражатта-рынын, коммерциялык  кредиттердин,  калктын каражаттарынын, гранттардынжана пайдаланылган турак жай рыногун жаратуунун эсебинен түзүү каралат.     9.6. Камсыздандыруунун, тобокелди эсепке алуунун жана жөнгө салуу-нун принциптери узак мөөнөттүү кредиттерди жана ипотеканы,  карыз алуу-чунун жана куруучунун өмүрүн жана мүлкүн (квартирасын) камсыздандыруунуаткаруу үчүн узак убакытка ипотекалык кредиттөөнүн системасында  колдо-нулат.     Квартирасы өндүрүүгө чегерилген карыз алуучуларды жайгаштыруу үчүнрезервдик муниципалдык турак жай фондун түзүү белгиленүүдө.     9.7. Кредиттик жана инвестициялык тобокелдерди мамлекеттик,  реги-ондук жана жергиликтүү дењгээлде гарантиялоо зарыл.     9.8. Программанын катышуучуларынын кызыкчылыктарын эсепке  алуунунжана  макулдашуунун,  анын  социалдык жана коомдук маанисин жогорулатуусистемасы катышуучулардын кызыкчылыктарын эске алат,  Программаны  ишкеашырууда ийгиликтин абдан маанилүү фактору болот,  колдоо көрсөтөт жанамакулдашууга, ал эми катышуучулардын кызыкчылыктарында объективдүү ажы-рым болгон учурда - компромисске жетиштирет.                              X. Корутунду      Турак жай   курулушунун   Программасы  Кыргызстандын  экономикалыкөнүгүүсүнүн адамдык капиталды өндүрүү үчүн социалдык базаны түзүүгө ар-налган бирден бир маанилүү багыттарынын бири болуп эсептелет.     Турак жай курулушуна инвестициялардын өсүшү курулуш  менен  жандаштармактардын - курулуш индустриясынын,  жергиликтүү курулуш материалдарөнөр жайынын,  өнөр жай өндүрүштөрүнүн,  транспорттун жанданышына  жанаөнүгүүсүнө өбөлгө түзөт.     Дал ушул турак жай курулушун инвестициялоо  жана  турак  жай  алууүчүн  калкты узак мөөнөттүү кредиттөө өткөн кылымдын 30-жылдарында Аме-рика Кошмо Штаттарында,  40-50-жылдарында - Канадага  жана  Германияга,70-80-жылдарында - Аргентинага жана Чилиге өнөр жайды жандандырууга жа-на жањы иш орундарды түзүүгө,  банктык системаны оњдоого жана кризистенчыгарууга,  ошондой  эле башка ондогон өлкөлөрдө экономикалык реформанытездетүүгө мүмкүндүк берген.     Мында өлкөдөгү макроэкономикалык кырдаалдын туруктуулугу,  банктыксистемасынын бекемделиши, калктын ага ишеними жана анын натыйжасы ката-ры жарандардын турак жай курулушуна каражат салуусу социалдык проблема-ларды чечүүдө орчундуу ролду ойнойт.     Турак жай  курулушунун  программасын ишке ашырууда катышуучулардынкызыкчылыктарынын айкалышы турак жайдын өнүгүшү жана республиканын бар-дык  жарандарына  социалдык жана мүлктүк абалына карабастан турак жайгаболгон керектөөлөрүн канааттандырууга жана анын натыйжасында коомдо со-циалдык туруктуулукту арттыруу үчүн зарыл негизди түзөт.     Программаны ишке ашыруу үчүн  зарыл  ченемдик  укуктук  актылардынтизмеси тиркелет.                                         Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн                                          2007-жылдын 26-ноябрындагы                                        № 562 токтому менен бекитилген                                       Кыргыз Республикасында турак жай                                        курулушунун 2008-2010-жылдарга                                         карата улуттук программасына                                                    тиркеме                    Кыргыз Республикасында турак жай                 курулушунун 2008-2010-жылдарга карата                 улуттук программасын ишке ашыруу үчүн               зарыл болгон ченемдик укуктук актылардын                                ТИЗМЕСИ                (КР токтомунун редакциясына ылайык             2008-жылдын 2-июнундагы № 264)  -----------------------------------------------------------------------|№|   Форма  | Ченемдик укуктук |Иштеп чыгуу| Аткаруучулар|Эскертүүлөр|| |          | актынын аталышы  |   мөөнөтү |             |           ||---------------------------------------------------------------------||         I. Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын долбоорлору         ||---------------------------------------------------------------------||1|Мыйзам    |"Турак жай        |2008-ж.    |Финкөзөмөл   |Узак       || |долбоору  |сертификаттары    |I кварталы |кызматы      |мөөнөттүү  || |          |жөнүндө" Мыйзам   |           |Улуттук банк |ипотекалык || |          |                  |           |Финмин       |кредитти   || |          |                  |           |Эконом.      |киргизүү   || |          |                  |           |өнүктүрүү    |жана       || |          |                  |           |министрлиги  |өнүктүрүү  || |          |                  |           |Мамкурулуш   |максатында ||-|----------|------------------|-----------|-------------|-----------||2|Мыйзам    |"Кыргыз           |2008-ж.    |Эконом.      |Турак жай  || |долбоору  |Республикасында   |I кварталы |өнүктүрүү    |ээлерин    || |          |табигый мүнөздөгү |           |министрлиги  |табигый    || |          |өзгөчө            |           |Финкөзөмөл   |кырсыктар- || |          |кырдаалдардан     |           |кызматы      |дан сактоо || |          |турак жайларды    |           |Финмин       |жана жер   || |          |ыктыярдуу         |           |Мамкаттоо    |титирөөгө  || |          |жењилдетилген     |           |Мамкурулуш   |туруксуз   || |          |камсыздандыруу    |           |             |турак жай  || |          |жөнүндө"          |           |             |куруу      || |          |                  |           |             |максатында ||---------------------------------------------------------------------||        II. Кыргыз Республикасынын Мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү        ||                 жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө                 ||---------------------------------------------------------------------||3|Мыйзам    |Жер кодекси       |2008-ж.    |Мамкаттоо    |Инженердик || |долбоору  |                  |II кварталы|Айыл суу     |инфраструк-|| |          |                  |           |чарба мин.   |турасы     || |          |                  |           |Мамкурулуш   |менен      || |          |                  |           |             |комплекстүү|| |          |                  |           |             |турак жай  || |          |                  |           |             |курулушун  || |          |                  |           |             |стимулдаш- || |          |                  |           |             |тыруу эсеби|| |          |                  |           |             |менен      ||-|----------|------------------|-----------|-------------|-----------||4|Мыйзам    |"Күрөө жөнүндө"   |2008-ж.    |Финкөзөмөл   |Узак       || |долбоору  |                  |II кварталы|кызматы      |мөөнөттүү  || |          |                  |           |Улуттук банк |ипотекалык || |          |                  |           |Финмин       |кредиттөө  || |          |                  |           |Эконом.      |жагынан    || |          |                  |           |өнүктүрүү    |           || |          |                  |           |министрлиги  |           || |          |                  |           |Мамкурулуш   |           ||-|----------|------------------|-----------|-------------|-----------||5|Мыйзам    |Граждандык кодекс |2008-ж.    |             |Жарандык   || |долбоору  |                  |II кварталы              |турак жай  || |          |                  |           |Мамкурулуш   |куруу      || |          |                  |           |             |жагынан    ||-|----------|------------------|-----------|-------------|-----------||6|Мыйзам    |"Администрациялык |2008-ж.    |             |Жарандык   || |долбоору  |жоопкерчилик      |II кварталы|             |турак жай  || |          |жөнүндө" кодекс   |           |Мамкурулуш   |куруу      || |          |                  |           |             |жагынан    ||-|----------|------------------|-----------|-------------|-----------||7|Мыйзам    |"Кыргыз           |2008-ж.    |Мамкурулуш   |Жањы       || |долбоору  |Республикасында   |II кварталы|Мамкаттоо    |курулуштар-|| |          |жекече турак жай  |           |             |ды куруу   || |          |курулушу жөнүндө" |           |             |тартипке   || |          |Мыйзам            |           |             |келтирүү   || |          |                  |           |             |максатында ||-|----------|------------------|-----------|-------------|-----------||8|Мыйзам    |"Керектөөчүлөрдүн |2008-ж.    |Эконом.      |Калктын    || |долбоору  |укуктарын коргоо  |IV кварталы|өнүктүрүү    |каражатын  || |          |жөнүндө" Мыйзам   |           |министрлиги  |пайдалануу || |          |                  |           |Финмин       |менен турак|| |          |                  |           |Жергиликтүү  |жай        || |          |                  |           |мамадминис-  |курулушун  || |          |                  |           |трациялар    |жүргүзүү   |-----------------------------------------------------------------------