Бишкек шаары, Өкмөт Үйү2008-жылдын 13-февралы № 47                КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮНҮН ТОКТОМУ                Кыргыз Республикасынын 2008-2010-жылдарга              карата улуттук энергетика программасы жана                отун-энергетика комплексин өнүктүрүүнүн                2025-жылга чейинки стратегиясы жөнүндө      Отун-энергетика комплексинин  натыйжалуу  иштешин  камсыздоо  жанареспубликанын энергетика  тармагын  өнүктүрүү  максатында,  "Энергетикажөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык Кыргыз РеспубликасынынӨкмөтү токтом кылат:     1. Кыргыз  Республикасынын 2008-2010-жылдарга карата улуттук энер-гетика программасынын   жана   отун-энергетика  комплексин өнүктүрүүнүн2025-жылга чейинки стратегиясынын тиркелген долбоору жактырылсын.     2. Кыргыз Республикасынын 2008-2010-жылдарга карата улуттук  энер-гетика  программасынын  жана  отун-энергетика  комплексин  өнүктүрүүнүн2025-жылга чейинки стратегиясынын долбоору Кыргыз  Республикасынын  Жо-горку Кењешине жактырууга жиберилсин.     3. Кыргыз Республикасынын өнөр жай, энергетика жана отун ресурста-ры  министри  Кыргыз  Республикасынын 2008-2010-жылдарга карата улуттукэнергетика программасынын жана отун-энергетика комплексин  өнүктүрүүнүн2025-жылга  чейинки  стратегиясынын долбоору Кыргыз Республикасынын Жо-горку Кењешинде  каралганда  Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтүнүн  расмийөкүлү болууга дайындалсын.     4. Күчүн жоготту деп эсептелсин:     - Кыргыз  Республикасынын Өкмөтүнүн 2001-жылдын 16-июлундагы № 353"2005-жылга чейин Кыргыз Республикасынын Улуттук энергетикалык програм-масынын долбоору жөнүндө" токтому;     - Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2006-жылдын  15-февралындагы  №71-б буйругу;     - Кыргыз  Республикасынын  Өкмөтүнүн  2006-жылдын  10-июнундагы  №310-б буйругу.     5. Бул токтомдун  аткарылышын  контролдоо  Кыргыз  РеспубликасынынӨкмөтүнүн  Аппаратынын  энергетика  жана  минералдык ресурстар бөлүмүнөтапшырылсын.           Премьер-министр                          И.Чудинов                                         Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн                                          2008-жылдын 13-февралындагы                                               № 47 токтому менен                                                  жактырылган            Кыргыз Республикасынын 2008-2010-жылдарга карата          улуттук энергетика программасы жана отун-энергетика              комплексин өнүктүрүүнүн 2025-жылга чейинки                              СТРАТЕГИЯСЫ           Кыргыз Республикасында энергетикалык  ресурстардын  запастары  жетиштүү.  Ошондой  болсо да,  отун-энергетика комплексинин (мындан ары -ОЭК) потенциалдуу мүмкүнчүлүктөрү жетиштүү ишке ашырылбай, тармак айрымфинансылык-экономикалык кыйынчылыктарга учуроодо. Республиканын энергиябулактарын импорттоого көз карандылыгы,  анын үлүшү жалпы  керектелүүчүэнергиянын  50%ин  түзөт,  ОЭКтин жана экономиканын башка тармактарынынабалына терс таасир тийгизүүдө.     ОЭКтин натыйжалуулугун арттыруу,  энергетика  тармагын  техникалыкжактан кайра жабдуу жана энергетика тармагын өнүктүрүү үчүн Кыргыз Рес-публикасынын Өкмөтү "Кыргыз Республикасынын  2008-2010-жылдарга  каратаулуттук   энергетика   программасын   жана  отун-энергетика  комплексинөнүктүрүүнүн 2025-жылга чейинки стратегиясын" (мындан ары - УЭК)  иштепчыгуу жөнүндө чечим кабыл алган.     ОЭК Кыргыз Республикасынын өлкөнүн ОЭК ишин жөнгө салуучу  мыйзам-дарына  ылайык,  Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2006-жылдын 15-февра-лындагы № 71-б жана 2006-жылдын 10-июнундагы № 310-б буйруктарынын  не-гизинде иштелип чыкты жана өздүк энергетика базасын көтөрүүнүн негизин-де керектөөчүлөрдү энергия менен толук жана ишенимдүү камсыздоону,  ин-новациялык  технологияларды  киргизүүнү,  ОЭКтин ишинин натыйжалуулугунорчундуу жогорулатууну жана сапаттык жањы абалга жеткирүүнү көздөйт.     УЭК мамлекеттин орто мөөнөттүк жана узак мөөнөттүк энергетика сая-сатынын максаттарын, милдеттерин жана негизги багыттарын аныктоочу жанааны ишке ашыруунун механизмдерин белгилөөчү документ болуп эсептелет.     УЭКтин максаттык багыттары төмөнкүлөрдү камтыйт:     - УЭКтин  натыйжалуу,  коопсуз  жана туруктуу иштеши үчүн жолдордуилимий негиздөө жана шарттарды түзүү;     - рыноктук  мамилелердин  калыптануусундагы  реалдуу шарттарда УЭКсубъекттеринин,  керектөөчүлөрдүн жана мамлекеттин өз ара мамиле систе-масын түзүү;     - өлкөнүн экономикасын туруктуу өнүктүрүүгө жана коомду  социалдыктуруктуулуктун  жолуна  алып чыгуу үчүн шарттарды түзүүдө энергетиканынролун жана ордун дайындоо.     УЭКтин башкы максаттарын ишке ашыруу өлкөнүн ресурстук жана техно-логиялык мүмкүндүктөрүн,  долбоорлорду ишке  ашыруунун  мүмкүн  болуучутерс  натыйжаларын,  мамлекеттик  бийлик органдарынын,  финансылык жаначарбалык структуралардын өз ара мамилелерине таасир этүүчү  макроэконо-микалык  жана геосаясий факторлорду эске алуу менен экономиканын бардыктармактарына байлаштырып ишке ашырылууга тийиш.     УЭКтин максаттарына  жетүүнүн  жана артыкчылыктуу милдеттерин ишкеашыруунун башкы каражаты нормативдик укуктук базаны өркүндөтүүнүн неги-зинде цивилизациялуу энергетикалык рынок түзүү жана анын субъекттерининэкономикалык мамилелерин түзүү болуп эсептелет.         1. УЭКти стратегиялык өнүктүрүүнүн артыкчылыктары жана            мамлекеттик энергетика программасынын негиздери      Кыргыз Республикасынын экономикалык стратегиясынын эњ башкы артык-чылыгы табигый отун-энергетикалык ресурстарды, ОЭКтин колдо болгон тех-никалык, илимий жана кадрлык потенциалын өлкөнүн энергетикалык коопсуз-дугун,  экономиканын туруктуу өнүгүүсүн жана элдин жашоо-турмушунун са-патын жогорулатууну камсыздоо үчүн сарамжалдуу жана натыйжалуу пайдала-нуу болуп эсептелет.     Артыкчылыктуу милдеттерди   аткаруу   орто   мөөнөттүк  жана  узакмөөнөттүк мамлекеттик энергетика саясатына негизделүүгө тийиш.     Орто мөөнөттүк  энергетика саясатынын негизги максаты - ОЭКти (фи-нансылык жактан жакшыртуу жана техникалык жактан кайра жабдуу.     2008-2010-жылдарга карата     энергетика     саясатынын    негизгитүзүүчүлөрү болуп төмөнкүдөй биринчи кезектеги маселелер блогу  болуугатийиш:     - энергияны баарынан мурда  ички  керектөөчүлөргө  ишенимдүү  жанаүзгүлтүксүз берүүнү камсыздоо;     - керектүү институттук алкактарды жана  нормативдик  укуктук  базатүзүү жолу менен башкаруу системасын түп-тамырынан реформалоо,  ошондойэле ОЭКте структуралык реформаларды аяктоо;     - энергетика компанияларынын чыныгы чыгымдарын жабууну камсыздоочужана керектөөчүлөрдү кайчылаш субсидиялоону болтурбоочу  тењ  салмактуутарифтик жана баа саясатын ишке ашырууну камсыздоо;     - энергиянын коромжулугун азайтууга  жана  уурдалышын  болтурбоогожетишүү;     - энергиянын альтернативдүү булактарынан алынчу энергиянын тармак-тарына жеткиликтүүлүктүн жана сатуунун эрежелерин жана аларды субсидия-лоонун механизмдерин иштеп чыгуу;     - ОЭКти  финансылык жана корпоративдик башкарууну жакшыртуу,  ком-мерциялык жана финансылык тартипти жакшыртуу жана тармактын  субъектте-ринин рентабелдүүлүгүнө жетишүү;     - тармакты техникалык жактан кайра жабдуу программасын  иштеп  чы-гуу;     - ОЭКти   өнүктүрүү   үчүн   инвестицияларды   тартуу    шарттарынөркүндөтүү;     - электр энергиясынын региондук рыногунда  Кыргыз  Республикасынынатаандаштык артыкчылыгын өнүктүрүү боюнча чараларды ишке ашыруу;     - Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигине  катышкан  мамлекеттерменен макулдашуулар боюнча милдеттенмелерди эске алуу менен энергетика-лык натыйжалуулук жана энергияны үнөмдөө боюнча программаны  иштеп  чы-гуу;     - импорттолчу энергиялык ресурстарга көз карандылыкты азайтуу жанапарник  газдардын  чыгарылышын  кыскартуу максатында углеводород отундуэнергиянын жергиликтүү альтернативдүү булактарына алмаштыруу программа-сын иштеп чыгуу;     - электр энергия секторунда  квазифискалдык  тартыштыктын  (мынданары - КФТ) максаттык көрсөткүчүн жыл сайын ички дүњ продуктунун (мынданары - ИДП) 1-2%инче азайтуу максатында электр энергетикасындагы  финан-сылык абалга мониторингди камсыздоо.     Кыргыз Республикасынын узак мөөнөттүк мамлекеттик энергетика  сая-саты  жарандардын  жана чарбакер субъекттердин укуктарын жана мыйзамдуукызыкчылыктарын коргоого,  мамлекеттин  коргонуусун  жана  коопсуздугункамсыздоого,  мамлекеттик менчикти натыйжалуу башкарууга, ОЭКтин сапат-тык жањы абалына жетишүүгө багытталган  жана  мамлекеттин  энергетиканыөнүктүрүүнүн маанилүү стратегиялык багыттарын жана энергетика объектте-рин менчиктештирүү боюнча аракеттеринин ырааттуулугу принциптеринде иш-ке ашырылат.     Энергетика саясатын ишке ашыруунун башкы каражаты болуп  мамлекет-тик экономикалык жөнгө салуунун:  баалык (тарифтик),  салыктык, бажылыкжана монополияга каршы чаралардын комплекси кирет.     Мамлекет энергетика саясатын жүргүзүүдө өзүнүн жер казынасына жанаОЭКтин активдерине менчик ээси катары укуктарын толук көлөмдө  пайдала-нууга,  ошол эле учурда ОЭКтин система түзүүчү секторлорунда жана опур-талдуулук жогору объекттеринде (гидроэнергетика ж.б.)  иштиктүү  мамле-кеттик  контролду  сактоо  менен мамлекеттик менчиктин реструктуралооготийиш.     Энергетикалык коопсуздук - Кыргыз Республикасынын улуттук коопсуз-дугунун маанилүү курамдык бөлүгү,  ал ишенимдүү отун-энергетикалык жаб-дууну камсыздоого тийиш.     ОЭКте пайда болгон абал бул коркунучтар  реалдуу  экенин  далилдептурат.  Отун  алуучу секторлордо орчундуу техникалык жана технологиялыкартта калуу бар,  ал көмүр,  нефть жана газ казып алуу кескин азайганы,углеводород сырьену импорттоого туруктуу көз карандылык менен коштолуу-да.  Электрдик энергетикада генерациялоочу кубаттуулуктардын структура-сында  жана жайгашуусунда диспропорция,  система түзүүчү электрдик тар-мактардын өткөрүү жөндөмдүүлүгүн чектеген жана керектөөчүлөргө опуртал-ды көбөйтүүчү жетишсиз өнүккөндүк байкалат.  Абал электр энергиясы үчүнтөлөбөөгө жана уурдоого,  тармактын натыйжасыз  башкарылышына,  ошондойэле жылуулук жана энергия менен камсыздоонун учурдагы практикасына аль-тернативанын жоктугуна байланышкан финансылык-экономикалык кризис менентатаалдашууда.     Энергетикалык коопсуздук саясатынын максаты анын төмөнкүдөй негиз-ги касиеттерин ырааттуу жакшыртуу болуп эсептелет:     - ОЭКтин тышкы жана ички керектөөнү тийиштүү сапаттагы жана  алгы-лыктуу  баадагы  энергия  булактары  менен экономикалык жактан негиздүүишенимдүү камсыздоого жарактуулугу;     - экономиканын  керектөөчү  секторунун  коомдун өзүн энергия мененкамсыздоо үчүн сарамжалсыз чыгымдарга  учуроосун  болтурбастан  энергияресурстарын натыйжалуу пайдаланууга жарактуулугу;     - энергетика секторунун тышкы жана ички экономикалык,  техногендикжана   табигый   коркунучтурга  туруктуулугу,  ошондой  эле  ар  кандайбүлүнтүүчү факторлордон улам болгон зыянды минималдаштырууга  жарактуу-лугу.     Энергетикалык коопсуздукту камсыздоонун  эњ  маанилүү  принциптеритөмөнкүлөр болот:     - өлкөнүн экономикасын жана калкын кадимки шарттарда энергия менентолук көлөмдө жана ар кандай мүнөздөгү өзгөчө кырдаалдар жаралуу корку-нучу болгондо минимум керектүү көлөмдө камсыздоонун гарантиялуулугу жа-на ишенимдүүлүгү;     - мамлекет жана жергиликтүү башкаруу органдары тараптан  мамлекет-тин  коопсуздугун камсыздоочу объекттердин энергия менен ишенимдүү кам-сыздалышын контролдоо;     - отундун жана энергиянын пайдаланылчу түрлөрүн диверсификациялоо;     - экологиялык коопсуздуктун, айлана-чөйрөнү коргоонун жана энерги-янын  кайра калыбына келүүчү булактарын (мындан ары - ЭККБ) пайдалануу-нун талаптарын эске алуу;     - энергия  ресурстарын сарамжалсыз пайдаланууну болтурбоо (энерге-тикалык натыйжалуулук саясаты менен өз ара байланыш);     - тышкы  жана  ички  рынокторго энергия ресурстарын бирдей берүүнүжана экспорттун структурасын рационалдаштырууну камсыздоочу  экономика-лык  шарттарды  түзүү  (баарыдан мурда салыктык жана бажылык чаралардынэсебинен);     - атаандаштыкка  жарактуу  ата  мекендик энергетикалык жабдуулардытүзүү жана өндүрүү,  ОЭКке экологиялык коопсуз жана экономикалык натый-жалуу технологияларды тартуу.     Энергетикалык коопсуздукту камсыздоо үчүн ОЭКтин көп  жагынан  мо-ралдык  жана физикалык жактан эскирген технологиялык базасын модерниза-циялоо жана анын иштеп чыгаруучу ресурстук базасын жањылоо, ошондой элеотун-энергетикалык  ресурстарды керектөөнүн жана жумшоонун структурасынөзгөртүү зарыл.  Мында гидроэнергетикалык ресурстарды  жана  энергиянынкайра калыбына келүүчү булактарын пайдаланууну көбөйтүү каралууда.     Бюджеттин майнаптуулугунда  мамлекеттик  энергетика саясатынын не-гизги принциптери төмөнкүдөй:     - энергетика  секторунун  уюмдарынан  бюджетке  тике киреше алуудамамлекеттин керектүү божомолдук көлөмдөрдү аныктоосунун туруктуу  келе-чеги;     - мамлекеттик менчиктин (ОЭКтеги мамлекеттик активдердин) структу-расы  жана  наркы  өзгөргөндө  учурдагы жана келечек натыйжаларды комп-лекстүү баалоо;     - энергетика секторун капиталдаштыруунун өсүшүндөгү жана аны мененкамсыздалуучу бюджеттик түшүүлөрдүн көлөмүндөгү баланстуулук;     - мамлекеттик  каражаттарды,  ошондой  эле мамлекеттин контролундаишке  ашырылчу  инвестицияларды  пайдалануудагы  ырааттуулук  жана  да-ректүүлүк.     Мамлекеттик энергетика саясаты жана аны ишке ашыруунун механизмде-ри социалдык багыттардын талаптарына ылайык болууга жана төмөнкүдөй не-гизги принциптерде ишке ашырылууга тийиш:     - керектөөчүлөр  үчүн энергия булактарынын бирден жеткиликтүүлүгүнкамсыздоо;     - баа  реформасын жүргүзүүдө энергия булактарына баалардын (тариф-тердин) керектөөчүлөр үчүн жеткиликтүү дењгээлдеги паритетин кармоо;     - баалар  (тарифтик  ставкалар) кымбаттатылганда калктын аз камсызкатмарлары үчүн даректүү колдоо көрсөтүү;     - ишканаларды реформалоодо (ишканаларды жабууда,  санын кыскартуу-да) ОЭКтин кызматкерлерин социалдык коргоону камсыздоо;     - калктын энергия объекттерин курууга байланыштуу зыяндарын КыргызРеспубликасынын мыйзамдарына ылайык компенсациялоо.                   2. Кыргыз Республикасынын ОЭК тармактарынын          абалы жана келечекте өнүктүрүүнүн негизги багыттары      2.1. Электр энергетика      ОЭКтин электр  энергетика сектору (ЭЭС) структуралык жактан акция-ларында мамлекеттин контролдук пакети бар жети, анын ичинде бир генера-циялоочу ("Электр станциялары" ААК), бир электр берүүчү ("Кыргызстандынулуттук электр тармагы" ААК), төрт электр бөлүштүрүүчү ("Түндүк электр"ААК,  "Чыгыш электр" ААК,  "Ош электр" ААК жана "Жалалабат электр" ААК)жана бир  жылуулук  тармактык  акционердик  коомдон  ("Бишкектеплосеть"ААК),  ошондой эле жеке капиталдуу акционердик коомдордон - "Чакан ГЭС"ААКдан, Быстровка жана Калинин ГЭСтеринен турат.     ЭЭСтин өндүрүштүк  базасына суммалык белгиленген кубаттуулугу 3680МВт 17 электр станция,  анын ичинде 15 ГЭС (2950 МВт жана  кубаттуулугуэки  ТЭЦ (730 МВт),  чыњалуусу 0,4-500 кВ 70 мињ км ашык электр өткөрүүлиниялары кирет,  анын ичинде 546 км - 500 кВ линия,  1714 км - 220  кВлиния  жана  4380  км - 110 кВ линия,  ошондой эле чыњалуусу 35-500 кВ,суммалык кубаттуулугу 8000 МВА ашык 490дой трансформатордук  подстанциябар.     Азыркы учурда өндүрүү,  өткөрүү жана бөлүштүрүү системасы бар  ЭЭСэлектр  энергиясын  өндүрүүнүн  туруктуу көлөмүн сактоо менен 2006-жылы14,486 млрд.  кВтс жана 2007-жылы 14,601  млрд.  кВтс  чейин  дењгээлдеэнергия өндүрүп,  өлкөнүн электр энергияга жана Бишкек,  Ош шаарларынынборбордоштурулган жылытууга болгон керектөөсүн жалпысынан камсыздап жа-тат.     ЭЭС улуттук экономиканын абалына жана өнүгүү келечегине  аныктоочутаасир  этет;  анын  үлүшүнө  ИДПнын  3,9%и жана өнөр жайлык өндүрүштүнкөлөмүнүн 16%и,  республикалык бюджетке түшкөн кирешенин 10%и туура ке-лет.   Өнүккөн   электр  энергиялык  тармак  калктын  дээрлик  басымдуукөпчүлүгүнүн электр энергияга  жеткиликтүүлүгүн  камсыздайт.  Ошол  элеучурда республика калктын адам санына карата электр энергиясын пайдала-нуу (1351 кВт.с) боюнча жалпы дүйнөлүк көрсөткүчтөн  (бир  адамга  2343кВт/адам),  ошондой  эле коњшу мамлекеттерден артта турат:  Казакстанда(3312 кВт/адам),  Тажикстанда (2172 кВт/адам) жана  Өзбекстандан  (1796кВт/адам).     Кийинки жылдарда ички магистралдык электр тармактарын жана генера-циялачу  булактарды өнүктүрүүнүн эсебинен өлкөнүн энергетикалык көз ка-ранды эместигин чыњдоо боюнча иштер жүргүзүлдү.  Электр энергиянын ком-мерциялык  эсебин  алуу  системасын техникалык жактан кайра жабдуу жанаөнүктүрүү боюнча электр кубаттуулугунун жана  энергиянын   дүњ  рыногунтүзүүнү   камсыздоочу орчундуу  көлөмдөгү   жумуштар  аткарылды.  Чарбажүргүзүүнүн  рыноктук  методдоруна  ыњгайлаштыруу   максатында   ЭЭСтинөндүрүштүк структураларына функциялык негизде реформа жүргүзүлдү, ишка-наларда акциялаштыруу жана айрымдарына менчиктештирүү жүргүзүлдү. Акци-онердик  коомдорду корпоративдик башкаруу функциясын Кыргыз Республика-сынын Мамлекеттик мүлктү башкаруу боюнча мамлекеттик комитетине өткөрүүжана  жөнгө  салуучу органды - 2007-жылдан тартып Өнөр жай,  энергетикажана отун ресурстары министрлигинин алдындагы Отун-энергетика  комплек-син  жөнгө салуу боюнча мамлекеттик департамент түзүү менен ЭЭСтин ишинмамлекеттик жөнгө салуунун  рычагдары,  рыноктук  экономикага  тийиштүүшарттар түзүлдү.     ЭЭСтеги өз ара мамилелерди жөнгө салуучу бир катар  маанилүү  мый-замдык  жана нормативдик укуктук актылар кабыл алынды,  энергия үнөмдөөсаясатын ишке ашыруу үчүн нормативдик укуктук базаны түзүү башталды.     Бирок бул иштер жетишсиз болуп,  тармак төмөнкүдөй кыйынчылыктаргаучурап жатат:     - 2001-жылы  жүргүзүлгөн  монополиялуу электрэнергиялык компанияныфункциялык негизде вертикаль-интеграциялуу реструктуралоо керектүү  ры-ноктук  механизмдердин жана тийиштүү мыйзамдык базанын жоктугуна байла-ныштуу күтүлгөн жакшы натыйжаларды берген жок;     - энергетикалык компаниялардын,  айрыкча бөлүштүрүүчү компаниялар-дын финансылык абалы кыйын бойдон калууда; керектелген энергия үчүн ко-юлган  эсептер  боюнча  акыларды чогултуу 2007-жылы 85,7%ти түздү;  ке-ректөөчүлөрдүн РЭКке дебитордук береселери 3528 млн.  сомго жетти,  булэнергетикалык  компаниялардын иштерин жана алардын башка субъекттер ме-нен өз ара мамилелерин солгундатып,  республиканын бюджетинин алдындагыкредиттик  жана  салыктык  милдеттенмелерди жөнгө салууда проблемалардыжаратууда;     - бөлүштүрүүчү  тармактарда электр энергиянын системадагы коромжу-лугун азайтуу  камсыздалбай  жатат,  бул  кийинки  жылдарда  өндүрүлгөнэлектр энергиянын 40%  дењгээлинен туруктуу ашууда,  мында бөлүштүрүүчүкомпаниялар орчундуу чыгымга учуроодо,  2007-жылы  коромжулуктар  РЭКкекелген энергиянын 36,2%ин түзгөн;     - коммерциялык эсепке алуу системасына менеджментти жакшыртуу жанамеханикалык  жабдуу боюнча чечкиндүү чара көрүлбөйт,  электр энергиясынкоммерциялык  эсепке  алуунун  автоматташтырылган  системасын   (АСКУЭ)түзүүгө жетиштүү көњүл бурулбайт;     - мамлекеттик органдар жана энергетикалык компаниялар  энергетика-лык рынокту түзүү жана рыноктук механизмдерди киргизүү боюнча максаттуужана ырааттуу иш жүргүзүшпөйт;     - абал  электр энергиясына тарифтер арзандыгы менен татаалдашууда,алар электр энергиясын өндүрүүгө,  өткөрүүгө жана  бөлүштүрүүгө  кеткенчыгымдарды жаппайт;     - электр энергиясынын реалдуу керектелишин  эсепке  алуунун  жетикэместиги жана "Электр станциялары" ААКны кайчылаш субсидиялоо практика-сы  энергетикалык  тармакка  инвестиция  тартууну  жана  атаандаштыктынөнүгүүсүн татаалдатууда;     - арзан тарифтер шартында электр энергиясын керектөө такай көбөйүпжатканы  бөлүштүрүүчү  тармакка нагрузкаларга жана жабдуулар бузулушунаалып келүүдө;  электр энергиясын иштеп чыгаруу боюнча тартыштык 10 млн.кВтс жакын, мында республиканын түндүгү боюнча эле - 200-300 МВт;     - кийинки 15 жылда тармакты модернизациялоо жана техникалык жактанкайра  жабдуу үчүн Кыргыз Республикасынын энергетикасын каржылоо көлөмүтакай азайып келгени менен мүнөздөлөт;  азыркы учурда электр станцияла-рынын жана тармактарынын негизги жабдууларынын эскириши 50%ке жетти;     - инвестиция жоктугунан мындан 15 жыл мурда  башталган  келечектикгенерациялоочу булактардын (Камбарата ГЭСтери, Бишкек шаарындагы ТЭЦ-2)эмгиче бүтүрүлө элек;     - энергетикалык  компаниялардын  финансылык-экономикалык иштериндеболуп жаткан стабилсиздик жалпы өлкөнүн макроэкономикалык коопсуздугунатерс таасир тийгизүүдө;     - энергетикалык коопсуздукту бузган ички негизги себептер:  финан-сылык менеджменттин жана коммерциялык эсепке алууну прибордук камсыздо-онун төмөн дењгээли; электр энергиясын уурдоолор; электр энергиясын ке-ректөөчүлөрдө  төлөм  тартиби начарлыгы;  жабдууларды калыбына келтирүүжана реконструкциялоо үчүн чыгымдарды жабууга ишенимдүү финансылык  бу-лактардын жоктугу болууда;     - мамлекеттер аралык энергетикалык  байланыштарды  өнүктүрүү  жанаөлкөнүн  ЭЭСин Борбордук Азия (БРА) регионундагы мамлекеттердин түзүлүпжаткан бириктирилген электрдик кубаттуулук рыногуна интеграциялоо  тар-магындагы  саясатта  тењ-салмактуулуктун жетишсиздиги региондо суу жаназлектр энергетикалык ресурстардын компромиссиз бөлүштүрүлүшүн камсызда-бай  жатат жана бул Кыргыз Республикасын электр энергиясын экспорттонунрегиондук рыногунан сүрүп чыгарышы мүмкүн;     - жањы  кубаттуулуктарды  ишке киргизүү үчүн электр энергетикасынаинвестицияларды тартуу аракеттери мамлекеттик инвестициялар  программа-сынын алкагындагы чоњ эмес көлөмдөгү капиталдык салымдардан жана компа-ниялардын өндүрүштү өнүктүрүүгө өздүк каражаттарынан башка  каалагандайнатыйжа бербей жатат.     2025-жылга чейинки мезгилде электр энергетикасын өнүктүрүүнүн баш-кы максаттары:     - Кыргыз Республикасынын энергетикалык коопсуздугун  жана  энергияресурстары менен өзүн өзү камсыздоосун гарантиялай турган генерациялоо-чу кубаттуулуктардын жана өткөрүүчү магистралдык  электр  тармактарынынструктурасын түзүү жана жайгаштыруу;     - экономиканын жана өлкөнүн калкынын ички керектөөлөрүн  электрдикжана жылуулук энергия менен ишенимдүү жабдууну камсыздоо;     - зарыл мыйзамдык жана нормативдик укуктук  актыларды  кабыл  алууменен  энергетикалык саясаттын жањы жоболоруна ылайык ЭЭСтерди рыноктукэкономиканын толук баалуу элементи катары реформалоону аяктоо;     - электрдик жана жылуулук энергияларды өндүрүүнүн, өткөрүүнүн жанабөлүштүрүүнүн,  айлана-чөйрөгө зыяндуу таасирдин негизги индикаторлорундүйнөлүк көрсөткүчтөргө жакын дењгээлге жеткирүү;     - жањы технологияларды пайдалануунун, башкаруунун автоматташтырыл-ган  системаларын  киргизүүнүн  жана  күч  келүү графиктерин оптималдуужөнгө салуунун негизинде ЭЭСтердин өндүрүштүк потенциалын модернизация-лоо жана майнаптуулугун арттыруу;     - гидроэнергетикалык ресурстарды жана өлкөнүн көмүр кендерин  пай-далануунун  базасында көбүнчө электр энергиясын экспорттоого жана энер-гияны көп талап кылуучу ири өндүрүштөрдү электр менен  камсыздоого  ба-гытталган,  тармактын натыйжалуулугу жогорулашына жана Кыргыз Республи-касынын экономикасынын туруктуу өнүгүүсүнө өбөлгө болуучу генерациялоо-чу кубаттуулуктардын жана өткөрүүчү линиялардын комплексин түзүү;     - ЕврАзЭстин алкагында жана эки тараптуу негизде электр  энергети-касы тармагында интеграциянын электр энергиясынын бирдиктүү атаандаштыкрыногун даярдоо жана түзүү боюнча мамлекеттер аралык процесстерине  ак-тивдүү катышуу.     ЭЭСте стратегиялык максаттарды ишке ашыруунун  темптери  жана  агабайланыштуу  маселелерди  чечүү  жалпы  өлкөнүн экономикасынын өнүгүшү,болгон инвестициялык мүмкүнчүлүктөр,  сектордо 2025-жылга чейин болуучудиспропорцияларды  жоюунун  натыйжалуулугу жана энергетикадагы процесс-тердин салыштырмалуу жогору инерциялуулугу  жана  капитал  сыйымдуулугуменен аныкталат.     Биринчи этапта (болжол менен 2008-2010-жылдар) структуралык рефор-малар терењдетилет жана финансылык-экономикалык иште сектордун туруктууөнүгүүсүн калыптандыруучу рыноктук негиздер чыњдалат.  Бул мезгил энер-гия   булактарына   тењ   салмактуу   баалык  жана  тарифтик  саясаттынжүргүзүлүшү,  чектелген   инвестициялык   мүмкүнчүлүктөр,   колдо   барөндүрүштүк, технологиялык жана кадрлык потенциалды пайдалануу зарылдыгыжана структуралык кайра куруунун салыштырмалуу жай темпи жана  натыйжа-луулуктун  көрсөткүчтөрү  жогорулашы  менен  мүнөздөлөт.  Бул мезгилдиничинде жеке капиталдын катышуусунун эсебинен инвестиция тартуудагы жанабөлүштүрүүчү энергиялык компанияларды башкаруучулук "ноу-хау" проблема-лары негизинен чечилүүгө тийиш.     Кийинки жылдарда  (2011-жылдан  2025-жылдарга  чейин)  акционердикэнергия компанияларында структуралык жана рыноктук  реформалар  аякташыменен  инвестициялык  потенциал түзүү мүмкүндүгү жаралат,  ал өндүрүштүтехникалык кайра жабдууга жана реконструкциялоого, ошондой эле сектордуөнүктүрүүгө жумшалат.     ЭЭСтердин өндүрүштүк базасын өнүктүрүү темптеринин кескин өзгөрүшүтышкы  ири  инвесторлордун  келиши менен байланыштуу болот жана биринчиэтапта да, кийинки мезгилдерде да болушу ыктымал.     2008-2010-жылдардагы мезгилде  экономиканын ЭЭСтеги биринчи кезек-теги милдеттери:     - энергетика секторунда башкаруу системасын ресформалоо,  керектүүинституттук алкактарды жана нормативдик укуктук базаны түзүү,  сектордоструктуралык реформаны аяктоо;     - энергетика компанияларынын электрдик жана жылуулук  энергиялардыөндүрүүгө,  өткөрүүгө  жана бөлүштүрүүгө кеткен иш жүзүндөгү чыгымдарынжабууну камсыздоочу, керектөөчүлөрдү кайчылаш субсидиялоону болтурбоочужана  экономиканын  реалдуу секторунун өнүгүшүнө шарт түзүүчү баланстуутарифтик саясат жүргүзүү;  энергияны уурдоону жана коромжулугун болтур-боочу иштиктүү чараларды иштеп чыгуу жана жүргүзүү;     - энергетика секторунун субъекттерин финансылык жана корпоративдикбашкарууну  жакшыртуу,  сектордо  коммерциялык жана финансылык тартиптикүчөтүү жана тармактын субъекттеринин рентабелдүүлүгүнө жетишүү;  энер-гетикадагы квазифискалдык тартыштыкты жыл сайын ИДПга карат 1,3%  азай-туу жолу менен ЭЭСте финансылык абалды чыњдоо;     - АСКУЭ түзүүгө өтүү менен коммерциялык эсепке алуу системаларынынменеджментин жана техникалык жабдылышын түп тамырынан бери жакшыртуу;     - 2009-жылдын  аягына  чейин  пландаштырылган 3,5 млрд.  көлөмдөгүбюджеттик ассигнование бөлүү менен Камбарата ГЭС-2 курулушун бүтүрүү;     - чакан  ГЭСтерди жана башка альтернативдүү энергия булактарын ку-руу жолу менен электр энергиясын иштеп чыгаруу  жана  сатуу  тармагындаатаандаш чөйрөнү камсыздоо менен толук мүмкүнчүлүктүү энергетикалык ры-нокту түзүү;     - электр энергиясынын региондук экспорттук рыногунда Кыргызстандынатаандаштык артыкчылыгын сактоо жана региондук энергетикалык  ачык  ры-нокту  түзүүнүн негизинде экспорттук потенциалды өнүктүрүү боюнча чара-ларды көрүү;     - тармакты  өнүктүрүүнүн  илимий-техникалык негиздерин иштеп чыгуужана электр энергетикасынын келечектүү объекттеринин  техникалык-эконо-микалык негиздемелеринин (ТЭН) маалыматтык базасын түзүү;     - секторду өнүктүрүүгө жеке инвестицияларды тартуу үчүн  шарттардыөркүндөтүү.     Азыр иштеп жаткан генерациялоочу кубаттуулуктарды реабилитациялоо,биринчи кезекте, Бишкек ТЭЦ-1, Үчкоргон ГЭСин жана Атбашы ГЭСин реконс-трукциялоо,  3,08 млрд.  сом же 75 млн.  АКШ долл. көлөмүндө инвестициятартуу жолу менен электр энергиясын иштеп чыгуунун көбөйтүлүшүн бул ма-селелерди чечүүгө негиз катары эсептөө керек.  2008-2012-жылдар  мезги-линде белгиленген кубаттуулугу 360 МВт Камбарата ГЭС-2 куруу, 2009-жыл-дын аягында биринчи агрегатын ишке киргизүү,  2012-2020-жылдарда Камба-рата ГЭС-1 - 1900 МВг, 2010-2020-жылдарда ГЭСтердин Нарындын баш жагын-дагы каскадын куруу,  ошондой эле  Бишкек  ТЭЦинде  кубаттуулукту  жанаэлектр  энергиясын иштеп чыгарууну көбөйтүү жолу менен Нарын дарыясынынгидроэнергетикалык потенциалын өздөштүрүү каралууда.  Белгиленип жатканобъекттер, кубаттуулуктарды ишке киргизүүнүн жана электр энергиясын чы-гара баштоонун белгиленген мөөнөттөрү 2.1 жана 2.2-таблицаларда  берил-ди. Мындан тышкары, болжолдонгон мезгилде чакан гидроэнергетика объект-тери курулуп,  алардын энергия иштеп чыгаруусу 85тен 1,6 млрд. кВтс че-йин көбөйөт.                                                             2.1-таблица                       2025-жылга чейинки мезгилде                генерациялоочу булактрды ишке киргизүү                               БОЖОМОЛУ -----------------------------------------------------------------------|      Аталышы      |Белг. |  Куруу   |2009-ж.|2015-ж.|2020-ж.|2025-ж.||                   |кубаты| мөөнөтү  |       |       |       |       ||                   | МВт  | (жылдар) |       |       |       |       ||-------------------|------|----------|-------|-------|-------|-------||Камбарата ГЭС      | 1900 | 2013-2023|       |       |  475  |  1425 ||№ 1, № 2           |------|----------|-------|-------|-------|-------||                   |  360 | 2007-2011|  120  |  240  |       |       ||-------------------|------|----------|-------|-------|-------|-------||Жогорку-Нарын      |  180 | 2012-2020|       |       |  180  |       ||ГЭСтер № 1, 2, 3   |      |          |       |       |       |       ||-------------------|------|----------|-------|-------|-------|-------||Акбулуњ            |  200 | 2016-2024|       |       |       |   200 ||-------------------|------|----------|-------|-------|-------|-------||Сары-Жаз ГЭСтери   | 1200 | 2012-2025|       |       |       |       ||-------------------|------|----------|-------|-------|-------|-------||Кара-Кече ТЭС      | 1200 | 2016-2015|       |       |       |       ||-------------------|------|----------|-------|-------|-------|-------||Бардыгы            |      |          |  120  |  240  |  655  |  1625 |-----------------------------------------------------------------------                                                             2.2-таблица                Кыргыз Республикасында 2025-жылга чейинки             мезгилде иштеп жаткан жана келечектеги электр            станциялардын электр энергиясын иштеп чыгуусуна                                БОЖОМОЛ                             (млрд. кВт.с) -----------------------------------------------------------------------|             |2000-ж.|2005-ж.|2006-ж.|2010-ж.|2015-ж.|2020-ж.|2025-ж.||-------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Жогорку Нарын| 13,557|13,88  |13,642 | 12,294| 14,547| 14,547| 14,547||ГЭСтер       |       |       |       |       |       |       |       ||каскады      |       |       |       |       |       |       |       ||-------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||ТЭЦ          |  1,164| 1,367 | 0,890 |  1,077|  2,350|  2,350|  2,350||-------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Чакан ГЭСтер |       | 0,0846| 0,0846|  0,18 |  0,78 |  1,1  |  1,6  ||-------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Энергиянын   |       | 0,015 | 0,015 |  0,02 |  0,025|  0,03 |  0,045||кайра        |       |       |       |       |       |       |       ||калыбына     |       |       |       |       |       |       |       ||келчү        |       |       |       |       |       |       |       ||булактары    |       |       |       |       |       |       |       ||-------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Камбарата ГЭС|       |       |       |       |       |  1,2  |  5,6  ||№ 1          |       |       |       |       |       |       |       ||-------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||№ 2          |       |       |       |  0,7  |  1,1  |  1,1  |  1,1  ||-------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Жогорку Нарын|       |       |       |       |       |  0,75 |  0,75 ||№ 1, 2, 3    |       |       |       |       |       |       |       ||-------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Ак-Булуњ     |       |       |       |       |       |       |  0,75 ||-------------|-------|-------|-------|-------|-------|-------|-------||Бардык       | 14,721|15,3466|14,6316| 14,271| 18,60 | 21,075| 26,742||чыгарылчу    |       |       |       |       |       |       |       ||энергия      |       |       |       |       |       |       |       |-----------------------------------------------------------------------          Инвестициялык шарттар жакшы болсо 2020-2025-жылдарга карата белги-ленген  суммалык кубаттуулугу 1200 МВт болгон Сары-Жаз ГЭСтерин куруугамүмкүн.  Энергия системасынын базалык  кубаттуулугун  күчтөндүрүү  үчүнальтернативдүү  варианттар:  кубаттуулугу 400 МВт Бишкек ТЭЦ-2 жана Ка-ра-Кече көмүр кенинде кубаттуулугу 1200 МВт  болгон  жылуулук  Каракечежылуулук электр станциясын куруу болмокчу.     Келечекте кубаттуулук  жана   энергия   берүү   өлкөнүн   500   кВТүштүк-Түндүк   энергия  системасынын  байланышын  күчөтүү  проблемасынчечүүнүн эсебинен 220-500 кВ  магистралдык  электрдик  тармактарды  ти-йиштүү өнүктүрүүнү талап кылат. Республиканын түндүгүнө электр энергия-сын берүүнү көбөйтүү үчүн келечекте Камбарата ГЭСтеринин кубаттуулугунакошууга  жана энергиясын берүүгө мүмкүндүк түзүүчү жањы 500 кВ азыктан-дыруучу борбор - 500/220 кВ "Кемин" подстанциясын, 500 кВ Түндүк-ТүштүкЛЭП куруу зарыл. Республиканын түштүгүнүн магистралдык электр тармакта-рын өнүктүрүү жана коњшу өлкөлөргө  энергиядан  көз  карандылыкты  жоюуүчүн  500/220 кВ "Датка" подстанциясын куруу белгиленип жатат.  "Датка"подстанциясын куруу менен жалпы узундугу 360 км болгон 220 кВ  тармактыреконструкциялоо белгиленүүдө. 2008-2010-жылдарда "Баткен облусун энер-гия менен жабдууну жакшыртуу" долбоорун аяктоо белгиленди  (ЖвЛ-110  кВ"Айгүлташ-Самат"  подстанциясын  куруу).  Мындан  тышкары  Түштүк  Азияөлкөлөрүнө электр энергиясын экспорттоо үчүн ЛЭП-500 кВ "Датка-Худжанд"(Тажикстан) куруу зарыл.     Энергияны керектөөчүгө жеткирүү бөлүштүрүүчү  тармактарды  реконс-трукциялоону  жана жањыларын курууну талап кылат,  бул үчүн биринчи ке-зекте электр энергиясына акы төлөбөгөндүккө жана  коромжулугуна  байла-ныштуу  жаралган  финансылык-экономикалык абалдан чыгууну камсыздоо за-рыл. Бул жеке секторду жана инвестицияларды тартуу менен толук масштаб-дуу  реструктуралоо  жана менчиктештирүү аркылуу бөлүштүрүүчү компания-ларды тезинен оњоого арналган кечиктирилгис чараларды талап кылат,  булнатыйжада  алардын  иштеринде  башкаруучулук потенциалдын дењгээли жананатыйжалуулугу жогорулашына алып келүүгө тийиш.     2008-2010-жылдарга жана  2025-жылга  чейинки  электрдик  баланстынболжолдуу баасы (3.2-таблица) электр энергетикасын өнүктүрүүнүн  белги-ленген  стратегиясы экономика тармактарынын энергия керектөөсүнүн келе-чектеги өсүшүн жабууну камсыздаарын көрсөтүүдө,  ал өлкөнү стратегиялыкөнүктүрүүнүн  программасына  ылайык келет жана тармактын экспорттук по-тенциалын 2025-жылга карата 4,2 млрд. кВтс көлөмдө көбөйтүүгө мүмкүндүкберет.     Өлкөнүн электр энергетикалык экспорттук потенциалын арттыруу реал-дуу  мүмкүн экенине жана келечекте Афганистанга жана Пакистанга Тажикс-тандан жана Кыргыз Республикасынан электр энергиясын  импорттоонун  ин-вестициялык  долбоорун  ишке  ашыруу белгиленгенине байланыштуу "Электрстанциялары" ААК жана "Кыргызстандын улуттук электр  тармагы"  ААК  булдолбоорго катышуу боюнча конкреттүү чараларды көрүшү зарыл.          2.2. Көмүр өнөр жайы      Кыргыз Республикасында  негизги  70 көмүр кенинин болжолдуу запасы2,2 млрд. тоннадан ашат, ал эми баланстык запастар - 1317 млн. тонна.     Көмүр өнөр  жайынын азыркы структурасында ачык типтеги акционердиккоом болуп эсептелген 23 көмүр компаниясы бар ("Көмүр" мамлекеттик  иш-канасынын башкаруусуна бириктирилген),  ошондой эле күз-кыш мезгилдердекөмүр казуу боюнча сезондук жумуштарды жүргүзүүчү 7 чакан  ишкана  бар,алардын  өндүрүштүк  иштерин  лицензиялык аянттын чегинде казуу иштеринжүргүзүү укугуна лицензия берүүчү Кыргыз Республикасынын  Өкмөтүнө  ка-раштуу  Геология  жана минералдык ресурстар боюнча мамлекеттик агенттикжана Улуттук статистика комитети контролдойт.     Көмүр өнөр  жайындагы  эксплуатациялык жумуштардын убагында эњ көпказууга 1979-жылы жетишилген - 4508 мињ т. 1980-жылдан баштап көмүр ка-зуу бара-бара азая баштап,  1991-жылы 3148 мињ т.  түшкөн.  1992-жылдантартып өндүрүш кескин төмөндөп,  1942 мињ тоннадан 2006-жылы 321,1  мињтоннага түшкөн,  ал эми казуунун күтүлгөн көлөмү 2009-жылы 402,5 мињ т.өсүүгө тийиш.  Ошол эле убакта,  1991-2006-жылдарда көмүрдүн импортунункөлөмү 3 эсе азайып, 2006-жылы 907,4 мињ тоннаны түзгөн.     Мындай абал көмүр ташууга чыгымдар көптүгү,  казуу технологиясынынартта калгандыгы,  негизги өндүрүштүк фонддордун 95%ке жеткен абдан эс-киргендиги,  көмүргө суроо-талап азайып жаткан шартта көмүр компанияла-рынын   көпчүлүгүнүн   майнапсыздыгы  жана  керектөөчүлөр  өз  убагындатөлөбөгөндүгү  менен  байланыштуу.  Мындан  40-50  жыл  мурда   ачылганкөптөгөн  көмүр шахталары жана разрездер дүйнөдө жалпы таанылган крите-рийлер боюнча технологиялык эмес деп таанылган көмүр запастарын иштети-шет (табы аз,  тик, күлү көп ж.у.с). Шахталык фонд эскирген, пайдаланы-лып жаткан жабдуулар негизинен бүгүнкү күндүн технологиялык талаптарынаылайык эмес.  Темир жол тарифтеринин кескин кымбатташы жана көмүргө су-роо-талаптын азайышы көмүр казуу азайышына,  аны өндүрүүгө жалпы чыгым-дын көбөйүшүнө алып келди.     Көмүр өнөр жайындагы кризистин түпкү себеби майнаптуу менчик  ээсижоктугунда жана менеджмент дењгээли төмөндүгүндө.     Экономиканын тармактары жана калк үчүн көмүргө муктаждыкты казууну2010-жылы - 460 мињ тоннага чейин көбөйтүп,  2025-жылга карата 1700 мињтоннага чейин жеткирүүнүн эсебинен камсыздоо белгиленип жатат. Кара-Ке-че  ТЭСи  ишке киргизилсе көмүр казуу 2025-жылга карата 3 млн.  тоннагачейин жетет (3.3-таблица).     Көмүр өнөр жайын реформалоонун негизги максаттары төмөнкүдөй:     - атаандаштыкка жарактуу,  алыскы келечекте  өзүн  өзү  каржылоонукамсыздоочу көмүр ишканаларын түзүү;     - атаандаш көмүр рыногун түзүү;     - көмүр  өнөр  жайындагы  эмгек  шарттарын жана иштин коопсуздугунжакшыртуу;     - көмүр  казуучу региондорду социалдык-экономикалык жана экология-лык жактан оњдоо.     Тармакты андан ары өнүктүрүү үчүн төмөнкүдөй шарттар бар:     - көмүрдүн өнөр жайлык запастары орчундуу;     - кендерди иштетүү үчүн даяр база бар;     - өндүрүштүк персонал бар;     - "Кара-Кече"  кенинин көмүрүн пайдаланып жылуулук электр станция-ларда электр энергиясын чыгарууну көбөйтүү;     - көмүрдү өндүрүштүк, коммуналдык керектөөлөр жана эл үчүн кенени-рээк пайдалануу.     Көмүр казуу   көлөмүн   "Кара-Кече",   "Беш-Бурхан",   "Жыргалањ","Сүлүктү" жана "Таш-Көмүр" күрөњ көмүр ишканаларында ачык казуу ыкмасынкењейтүүнүн эсебинен жетишүү белгиленүүдө.     Узак мөөнөттүк  келечекте  "Кара-Кече"  разрезинин   кубаттуулугун1500дөн  3000 мињ тонна көмүргө чейин көбөйтүү курулушу белгиленип жат-кан Кара-Кече ТЭСин отун менен камсыздоого,  ошону менен  республиканынтүндүгүн  базалык  электр энергиясы менен камсыздоого,  Бишкек шаарынынТЭЦинде электрдик күч келүүнү азайтууга жана кымбат газ жана мазут  им-порттоону чектөөгө мүмкүндүк берет. Бул жумуштарды чет өлкөлүк инвести-цияларды тартуу менен ишке ашырса болот.     Кубаттуулугу 1200 МВт Кара-Кече ТЭСин Нарын облусунун Жумгал райо-нунда, Кабак күрөњ көмүр бассейнин иштетүүчү көмүр казуучу ишканалардынжанына куруу пландалып жатат.     Кабак бассейнинде көмүрдүн толук чалгындалган  запасы  279,3  млн.тоннаны түзөт,  анын ичинде ачык казуу үчүн "Кара-Кече" кенинде - 192,5млн. тонна бар.     Кара-Кече ТЭСин камсыздоо жылына 2,5 млн.  тоннадан кем эмес көмүрказууну талап кылат.  Калдыктарды төгүү,  кендин  чектеринде  карьердикжолдорду салуу жана селден-суудан тосуучу тосмолорду куруу, рекультива-циялык  жана  жаратылышты  коргоочу   чараларды   жүргүзүү   маселелери2015-жылга  чейинки мезгилге карата көмүр өнөр жайын өнүктүрүү програм-масынын алкагында чечилет.  Ушуну менен катар эле  азыркы  учурда  "Ка-ра-Кече" кенин иштетип жатышкан көмүр ишканаларынын базасында бирдиктүүкөмүр казуучу ишкана түзүү маселеси каралып жатат.  Көмүр казуучу ишка-налар Нарын, Ысыккөл, Талас жана Чүй облустарынын элине, өнөр жай ишка-наларына жана уюмдарына көмүр берүүгө тийиштигин эске алганда, казуунунжалпы көлөмү жылына 3 млн. тоннадан кем болбоого тийиш.     Биринчи кезекте иштеп жаткан  көмүр  казуучу  ишканаларда  казуунукөбөйтүп, деталдуу чалгындоо жүргүзүлгөндөн кийин башка кендерди да иш-тетүүгө киришүү пландалууда.     Кара-Кече ТЭСи толук өндүрүштүк кубаттуулугуна чыккан учурда көмүрказуунун көлөмүн бөлүштүрүү төмөнкүдөй болмокчу:  "Кара-Кече"" кени - 2млн.  тонна,  "Мињ-Куш"  кени - 900 мињ тонна,  калган кендер - 300 мињтонна.     Кавак кенинде көмүр казуу көлөмүн көбөйтүү үчүн азыркы 39 км узун-дуктагы "Дыйкан-Кара-Кече" автожолун,  Арал айылынан Мињ-Куш поселогуначейинки  35 км жолду,  ошондой эле поселоктордон ачык жумуштардын учас-токторуна чейинки технологиялык баруучу жолдорду реконструкциялоо боюн-ча жумуштарды аткаруу зарыл.  Жумуштардын болжолдуу наркы - 139,43 млн.сом (3,4 млн. АКШ долл).      2.3. Нефти-газ казуу өнөр жайы жана нефтигаз менен камсыздоо      Божомол баа берүүлөр боюнча боюнча Кыргыз Республикасында нефтининжана газдын чалгындала элек ресурстары 289 т.у.т.  жакынды түзөт. Жала-лабат,  Ош жана Баткен облустарынын аймактарында  15  нефтигаз  кендерибар,  аларда 11,6 млн.  тонна нефтинин жана 4,9 млрд. куб.м газдын өнөржайлык запастары иштетилип  жатат.  Нефти  жана  табигый  газ  казуунункөлөмдөрү  көп  эмес  жана 1991-2007-жылдарда нефти боюнча 2,2 эсе жанагаз боюнча 6,4 эсе азайды.     Кыргыз Республикасынын  нефти-газ тармагын "Кыргызнефтегаз" акцио-нердик коому (мындан ары - "Кыргызнефтегаз" АК) камтыйт.     Бардык нефти-газ  кендери 70 жыл мурда ачылган,  иштетүүнүн акыркыстадиясында турат жана дээрлик 70%и иштетилип бүткөн.  Нефтинин  калган80%  запасын  казып алуу кыйын.  Аларды иштетүү үчүн кошумча чыгым жанаатайын технологияларды талап кылак "Кыргызнефтегаз" АКнын эксплуатация-лык  скважиналар фонду негизинен 60-70-жылдардагы бургуланган скважина-лардан куралган.  1992-жылы бургуланган эњ жањы  нефти  скважиналарынынамортизациясы  30%ке  жетип калды.  Мына ушул факторлордун натыйжасындаказуу көлөмүнүн табигый азайышы жыл сайын 5 мињ  тонна  нефтини  түзөт.Казуунун  көлөмү  1991-жылы  142,7 мињ тонна болсо,  2007-жылы 68,2 мињтоннага чейин азайган.  Нефти казуунун андан ары азайышын токтотуу үчүнкүчөтүлгөн технологиялык иш-чаралар жүргүзүлүп жатат. Жыл сайын 5ке че-йин жањы скважинаны ишке киргизүү пландалууда,  бул нефти казууда  жањытехнологияларды   пайдалануу   менен   катар   нефти  казуунун  көлөмүнкөбөйтүүгө жана жылына  80  мињ  тонна  дењгээлде  турукташтыруу  менен2010-жылдан кийин 95 мињ тоннага жеткирүү келечеги бар.     Табигый газды казып алуу дењгээли кендер  иштетилип  бүткөндүктөн,жабдуулар  эскиргендиктен,  ошондой  эле  каржылоо  жоктуктан  азаюуда.2006-жылы 19,4 млн. куб.м газ алынса, 2007-жылы - 14,9 млн. куб.м алын-ган.  Божомол  боюнча 2010-жылга жана андан кийинки мезгилге карата жылсайын 25 млн. куб.м газ казып алуу пландаштырылып жатат.     Узак мөөнөттүк келечекте андан аркы өсүштү жањы кендерди чалгындо-онун эсебинен гана көбөйтүүгө мүмкүн,  алардын болжолдуу запастары Фер-гана өрөөнүндө 109 млн.  тонна шарттуу отун (мындан ары - т.у.т),  Алайөрөөнүндө - 50 млн.  т.у.т.,  Нарын ойдуњунда - 75 млн. т.у.т., Ысыккөлойдуњунда - 25 млн.  т.у.т.,  Чыгыш-Чүй ойдуњунда - 30 млн. т.у.т. бар.2010-жылга чейинки мезгилге карата терењдетип казуу менен жањы эксплуа-тациялык скважиналарды казуу белгиленген.     Нефти жана  газ  казып  алууну  пландаштырылган  көлөмдөргө  чейинкөбөйтүү үчүн 868,7 млн. сом керек. Бул жумуштарды чет өлкөлүк инвести-цияларды тартуу менен аткаруу белгиленген, мында "Кыргызнефтегаз" АКнынөздүк  каражаттарынын эсебинен жыл сайын 120 млн.  сом капиталдык салымбөлүү белгиленген.     1991-2006-жылдарда нефтипродуктуларды  жалпы  пайдалануу  2,2  эсеазайып,  2778 мињ тоннадан 1156 мињ тоннага түшкөн,  бул мезгил  ичиндетабигый газды пайдалануу 2,08 млрд.  куб.метрден 648 млн.  куб.м чейин,же 3 эседен ашык азайган.  Жалпысынан республиканын  нефти  продуктуларжана  табигый  газ  менен  өзүн өзү камсыздоосу 5%тен ашпайт жана нефтипродуктуларды жана табигый газды тыштан алууга толугу менен көз  каран-ды.     Нефти иштетүү тармагында иш жүзүндө жалгыз эле  "Кыргыз  ПетролеумКомпани" биргелешкен ишканасы (НПЗ) иштеп жатат,  ал негизинен "Кыргыз-нефтигаз" АК казып алуучу Кыргызстандын  нефтисин  заводдун  өндүрүштүккубаттуулугун камсыздай албаган көлөмдө иштетет.     Кийинки үч жылда 84 мињ т бензин, 76,1 мињ тонна дизелдик отун жа-на 122,8 мињ тонна мазут өндүрүлгөн,  бензин өндүрүү жылына 4% жана ма-зут өндүрүү 3% азаюуда. Дизелдик отун өндүрүү кыйла стабилдүүрөөк.     Нефти продуктуларды Кыргыз Республикасынын рыногунун керектөөлөрүнкамсыздагыдай туруктуу өндүрүш үчүн,  импорттук сырье жана компоненттерколдонулат,  аларды алып келүүдө нефтиге,  газконденсатка жана бензингеакциздердин ставкасы жогору. Бул Кыргыз Республикасында нефти продукту-ларды  өндүрүүнү  проблемалуу жана сапаты,  баасы жагынан атаандаштыккажараксыз кылууда.  Ушуга байланыштуу Кыргыз  Республикасынын  аймагынданефти-газдуу  аянттарды геологиялык иликтөө үчүн 2007-жылдын 14-майындаКыргыз Республикасынын Өкмөтү менен "Газпром" ААКнын (Россия Федерация-сы)  ортосунда "Кыргыз Республикасында геологиялык чалгындоо жумуштарынжүргүзүүнүн жалпы принциптери жөнүндө" макулдашууга кол коюлган.     Азыркы учурда  "Зарубежнефтегаз"  ЖАКнын  ("Газпром" ААКнын КыргызРеспубликасындагы ыйгарым укуктуу өкүлү) тапшыруусу боюнча "Всероссийс-кий научно-исследовательский институт "Газ" жоопкерчилиги чектелген ко-ом Кыргыз Республикасында нефти жана газ боюнча  келечектүү  аянттардынжер  казынасын геологиялык иликтөөнүн техникалык-экономикалык баалоосунжана геологиялык чалгындоо жумуштарынын этаптуу программасын даярдаган."Всероссийскпй  научно-исследовательский  институт "Газ"" жоопкерчилигичектелген коом тапшырган материалдарды изилдегенден кийин  Кыргыз  Рес-публикасынын Өкмөтүнө караштуу Геология жана минералдык ресурстар боюн-ча мамлекеттик агенттик "Газпром" ААКга "Көгарт" жана "Майлису IV" кен-деринде геологиялык чалгындоо жумуштарын жүргүзүүгө лицензия берген.     Нефтигаз тармагындагы структуралык саясат көп жагынан жер  казына-сын пайдаланууну жөнгө салуу боюнча салык саясатын өркүндөтүүгө, нефти-нин жана газдын жањы кендерин иштетүү жана казуу үчүн тике  инвестиция-ларды тартууга, республикадагы нефти иштетүүчү ишканаларды толук кубат-туулугунда иштетүүгө байланыштуу.  Нефти  иштетүүдө  "Кыргыз  ПетролиумКомпани" биргелешкен  ишканасынын өндүрүшү 500 мињ т.  чейин толук ишкекиришин жана "Восток" БИ жылына 180 мињ т.  чейин  продукция  өндүрүүгөжеткиришин камсыздоочу чаралар зарыл.     Газ менен камсыздоочу өнүктүрүү стратегиясы  газ  менен  ишенимдүүкамсыздоо,  өлкөнүн  газ  чарбасын мамлекеттен ажыратуу жана менчиктеш-тирүү,  газ өткөрүүчү тармактарды реконструкциялоо жана өнүктүрүү  үчүншарттарды түзүүгө багытталат.     Кыргыз Республикасындагы керектөөчүлөргө жылына 500 млн куб.м  та-бигый газ берүү жана казакстандын табигый газын Чүй өрөөнүндө жайгашкантранзит магистралдык газ өткөрүүчү түтүк аркылуу өткөрүү боюнча  кызматкөрсөтүүнү "Кыргызгаз" АК ишке ашырат.  Республиканын түштүк бөлүгү ар-кылуу өтүүчү газ өткөрүүчү түтүктөр аркылуу  Өзбекстан  РеспубликасынынФергана  өрөөнүндөгү керектөөчүлөргө табигый газды транзит өткөрүү ишкеашырылат.  Түз келишимдер боюнча Кыргыз Республикасына 300  млн.  куб.мжакын табигый газ келет.     "Кыргызгаз" АК республиканын керектөөчүлөрүн табигый жана суюлтул-ган  газ менен камсыздоо боюнча милдеттердин комплексин аткаруучу таби-гый монополист болуп эсептелет, ал 708,7 км магистралдык газ түтүктөрүн(МГ);  590,8  км орто басымдагы газ түтүктөрүн;  1624,3 км аз басымдагыгаз түтүктөрдү;  13,9 км жогорку  басымдагы  газ  түтүктөрдү;  203  газбөлүштүрүүчү пунктту (ГБП) жана 717 шкафтык газ бөлүштүрүүчү пункттарды(ШГБП) эксплуатациялайт.     Өлкөнүн түндүгүндө  азыр эксплуатацияланып жаткан магистралдык газтүтүктүн бөлүгү 720 мм диаметр менен бир жана эки салаа болуп жасалган.МГ эки салаа участогунун техникалык абалы начар болгондуктан иш жүзүндө112 км газ түтүгүнүн бир салаасы гана эксплуатацияланууда. Магистралдыкгаз түтүктөрдүн милдеттүү түрдө эки салаа болушу талап кылынган эксплу-атация талаптарына ылайык бүткүл трасса боюнча экинчи өткөрүүчү түтүктүтөшөө жана абаттоо зарыл.     "Кыргызгаз" АКнын негизги активдери 30-35 жылдан бери эксплуатаци-яланып  келатат жана болушунча эскирген (70%тен ашык).  Газ түтүктөрдүнабалына анализ жана алардын бузулушунун мүнөзү алардын көпчүлүк  бөлүгүкайра  калыбына келбестигин жана алмаштыруу зарылдыгын көрсөтүүдө.  Газтүтүктөрдүн техникалык абалынын төмөндүгү табигый газдын жыл сайын рес-публикага келүүчү көлөмдүн 14-15%и коромжу болушуна алып келүүдө.     "Кыргызгаз" АКнын  финансылык-экономикалык   абалы   табигый   газберүүчүлөргө (Өзбекстан,  Казакстан) дебитордук карызы, ошол эле учурда"Электр станциялары" ААК,  бюджеттик уюмдар жана калк тарабынан  алуучукредитордук аласасы да көптүгү менен мүнөздөлөт.  Ошондуктан магистрал-дык газ түтүк, орто жана аз басымдагы бөлүштүрүүчү тармактар толук жак-шы иштеши үчүн калыбына келтирүүгө каражаты жок, калыбына келтирүү үчүнорчундуу инвестиция зарыл.  Табигый газдын азыркы баасы жана анын такайкымбаттап жатканы оњдоо жана калыбына келтирүү жумуштарын толук көлөмдөжүргүзүүгө мүмкүндүк бербей  жатат.  Модернизация  жана  оњдоо-калыбынакелтирүү  жумуштары,  ошондой эле жабдууларды толук алмаштыруу үчүн ин-вестициянын зарыл көлөмү 24,4 млрд. сомду (595 млн. АКШ долл.) түзөт.     Керектелген газга  коммерциялык  эсепке алууну уюштуруу максатындагаз эсептегичтер коюлуп жатат.  Эсептегич менен биринчи кезекте табигыйгазды баарынан көп керектеген категориялар жабдылууда,  булар - борбор-дук жылытуу жана ысык суу менен камсыздоо жок жеке сектордогу үйлөр жа-на көп квартиралуу үйлөр. Азыркы учурда республикада элдин 80%ине жакы-нында эсептегичтер орнотулган.     Газ өткөрүүчү системада тезинен оњдоо-калыбына келтирүү жумуштарынжана модернизация жүргүзүү, өлкөнүн аймагында газ өткөрүүчү жањы кубат-туулуктарды   түзүүгө  каражаттарды  инвестициялоо  жана  республиканынтүндүгүн газ менен үзгүлтүксүз жабдууну камсыздоо үчүн Кыргыз Республи-касынын аймагында жайгашкан Ташкент-Бишкек-Алматы (БГР-ТБА) Бухара газ-дуу районунун магистралдык газ өткөргүчүнүн активдери "КырКазГаз"  кыр-гызстандык-казакстандык   биргелешкен   ишканага  ишенимдүү  башкаруугаөткөрүлгөн. Бул 2008-жылга чейинки мезгилде газ өткөрүүчү системаны оњ-доо  жана  модернизациялоо  үчүн "КазТрансГаз" АК тарабынан биргелешкенишканага 717,68 млн.  сом (17,5 млн.  АКШ долл.) суммада процентсиз ин-вестициялардын  келишин камсыздайт,  алынган кредиттер 2008-2025-жылдаричинде кайтарылат.     "КазТрансГаз" АК   биргелешкен  ишканасынын  долбоору  менен  кошо"Газпром" ААК менен кызматташуу келечеги каралууда,  Кыргыз Республика-сынын  Өкмөтү  аны  менен  "Кыргыз Республикасынын нефти-газ келечектүүаянттарында жер  казынасын  геологиялык  изилдөөнүн  жалпы  принциптерижөнүндө" макулдашууга кол коюп,  анда Кыргыз Республикасына табигый газжана суюлтулган газ берүү боюнча  кыргыз-россиялык  биргелешкен  ишканатүзүү,  ошондой эле "Кыргызнефтегаз" АКга 3280,8 млн.  сом (80 млн. АКШдолл.) акча каражат инвестициялоо мүмкүндүгү каралган.  Кыргыз тараптанбиргелешкен ишкананын уставдык капиталына "Кыргызнефтегаз" АКнын акция-ларынын мамлекеттик пакети түрүндө уюштуруучу салым же 82,02  млн.  сом(2 млн. АКШ долл.) суммада акча каражат салуу маселеси каралган.     Казак тарап түркмөнстандын жана өзбекстандын 10 млрд.  куб.м газынАлматы  аркылуу иштеп жаткан магистралдык БГР-ТБА газ өткөргүчтөр мененКытай Эл Республикасына өткөрүү маселеси боюнча долбоорду  даярдап  жа-тат.  Газ  өткөргүч  Кыргыз  Республикасынын түндүк аймагы аркылуу өтүпкалса Кыргызстан бул долбоорго катышып, транзит үчүн жылына 615,15 млн.сом (15 млн. АКШ долл.) алууга мүмкүндүк алат.     "Кыргызгаз" АКнын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн бир  ка-тар иш-чараларды иштеп чыгып жана жүргүзүү зарыл, алар:     - ата мекендик жана чет өлкөлүк инвестициялардын жана алдыњкы тех-нологиялардын максимум көлөмүн тартуу үчүн шарттарды түзүү;     - калктын аз камсыз катмарларын энергия булактарынын баалары  кым-баттап  жаткан  шартта  мамлекеттик коргоо программасы менен натыйжалуутарифтик саясатты иштеп чыгуу;     - Кыргыз Республикасынын аймагы аркылуу газ өткөргүчтөрдү куруунунтехникалык-экономикалык негиздемесин  иштеп  чыгуу;  "Кыргызгаз"  АКнынтармактарын кайрадан жабдуунун стабилизациялык фондун түзүү.     Чалдовар ст.  Чүй  суусуна  чейинки  участокто  магистралдык   газөткөргүчтүн  экинчи салаасын курууну бүтүрүү республиканын түндүгүндөгүжана Казакстан Республикасынын  түштүк  облустарындагы  керектөөчүлөргөтабигый  газдын  ишенимдүү берилишин жыл сайын транзиттен 135,34-143,54млн.  сом (3,3-3,5 млн. АКШ долл.) чейин суммада киреше алуу менен кам-сыздайт;  эл арасында да, өнөр жайлык керектөөчүлөр арасында да табигыйгаз керектөөчүлөрдүн  санын  көбөйтүп,  газ  менен  камсыздоо  тармагынкењейтет;  техникалык  прибордук каражаттарды такай жањыртуу жолу мененэсепке алуу системасын өркүндөтөт.  Айрыкча Кыргыз Республикасы аркылууКытай  Эл Республикасына магистралдык газ өткөргүч куруу долбоору келе-чектүү боло алат, бул газдын транзити үчүн орчундуу валюта келишин кам-сыздайт.     Табигый газ үчүн акылардын алынуу  дењгээли  бийик  эместиги  жанаӨзбекстандын  табигый газ үчүн акы төлөөгө койгон катуу шарты оњдоо-ка-лыбына келтирүү жумуштары үчүн, ошондой эле негизги өндүрүш каражаттар-ды  модернизациялоо  үчүн "Кыргызгаз" АКнын каражаттарынын тартыштыгынажана финансылык мүмкүнчүлүктөрү чектелишине алып келүүдө.  Ушуга байла-ныштуу "Кыргызгаз" ААК магистралдык жана бөлүштүрүүчү газ өткөргүчтөрдүалмаштыруу жана модернизациялоо, газ бөлүштүрүүчү станцияларды, өлчөөчүтүйүлдөрдү,  газды  жөнгө салуучу пункттарды жана калкты эсепке алуунунзаманбап приборлору менен  жабдуу,  көчмө  лабораторияларды  жана  тек-шерүүчү  түзүлүштөрдү,  ошондой эле башка приборлорду сатып алуу боюнчабир катар инвестициялык долбоорлорду даярдап,  аларды потенциалдуу  ин-весторлорго жиберген. Ал долбоорлор боюнча жалпы сумма 295,3 млн. сомду(7,2 млн. АКШ долл.) түзөт.     Экономиканын газды  экспортко алууга абдан көз карандылыгы айрыкчаайыл жеринде биогаздык жабдууларды кењири киргизүү жолу менен углеводо-род  эмес өз газыбызды алуу жана тийиштүү программа иштеп чыгуу маселе-син коюуда.      2.4. Жылуулук менен камсыздоо      Жыл сайын республикада жылытуу жана ысык суу менен камсыздоо  мак-сатында  2,5 млн.  Гкал.  ашык жылуулук энергиясы,  анын ичинде "Электрстанциялары" ААК системасында иштеп чыгуунун жалпы көлөмүнүн 60%ине че-йин   иштеп  чыгарылат.  2006-жылы  жылуулук  энергияны  иштеп  чыгаруу1990-жылга салыштырганда 3,1 эсе азайып,  2,794 млн.  Гкал. түзгөн жана2007-жылы 2162 млн. Гкал чейин болгон, бул өнөр жайлык котельныйлар жа-былышынан жана Бишкек шаарынын ТЭЦинде жылуулук жана электрдик кубатту-улук азайышынан улам келип чыккан.     Жылуулук энергия иштеп чыгаруу үчүн жылуулук чыгаруучу бардык  бу-лактар 600 мињ т.у.т.  жакын сарпташат,  анын ичинде табигый газ - 53%,көмүр - 29%,  отундук мазут -  18%.  Жылуулук  керектөөнүн  калыптанганструктурасында  80%ке жакыны дүйнөлүк бааларга жакын баада сатып алынчуимпорт отун болгондуктан анын чыгымы көп жана экономикалык жактан  өзүнактабайт.     Азыркы учурда борбордоштурулган жылуулук менен камсыздоо республи-канын 4 шаарында бар,  Бишкек ш.  боюнча турак жай фондунун 85%и, Ош ш.боюнча - 35-40%и, Кызыл-Кыяда - 60%и жана Караколдо - 26%.     Шаардык жылытуу  тармактары  жылытуучу кубаттуулуктар менен парал-лель курулуп жана ишке киргизилген,  азыркы учурда өткөргүч түтүктөрдүнкөпчүлүгү  нормативдик  мөөнөтүн иштеп бүткөн жана алмаштырууга муктаж.Алардын эскириши иштин ишеничтүүлүгү азайышына алып келип, тармакта жы-луулуктун жана ысык суунун коромжулуктары болууда.     Өнөр жайда,  коммуналдык-тиричиликтик сектордо жана элде  жылуулукэнергияны керектөө структурасынын өзгөрүшү керектөөчүлөрдүн саны азайы-шынан, ошондой эле жылуулук энергияга тарифтердин кымбаттаганда алардынайрымдары электр энергиясына өтүшүнөн улам болду.     Жылуулук энергияны (негизинен жылытууга) жылуулук берүүчү станция-лардын  тышкары  ведомстволук  котельныйлар жана өнөр жай ишканаларынынкотельныйлары,  ошондой эле 6 облустук  башкарма  структурасына  киргенКыргызжилкоммунсоюз башкармасынын котельныйлары иштеп чыгарат.     Котельныйлар иштеп чыгаруучу 1 Гкал жылуулук энергиянын өздүк нар-кы 800-1000 сом тегерегинде (отундун түрүнө жараша). Жылуулук энергиягасатык баанын арзандыгы менен аны иштеп  чыгарууга  чыгымдын  көптүгүнүнортосундагы  айырма  Кыргызжилкоммунсоюздун котельныйлары үчүн мамлекеттарабынан дотациялар менен жабылат.     Жылуулук энергияны  иштеп  чыгарууда  электр котельныйлар орчундууорунду ээлешет (3000ге жакын),  алардын суммалык  жылытуу  кубаттуулугу4200  гкал/саат,  бул  Бишкек-1  ТЭЦтин  жылытуу кубатынан 3,5 эсе көп.Электр котельныйда жылуулук энергияны иштеп чыгууга орточо  өздүк  нарк700-800 сом/Гкал түзөт.     Өз убагында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү кабыл алган  электр  ко-тельныйларды  жергиликтүү органикалык отунга которуу жөнүндө чечим эртежана экономикалык жактан жетиштүү негизделбеген  болуп  чыкты,  анткеникеректөөчүлөрдү  жылуулук  менен камсыздоодогу татаалдыктар жана жерги-ликтүү көмүр өнөр жайында өндүрүштүн төмөндөөсү эске алынган эмес.     Жылуулук энергиясына   азыркы  тарифтер  аны  иштеп  чыгарууга  ишжүзүндөгү чыгымдан 2-4 эсе аз.  Негизги жабдуучу  "Электр  станциялары"ААК элдин жылуулук энергияны керектөөсүндөгү чыгымдарды электр энергия-сын экспортко чыгаруудан алынган  кирешелерди  кайчылаш  субсидиялоонунжана айрым бөлүгүн бюджеттик каражаттын эсебинен жабат.     Республиканын котельный чарбасы жылуулук энергияны эсепке  алуунунприборлору менен жетиштүү камсыздалган эмес.  Жылуулук энергияны эсепкеалуу жылуулук энергиянын керектелиши боюнча жана аны  өндүрүүгө  кеткенотундун  саны боюнча эсептөө жолу менен чыгарылат,  бул чоњ айырмаларгаалып келет.  Жылуулук энергияны эсепке алуу приборлору менен  камсыздык20%тен  ашпайт,  бул өнөр жайы өнүккөн өлкөлөргө караганда бир нече эсеаз.  "Бишкектеплосеть" ААКда гана  керектөөчүлөрдө  жылуулук  энергияныэсепке алуучу приборлорду орнотуу боюнча пландуу иш, ошондой эле эскир-ген приборлорду жањыраактарына алмаштыруу жүргүзүлүүдө.     Жылытууга арналган жылуулук энергиянын жана ысык суунун наркы кым-батташы керектөөчүлөрдүн 80%ке жакыны (негизинен  калк  жана  бюджеттикуюмдар)  төлөөгө жөндөмсүз болушуна алып келди.  Жылуулук энергияны ке-ректөөчүлөрдүн көбү мунун натыйжасында кышында жылытуудан баш тартышып,бул  борбордоштурулган  жылытуу  системасын өзгөртүп жөнгө салууга алыпкелүүдө.     Кырдаалды татаалдаткан  олуттуу  факторлордун  бири энергиялык ре-сурстарды региондор боюнча тењ  салмаксыз  пайдалануу  болуп  эсептелет(мисалы,  жергиликтүү  арзан  көмүр бар жерлерде электр менен жылытуунукиргизүү). Эгер рынокко өтүү мезгилинде (1990-1995-жылдар) электр энер-гиясын кењири пайдалануу өзүн актаса, азыр андай ыкма техникалык жактанда,  экономикалык жактан да максатка ылайыксыз, анткени электр энергия-сынын  эсебинен  жылуулук алуу органикалык отун пайдаланганга карагандабир нече эсе кымбатка түшөт жана республикада электр энергиясынын  тар-тыштыгына алып келет.     Кыргыз Республикасында жылуулук менен камсыздоо чоњ социалдык маа-ниге  ээ.  Элди жана башка керектөөчүлөрдү жылуулук менен камсыздоодогубардык үзгүлтүктөр өлкөнүн экономикасына терс таасир тийгизет жана  со-циалдык чыњалууну күчөтөт.     Республикада жылуулук энергияны өндүрүүнүн 2005-жылга карата  бол-жолдуу өсүшү: 2010-жылы - 9-13% жана 2020-жылы -22-34% болот. Мында жы-луулук энергияны реалдуу керектөө коромжулуктарды азайтуунун жана энер-гетиканын  бул секторунда энергия үнөмдөөнүн жогорку потенциалынын эсе-бинен 1,4-1,5 эсе көбөйүшү белгиленүүдө.     Бул максаттарга жетишүү үчүн төмөнкүлөр зарыл:     - жылуулук менен камсыздоо системасынын ишенимдүү иштешин  камсыз-доочу  уюштуруучу жана экономикалык механизмдерди аныктоо менен регион-дор үчүн жылуулук менен камсыздоону башкаруу системасын түзүү;     - жылуулук  менен камсыздоодо нормативдик укуктук базаны кењейтүү.Мында шаарларды жана калктуу конуштарды электр, газ жана жылуулук мененкамсыздоонун  комплекстүү  жањы генералдык пландарын түзүүнүн жана ишкеашыруунун уюштуруу-укуктук жана экономикалык механизмдери  энергия  ре-сурстарынын оптималдуу структурасын, жылуулук менен камсыздоону борбор-доштуруунун жана жылуулаштыруунун даражасын эске алып түзүлүүгө тийиш;     - жылуулукту иштеп чыгууга кеткен иш жүзүндөгү чыгымдардын жабылы-шын камсыздоочу тарифтик саясатты иштеп чыгуу жана  жылуулук  энергиягатарифтердин жањы системасын керектөө көлөмүнө,  жыл мезгилине, максимумкүч келүүчү сааттарда пайдаланылышына жараша дифференциялуу  тарифтердикиргизүү менен,  жылуулуктун үнөмдүү эмес булактарын кайчылаш субсидия-лоону болтурбоо максатында жогорку рентабелдүү булактардын эсебинен ша-арлар боюнча (балким,  бөлөк булактар боюнча да) өз-өзүнчө этаптуу кир-гизүү;     - жылуулук  менен камсыздоого жумшалуучу энергия ресурстарынын ре-алдуу чыгымдалышын аныктоо үчүн информациялык-аналитикалык маалымат ба-засын түзүү жана шаарларда,  региондордо жана жалпы өлкөдө жылуулук ме-нен камсыздоону өнүктүрүү багыттарын корректировкалоо;     - тармактын  энергиялык майнаптуулугун жогорулатууну жана техника-лык модернизациялоону камсыздоо.     Аталган маселелерди төмөндөгү иш-чараларды ийгиликтүү жүргүзүү ме-нен чечүүгө болот:     - суроо-талапты,  жылуулук  энергиянын  өздүк  наркынын  жана  аныөткөрүүнүн,  чарба жүргүзүүнүн рыноктук шарттарынын  жана  энергия  ке-ректөөчүлөрдүн менчиктик структурасынын өзгөрүшүн эске алуу менен жылу-улук менен камсыздоо системаларынын борбордоштуруу  дењгээлин  оптимал-даштыруу (ТЭЦ, чакан ТЭЦ, борбордук жана райондук котельныйлар);     - жылуулук менен камсыздоо системасынын схемаларын жана  жабдуула-рын  өркүндөтүү  (атап айтканда жылуулук трассаларда изоляцияланган за-манбап түтүктөргө бардык жерлерде өтүү);     - жылытуу системаларында бардык жерлерде автоматтык жана кол мененжөнгө салуу системаларын киргизүү,  аларды өлчөөчү жана  жөнгө  салуучуприборлор жана арматуралык аппаратура менен жабдуу;     - жалпы эле жылуулук менен камсыздоо системасынын чыгымдарын азай-туунун,  жеке  инвестицияларды  тартуунун эсебинен энергия булактарынынжана жылытуу тармактарынын натыйжалуулугун жогорулатуу;     - жылуулук  энергияга  суроо-талапты  керектөөчүлөрдүн (жылуулуктуберүүчүлөрдүн эмес) күч-каражаттары менен башкарууну камсыздоо, ал үчүнар  кыл булактардан тармакка чыгарылышы (берилиши) мүмкүн болгон жылуу-лук энергиянын берилишин сандык жана сандык-сапаттык жөнгө салууну кир-гизүү  менен түпкү керектөөчүлөрдү тармакка кошулуунун көз каранды эмессхемаларына - этаптуу өткөрүү  менен  жылытуу  пункттарында  автоматтыкжөнгө салуу системаларын жапырт киргизүү керек;     - жылытуу жана ысык суу менен камсыздоо системаларында күн энерги-ясын кењири пайдалануу;     - рыноктук  мамилелерди  өнүктүрүү  жана  менчиктин   структурасынөзгөртүү,  бул жылуулук энергияны өндүрүү структурасына децентралдашты-руу жана акционердик энергия компанияларына  көз  карандылыкты  азайтуубагытында таасир этет.     Бишкек шаарын  жылуулук менен камсыздоону өнүктүрүү Кыргыз Респуб-ликасынын Өкмөтүнүн 2006-жылдын 21-ноябрындагы № 805 токтому менен  бе-китилген  "2025-жылга  чейинки  мезгилге  Бишкек  шаарынын  башкы планыжөнүндө"  токтомуна,  ошондой  эле  Кыргыз  Республикасынын   Өкмөтүнүн2004-жылдын  27-апрелиндеги № 300 "Кыргыз Республикасынын борбордук жы-луулук менен жабдуу тармагында Структуралык кайра  түзүүлөргө  дүйнөлүкбанктын (СSАС) бириктирилген кредитин андан ары ишке ашыруу боюнча ара-кеттердин планы жөнүндө токтомуна ылайык ишке ашырылууга тийиш.      2.5. Энергиянын салттуу эмес, кайра калыбына келүүчү булактары          жана чакан ГЭСтер      Кыргыз Республикасында  углеводород сырьену өзүбүздө казып алуунуназайышы, энергия булактарынын импорту чектелиши жана бааларынын кымбат-ташы энергиянын салттуу эмес,  кайра калыбына келүүчү булактарын (ЭККБ)жана чакан ГЭСтерди өнүктүрүүгө ыњгайлуу шарттарды түзүүдө.     Техниканын жана  технологиялардын  азыркы өнүккөн дењгээлинде рес-публиканын ЭККБнын реалдуу болуучу потенциалдуу  энергиялык  ресурстарыжылына 840 млн. т.у.т. түзөт. Азыркы учурда ЭККБны практикалык пайдала-нуу анча эмес жана өлкөнүн энергия балансында 0,17%ти гана түзөт.     Практикада кењири  пайдалануу  үчүн  күн радиациясынын жана биогазтехнологиялардын эсебинен,  ошондой эле шамалдын, майда өзөндөрдүн жанакүндүк  фотоэлектрдик  станциялардын энергиясын пайдалануунун негизиндежылуулук менен камсыздоо боюнча иштеп чыгуулар кењири пайдаланууга тех-никалык жактан кыйла даяр.     Чакан гидроэнергетиканы  өнүктүрүү да чакан ГЭСтерди калыбына кел-тирүү жана куруу жолу менен ишке ашырылууга тийиш.  Республиканын айма-гында изилденген,  суунун жүрүшү 0,5 тен 50 куб. м/с чейинки 172 дарыя-нын жана өзөндөрдүн жалпы гидроэнергетикалык потенциалы жылына 80 млрд.кВт.с ашат, анын ичинен өздөштүрүү үчүн техникалык жактан алгылыктуула-ры жылына 5-8 млрд. кВтс түзөт.     Адистердин сунушу  боюнча  азыр  эле суммалык кубаттуулугу 178 МВтжана жылына орточо 1,0 млрд.  кВтс электр энергиясын иштеп чыгаруучу 92жањы  чакан ГЭС курууга мүмкүндүк бар.  Мурдагы 39 чакан ГЭСти калыбынакелтирүүгө болот,  алардын жалпы кубаттуулугу 22 МВт болот жана  жылынаорточо 100 млн.  кВтч электр энергиясын чыгарууга жетет. Мындан тышкарыирригациялык суу сактагычтарда белгиленген кубаттуулугу 75 МВт жана жы-лына орто эсеп менен 220 млн.  кВтс жакын электр энергиясын чыгаруучу 7ГЭС куруу боюнча сунуштар иштелип чыккан.     Ал станциялар  гидрографикалык  тармагы өнүккөн,  электр өткөрүүчүири линияларды куруунун экономикалык жактан  натыйжасыз  болгон  тоолуужана  айыл жерлердеги чачыранды объекттерди электр энергиясы менен кам-сыздоо үчүн өзгөчө маанилүү.     Жањы чакан  ГЭСтерди  курууга дүњ чыгымдар көбүнчө станциянын жанажабдууларды жасоочулардын жайгашкан ордуна жараша болот жана  32,8-61,5мињ  сомду (800-1500 АКШ долл.) түзөт.  Кайра калыбына келтирилчү чаканГЭСтерде электр энергиясын иштеп чыгаруунун өздүк  наркы  8,1-28,1  ты-йын/кВтс, ал эми ирригациялык суу сактагычтарда жањы курулчу чакан ГЭС-терде 22-44,9 тыйын/кВтс түзүшү мүмкүн. Эсептөөлөр боюнча эксплуатация-лык  көрсөткүчтөрү  майнаптуу  чакан  ГЭСтин  өзүн актоо мөөнөтү электрэнергиясынын тарифи 41-62 тыйын/кВтс чегинде болсо 7-10 жыл, бул потен-циалдуу инвесторлорду кызыктырбайт.  ЭККБ үчүн өзүн актоо мөөнөтүн кыс-картуучу жањы тарифтик саясат жүргүзүү зарыл,  бул чакан ГЭСтердин  ин-вестициялык кызыктуулугун арттырууга мүмкүндүк берет.     Унификацияланган долбоорлорду пайдалануу жана бир типтеги жабдуугасериялуу  заказ берүү,  ошондой эле жергиликтүү курулуш уюмдарын тартуучакан ГЭСтердин экономикалык натыйжалуулугун арттыруу  жолдорунун  бириболо алат.     Кыргыз Республикасында чакан гидроэнергетиканы өнүктүрүүнүн эконо-микалык  жана  техникалык  жактардан  негизделген масштабдарын белгилөөүчүн төмөнкүлөр зарыл:     1. Кыргыз  Республикасынын  "Энергиянын кайра калыбына келүүчү бу-лактарын пайдалануу жөнүндө" Мыйзамын кабыл алуу".     2. ЭККБны жана чакан гидроэнергетиканы өнүктүрүү фондун түзүү.     3. ЭККБны пайдалануунун жана чакан гидроэнергетиканы  өнүктүрүүнүнулуттук  илимий-техникалык  программасын  иштеп чыгуу,  ага мамлекеттикколдоо.     Республиканын чакан  гидроэнергетикасын өнүктүрүү боюнча белгилен-ген чараларды ишке ашырууга технологиялык  линиялары  сакталып  калган,чакан  ГЭСтер  үчүн  электротехникалык  жабдууларды жана материалдарды,комплектилик тетиктерди жасоого болуучу жергиликтүү өндүрүштүк  ишкана-ларды тартуу,  ошондой эле тике инвестицияларды жана эл аралык финансы-лык институттардын гранттарын тартуу зарыл.     Чакан гидроэнергетиканы  өнүктүрүү энергия системасына күч келүүнүазайтат,  электр энергиясын өндүрүү жана бөлүштүрүү процессин  сапаттуужана ишенимдүү башкаруу үчүн шарттарды түзөт, ошондой эле айыл чарбалыкишканаларды жана насостук станцияларды электр энергиясы  менен  камсыз-дайт.              3. Кыргыз Республикасынын 2008-2010-жылдарга             карата жана 2025-жылга чейинки узак мөөнөттүү                келечектеги отун-энергетикалык балансы      Отун-энергетикалык баланстын структурасы өз мамлекетибизди куруунужана рыноктук экономикага өтүүнү коштогон процесстердин таасири астындаболуп өттү (3.1-сүрөт).      3.1-сүрөт. 1990-2006-жылдардагы мезгилде отун-энергетикалык                ресурстардын 1990-жылга салыштырмалуу керектелиши      Келечекте ички  керектөөчүлөрдү  энергия  менен   ишеничтүү   жанаүзгүлтүксүз  жабдуу энергетикалык өндүрүштүн капитал сыйымдуулугун жанаинерциялуулугун жана өлкөнүн орто жана узак мөөнөттүк келечекке  каратасоциалдык-экономикалык  өнүгүү  тенденцияларын  эске алуу менен энергиябулактарына суроо-талаптын божомолун жана алардын өндүрүш көлөмдөрү бо-юнча баланстуулугун талап кылат.     Энергия булактарына керектөөнүн божомолун иштеп чыгууда  ресурстуксаясаттын абдан маанилүү принциптерине төмөнкүлөр киргизилди:     - органикалык энергия булактарын энергиянын кайра калыбына келүүчүбулактарына  (ГЭС жана ЭККБ) алмаштыруунун эсебинен углеводород отундунимпортун азайтуу;     - 2010-жылга   карата   энергия   үнөмдөөнүн   активдүү   саясатынжүргүзүүнүн негизинде энергия керектөөнүн  өсүш  темпин  10%  дењгээлдекармоо  жана  кийин  бул  көрсөткүчтү  узак мөөнөттүк келечекте энергияүнөмдөөнүн колдо болгон потенциалынын 45-50%  дењгээлде бааланып жаткандењгээлине чейин оњдоо;     - энергия ресурстарын керектөөнүн өсүш темптерин 2010-2025-жылдар-га карата ИДПнын өсүш темпинин 0,5-0,4 дењгээлинде камсыздоо;     - бааларды,  тарифтерди оптималдуу жөнгө салуунун жана энергия ре-сурстарынын рыногунда атаандаштыкты өнүктүрүүнүн негизинде ички рыноктоэнергия булактарын диверсификациялоо.      3.1. 2008-2010-жылдарга жана 2025-жылга чейинки узак мөөнөттүк          келечекке карата энергия булактарына суроо-талаптын божомолу      Энергия булактарына суроо-талаптын божомолу Кыргыз Республикасынынэкономикалык өнүктүрүүнүн кабыл  алынган  программалык  документтерининнегизинде  жана  Кыргыз  Республикасынын Улуттук статистика комитетининотчеттук маалыматтарынын негизинде  макроэкономикалык  индикаторлордун,энергия  керектөөнүн тенденцияларынын жана импорттолчу энергия булакта-рына (табигый газга жана нефти продуктуларга) баалардын өсүшүнүн аларгатаасирине  божомолдун жана ресурстук саясаттын принциптеринин негизиндеишке ашырылган (3.2-таблица).     УЭПте төмөнкүдөй  мезгилдерде  өлкөнүн  жылдык орточо өсүш темпинежараша отун-энергетикалык ресурстарга керектөө өсүшүнүн 2 сценарийи ка-ралды:     - 2008-2010-жылдардагы  мезгилге  карата  -  Өлкөнү   өнүктүрүүнүн2О10-жылга чейинки стратегиясына ылайык 108,1% (мындан ары - СРС);     - Экономикалык стратегиялар борборунун (мындан ары - ЭСБ)  божомо-луна  ылайык  Кыргыз  Республикасынын Экономикалык өнүктүрүү жана соодаминистрлиги: 2011-2014-жылдарга карата мезгилге - 106% , 2015-2020-жыл-дар   -   (I   сценарий  боюнча  103%,  II  сценарий  боюнча  -  104%),2021-2025-жылдар - (I сценарий боюнча 103%, II сценарий боюнча - 104%).     Социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн  жана энергия керектөөнүн тен-денцияларына  анализ  1990-2006-жылдардагы  отчеттук  мезгилде   ИДПнын2006-жылдагы  82%  реалдуу  өсүш  темпинде (1990-жылдагы баалар боюнча)дењгээлине карата жана энергия керектөөнүн 45% темпинде ИДПдагы энергиясыйымдуулук 2006-жылы 55%,  энергия керектөө 37%ке чейин азайган.  Адамбашына электр керектөө 1990-жылдын дењгээлине карата 105% көбөйгөн, булуглеводород отунду диверсификациялоо процессин билдирет,  анткени алар-дын 85%и коњшу мамлекеттерден импорттолот.     Биринчи жана  экинчи  сценарий боюнча энергия ресурстарын керектөөбожомолу  3.1-таблицада  көрсөтүлдү,   анын   негизинде   республиканынотун-энергетика балансынын божомолу иштелип чыкты.          3.2. Кыргыз Республикасынын 2008-2010-жылдарга карата жана          2025-жылга чейинки келечектеги отун-энергетика балансы      Келечекте отун-энергетика балансын калыптандырууга  негиз  (мынданары - ОЭБ) электрдик баланс,  көмүр балансы, табигый газ балансы, нефтижана нефти продуктулар балансы эсептелет.     Кыргыз Республикасынын  2008-2010-жылдарга  карата жана 2025-жылгачейинки мезгилдеги электр балансынын божомолуна ылайык биринчи сценарийбоюнча (3.2-таблица) төмөнкүлөр күтүлөт:     - кийинки жылдардагы климаттык шарттарга жана кургакчылыкка байла-ныштуу  Токтогул суу сактагычында суунун азайышынан улам 2010-жылга ка-рата электр энергиясын иштеп чыгаруу 13,57 млрд.  кВтс чейин азаят, булэлектр  энергиясын экспорттоо 1,07 млрд.  кВтс чейин азайышына алып ке-лет;     - Камбарата  № 2 ГЭСи толук кубаттуулугуна кириши менен 2015-жылыэлектр энергиясын өндүрүү 18,4 млрд. кВтс, Камбарата ГЭС-1 толук кубат-туулугуна  кириши  менен 2025-жылы млрд.  кВтс өсүшү болжонууда.  Мындаэлектр  энергиясын  экспорттоо  2015-жылга  карата  2,16  млрд.   кВтс,2025-жылга карата - 4,26 млрд. кВтс чейин көбөйүшү мүмкүн;     - тармактарда,  анын ичинде "Кыргызстандын улуттук электр тармагы"ААКнын  тармактары  боюнча  өткөрүүдө  электр  энергиясынын коромжулугу2010-2025-жылдарга карата 5,5%ке чейин азаят, бөлүштүрүүчү компаниялар-дын  (мындан  ары  -  РЭК)  тармактары  боюнча түпкү керектөөчүгө чейинбөлүштүрүүдө 2010-жылга карата 15%ке чейин жана 2025-жылга карата 12%кечейин азаят,  коммерциялык коромжулук 2010-жылга карата 3%ке чейин жана2025-жылга карата 0% болот.     - орто  мөөнөттүк  стратегияга  ылайык,  2010-жылга  карата электрэнергиясын керектөө ИДПнын жылдык орточо өсүш темпинен 10,1 млрд.  кВтсчейин жана 2025-жылга карата 18 млрд. кВтс чейин ашат.     Биринчи сценарий боюнча (3.2-табл.) Бишкек шаарынын ТЭЦинде электрэнергиясын өндүрүүнү көбөйтүү мүмкүндүгүн кароо зарыл,  мында 2010-жылыэлектр энергиясын 14,8 млрд.  кВтс чейин көбөйтүүгө  мүмкүн.  Кара-КечеТЭСи  курулуп жана ишке киргизилсе электр энергиясын чыгаруу 19,7 млрд.кВтс чейин,  Жогорку-Нарын ГЭСтер каскады жана Акбулуњ ГЭСи,  КамбаратаГЭС-1,  ошондой  эле  Сары-Жаз суусундагы ГЭС курулса электр энергиясынчыгаруу 2025-жылга карата 33,89 млрд. кВтс чейин көбөйөт.     Мында электр  энергиясынын  экспорту  2015-жылга  карата 3,3 млрд.кВтс чейин, 2025-жылга карата 6,4 млрд. кВтс чейин көбөйтүлүшү мүмкүн.     Экинчи сценарий боюнча, электр энергиясын жылына 2ден 4 млрд. кВтсчейин  керектөөчү  алюминий  өндүрүшүн  ишке  киргизүү,   ошондой   элеТаш-Көмүр  шаарында  "Кристалл" заводун модернизациялоо жана толук ишкекиргизүү менен боюнча электр энергиясын ички керектөө 2025-жылга карата22,64 млрд. кВтс чейин көбөйүшү болжолдонууда.     Тармактарда, анын ичинде "Кыргызстандын  улуттук  электр  тармагы"ААКнын  тармактары  боюнча  өткөрүүдө  электр  энергиясынын коромжулугу2010-2025-жылдарга карата 5,0%  дењгээлге чейин,  РЭК тармактары боюнчатүпкү   керектөөчүгө   чейин   бөлүштүрүүдө   техникалык  коромжулуктар2005-жылга карата 15%ке чейин жана 2010-жылга карата 3%ке чейин  азаят,жана 2025-жылга карата нөлгө барабар болот.     2025-жылга чейинки мезгилдеги көмүр балансына ылайык (3.3-таблица)төмөнкүдөй күтүлүүдө:     - биринчи сценарий боюнча:  көмүр казуу 2015-жылга карата 1  млн.тчейин, 2025-жылга карата 1,7 млн.т чейин көбөйөт;     - экинчи сценарий боюнча: кубаттуулугу 1200 МВт Кара-Кече ТЭСи ку-рулса "Кара-Кече" кенин ылдамдатып иштетүүгө даярдоо зарылдыгы жаралат,анын эсебинен көмүр казууну 2025-жылга  карата  4,1  млн.т  чейин  жана2025-жылга карата 4,7 млн.т чейин жеткирүү болжолдонууда. Мында импорт-ту 2025-жылга карата 750 мињ т чейин бара-бара азайтуу болжолдонууда;     - Кытайга көмүр экспорттоо 2005-жылга карата 200 мињ тоннага чейинжана коњшу мамлекеттерге - Тажикстанга жана Өзбекстанга бир аз көбөйтүүболжолдонууда.     Табигый газдын балансынын 2008-2010-жылдарга карата жана 2025-жыл-га  чейинки  божомолуна  ылайык  (3.5-табл.)  биринчи  сценарий  боюнчатөмөнкүлөр күтүлүүдө:     - табигый  газдын  2010-жылга  карата  20  млн.  куб.м  чейин жана2025-жылга карата 804 млн.  куб.м чейин жана 2025-жылга 30  млн.  куб.мчейин казып алынышы;     - табигый газды керектөө (коромжуларды эске  албастан)  2025-жылгакарата  804  млн.  куб.м  жана  2025-жылга карата 880 млн.  куб.м чейинөсүшү;     - импорт 2005-жылга карата 880 млн. куб.м чейин өсүшү.     Экинчи сценарий боюнча табигый газ казып алуу 2010-жылга карата 30млн.  куб.м чейин жана 2025-жылга карата 70 млн. куб.м чейин өсүшү жанадүйнөлүк баалардын,  ошондой эле КМШ  рыногундагы  баалардын  кымбаттоотенденцияларына  жана табигый газдын импорту 2025-жылга карата 355 млн.куб.м чейин азайышы болжолдонот.     Нефти балансынын  2008-2010-жылдарга карата божомолуна (3.6-табли-ца) ылайык төмөнкүлөр күтүлөт:     - нефти казуу 2010-жылга карата 82 мињ.т чейин жана 2025-жылга ка-рата 90 мињ т чейин өсүшү;     - республиканын  ичинде  нефти  керектөө  2010-жылга карата 82 мињтоннага чейин жана 2025-жылга карата 112 мињ т чейин көбөйүшү.     - 2025-жылга карата импортко 17 мињ тоннага чейин келиши.     Нефтини казуунун,  импорттоонун жана иштетүүнүн жогоруда  айтылгананча  көп  эмес  көлөмдөрү жүргүнчүлөрдү ташуунун,  транспорттун ар кылтүрлөрүнүн жүктөрдү ташуусу көбөйүп жатканына байланыштуу республиканынтунук  нефти продуктуларга көбөйүп жаткан керектөөсүн канааттандыра ал-байт,  бул  нефти  продуктуларга   керектөөнү   шарттайт   (3.6;   3.7;3.8-табл.).  Нефти  продуктуларга  керектөөнү  камсыздоо үчүн импорттункөлөмүн көбөйтүү: автобензинди - 2025-жылга карата 420 мињ т чейин; ди-зелдик отунду 2025-жылга карата 340 мињ т чейин; мазутту 2025-жылга ка-рата 25 мињ т чейин көбөйтүү зарыл;  ошондой эле республикада нефти ка-зып  алууну жана иштетүүнү көбөйтүү жана автобензинди 2025-жылга карата35 мињ т чейин жана дизелдик отунду 2025-жылга карата 55  мињ  т  чейинкөбөйтүү зарыл.     Отун-энергетика балансынын каралган сценарийлерин өздүк  ресурстарменен камсыздалууга карата салыштырууда,  биринчи сценарий боюнча энер-гия  ресурстарын  ипорттоого  муктаждык  2025-жылга  карата  жалпы  ке-ректөөнүн 45%и дењгээлин түзөөрүн көрсөттү. ОЭКти экинчи сценарий боюн-ча түзүүдө импорттун үлүшү 2025-жылга карата 30%ке чейин азаят.     Өлкөнүн отун-энергетика балансынын максаттарын ишке ашыруудагы не-гизги механизмдер төмөнкүлөр болууга тийиш:     - энергия булактарына суроо-талапты энергияны туруктуу пайдалануу-нун   индикаторлорун    ОЭК    тармактарын    ресурстук    камсыздоонунмүмкүнчүлүктөрүнө, ошондой эле энергия булактарынын импортуна жана экс-портуна жараша ИДПнын энергия  керектөөсүн  жана  экономиканын  реалдуусекторлорунун энергия керектөөсүнүн нормага салынчу көрсөткүчүн монито-рингдөө аркылуу мамлекеттик дењгээлде жөнгө салуу;     - Кыргыз Республикасынын Энергиялык майнаптуулугунун жана туруктууөнүктүрүүнүн мамлекеттик программасын иштеп чыгуу жана турмушка ашыруу;     - энергетика чөйрөсүндө ак ниет атаандаштыкты өнүктүрүү, соодадагытоскоолдуктарды жоюу, энергетикалык ишканалардын бытырандылыгын жоюу.     Болжолдук отун-энергетика балансын түзүү төмөнкүдөй тоскоолдуктар-га жана тобокелдерге, максаттын ишке ашпай калуусуна учурашы мүмкүн.     1. Жањы технологиялардын чектелүү болушу,  эсепке алуучу приборлоржоктугу жана энергиянын  үнөмдөлүшүн  сандык  өлчөөдөгү  кыйынчылыктар,түрткү берүүчү экономикалык механизмдер жоктуктан илимий-изилдөө жумуш-тарына жана ОКРге каражаттар жетишсиз болгондуктан  рынокко  новатордуксунуштардын аз түшүүсү.     2. Финансылык каражат жоктугу жана ага жеткиликтүүлүк  чектелгени,энергия  үнөмдөөчү  технологияларды жана жабдууларды кредитке алуу үчүнжењилдетилген шарттарга так механизмдер жетишсиздиги.     3. Мүлктүк укуктар так аныкталган эмес, өлкөнүн оту-энергетика ба-лансынын оптималдуу структурасын түзүүнүн келечегинин абалы жөнүндө ма-алыматтын жетишсиздиги.     4. Рыноктук мамилелердин калыптануусундагы жана улуттук жана реги-ондук  дењгээлдерде  энергия булактарынын рынокторун түзүүдөгү кыйынчы-лыктар, эл аралык дењгээлде аткаруучулук тартиптин жоктугу, нормативдикукуктук  база  жана энергетика мыйзамдары жетик болбогондуктан рыноктукмеханизмдердин жакшы пайдаланылбашы.     5. Айрыкча  чакан жана орто ишканалар,  фермердик жана үй чарбаларүчүн квалификациялуу адистердин жетишсиздиги, энергия үнөмдөөчү жабдуу-ну  орнотуудагы  кыйынчылыктар,  тийиштүү информациялык программалардынжоктугу.     6. Кызмат адамдарынын жоопкерсиздиги, калкта жана ишкерлерде энер-гия булактарын пайдалануу маданиятынын жоктугу, уурдаган жана сарамжал-сыз пайдаланган учурларда таасир этүүчү зарыл чаралардын жоктугу.     7. Энергия булактарына дүйнөлүк баалар кымбатташынын республиканынэкономикасына  жана  элди  тейлөө  чөйрөсүнө таасирине божомолдоочу бааберүүнүн жоктугу.                                                                  3.1-таблица                Республиканын ичинде ОЭРднн керектелиши:                     2001-2005-жылдардагы отчет(*)                        2006-2010-жылдарга(**)                     жана 2025-жылга чейин божомол -----------------------------------------------------------------------|                  |                                      |1 сценарий|                  |--------------------------------------|------------|                  |Өлчөө бирд.|  2001  |  2005  |  2006  |    2010   ||------------------|-----------|--------|--------|--------|-----------||         1        |     2     |    3   |    4   |    5   |     6     ||------------------|-----------|--------|--------|--------|-----------||Электр энергия    |млн. кВт.с | 6780   | 7095   | 7185   |  10104    ||------------------|-----------|--------|--------|--------|-----------||Табигый газ       |млн. куб.м |  675,5 |  626,9 |  666   |    700    ||------------------|-----------|--------|--------|--------|-----------||Көмүр             |мињ т      | 1123   | 1254,2 | 1208,5 |   1770    ||------------------|-----------|--------|--------|--------|-----------||Нефть             |мињ т      |   75,5 |   80,2 |   80   |     99    ||------------------|-----------|--------|--------|--------|-----------||Дизелдик отун     |мињ т      |  160   |  130,3 |  136,4 |    176    ||------------------|-----------|--------|--------|--------|-----------||Автомобилдик      |мињ т      |  194   |  271   |  322   |    350    ||бензин            |           |        |        |        |           ||------------------|-----------|--------|--------|--------|-----------||Мазут             |мињ т      |   77   |   56,6 |   60,8 |     68    |----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                              |               2 сценарий              |------------------------------|---------------------------------------||   2015  |   2020  |   2025  |   2010  |   2015  |   2020  |   2025  ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||    7    |     8   |    9    |    10   |    11   |    12   |    13   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------|| 13074   | 15280   | 18030   | 10262   | 13074   | 18230   | 22640   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   710   |   730   |   750   |   525   |   465   |   425   |   375   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||  2060   |  2190   |  2405   |  3270   |  5060   |  5190   |  5405   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||    99,6 |   105,6 |   112   |    99   |    99,6 |   105,6 |   112   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   220   |   280   |   340   |   176   |   272   |   320   |   390   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   360   |   380   |   420   |   320   |   360   |   410   |   680   ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||    70   |    80   |    90   |    68   |    70   |    80   |    90   |-----------------------------------------------------------------------     (*) Кыргыз Республикасынын Улуттук статкому,  Кыргыз Республикасы-нын   1990-2001-жылдардагы   ОЭБ   жана   (1999-жылдагы,  2001-жылдагы,2005-жылдагы ОЭБ))     (**)Нефти продуктуларды керектөө көбөйүшүнүн Кыргыз Республикасын-да транспорттун өнүгүшү менен шартталган божомолу.           3.2-таблица           Кыргыз Республикасында электр энергиясынын балансы:                     1990-2006-жылдардагы отчет(*)                    жана 2010-2025-жылдарга карата                сценарийлер боюнча божомол (млн.кВт с)     -----------------------------------------------------------------------|              |  ОЭБ боюнча отчеттор   |        -        | Божомол|              |                        |                 |1-сценарий|              |------------------------|-----------------|------------|              |  1990  | 1995  | 2001  |  2005  |  2006  |    2010   ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||       1      |    2   |   3   |   4   |    5   |    6   |     7     ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Ресурстар     |  16590 | 19337 | 20013 | 14891,8|  14486 |   13571   ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Өндүрүш       |  13370 | 12349 | 13660 | 14891,8|  14486 |   13571   ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Импорт боюнча |   3220 |  6987 |  6353 |     0,2|      0 |       0   ||келди         |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Бөлүштүрүү    |  16590 | 19336 | 20013 | 14891,8|  14486 |   13571   ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Республиканын |   8357 |  7525 |  6780 |  7095,5|   7185 |   10104   ||ичинде        |        |       |       |        |        |           ||керектелди    |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Жалпы пайдала-|   1035 |  3457 |  4802 |  5135  |   4841 |    2551   ||нуудагы электр|        |       |       |        |        |           ||тармактарында-|        |       |       |        |        |           ||гы коромжулук |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Экспорт       |   7198 |  8354 |  8431 |  2661,3|   2460 |    1020   |----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                              |            Божомол 2-сценарий         |                              |                                       |------------------------------|---------------------------------------||   2015  |   2020  |   2025  |   2010  |   2015  |   2020  |   2025  ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||    8    |     9   |    10   |    11   |    12   |    13   |    14   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||  18437  |  21075  |  26742  |  14814  |  19720  |  26376  |  33890  ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||  18437  |  21075  |  26742  |  14814  |  19720  |  26376  |  33890  ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||      0  |      0  |      0  |         |         |         |         ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||  18437  |  21075  |  26742  |  14814  |  19720  |  26376  |  33890  ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||  13074  |  15280  |  18030  |  10262  |  13074  |  18230  |  22640  ||         |         |         |         |         |         |         ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   3198  |   3703  |   4450  |   2837  |   3382  |   4272  |   4874  ||         |         |         |         |         |         |         ||         |         |         |         |         |         |         ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   2165  |   2092  |   4262  |   1715  |   3264  |   3874  |   6376  |-----------------------------------------------------------------------                                                              3.3-таблица                 Кыргыз Республикасында көмүрдүн балансы                     1990-2006-жылдардагы отчет(*)                    жана 2010-2025-жылдарга карата                сценарийлер боюнча божомол (мињ тонна)     -----------------------------------------------------------------------|              |                        |        |    -   |1 сценарий|              |------------------------|--------|--------|------------|              |  1990  | 1995  | 2001  |  2005  |  2006  |    2010   ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||       1      |    2   |   3   |   4   |    5   |    6   |     7     ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Ресурстар     |  7660  | 1816,3| 1645,1| 1912,8 | 1828,6 |   2466    ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Казуу         |  3742  |  463,2|  512,6|  335,8 |  321,1 |    462    ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Импорт боюнча |  2911  |  499,8|  344  |  981,3 |  907,5 |   1120    ||келүү         |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Жыл башына    |  1007  |  853,3|  788,5|  596,2 |  600   |    640    ||карата калдык |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Бөлүштүрүү    |  7660  | 1816,3| 1645,1| 1912,8 | 1828,6 |   2406    ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Республиканын |  4765  | 1162,8| 1123  | 1254,2 | 1208,5 |   1770    ||ичинде        |        |       |       |        |        |           ||керектөө      |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Коромжулар    |    21  |   16,3|    0,2|        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Экспортко     |  1917  |  170,6|   28,5|    8,8 |   10   |    100    ||чыгаруу       |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Жыл аягына    |   957  |  466,6|  493,4|  619,7 |  620   |    536    ||карата калдык |        |       |       |        |        |           |----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                              |                2 сценарий             |------------------------------|---------------------------------------||   2015  |   2020  |   2025  |   2010  |   2015  |   2020  |   2025  ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||    8    |     9   |    10   |    11   |    12   |    13   |    14   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||  2700   |   2850  |   3050  |   3900  |   5700  |   5850  |   6050  ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||  1000   |   1350  |   1700  |   1960  |   4100  |   4350  |   4700  ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||  1010   |    900  |    750  |   1180  |   1010  |    900  |    750  ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   690   |    600  |    600  |    560  |    590  |    600  |    600  ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||  2700   |   2850  |   3050  |   3900  |   5700  |   5850  |   6050  ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||  2060   |   2190  |   2405  |   3270  |   5060  |   5190  |   5405  ||         |         |         |         |         |         |         ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   200   |    200  |    200  |    100  |    200  |    200  |    200  ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   437   |    460  |    440  |    528  |    437  |    457  |    441  ||         |         |         |         |         |         |         |-----------------------------------------------------------------------     (*)Кыргыз Республикасынын Улуттук статкому, Кыргыз Республикасынын1990-2001-жылдарга карата ОЭБ,  (1999-жыл,  2001-2005-жылдар), Бишкек -2002-жыл, 2006-жыл.                                                              3.4-таблица                              Газ балансы:               1990-2006-жылдардагы мезгил үчүн отчет(*)              жана сценарийлер боюнча 2010-2025-жылдарга                   карата божомол(**) (млн. куб. м)     -----------------------------------------------------------------------|              |                        |        |        |1-сценарий|              |------------------------|--------|--------|------------|              |  1990  | 1995  | 2001  |  2005  |  2006  |    2010   ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||       1      |    2   |   3   |   4   |    5   |    6   |     7     ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Ресурстар     |  2174  | 882,3 | 698,5 |  736,2 |  766,3 |    804    ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Казып алуу    |    96  |  35,7 |  32,8 |   25,1 |   19,4 |     20    ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Импортко      |  2078  | 846,6 | 665,7 |  711   |  746,9 |    784    ||келүү         |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Жыл башына    |    -   |   -   |   -   |        |        |           ||карата калдык |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Бөлүштүрүү    |  2174  | 882,3 | 698,5 |  736,2 |  766,3 |    804    ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Республиканын |  2076  | 856,2 | 675,5 |  626,9 |  666   |    700    ||ичинде        |        |       |       |        |        |           ||керектөө      |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Коромжулар    |    38  |  26,1 |  23   |  109,3 |  100,2 |    104    ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Экспортко     |    60  |   -   |   -   |        |        |           ||чыгаруу       |        |       |       |        |        |           ||--------------|--------|-------|-------|--------|--------|-----------||Жыл аягына    |    -   |   -   |   -   |        |        |           ||карата калдык |        |       |       |        |        |           |----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                              |                2-сценарий             |------------------------------|---------------------------------------||   2015  |   2020  |   2025  |   2010  |   2015  |   2020  |   2025  ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||    8    |     9   |    10   |    11   |    12   |    13   |    14   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   825   |   850   |   880   |   585   |   535   |   485   |   425   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||    30   |    30   |    30   |    30   |    50   |    60   |    70   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   795   |   820   |   850   |   555   |   485   |   425   |   355   ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||         |         |         |         |         |         |         ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   825   |   850   |   880   |   585   |   535   |   485   |   425   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   710   |   730   |   750   |   525   |   465   |   425   |   375   ||         |         |         |         |         |         |         ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||   115   |   120   |   130   |    80   |    70   |    60   |    50   ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||         |         |         |         |         |         |         ||         |         |         |         |         |         |         ||---------|---------|---------|---------|---------|---------|---------||         |         |         |         |         |         |         ||         |         |         |         |         |         |         |-----------------------------------------------------------------------     (*)Кыргыз Республикасынын Улуттук статкому, Кыргыз Республикасынын1990-2001-жылдардагы ОЭБ, (1999-жыл, 2001-200-жылдар), Бишкек 2002-жыл,2006-жылдар.     (**)Газ казып алуу боюнча божомол цифралар "Газпром"  ААКнын  жана"Кыргызнефтегаз" ААКнын чалгындоо иштери аякташына жараша өзгөртүлөт.                                                                  3.5-таблица                             Нефти балансы:                     1990-2006-жылдардагы отчет(*)                   жана 2025-жылга чейинки мезгилге                      карата божомол (мињ тонна) -----------------------------------------------------------------------|           |    |    |    |  - |     |  - |  - |  - |  -  |  -  |  - ||           |1990|2001|2005|2006|2007 |2008|2009|2010|2015 |2020 |2025||-----------|----|----|----|----|-----|----|----|----|-----|-----|----||Ресурстар  | 162|87,5|90,4|84,1| 95,2| 103| 111| 118|118  |120  | 126||-----------|----|----|----|----|-----|----|----|----|-----|-----|----||Казып алуу | 155|75,5|77,9|70,6| 68,2|  78|  80|  82| 82  | 85  |  90||-----------|----|----|----|----|-----|----|----|----|-----|-----|----||Импортко   |  - |  - | 5,1| 6,1| 17  |  17|  17|  17| 17  | 17  |  17||келүү      |    |    |    |    |     |    |    |    |     |     |    ||-----------|----|----|----|----|-----|----|----|----|-----|-----|----||Жыл башына |   7|12  | 7,4| 7,4| 10,2|   8|  14|  19| 19  | 18  |  19||-----------|----|----|----|----|-----|----|----|----|-----|-----|----||Бөлүштүрүү | 162|87,5|90,4|84,1| 95,2| 103| 111| 118|118  |120  | 126||-----------|----|----|----|----|-----|----|----|----|-----|-----|----||Республика-|   3|75,5|80,2|80  | 85,2|  95|  97|  99| 99,6|105,6| 112||нын ичинде |    |    |    |    |     |    |    |    |     |     |    ||керектөө   |    |    |    |    |     |    |    |    |     |     |    ||-----------|----|----|----|----|-----|----|----|----|-----|-----|----||Коромжулар |   2|  - |    |    |  2  |   2|   2|   2|  1,4|  2,4|   2||-----------|----|----|----|----|-----|----|----|----|-----|-----|----||Экспортко  | 151|  - |    |    |     |    |    |    |     |     |    ||-----------|----|----|----|----|-----|----|----|----|-----|-----|----||Жыл аягына |   6|12  |10,2| 4,1|102  | 103| 111| 118| 17  | 12  |  12||калдык     |    |    |    |    |     |    |    |    |     |     |    |-----------------------------------------------------------------------     (*)Кыргыз Республикасынын Улуттук статкому, Кыргыз Республикасынын1990-2001-жылдардагы    ОЭБ,   (1999-жыл,   2001-2005-жылдар),   Бишкек2002-жыл, 2006-жылдар.     (**)Нефти казып алуу боюнча божомол цифралар "Газпром" ААКнын жана"Кыргызнефтегаз" ААКнын чалгындоо иштери аякташына жараша өзгөртүлөт.                                                                  3.6-таблица                        Дизелдик отундун балансы:                     1990-2006-жылдардагы отчет(*)                жана 2008-2010-жылдарга жана 2025-жылга              чейинки мезгилге карата божомол (мињ тонна)     -----------------------------------------------------------------------|                             |   1990  |   2001  |   2005  |   2006  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||              1              |    2    |    3    |    4    |    5    ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Ресурстар                    |   696   |  178    |  173,9  |  181,4  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Казуу (өндүрүү)              |    -    |   43,4  |   31,43 |   31,2  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Импортко келүү               |   616   |   95    |  128,9  |  136,2  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Жыл башына калдык            |    80   |   39,6  |   13,6  |   14    ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Бөлүштүрүү                   |   696   |  178    |  173,9  |  181,4  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Республиканын ичинде керектөө|   622   |  160    |  130,3  |  136,4  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Коромжулар                   |    -    |    0    |    0,7  |    0,8  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Экспортко чыгаруу            |    24   |    0,6  |   19,1  |   19,1  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Жыл аягына карата калдык     |    50   |   17,4  |   23,7  |   26,1  |----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|   2007  |   2008   |   2009  |   2010  |   2015  |   2020  |  2025  ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||    6    |     7    |    8    |    9    |    10   |    11   |   12   ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  199,9  |  192     |  193    |  194    |   293   |   350   |   420  ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||   51,9  |   33     |   34    |   36    |    40   |    45   |    55  ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  135    |  145     |  145    |  145    |   230   |   280   |   340  ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||   13    |   14     |   14    |   14    |    23   |    25   |    25  ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  199,9  |  192     |  193    |  194    |   293   |   350   |   420  ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  175,9  |  170     |  173    |  176    |   272   |   320   |   390  ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||    0,7  |    0,7   |    0,7  |    0,7  |     1   |     2   |     3  ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||    1,63 |    1,63  |    1,63 |    1,63 |     3   |     4   |     5  ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||   21,67 |   19,67  |   17,67 |   15,67 |    17   |    24   |    22  |-----------------------------------------------------------------------     (*)Кыргыз Республикасынын Улуттук статкому, Кыргыз Республикасынын1990-2001-жылдардагы ОЭБ,  (1999-жыл,  2001-2005-жылдар), Бишкек, 2002,2006-жыл.                                                                  3.7-таблица                           Автобензин балансы:                  1990-2006-жылдардагы отчет(*) жана               2008-2010-жылдарга карата жана 2025-жылга                      чейинки божомол (мињ тонна)     -----------------------------------------------------------------------|           |1990|2001 |2005 |2006 |2007|2008|2009|2010|2015|2020|2025||-----------|----|-----|-----|-----|----|----|----|----|----|----|----||Ресурстар  | 737|200,1|305,8|355,5| 352| 388| 390| 390| 405| 430| 475||-----------|----|-----|-----|-----|----|----|----|----|----|----|----||Казуу      |  - | 45,2|13-  | 11,4|  12|  18|  20|  20|  25|  30|  35||(өндүрүү)  |    |     |янв. |     |    |    |    |    |    |    |    ||-----------|----|-----|-----|-----|----|----|----|----|----|----|----||Импортко   | 713|101,9|273,6|324,1| 320| 350| 350| 350| 360| 380| 420||келүү      |    |     |     |     |    |    |    |    |    |    |    ||-----------|----|-----|-----|-----|----|----|----|----|----|----|----||Жыл башына |  24| 53  | 19  | 20  |  20|  20|  20|  20|  20|  20|  20||карата     |    |     |     |     |    |    |    |    |    |    |    ||калдык     |    |     |     |     |    |    |    |    |    |    |    ||-----------|----|-----|-----|-----|----|----|----|----|----|----|----||Бөлүштүрүү | 737|200,1|305,8|355,5| 352| 388| 390| 390| 405| 430| 475||-----------|----|-----|-----|-----|----|----|----|----|----|----|----||Республика-| 682|194  |271  |322,5| 327| 340| 345| 350| 360| 380| 420||нын ичинде |    |     |     |     |    |    |    |    |    |    |    ||керектөө   |    |     |     |     |    |    |    |    |    |    |    ||-----------|----|-----|-----|-----|----|----|----|----|----|----|----||Коромжулар |  - |  0  |  6,7|  7  |    |    |    |    |    |    |    ||-----------|----|-----|-----|-----|----|----|----|----|----|----|----||Экспортко  |  20|  0  |  5,4|  6  |   5|   5|   5|   5|   5|  10|  15||чыгаруу    |    |     |     |     |    |    |    |    |    |    |    ||-----------|----|-----|-----|-----|----|----|----|----|----|----|----||Жыл аягына |  35|  6,1| 22,7| 20  |  20|  48|  30|  35|  30|  40|  40||карата     |    |     |     |     |    |    |    |    |    |    |    ||калдык     |    |     |     |     |    |    |    |    |    |    |    |-----------------------------------------------------------------------                                                              3.8-таблица                         Отундук мазут балансы:                    1990-2006-жылдардагы отчет жана             2008-2010-жылдардагы жана 2025-жылга чейинки                  мезгилге карата божомол (мињ тонна)     -----------------------------------------------------------------------|                             |   1990  |   2001  |   2005  |   2006  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||              1              |    2    |    3    |    4    |    5    ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Ресурстар                    |   1184  |  125,8  |  100,1  |   76,8  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Казуу (өндүрүү)              |    -    |   42,2  |   41,7  |   42,1  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Импортко келүү               |   1006  |   20,4  |   14    |    1,7  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Жыл башына карата калдык     |    178  |   63,2  |   44,4  |   33    ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Бөлүштүрүү                   |   1184  |  125,8  |  100,1  |   76,8  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Республиканын ичинде керектөө|   1027  |   77    |   56,6  |   60,8  ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Коромжулар                   |      1  |    -    |    0    |    0    ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Экспортко чыгаруу            |    -    |    2,1  |   10,2  |    0    ||-----------------------------|---------|---------|---------|---------||Жыл аягына карата калдык     |    156  |   46,7  |   33,3  |   16    |----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|   2007  |   2008   |   2009  |   2010  |   2015  |   2020  |  2025  ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||    6    |     7    |    8    |    9    |    10   |    11   |   12   ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  91,88  |   81,08  |  82,288 |  83,288 |    90   |   100   |  105   ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  54,1   |   48     |  50     |  52     |    54   |    57   |   60   ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  20     |   18     |  17     |  16     |    16   |    20   |   25   ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  17,788 |   15,08  |  15,288 |  15,288 |    20   |    23   |   20   ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  92,88  |   81,08  |  82,288 |  83,288 |    90   |   100   |  105   ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  74,1   |   66     |  67     |  68     |    70   |    80   |   90   ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||         |          |         |         |         |         |        ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||   2,78  |    0     |   0     |   0     |     0   |     0   |    0   ||---------|----------|---------|---------|---------|---------|--------||  15,08  |   15,08  |  15,288 |  14,788 |    20   |    20   |   15   |-----------------------------------------------------------------------     (*)Кыргыз Республикасынын Улуттук статкому, Кыргыз Республикасынын1990-2001-жылдардагы ОЭБ,  (1999-жыл,  2001-2005-жылдар), Бишкек, 2002,2006-жыл           4. Тарифтик саясаттын жана тармакты финансылык-экономикалык                 жакшыртуунун стратегиялык милдеттери      Энергетика тармагын учурдагы оор  финансылык-экономикалык  абалданчыгаруунун  негизги  милдеттеринин  бири  электр энергиясына,  жылуулукэнергияга жана жаратылыш газына экономикалык жактан негиздүү тарифтердибелгилөө болуп эсептелет.     Экономикалык жактан негизделбеген  тарифтер,  жогорку  дењгээлдегижоготуулар  жана  төлөмдөрдүн аз көлөмдө жыйналышы өткөрүп берүүчү жанаиштеп чыгаруучу энергия компанияларын чыгымдарга учуроо  менен  иштөөгөалып келүүдө.  ТЭЦте жылуулук чыгаруудан тарткан чыгым 2006-жылы 795,87млн.  сомду түзгөн жана электр энергиясын экспорттоонун эсебинен  жарымжартылай  жабылууда,  ал эми бөлүштүрүүчү компанияларынын чыгымдары 940млн. сомду түзгөн.     Энергия компанияларынын  2006-жылдагы  кредитордук карызынын жалпысуммасы 3,42 млрд.  сомду түздү. Кредиторлорго отун жана Кыргыз Респуб-ликасынын  Социалдык фонду боюнча 100 процент төлөгөндө бажы жана салыкмилдеттенмелери 45 процентке гана аткарылууда.     Энергетика комплексинде   баа   белгилөө   жана   тариф   саясатынөркүндөтүү боюнча стратегиялык милдеттер энергетика  сектору  өзүн  өзүактай  алгандай  жана  тариф белгилөө тармагында кайчылаш субсидиялардыэтаптуу жойгудай принциптерге негизделүүгө тийиш.     Тарифтер электр   жана   жылуулук  энергияларын  иштеп  чыгарууга,өткөрүүгө, бөлүштүрүүгө жана сатууга кеткен бардык  чыгымдарды  жабуугажана  керектөөчүлөрдүн  ар  бир  категориясын электр менен камсыздоонунбардык чыгымдарын чагылдырууга тийиш.  Социалдык  колдоо  (субсидиялар)кирешеси  аз керектөөчүлөргө социалдык коргоонун мамлекеттик программа-лары аркылуу даректүү берилүүгө тийиш.     Азыркы учурда энергетикадагы башкаруучу орган - Кыргыз Республика-сынын Өнөр жай, энергетика жана отун ресурстары министрлигинин алдында-гы  Отун-энергетика  комплексин  жөнгө  салуу боюнча департамент Электрэнергиясына 2008-20112-жылдарга карата орто мөөнөттүк тарифтик саясаттыжана  Жылуулук энергиясына 2008-2012-жылдарга карата орто мөөнөттүк та-рифтик саясатты даярдап жатат,  аларда энергия  булактарына  тарифтердиэнергетика  компанияларынын  чыгымдарын жабуучу дењгээлге чейин көтөрүүкаралган.     Келечекте электр энергиясына тарифти тарифтердин жалпы өлкө боюнчаөсүшү инфляциянын жогорку чегинен (күтүлгөндөн) ашпагыдай жана инфляци-янын  төмөнкү  (пландалган)  чегинен төмөн болбогудай кылып көбөйтүүнүнтөмөнкү жана жогорку чектерин белгилөө зарыл.     ССТПнын жогоруда аталган долбоорлоруна ылайык тарифтерди жогорула-туу келерки 2008-2012-жылдар мезгилине инфляциянын өсүү темпине олуттуутаасир бериши мүмкүн.  Калктын кирешеси, инфляция жана 1998-2007-жылдарүчүн электр энергиясына тарифтер боюнча иш жүзүндөгү маалыматтарга тал-доо  жүргүзүү  жана  алардын  божомолдоолору  2010-жылга  чейин  өлкөнүөнүктүрүүнүн стратегиясына (СРС) ылайык инфляция боюнча  максаттуу  ба-гыттардан ашып кетүү коркунучу болоорун көрсөтөт. Өнүктүрүүнүн инерция-лык тренингинде инфляция 10%тен ашпашы күтүлөт жана акы төлөмө  кызмат-тарга  тарифтердин  жана  көбүнчө тамак-аш азыктарына баалардын таасирименен түзүлөт. Ошол эле учурда 2007-жылдын октябрында инфляциянын жого-рулашынын  иш  жүзүндөгү темптери 20,4%ти,  декабрда 20,1%ти түздү жанакүтүлгөндөн ашып кетти, азык-түлүк товарларына баалардын 35,3 проценткеөсүшүнүн  натыйжасында  (анын  ичинде нанга жана нан-булочка азыктарына80,7%ке, этке жана малдын майына 48,7%ке, каймакка - 25,6%ке) СРСке са-лыштырганда калктын кирешелеринин төмөндөө темпи болду.     Кыргыз Республикасынын Экономикалык өнүктүрүү жана  соода  минист-рлигинин отчеттук маалыматтарына ылайык 2007-жылы инфляциянын орто жыл-дык өсүшүнүн темпи пландагы 105%тин ордуна 110,2%ти түздү, ал эми калк-тын  кирешелеринин өсүү темпи 2006-жылдагы 15,7%тин ордуна 9,5%ке чейинтөмөндөдү. 2008-жылы инфляциянын өсүү темпи 108,0% дењгээлинде, калктынреалдуу кирешелеринин өсүү темпи 109,9% дењгээлинде пландалууда.     Энергия булактарына (нефть,  газ) баалардын өсүшүнүн дүйнөлүк тен-денцияларынын жана тиешелүү түрдө Кыргыз Республикасында электр энерги-ясынын өлкөнүн социалдык жана экономикалык  өнүгүшүнө  таасирин  баалообоюнча жүргүзүлгөн изилдөөлөр керектөө бааларынын индекстеринин макроэ-кономикалык индикаторлору жана ИДПы менен жогорку корреляциялык  байла-нышынын болушун ырастайт.     Жогоруда айтылгандарды эске алып энергия компанияларынын  сарптоо-лорун  гана  негиздөө менен эмес,  тарифтик коридорду алдыдагы үч жылдабелгилөө инфляциянын жана кирешенин өсүү тенденциясын көњүлгө алуу  ме-нен тарифтик саясатты иштеп чыгуу методологиясын өзгөртүү зарыл.     Сарптоолорду кыскартуу боюнча маселелерде төмөнкүдөй  негизги  ба-гыттар  болуп эсептелет:  ТЭЦтин жылуулук менен камсыз кылуусуна чыгым-дарды кыскартуу;  энергиянын коромжулуктарын азайтуу;  ремонт  иштеринеүнөмдөө;  персоналдын  санын жана эмгек акыны оптималдаштыруу,  сырьенужана материалдарды,  товардык  материалдык  баалуулуктардын  запастарынпайдаланууну тартипке келтирүү; профилдүү эмес коммерциялык жана рента-белдүү эмес активдерден бошонуу. Жањы тарифтик саясаттан макроэкономикаинфляцияны токтотуунун иштиктүү куралына ээ болот;  ал эми пайдалануучутармактар, өзгөчө энергия сыйымдуулары өздөрүнүн чыгымдарын жакшы план-дай жана бизнес-долбоорлорун негиздей алышат.     Тармакты финансы-экономикалык жакшыртуунун  маанилүү  экономикалыкмеханизми  (макроэкономикалык  индикатору) төмөнкүдөй биринчи кезектегичаралардын комплексин ишке ашыруу болуп эсептелет:     - электр  энергиясынын коромжулуктарын техникалык коромжулуктардыннормаланган дењгээлине жакын дењгээлге чейин азайтуу боюнча катуу  сая-сат жүргүзүү (15-12%);     - коммерциялык коромжулуктарды же  электр  энергиясын  уурдоолордуузак  мөөнөттүү келечекте толук жоюу менен 2010-жылга карата 3%ке чейинкыскартуу;     - берилген   электр   энергиясы   үчүн  акчалай  формада  накталайтөлөмдөрдү жыйноону 98-100 %ке чейин көбөйтүү;     - рынок шарттарында алардын нормалдуу иштешин камсыздоо үчүн энер-гия компанияларынын активдерин кайра  баалоону  жана  капиталдаштыруунужүргүзүү;     - энергия компанияларынын  рыноктук  шарттарда  нормалдуу  иштешинкамсыздоо алардын активдерин кайра баалоо жана капиталдаштыруу;     - энергия  компаниялары  менен  фискалдык  органдарынын  ортосундатөлөмдөр  боюнча чоњ карызды келечекте ушул сыяктуу кырдаалдардын пайдаболушуна тыюу салуучу механизмдерди иштеп чыгуу  менен  өзгөртүп  кайратүзүү жолу менен жоюу;     - энергия компанияларынын коом үчүн алардын ачык-айкындыгын камсызкылуу,  ошондой  эле  аларды азайтуу боюнча чараларды иштеп чыгуу мененэлектр энергиясын өндүрүүгө, берүүгө, бөлүштүрүүгө жана сатууга сарпто-олорун негиздөө;     - тарифтер жогорулаганда экономиканын реалдуу секторуна терс  таа-сир  көрсөтүүнү төмөндөтүү,  ошондой эле калктын социалдык жактан аялуукатмарына даректүү компенсациялоо боюнча чараларды иштеп чыгуу;     - электр  энергиясына,  жылуулук энергиясына жана жаратылыш газынатарифтерди белгилөө жана эсептөө методологиясын мыйзамдуу тартипте  иш-теп чыгуу жана бекитүү;     - кубаттуулуктун жана энергиянын тартыштыгын,  ошондой эле  электртармактарындагы  жоготууларды  азайтуу максатында дифференцияланган се-зондук (суткалык) тарифти киргизүү жолу менен оорчулук  графигин  жөнгөсалууну кароочу тарифтик саясатты андан ары өркүндөтүү;     - коммерциялык керектөөчүлөр үчүн керектелген  электр  энергиясынамилдеттүү  алдын ала төлөөнү белгилөө менен керектөөчүлөрдүн категория-лары боюнча тарифтерди дифференциялоо;     - энергияны чыгаруучулар менен керектөөчүлөр топторунун ортосунда-гы кайчылаш субсидиялоону акырындык менен четтетүү;     - ички  керектөө үчүн экспортко берүүлөргө жана экспорттук продук-ция чыгаруучу ири керектөөчүлөргө энергияга тарифтердин паритетин анык-тоо;     - жањыдан кошулган кубаттуулуктар үчүн тарифтик акыны колдонуу ме-тодикасын иштеп чыгуу жана бекитүү.     Электр энергиясына тарифтерди белгилөө жана эсептөө  методологиясыактивдүү  энергия  сактоочу  саясат  жүргүзүү  үчүн көмөк бериши керек."Энергияны сактоо  жөнүндө"  Кыргыз  Республикасынын  Мыйзамына  ылайыкэнергияны  сактоо  фондун  түзүү жөнүндө тийиштүү чечим кабыл алуу жанаэнергия булактарына тарифтерге аларды кошуу менен сатылган продукцияданушул фондго которуунун нормативдерин белгилөө зарыл.          5. Кыргыз Республикасынын отун-энергетика комплексин             башкаруунун институттук жана түзүмдүк реформа                  жүргүзүүнүн стратегиялык милдеттери      Акыркы 10  жылда Кыргыз Республикасынын ОЭКтинин ишмердигинин баш-каруу жана жөнгө салуу түзүмүндө олуттуу өзгөрүүлөр болду,  Кыргыз Рес-публикасынын "Энергетика жөнүндө", "Электр энергетикасы жөнүндө", "Неф-ти жана газ жөнүндө",  "Көмүр жөнүндө", "Энергияны сактоо жөнүндө" мый-замдары  кабыл  алынган "Кыргызэнерго" АКысын мамлекеттен ажыратуу жанаменчиктештирүү программасына ылайык жањы түзүлгөн "Электр станциялары","КУЭТ",  "Түндүк  электр",  "Чыгыш  электр",  "Жалалабат  электр",  "Ошэлектр" жана "Бишкекжылуулуктармагы" ачык акционердик коомдорунда акци-ялардын   мамлекеттик   үлүшү   93,65%ти  түзөт,  анын  ичинен  80,49%иМаммүлккомго,  13,6%и - Соцфондго,  4,035%  - юридикалык жактарга  жана2,32%и - калкка тиешелүү бул учурда уставдык капиталы бөлүнгөн жана ти-ешелүү түрдө бардык акционердик коомдор боюнча  акциялардын  номиналдыкнаркы төмөнкүдөй бөлүштүрүлгөн:                                                             5.1-таблица          "Кыргызэнерго" АКынын базасында бөлүнгөн акционердик             коомдор боюнча уставдык капиталды бөлүштүрүү     -----------------------------------------------------------------------|       Ишканалар             |Уставдык капитал,|1 акциянын номиналдуу||                             |     мињ сом     |      наркы, сом     ||-----------------------------|-----------------|---------------------||"Түндүк электр" ААКы         |     454574,5    |        0,4709       ||-----------------------------|-----------------|---------------------||"Ош электр" ААКы             |     182501,2    |        0,1891       ||-----------------------------|-----------------|---------------------||"Жалалабат электр" ААКы      |     212618,0    |        0,2203       ||-----------------------------|-----------------|---------------------||"Чыгыш электр" ААКы          |     182706,0    |        0,1893       ||-----------------------------|-----------------|---------------------||"Бишкекжылуулуктармагы" ААКы |     366841,8    |        0,3800       ||-----------------------------|-----------------|---------------------||"Электр станциялары" ААКы    |    4428282,9    |        4,85878      ||-----------------------------|-----------------|---------------------||"Кыргызстан УЭТ" ААкы        |    1597377,3    |        1,6549       |-----------------------------------------------------------------------      5.1-сүрөт. "Кыргызэнерго" АКыны менчиктештирүү жолу менен түзүлгөн                акционердик коомдордун уставдык капиталдарын бөлүштүрүү                түзүмү      "Кыргызэнерго" АКнын  уставдык  капиталынын  эњ чоњ бөлүгү "Электрстанциялары" ААКынан  -  60%ке  өткөнүн,  22%и  "Кыргызстандын  улуттукэлектр тармактары" ААКына,  6%и - "Түндүк электр" ААКына, 5% - "Бишкек-жылуулуктармагы" ААКына, 3%и - "Жалалабат электр" ААКына өткөрүп берил-генин  жана 2%тен "Ош электр" ААКына жана "Чыгыш электр" ААКына өткөнүндиаграммалык талдоолор көрсөтөт.  "Энергетика жөнүндө" Кыргыз Республи-касынын Мыйзамына ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Кыргыз Республи-касынын Өнөр жай, энергетика жана отун ресурстары министрлигинин атынанэнергетикалык  жана  тарифтик  саясатты аныктайт жана аны ишке ашыруугаконтролдук жүргүзөт. Айрым компанияларга бирдиктүү энергетикалык систе-маны  бөлүштүрүү менен энергетикалык тармакка реструктуризация жүргүзүүкааланган оњ натыйжа бербегендигин моюнга алуу керек,  анткени  энергиякомпаниялардын финансылык абалдары олуттуу начарлап кетти.  Негизги се-бептердин бири өзгөчө бөлүштүрүү компанияларындагы менеджменттин  сапа-тынын дењгээлинин төмөндүгү,  ошондой эле реформаларды кечењдетүү болупэсептелет.     Менчиктештирүүнү кечењдетүүчү негизги фактор болуп энергия объект-терин  менчикке  өткөрүп  берүү  энергия  булактарына  дароо  баалардынкөтөрүлүшүнө  алып  келет,  бул болсо коомчулуктун нааразылыгын жарататдеген пикир эсептелет.  Мамлекеттен ажыратуу жана менчиктештирүү  прог-раммасын  андан  ары өнүктүрүү иштеп жаткан энергия объекттерин реконс-трукциялоого жана жањыларын курууга жекече инвестицияларды тартуу  үчүннормативдик  укуктук  негиздерди  өркүндөтүүнү,  ошондой  эле мамлекет-тик-менчик энергия компанияларга таасирди күчөтүү талап кылынат.     Энергетикалык компанияларды  административдик жана финансылык баш-карууга кардиналдуу реформа жүргүзүү зарыл.     Башкарууну жакшыртуу  үчүн энергия компанияларында жетектөөчү кыз-маттарга жана директорлор кењешине кадрларды тандоо конкурстук  негиздеишкер  жана  кесиптик сабаты боюнча жүргүзүлүүгө тийиш.  Менеджерлердинишмердиктерин баалоону сарптоолорду азайтуу жана пайданын өсүү,  актив-дерди  көбөйтүү,  коромжулуктарды  кыскартуу,  жыйымдарды көбөйтүү ж.б.критерийлеринин негизинде жүргүзүү максатка ылайык  келет.  Институттуксаясаттын маанилүү чараларынын бири бөлүштүрүүчү электр энергетика ком-панияларын,  ошондой эле Бишкек шаарынын ТЭЦинин жана  "Бишкекжылуулук-тармагы" ААКынын мүлктүк комплексин концессияга берүү же менчиктештирүүболот.     Мамлекеттин маанилүү  функциясы болуп келечекте экономиканын энер-гетика секторунда табигый монополиялардын ишмердиктерин жөнгө салуу жа-на тарифтик саясатты ишке ашыруу эсептелет. Энергетикалык секторду мам-лекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатуу  үчүн  регулятивдикоргандын  функцияларын чыњдоо маселесин чечүү зарыл жана Кыргыз Респуб-ликасынын "Энергетика жөнүндө" жана "Кыргыз Республикасында табигый жа-на   уруксат   берилген   монополиялар   жөнүндө"   мыйзамдарына  зарылтүзөтүүлөрдү киргизүү керек.     Электр энергетикада түзүмдүк реформа энергияны чыгаруу жана пайда-лануу натыйжалуулугун жогорулатуу,  энергия булактарын  керектөөчүлөргөишенимдүү жана үзгүлтүксүз берүүнү камсыздоо максатын көздөйт.     Электр энергетикасын  реформалоонун  негизги  натыйжаларынын  бириөндүрүүчүлөр  менен  керектөөчүлөрдүн  объективдүү кызыкчылыктарын эскеалуу менен энергия менен жабдууну ишенимдүү  жана  экономикалык  жактаннатыйжалуу  камсыз кылуучу толук чекене рынокко электр энергиясынын иш-теп жаткан дүњ рыногун өзгөртүп түзүү болууга тийиш.  Нормативдик укук-тук  эрежелердин  комплектин  жана ушундай рынокко өтүү этаптарын иштепчыгуу жана киргизүү зарыл.     Энергия компаниялардын  чарбалык ишмердиктин коммерциялык негизде-рине  өтүшү  менен  алардын  ортосундагы  өз  ара  мамилелер  төмөнкүчөтүзүлүшү керек,  коммерциялык коромжулуктардын негизги көлөмүнө жол бе-рилген бөлүштүрүүчү компаниялар аларга каршы кыйла чечкиндүү  күрөшүүгөаргасыз болгудай жана өз ишинин натыйжалуулугун жогорулаткыдай, алынганэлектр энергияны толук төлөш үчүн берилген  энергия  үчүн  каражаттардыжыйноо көбөйтүлдү жана контракттарды аткарууну камсыз кылды.     Ушундай түзүлгөн  технологиялык  байланыштарда  керектөөчү  электрэнергияны  берүүчүнү  өндүрүүчү  катары тандай албайт Керектөөчү электрэнергиясын өз регионунун бөлүштүрүүчү компанияларынан сатып  алат.  Ры-нокту ушундай уюштурууда электр энергия бөлүштүрүүчү компаниялардын ор-тосунда атаандашууга ээ болбойт.     Мамлекет бөлүштүрүүчү  компанияларды  экономикалык ишмердикти жак-шыртууга багыттаган рынок механизмдерин киргизиши керек. Ошондуктан ке-лечекте компанияларды кирешелүүлүктүн кыйла жогорку дењгээлине чыгаруу-га жана аны инвестициялоо үчүн кыйла ыњгайлуу  кылууга  жардам  берүүчүбөлүштүрүү  компанияларыи  субсидиялоонуи  схемасын  иштеп чыгуу зарыл.Мында банк системасын  өркүндөтүү  жана  энергия  компанияларга  кредитберүү  үчүн ата мекендик коммерциялык банктарды тартууну унутпоо керек,башкача айтканда,  өлкөнүн электр энергетикалык тармагын каржылоо  үчүнмаксаттуу кредиттерди жана депозиттерди түзүү зарыл.     Энергияны сатуучулар чөйрөсүндө энергияны берүүчүлөрдүн  (сатуучу-лардын) ортосундагы атаандаштыктар, электр энергия рыногунун жањы субъ-екттерин - сатуучу компанияларды камсыз кыла алат,  алар электр энергияжана кубаттуулук рынокторунун укуктук агенттери болуп эсептелет.     Электр энергетикадагы сатуучу компаниялардын болуусу  жана  атаан-даштык рыногунун сунуш кылынган модели 5.2-сүрөттө берилген.      5.2-сүрөт. Кыргыз Республикасында электр энергия рыногунун                атаандаштык модели      Атаандаштык электр энергиясын сатып алуучулар менен  сатуучулардынортосундагы  келишимдерди  жүргүзүүгө  сатуучу компаниялардын ортосундапайда болоору схемадан көрүнүп турат.  Сатуучу  компаниялардагы  электрэнергияны  керектөөчүлөргө берүүгө бөлүштүрүүчү компаниялар менен кели-шимдерди  түзө   алышат   же   болбосо   ушундай   компаниянын   кызматкөрсөтүүсүнөн баш тартышат.  Ошентип,  түзүлгөн эки тараптуу келишимдеркеректөөчүлөрдүн керектеген электр энергиясы үчүн төлөөгө  бөлүштүрүүчүкомпаниялардын   ишенимдүүлүгүн  камсыз  кылат.  Ошол  эле  учурда  ке-ректөөчүлөр бөлүштүрүүчү компанияларга эмес,  сатуучу компанияларга ка-рата  ар  кандай  түрдөгү  дооматтарын  коет,  ал өз кезегинде ошол ке-ректөөчүгө сапаттуу электр энергиясын берүү үчүн аракеттенүүгө  милдет-тенет. Өзүнүн милдеттенмелерин ак ниеттүүлүк менен аткаруу сатуучу ком-панияларга өзүнүн финансылык абалын оњдоого, жабдууларды реконструкция-лоого  кошумча  акча  каражаттарын издеп табууга жана электр энергиясынэсепке алуу боюнча соњку технологияларды ишке киргизүү үчүн жардам  бе-рет,  демек  бөлүштүрүүчү  компаниялар  өздөрүнүн  "КУЭТ"  ААКына  жана"Электр станциялары" ААКына карыздарын төлөй алышат.  Бул схеманы  ишкеашыруу  бөлүштүрүү компанияларын жана тиешелүү түрдө "Электр станцияла-ры" ААКын финансы-экономикалык кризистен чыгарууга жана "КУЭТ"  ААКынынкөрсөткүчтөрүн  жакшыртууга  жөндөмдүү  квалификациялык  командасы  бартоп-менеджерлерди тандоого ачык тендер өткөрүүнү талап кылат.     Чыгаруучу энергия  компаниялардын  ортосундагы  түз  атаандаштыктыөнүктүрүү менчик капиталды тартуу менен жањы ГЭС курууга жана  тиешелүүтүрдө сарптоолорду азайтууга жана пайда алуу максатында аларды оптимал-даштырууга  өбөлгө  болот.  ЕврАзЭС  өлкөлөрү  менен  да,  Түштүк  Азияөлкөлөрү  менен да бирдиктүү электр энергия рыногун түзүүдө ачылып жат-кан мүмкүнчүлүктөргө катышууга байланыштуу Кыргызстанга Орто  жана  Жо-горку Нарын ГЭС каскадынын кийинки баскычтарын,  ошондой эле чакан ГЭС-терди куруу үчүн инвесторлорду издөө зарыл.  Ушул учурда гана республи-када  электр  энергиясын  өндүрүүчүлөрдүн арасында атаандаштыкты камсызкылууга жана  Борбордук  Азиянын  региондук  рыногунда  татыктуу  ордунээлөөгө болот.     Газ менен жабдуудагы түзүмдүк саясат өлкөнү  ишенимдүү  газ  мененжабдууну камсыз кылуу жана аны либералдаштыруу боюнча конкреттүү иш-ча-раларды жүзөгө ашыруу боюнча шарттарды түзүүгө багытталган.  Газ  мененжабдуу  системасын  өнүктүрүү өлкөнүн газ чарбасын мамлекеттен ажыратуужана менчиктештирүү, газды пайдалануунун белгиленген көлөмдөрүнө байла-ныштуу  газ  ташуучу  тармактарды  реконструкциялоо жана өнүктүрүү жанамамлекеттик   жөнгө   салууну   күчөтүү   программаларынын    негизиндежүргүзүлөт.     Нефтегаз өнөр жайындагы түзүмдүк саясат көбүнчө жер казынасын пай-даланууну  жөнгө  салуу  боюнча салык саясатын өркүндөтүү,  нефти мененгаздын жањы кендерин иштеп чыгуу жана казуу үчүн тикелей инвестициялар-ды тартуу аркылуу нефти бизнесин колдоо жана нефти иштетүүчү ишканалар-ды толук кубаттуулукта ишке киргизүү менен байланышкан. Нефти жана неф-тепродуктуларынын  ички рыногуна берүүлөр атаандаштыгын өнүктүрүү,  ры-ноктун бардык субъекттеринин чарбалык ишмердиктери үчүн бирдей шарттар-ды түзүүнү камсыздоо зарыл.     Көмүр өнөр жайындагы түзүмдүк саясат республикалык бюджеттен  мам-лекеттик  колдоонун  азайышы жана токтотулушу,  тармактын атаандаштыккажөндөмдүүлүгүнүн жогорулашы жана ишканалардын инвестициялык кызыктыруу-чулугунун жогорулашы менен байланышкан. Көмүр тармагын толук менчиктеш-тирүү аяктайт. Саясат чаралары зыянга алып келүүчү шахталардын натыйжа-луулугун жогорулатууга жана шахтерлорду кайра квалификациялоо жана оку-тууну кошкондо ушуга байланышкан  социалдык  чыгымдарды  колдоого  жанатармакта инвестициялык долбоорлорду иштеп чыгууга багытталган.     Жылуулук энергетикасындагы  түзүмдүк  саясат  чакан  шаардык  жанаайылдык от казандарын менчиктештирүү, жылуулук энергиясына тарифтик са-ясатты тартипке келтирүү жана жылуулук алуунун,  анын ичинде күндөн жы-луулук алуунун жањы технологиясын бардык жерге ишке киргизүү менен бай-ланышууга тийиш.     Энергетикалык сектордо реформа жүргүзүү үчүн мыйзамдык жана норма-тивдик базалардын пакетинин стандарттуу топтомун түзүүнү аяктоо  зарыл,биринчи кезекте бул энергетикалык рыноктун эрежелери,  энергия булакта-рына тарифтерди иштеп чыгуунун методикалык  ыкмалары  жана  мамлекеттикоргандардын функцияларын так чектөө. Ал үчүн таламдардын талаш-тартышынболтурбоо үчүн энергетикалык сектордо уруксат берүүчү,  контролдук жанарегулятивдик функциялардын ыйгарым укуктарын бөлүштүрүү зарыл.     УЭПти мониторингдөөнү камсыз кылуу максатында Кыргыз Республикасы-нын  Өнөржай,  энергетика жана отун ресурстары министрлиги төмөнкүлөргөмилдеттүү:     - УЭПти мониторингдөө системасынын механизмин түзүү жана маалымат-тык-аналитикалык камсыздоо;     - ОЭКте иш жүзүндөгү абалына байкоо жүргүзүү жана мамлекеттик узакмөөнөттүү энергетикалык саясатты ишке ашыруу максатында  УЭПке  монито-ринг жүргүзүү;     - мамлекеттик      энергетикалык      саясаттын      натыйжалуулуккөрсөткүчтөрүнүн системасын иштеп чыгуу;     - өлкөнүн энергетикалык коопсуздугуна таасир этүүчү терс тенденци-яларды  өз  учурунда  аныктоо  жана  алдын алуу максатында болуп жатканөзгөрүүлөргө системалуу талдоо жүргүзүү;     - энергетикалык программаларды ишке ашыруунун ар бир этабында тие-шелүү мезгилге өлкөнү социалдык-экономикалык  өнүктүрүүнү  ишке  ашыруубоюнча маанилүү максаттуу багыттарды бөлүп көрсөтүү;     - мониторингдөөнүн натыйжасы боюнча УЭПти  ишке  ашыруунун  жүрүшүжөнүндө ар жылкы докладды Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө берүү.              6. Бирдиктүү энергия ресурстары рыногун түзүү             боюнча мамлекеттер аралык кызматташуунун жана               тышкы энергетикалык саясатты өнүктүрүүнүн                        стратегиялык милдеттери      Энергия ресурстарынын рыногун түзүү боюнча мамлекеттер аралык кыз-матташуунун стратегиялык милдеттери болуп төмөнкүлөр эсептелет:     - КМШ,  ЕврАзЭС, ШКУ ж.б. алкагында болгон энергетикалык байланыш-тарды сактоо жана андан ары өнүктүрүү;     - суу жана жылуулук энергетикалык ресурстарды өздөштүрүү жана  иш-теп  чыгуу  жаатында  интеграциялык  процесстерди  өнүктүрүүгө катышуу,аларды пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу;     - суу   жана   жылуулук   энергетикалык   ресурстарды   биргелешипөздөштүрүү, суу чарба жана энергетикалык объекттерди, анын ичинде нефтижана  газ  түтүктөрүн  биргелешип пайдалануу боюнча нормативдик укуктукбазаны түзүүгө жана өркүндөтүүгө катышуу;     - Борбордук  Азия  регионунда энергетикалык жана экологиялык кооп-суздукту камсыздоо.     Коюлган милдеттерди  ишке  ашыруу  төмөнкү  багыттар  боюнча тышкыэнергетикалык саясатты өнүктүрүүнү талап кылат:     - региондук  энергетикалык рынокту түзүүдө жана энергетикалык сек-тордун экспорттук мүмкүнчүлүгүн болушунча натыйжалуу ишке ашырууда Кыр-гыз Республикасынын позициясын бекемдөө;     - энергетикалык сектордо тышкы экономикалык ишмердиктин  басмырла-боочу режимин, энергетикалык компаниялардын энергия булактарынын рынок-торуна,  чет өлкөлүк финансы рынокторуна,  энергетикалык өндүрүштүн ал-дыњкы технологияларына жетишин камсыздоо;     - өз ара пайдалуу шарттарда эл аралык финансылык уюмдардын  инвес-тицияларын тартууга көмөктөшүү;     - энергиялык натыйжалуулуктун жана туруктуу өнүктүрүүнүн  принцип-терин,  ошондой эле кол коюлган эл аралык Конвенциялардын, протоколдор-дун жана ДЭХтердин принциптерин илгерилетүү;     - тышкы  экономикалык  ишмердиктен Кыргыз Республикасы үчүн эњ чоњпайда алуу;     - ОЭКте эл аралык энергетикалык бизнестин жањы формаларын колдоо.     Электр энергиясынын   жана  кубаттуулуктун   региондук   рыногунда2011-2025-жылдарга  болжолдонуучу мезгилде республиканын гидроэнергети-касынын экспорттук мүмкүнчүлүктөрүн болушунча ишке ашыруу үчүн Кыргызс-тандын  позициясын  чыњдоо  жана энергетикалык коопсуздукту камсыздоогосалым киргизүү стратегиялык жактан маанилүү болуп эсептелет.     Ал үчүн  биринчи  кезекте электр ресурстарын алмашуу боюнча өз арааракеттенүүнүн:  Кыргызстан-Казакстан-Тажикстан-Өзбекстан схемасы калы-бына келтирилүүгө тийиш, ал 1998-жылы Казакстан Республикасынын, КыргызРеспубликасынын, Тажикстан Республикасынын жана Өзбекстан Республикасы-нын мамлекеттер башчыларынын Өкмөттөр аралык төмөнкүдөй макулдашууларгакол коюу менен Борбордук Азиялык экономикалык коомдоштуктун (мындан ары- БАЭК) алкагында түзүлгөн:     - Борбордук Азиянын ОЭСинде энергия  системаларынын  жарыш  иштешижөнүндө;     Нарын-Сырдарья суусунун  бассейнинин  суу  ресурстарын  пайдалануужөнүндө.     Ушул макулдашууларга ылайык Кыргызстан вегетациялык мезгилде  Ток-тогул  суу  сактагычынан  сууну кое берүү үчүн жана Өзбекстан менен Ка-закстанга кошо иштелип чыккан жана экспорттолгон электр энергиясы  үчүналмашуу  катары  Бишкек шаарынын ТЭЦи үчүн жаратылыш газын,  көмүр жанамазут алган. Бирок, БАРдагы интеграциялык процесстерди өнүктүрүү каала-гандай  темптерге  жана натыйжаларга жетишкен жок.  Анын негизги себебиБАР мамлекеттеринин компоненттүү органдары кабыл алынган чечимдерди иш-ке  ашыруунун  конкреттүү механизмдерин толук көлөмдө өз учурунда иштепчыга алган жок.  2002-жылдан тартып Өзбекстан өзүнүн аймагында суу  ре-сурстарын  пайдаланууну жакшыртууга,  ошондой эле Арнасай ойдуњунун ку-рулмаларын кошкондо,  агымды кайрадан жөнгө салууга багытталган бир ка-тар суу чарба багытындагы долбоорлорду өз аймагында ишке ашырып, өзүнүнНарын дарыясынын бассейниндеги суу ресурстарынан болгон көз  карандылы-гын  азайтты  жана  иш жүзүндө Кыргыз Республикасынан электр энергиясынэкспорттоодон иш жүзүндө баш тартты.     Энергия ресурстарын алмашуу боюнча өз ара аракеттенүү схемасын бу-зуунун натыйжасында Кыргызстан,  Казакстан,  Тажикстан  жана  Өзбекстанреспубликаларынын  ортосундагы  айрым эки тараптуу келишимдерди түзүүгөөтүүгө аргасыз болду,  бул учурда вегетациялык мезгилде сууну кое берүүүчүн  энергия  ресурстарын мамлекеттер аралык алмашуу шарттары протоколменен таризделе баштады.     Борбордук Азия кызматташтыгы (БАК) уюмунун ЕврАзЭС менен биригиши-не байланыштуу ЕврАзЭСке мүчө мамлекеттердин алкагында БАда суу энерге-тикалык  жөнгө салуу маселелеринде өз ара аракеттенүү механизмдерин ка-роо жана иштеп чыгуу үчүн төмөнкүдөй мамлекеттер аралык  документтердиндолбоорлору  иштелип чыкты,  ал шашылыш кароону жана кабыл алууну талапкылат, булар:     - БАда суу энергетика ресурстарын натыйжалуу пайдалануу концепция-сы;     - БАда суу энергетикалык жөнгө салууда ЕврАзЭСке мүчө мамлекеттер-дин өз ара аракеттенүү механизмдерин түзүүнүн жол картасы;     - Борбордук Азиянын өзгөчө шарттарын эске алуу менен эл аралык сууукугунун нормаларынын негизинде Сырдарыя суусунун бассейниндеги суу ре-сурстарын  пайдалануу  боюнча жањыланган узак мөөнөттүү Өкмөттөр аралыкмакулдашуулар.     ЕврАзЭСтин Мамлекеттер аралык кењешинин 2006-жылдын 16-августунда-гы N 315 чечимине ылайык иштелип чыккан БАда суу энергетикалык  ресурс-тарды  натыйжалуу  пайдалануунун концепциясын бардык мамлекеттердин кы-зыкчылыктарын эске алуу менен Нарын-Сырдарыя  сууларынын  бассейниндегисуу энергетикалык ресурстарды натыйжалуу пайдаланууда жана гидро-энергопотенциалды биргелешип өздөштүрүүдө ЕврАзЭСке  мүчө  мамлекеттердин  өзара  аракеттенүү принцибине макулдашылган көз караштардын жана ыкмалар-дын жыйындысы түрүндө болот жана мүчө мамлекеттердин чарбакер  субъект-тери  үчүн ыњгайлуу экономикалык жана укуктук шарттарды аныктайт.  Кон-цепция мамлекеттер аралык макулдашууларды иштеп чыгуу үчүн негиз  болупэсептелет, анда БАР суу-энергетика ресурстарын (мындан ары - СЭРин) на-тыйжалуу пайдалануу чөйрөсүндө мамлекеттердин өз ара аракеттенүү  прин-циптери,  максаттары  жана  милдеттери  аныкталган,  алардын бири болуптөмөнкүлөр каралат:     - региондун СЭРин сарамжалдуу, натыйжалуу өздөштүрүү жана пайдала-нуу жаатында макулдашылган иш-чараларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу;     - суу  агымынын өзгөрүшүнүн жылдык жана көп жылдык циклдерин,  суужана энергетикалык ресурстардын баланстарын ж.б.  эске алуу  менен  суусактагычтар каскаддарынын иштеринин ирригациялык жана энергетикалык ре-жимдеринин оптималдуу катышын камсыздоо;     Эл аралык суу укугун эске алуу менен Жол картасында БАда суу энер-гетикалык жөнгө салууда ЕврАзЭСке мүчө мамлекеттердин  өз  ара  аракет-тенүү  механизмдерине  негизги принциптер жана талаптар аныкталган.  Өзара аракеттенүү механизмдери экономикалык, техникалык, институттук жанасаясий мүнөздөгү чаралардын системасын карайт.  Документ Суу чарба жанаэнергетика секторлорун интеграциялоо процессинде  биргелешкен  рыноктукшарттарды  этап  менен  түзүү  планы  түрүндө  болуп,  баштапкы абалданөтүүнүн 3 этабын камтыйт.  Ар бир этап Сырдарыя трансчегаралык суусунунСЭРин биргелешип пайдалануу жана өздөштүрүү чөйрөсүндө интеграциялоонункыйла жогорку  дењгээлине  туура  келет.  Жол  картасын  иштеп  чыгуудатөмөнкүдөй жоболор жана жыйынтыктар эске алынган:  БАнын суу жана энер-гетикалык ресурстарын сарамжалдуу жана натыйжалуу пайдалануунун регион-дук стратегиясы (СПЕКА программасы, 2003-ж.); Эл аралык суу-энергетика-лык концорциумду түзүү концепциясы; КМШга катышуучу мамлекеттердин жал-пы электр энергетикалык рыногун түзүү концепциясы ж.б.     ЕврАзЭСке мүчө мамлекеттери менен Нарын-Сырдарыя  бассейни  бююнчаиштелип  чыгуучу  жањы  макулдашууда  энергоресурстар рыногун өнүктүрүүүчүн документтердин көп жылдык келечеги бекемделген,  ошондой эле  Кыр-гызстан  өзүнүн экономикасы үчүн олуттуу жоготууларынын эсебинен аларгаар жылдык жана көп жылдык суу топтоо боюнча кызмат көрсөтүүлөр үчүн акытөлөөгө  Өзбекстан  менен  Казакстандын милдеттенмелерин тикелей таануубекемделген. Макулдашуу ошондой эле эл аралык арбитраждын жол-жоболорунколдонуу  менен  талаш-тартыштарды жана пикир келишпестиктерди чечүүнүнкыйла натыйжалуу механизмдерин карайт.  Суу бөлүштүрүүнүн принциптеринежана тартибине карата келишимдерге жетишүү, мамлекеттер ортосунда суунужөнгө салууга  сарптоолорду  компенсациялоо  дењгээли  боюнча  чаралар,ошондой  эле  мамлекеттер  аралык суу объекттерин пайдалануу режимдериноптималдаштыруу актуалдуу маселе болуп эсептелет.     Дүйнөлүк банктын маалыматы боюнча XX кылымда кол коюлган  145  ма-кулдашуунун  44үндө  трансчегаралык  бассейнде жогору жагында жайгашканкөз каранды эмес мамлекеттердин суу же сууну жөнгө салуу жана берүү бо-юнча кызматтарына акча которуу же келечекте төлөө түрүндө акы каралган.Бул механизм 2001-жылдагы Чүй жана Талас дарыялары боюнча Өкмөттөр ара-лык  макулдашууда  пайдаланылган,  ага ылайык Казакстан ал дарыялардагысуу чарба курулмаларын эксплуатациялоого,  техникалык  тейлөөгө  кеткенчыгымдардын ордун толтурууга үлүштүк катышат.  Бул механизм Кыргызстан-дын жана Казакстандын Чүй жана Талас  дарыяларынын  бассейндеринде  сууресурстарды  башкаруу  боюнча  өкмөттөр  аралык биргелешкен комиссиясынтүзүү менен бекемделген.     Стратегиялык планда Нарын-Сырдарыя сууларынын бассейни боюнча Кыр-гызстан  мамлекеттер  аралык маанидеги,  сезондук жана көп жылдык жөнгөсалууну камсыздоочу суу чарбалык  объекттер  ирригациялык  режимде  да,энергетикалык режимде да иштешине жетишүүсү зарыл,  бул Казакстан мененСырдарыя суусунун өткөрүү жөндөмдүүлүгүн кыш мезгилде электр энергиясыништеп чыгаруу үчүн Арал дењизине кышында 4,5 млрд.  куб.м чейин,  суунужайында берүүнү коркунучка калтырбастан көбөйтүү боюнча жүргүзүлгөн иш-тин натыйжасында мүмкүн болду. Келечекте Камбарата ГЭСтеринин ишке кир-гизилиши менен Төмөнкү Нарын каскадынын режимдик ишин  толук  камсыздоомүмкүндүгү   жаралат,   анткени   Камбарата   ГЭСтеринин  кыш  мезгилдечектөөлөрдөн көз карандысыздыгы алардын артыкчылыгы,  анткени  станция-лардын чыгарылган суу Токтогул суу сактагычына топтолот.     ЕврАзЭстин Мамлекеттер аралык кењешинин 28.02.2003-ж.  Чечим мененбекитилген  ЕврАзЭске  мүчө мамлекеттердин биргелешкен аракеттерин ишкеашыруу боюнча планды аткаруу  үчүн  ЕврАзЭске  катышкан  мамлекеттердинотун-энергетика  комплекстерин өнүктүрүүнүн 2020-жылга чейинки мезгилгекарата стратегиясы иштелип чыккан.  Стратегиянын  долбоорун  даярдоонунжыйынтыгында  ЕврАзЭстин  бирдиктүү  энергетикалык мейкиндигин түзүүнүнартыкчылыктуу багыттары,  этаптары жана ориентирлери боюнча негизделгенсунуштар  болду.  Ал  документте  жалпы энергетикалык рынокту түзүүнүн,Отун-энергетикалык потенциалдарды сарамжалдуу пайдалануунун жана Шерик-тештиктеги  мамлекеттердин энергетикалык коопсуздугун камсыздоонун жанааларды  андан  ары  өнүктүрүүнүн,  Борбордук  Азия   регионунун   жалпысуу-энергетикалык  ресурстарын жөнгө салуунун,  ошондой эле мамлекеттераралык мамилелердин  нормативдик  укуктук  базасын  өркүндөтүүнүн  или-мий-техникалык,  социалдык, экономикалык жана башка жактары чагылдырыл-ган.     ЕврАзЭстин Мамлекеттер аралык кењешинин  2006-жылдын 25-январында-гы № 103 чечимине ылайык ЕврАзЭске мүчө мамлекеттердин жалпы  энергети-калык рыногун түзүү концепциясы иштелип чыгып, анда жалпы энергетикалыкрынокту түзүүнүн максаттары,  негизги милдеттери,  принциптери жана не-гизги  багыттары  аныкталган,  аларда  жалпы электр энергетика рыногун,көмүр рыногун,  нефти,  газ рыногун түзүү шарттары ж.б. камтылган. Кон-цепциянын  жоболору эл аралык келишимдерди жана башка укуктук актылардыиштеп чыгууга,  ошондой эле  ЕврАзЭске  катышкан  мамлекеттердин  жалпыэнергетикалык  рыногун  түзүү  маселесинде мамлекеттер аралык максаттуупрограммалары иштеп чыгууга негиз болот.     ЕврАзЭстин Мамлекеттер аралык кењешинин 2006-жылдын 16-августунда-гы № 314 Чечимине ылайык ЕврАзЭске мүчө мамлекеттердин  2010-жылга  че-йинки  мезгилге карата отун-энергетикалык балансы иштелип чыккан,  андаэнергия ресурстарынын бирдиктүү рыногун түзүү үчүн мамлекеттер арасындаэнергия булактарынын негизги соодалык агымдары аныкталат.     Электр энергиясынын рыногун түзүү принциптери маанилүү  эл  аралыкдокументтерде аныкталган,  алар:  1991-жылдын 17-декабрындагы ЕвропалыкЭнергетикалык Хартия жана  Энергетикалык  Хартияга  карата  1994-жылдын17-декабрындагы келишим,  ал 1997-жылы күчүнө кирген жана энергетикалыксооданы өнүктүрүүнүн,  энергетиканы өнүктүрүү тармагындагы кызматташуу-нун жана айлана-чөйрөнү коргоонун негизги принциптери белгиленген.  Булэл аралык документтерге Борбордук Азиянын беш мамлекети тењ  кол  коюп,үч мамлекети - Казакстан, Кыргызстан жана Өзбекстан ратификациялаган.     Энергетикалык сооданы өнүктүрүү жана энергетиканы өнүктүрүү тарма-гында  кызматташуунун  негизги  принциптерин сактоо келечекте БорбордукАзия мамлекеттеринин Казакстанда,  Өзбекстанда жылуулук электр станция-ларды, Кыргызстандан жана Тажикстанда ири ГЭСтерди өнүктүрүү жана энер-гетикалык пул же энергетикалык биржа уюштуруу үчүн шарттарды түзүү  бо-юнча  энергетикалык  стратегияларын  ишке ашырууга мүмкүндүк берер эле.Көз каранды эмес системалык оператордун функциясын "Энергия" ОДЦ аткар-са  болот,  ал  өз  ишинде объективдүү саясат жүргүзүүгө жана келечектеэнергетикалык пулдун өзөгү болууга тийиш.     Кызматташтыкты жөнгө   салуунун   маанилүү   механизми   региондунотун-энергетикалык жана суу ресурстарын сарамжалдуу пайдаланууга,  бар-дык  керектөөчүлөрдү  энергия жана суу менен ишеничтүү камсыздоого жанаузак мөөнөттүк инвестициялык саясат жүргүзүүгө жарактуу мамлекет аралыксубъекттерди түзүү болууга тийиш. 2004-жылдын ноябрында мамлекет башчы-ларынын Дүйшөмбүдөгү саммитинде Борбордук Азия өлкөлөрүнүн жана Россия-нын  Эл аралык суу-энергетикалык консорциумун (ЭАСЭК) түзүү жөнүндө ма-кулдашууга кол коюлган.  ЭАСЭКти түзүү Камбарата-1 ГЭСин  курууга  жанаТоктогул  гидротүйүнүндө макулдашылган ирригациялык режимди энергетика-лык режимде ишке киргизүүгө байланышкан маселелердин Кыргыз Республика-сы үчүн алгылыктуу чечилишин камсыздай алат.  Россия Камбарата ГЭСтеринкуруунун айрым бөлүгүн өзүнө алуу ниетинде жана  Кыргыз  Республикасынагидротехникалык жабдууларды берүүгө ынтызар.     ЭАСЭК макулдашууларда каралган суу-энергетикалык алмашуунун турук-туулугун  гарантиялачу финансылык жана камсыздандыруучу механизм болуу-га,  чыгарчу чечимдеринин тууралыгын негиздөө үчүн  өзүнүн  карамагындакаражаттары  жана инструменттери болууга тийиш.  Суу сактагычтардын сууберүү отун-энергетикалык ресурстарды берген сыяктуу эле  "мамлекет-кон-сорциум-банк"  структурасынын  иштөөсүнүн  негизинде  валюталык  өз араэсептешүүлөр аркылуу ишке ашырылууга  тийиш.  Валюталык  өз  ара  эсеп-тешүүлөрдү  уюштуруу  жана финансылык контроль ресурстарды берүү боюнчакабыл алынчу чечимдердин аткарылышынын ыкчамдыгын гарантиялай алат.     Энергетика тармагындагы  мамлекеттер  аралык иштин маанилүү багытыдеп СПЕКА программасынын чегинде Түштүк Азия өлкөлөрү менен кызматташу-уну эсептөө керек. Электр энергиясын Борбордук Азия багытында сатуу ры-ногу жай мезгилге туура келүүчү,  электр энергиясын өтө керектөө режимименен келечектүү,  бул убакта Төмөнкү-Нарын ГЭСтер каскады ирригациялыкрежимде иштеген жана ага коштонду  иштен  чыгарылган,  Кыргызстан  үчүнашык электр энергиясы Тажикстан аркылуу Пакистанга берилсе болот. Бирокбул багытта электр энергиясын коњшу  мамлекеттердин  аймактары  аркылууүчүнчү өлкөлөргө дискриминациялуу эмес транзиттөө проблемасын чечүү за-рыл.     Ушуга байланыштуу КМШ жана ЕврАзЭс сыяктуу мамлекет аралык уюмдар-дын улуттук электр өткөрүү  тармактарына  жеткиликтүүлүктү,  энергетикасекторундагы  транзиттик жана тарифтик саясатты жөнгө салуучу норматив-дик укуктук документтерди даярдоо боюнча иштерине катышуу  зарыл.  Анынүстүнө  ЕврАзЭске  жана  КМШга  катышкан мамлекеттер арасында өткөрүлчүэлектр энергиясын бажылык тариздөөдө бажылык  жол-жоболорду  бирдейлеш-тирүү жана жөнөкөйлөштүрүү маселесин эки тараптуу негизде максаттуу ал-га жылдыруу зарыл, анткени анын чечилиши электр энергиясын өткөрүү жанатранзиттөө үчүн ыњгайлуу шарттарды түзүүгө мүмкүндүк берет. КелечектегиГЭСтерден Түндүк Азия багытына 500 кВ электр өткөрүү линиясын куруу жа-на  электр энергиясын берүү маанилүүлүгү боюнча экинчи орундагы пробле-ма.     Азыркы учурда  жана  узак  мөөнөттүк  келечекте  гидроэнергетиканыөнүктүрүү жана Кыргызстандан электр энергиясын экспорттоону  андан  арыөнүктүрүү боюнча кызматташуудагы интеграциялык процесстердин ыктымалдуукатышуучулары болуп: Россия Федерациясы - Камбарата-1 ГЭСин куруу боюн-ча, жана КЭР-Нарын жана Сарыжаз сууларынын жогорку жана орто агымдарын-да ГЭСтерди, ошондой эле Кара-Кече ГЭСин куруу боюнча эсептелет.     Инвесторлордо ынтызарлык  болсо аларды белгиленген мөөнөттөрдө ку-руу электр энергиясын экспорттоонун көлөмүн көбөйтөт.  Мында суу сакта-гычтан  суу  кое  берүү  менен  кошо электр энергиясын Казакстанга жанаӨзбекстанга,  ошондой эле Россияга,  Кытайга жана Пакистанга экспорттообожолдонууда.  2003-2004-жылдарда  ашык электр энергиясын КыргызстанданРоссияга казакстандын электр тармактары аркылуу транзит менен берүү булмаршруттун келечектүү экенин көрсөттү.  Россия келечекте гидроэнергети-калык объектерге жабдуу берүүчү катары эле эмес,  электр энергиясын по-тенциалдуу  импорттоочу  катары  да  өнөк боло алат.  Ушул себеп боюнчаэнергетикада мамлекеттер аралык кызматташууну  өнүктүрүү  Кыргызстандынтышкы  энергетикалык саясатында башкы артыкчылыктардын бири болгон жанаболууга тийиш.     СПЕКА ЕЭКтин   жана   БУУнун   ЭСКАТО  программаларынын  алкагындажүргүзүлгөн изилдөөлөр боюнча Борбордук Азиядан электр энергиясын  экс-порттоого  муктаждыгы  кВтс үчүн 5-6 цент баада дээрлик 1000 МВт түзгөнПакистан менен электр энергиясын экспорттоо жөнүндө макулдашууга, ошон-дой  эле  Тажикстан  менен  келечектеги Түштүк Азия багытында курулуучуЛЭПтер аркылуу электр энергиясын транзиттөө жөнүндө макулдашууга жетиш-се болот.  Электр энергиясын экспорттоонун мүмкүн болгон көлөмү биринчисценарий боюнча 4,2 млрд.  кВтс жана экинчи сценарий боюнча 2025-ж. ка-рата жылына 6,4 млрд. кВтс көлөмдө болжолдонууда.     Кийинки жылдарда  сатуучу  электр  энергиясына  экспорттук  баалартөмөндөөдө.  Эксперттердин  берген  баасы боюнча электр энергиясын экс-порттоодон албай калган сумма АКШнын оњдогон миллион долларына барабар.Бул  тармакта  орто  мөөнөттүк мезгилдеги саясаттын чаралары экспорттуктарифтин механизмин иштеп чыгууга багытталат,  энергиянын өлкөнүн энер-гетика рыногунда калыптанган өздүк наркынан жана келишим түзүлгөн күнгөкарата электр энергиясынын региондук рыногундагы  өздүк  нарктан  төмөнболбоого тийиш.     Келечекте "Газпром" ААК "Кыргызгаз" ААК жана "Кыргызнефтигаз"  ААКменен  биргелешип  Нефти-газ  өнөр жайында кыргыз-россиялык биргелешкенишкана түзүү жөнүндө меморандумга ылайык көмөк көрсөтсө Кыргыз  Респуб-ликасынын  экономикасын  импорт  табигый  газ менен жылына 850-900 млн.куб.м көлөмдө камсыздоо боюнча кызматташууга мүмкүн.     100-200 мињ  тонна көлөмдө көмүр экспорттоо мүмкүн,  бул КЭР мененКыргыз Республикасынын жана Борбордук Азиядагы коњшу  өлкөлөрдүн  көмүришканаларынын ортосундагы келишимдерге ылайык ишке ашырылмакчы.     Стратегиялык милдеттерди   ишке   ашыруу   сүйлөшүү   процесстеринөркүндөтүүнү талап кылат. Суу-энергетикалык ресурстарды пайдалануу жанаэнергия ресурстарын соодалоо боюнча мамлекеттер аралык көп тараптуу жа-на эки тараптуу сүйлөшүүлөр биздин өлкө үчүн экономикалык пайда позици-ясынан жүргүзүлүүгө тийиш.  Кыргыз Республикасынын бекем жана так пози-циясы коњшу өлкөлөргө республиканын кызыкчылыгы менен эсептешүүгө, Ток-тогул ГЭСтер жана болочок Камбарата ГЭСтер каскадынын ирригациялык жанаэнергетикалык кызыктуулугун арттырууга мүмкүндүк берет. Жогоруда айтыл-ган ориентирлерге жетишүү үчүн республиканын тышкы саясий ведомстволоруузак мөөнөттүк келечекте мамлекеттер аралык энергетикалык байланыштардыөнүктүрүү боюнча дипломатияга тийиштүү көњүл буруулары зарыл.                7. Кыргыз Республикасынын энергия үнөмдөө                     саясатынын негизги багыттары      Отун-энергетикалык ресурстарды пайдалануунун натыйжалуулугун жого-рулатуу  жана  өлкөнүн экономикасын энергия үнөмдөө жолуна которуу үчүнзарыл шарттарды түзүү - мамлекеттин энергетикалык  саясатынын  артыкчы-лыктуу милдеттеринин бири. Бул маселени чечүү болжолдонгон өсүш темпин-де калкты жана өлкөнүн экономикасын энергия  булактары  менен  туруктуукамсыздоону гарантиялоого мүмкүндүк берет.     Отунду жана  энергияны  пайдалануудагы  майнапсыздык  колдонуудагытехнологиялардын,  финансылык-экономикалык механизмдердин жетик эмести-гине байланыштуу.  Алар энергия  ресурстарын  өндүрүүчүлөрдү  жана  ке-ректөөчүлөрдү энергия булактарына чыгымдарды азайтууга шыктандырбайт.     Энергия үнөмдөөнүн технологиялык потенциалын ишке ашырууда энергияүнөмдөөчү иш-чаралар үч категорияга бөлүнөт, алар:     - чыгымы аз иш-чаралар,  алар отунду жана  энергияны  пайдалануудатартипти орнотуу (ташууда жана сактоодо энергия булактарынын коромжулу-гун жоюу,  энергияны үнөмдөөчү технологиялык режимдерди сактоо, чыгаша-луу энергиялык жабдууларды алмаштыруу, керектөөчүлөрдү энергия булакта-рынын эсептегичтери менен жабдуу ж.у.с);     - орчундуу  максаттык  инвестицияларды  талап  кылган жана энергияүнөмдөөнүн натыйжасы кыска аралыктын ичинде аларды ишке ашырууга кеткенчыгымдарды актаган шартта гана орундалчу капитал сыйымдуу иш-чаралар;     - эл чарба тармактарын техникалык кайра жабдуу  процессинде  атка-рылчу, энергия үнөмдөө фактору менен коштолуучу иш-чаралар.     Адистер берилген баалар боюнча республиканын  экономика  тармакта-рында  энергиянын  жалпы  керектелиши орчундуу капиталдык салымды талапкылбаган техникалык жана уюштуруу иш-чараларынын эсебинен 13% кыскарты-лышы мүмкүн,  бул 2010-жылга чейинки мезгилде 550 мињ т.у.и.  үнөмдөөнүкамсыздайт. Колдонуудагы энергетикалык жабдууну реконструкциялоонун жа-на  модернизациялоонун,  энергия  үнөмдөөчү  технологияларды  ишке кир-гизүүнүн эсебинен электр энергиясын 25%  жана жылуулук энергиясын 15%кежакын  үнөмдөөгө болот,  бул 2000 млн.  кВт.с жана 800 мињ гкал барабарболот.     Орто мөөнөттүү келечекте (2008-2010-жылдар орто мөөнөттүк келечек-те чыгымы аз иш-чараларды жүргүзүүнүн эсебинен энергия  үнөмдөө  боюнчапотенциалдын бир бөлүгүн өздөштүрүүнү камсыздоо зарыл.     Энергетикалык ресурстарды натыйжалуу пайдалануу үчүн  экономикалыкжана уюштуруучулук шарттарды түзүү максатында энергия үнөмдөө жагындагымамилелерди жөнгө салуучу негизги документ болуп азыркы мезгилде "Энер-гия үнөмдөө жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы саналат.     Бул Мыйзамга ылайык жакынкы  келечекке  биринчи  кезектеги  милдет"2008-2010-жылдарга  Кыргыз  Республикасында энергия үнөмдөө" максаттуупрограммасын (мындан ары - Программа) орточо мөөнөткө  тарифтик  саясатменен  бирдикте  кабыл алуу болуп эсептелет.     Программанын максаты жана милдеттери:     "Энергияны үнөмдөө  жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ыла-йык энергия үнөмдөө саясатынын негизги жоболорун ишке ашыруу;     - элдин  тиричилик  шартын  жакшыртуу  менен  экономиканын энергияүнөмдөөчү жолго коюлушун камсыздоо;     - рыноктук механизмдердин жана мамлекеттик жөнгө салуу чараларынынкомплексин пайдалануу;     - региондорго  отун  жана энергия үнөмдөө үчүн бюджеттик дотацияныкыскартуу.     Иш-чаралардын программасы үч блоктон турат:     1. Энергия үнөмдөөнү нормативдик,  уюштуруу-методикалык жана кадр-лык камсыздоо.     1.1. Тез аранын ичинде энергия үнөмдөө программаларын жана  долбо-орлорун  иштеп  чыгууну  жана аткарууну камсыздоочу нормативдик укуктукактылардын комплексин түзүү.     1.2. Энергия  үнөмдөөнүн  өзү  жөнгө салынчу системасын түзүү үчүнреспубликалык,  тармактык жана региондук программаларды ишке  ашыруунунфинансылык-экономикалык механизмдерин каржылоонун төмөнкүдөй булактарынпайдалануу менен иштеп чыгуу, алар:     - энергия  үнөмдөө  иш-чараларын жана программаларын ишке ашыруучуишканалардын каражаты;     - энергия  үнөмдөө  программаларын  ишке ашыруучу райондордун жанашаарлардын каражаты;     - энергия  үнөмдөө  долбоорлорун жана программаларын ишке ашыруугареспубликалык бюджеттен бөлүнгөн каражаттар;     - бюджеттен тышкаркы фонддордун жана инвестициялардын каражаттары.     Энергия үнөмдөөнү мамлекеттик финансылык колдоо  негизинен  кайта-рылма негизде, жењилдиктүү шарттар жана чектелген мөөнөткө, долбоорлор-дун өзүн актоо маанисине жана мөөнөтүнө жараша берилүүгө тийиш.     Каражат жетишпей  жаткан  шартта долбоорлорду каржылоого мүмкүндүкберүүчү механизмдерди пайдалануу зарыл. Андай механизмдер:     - энергия  үнөмдөө  долбоорлорун каржылоонун кайтарылма схемаларынпайдалануу;     - энергетикалык  майнаптуулукту  жогорулатуу үчүн жењилдиктүү кре-диттөөнү пайдалануу;     - бюджеттен каржыланган энергия керектөөчү мамлекеттик ишканаларгажана уюмдарга үнөмдөлгөн энергиялык ресурстарга укук берүү;     - калкка дотацияларды берүү менен энергия үнөмдөөгө шыктандыруу.     Кыргыз Республикасынын ишканаларынын жана  администрациялык-аймак-тык түзүлүштөрүнүн энергия үнөмдөө долбоорлоруна мамлекеттик колдоо ча-ралары энергетикалык изилдөөнүн жыйынтыгына,  энергетикалык  паспорттунжана энергия үнөмдөө программасынын болушуна жараша ишке ашырылууга ти-йиш.     1.3. Энергия үнөмдөө жагында кадрларды даярдоону,  кайра даярдоонужана   энергия   үнөмдөөчү   технологияларды    киргизүүнү    уюштуруу,төмөнкүлөрдү кароо:     - мектепке чейин жана мектепте билим берүүдө жаш муундарда  эколо-гиялык жана энергия үнөмдөө ањ-сезимин калыптандыруу;     - энергия үнөмдөөнүн технологиялык жактары тармагында жогорку  би-лимдүү адистерди кайра даярдоо;     - ишканаларды жана уюмдарды энергетикалык изилдөө жүргүзүү  боюнчаадистерди даярдоо;     - энергия менен камсыздоо жана энергия үнөмдөө проблемалары боюнчаиштеген  ишканалардын жана уюмдардын жетекчи кызматчыларын жана адисте-рин кесиптик даярдоону өркүндөтүү боюнча курстарды өткөрүү.     1.4. Программанын  аткарылышын  мамлекеттик жөнгө салуу жана конт-ролдоо системасын иштеп чыгуу.     2. Отун-энергетика ресурстарын өндүрүүнү жана пайдалануунун натый-жалуулугун жогорулатуу.     2 1.  Энергия үнөмдөө ресурстарын кылдат изилдөөнүн жана талдоонуннегизинде 2008-2010-жылдарга карата жана 2025-жылга  чейинки  келечеккекарата эл чарба тармактары,  турак жай-коммуналдык чарба жана республи-канын региондору боюнча энергия үнөмдөө программаларын иштеп чыгуу жанакабыл алуу. Региондук энергия үнөмдөө саясатынын концепциясын түзүү жа-на энергия үнөмдөө тармагында региондор аралык өз  ара  байланышта  иш-тешүү принциптерин аныктоо.     2.2. Энергия үнөмдөөчү жабдуулардын, энергия ресурстарын жөнгө са-луучу  жана сарпталышын эсепке алуучу приборлордун киргизилишин камсыз-доо.     3. Принциби жагынан жањы энергия үнөмдөөчү технологияларды, жабду-уларды,  приборлорду жана материалдарды иштеп чыгуу  жана  мурдагыларынөркүндөтүү, энергиянын альтернативдүү булактарын түзүү.     3.1. Энергия үнөмдөөдө илим сыйымдуу алдыњкы технологияларды  кир-гизүүнүн,  ОЭКте, өнөр жайда, турак жай-коммуналдык сектордо, айыл чар-бада,  курулушта,  транспортто жана  экономиканын  башка  тармактарындаОтун-энергетика  ресурстарынын  дүњ  керектелишин азайтуунун натыйжалуушарттарын жана этаптарын аныктоо.     3.2. Кыргыз   Республикасындагы   жана   чет  өлкөлөрдөгү  энергияүнөмдөөчү натыйжалуу технологиялар боюнча маалыматтык база түзүү.     3.3. Чакан  жана  салттуу  эмес  энергетиканын инвестициялык цикликыскартылган,  экономикалык өндүрүштөрдү  республиканын  аймагы  боюнчабирдей бөлүштүрүлүшүн камсыздоочу объекттерин алып келүү жана республи-када өндүрүү мүмкүндүктөрүн аныктоо.     3.4. Энергия  үнөмдөө боюнча активдүү маалыматтык саясат жүргүзүү,энергия үнөмдөө боюнча компьютердик  жарнамалык-маалыматтык  программа-ларды,  маалыматтык бюллетендерди жана маалыматтык-жарнамалык мүнөздөгүбасылмаларды таратуу.               8. Айлана-чөйрөнү коргоонун стратегиялык милдеттери             жана ОЭКте жаратылышты сарамжалдуу пайдалануу      ОЭК өлкөнүн  экономикасына  зор пайда алып келүү менен бирге айла-на-чөйрөгө терс таасир көрсөтүүчү чоњ булактарынын  бири.  ОЭКтин  терстаасири иш жүзүндө анын бардык секторлорунда бар:     - углеводород сырьену казууда жана кайра иштетүүдө;     - энергия булактарын ташууда жана сактоодо;     - электр энергиясын жылуулук электр станцияларда  да,  гидроэлектрстанцияларда да иштеп чыгарууда;     - электр энергиясын абадагы жана кабелдик линиялар боюнча өткөрүү-дө.     Айрыкча республиканын көмүр жана нефти-газ тармактарында экология-лык абал жакшы эмес.  Ишканаларда көмүр казуу жана ачуу жумуштарын тех-нологиялык талаптарды одоно бузуу менен жүргүзүү уланууда. Кендер иште-тилип  бүткөндөн  кийин жерлерди рекультивациялоо дээрлик жүргүзүлбөйт,калдыктарды жайгаштыруу ар тараптуу  инженердик  иштеп  чыгуулар  мененкамсыздалбайт. Жыл сайын ондогон гектар жањы жерлер калдыктардын астын-да калууда. Абаны тазалоочу жана сууну алып чыгуучу курулмалар эскирип,алмаштырууга муктаж. Жабдуулар эскиргендиктен шахталардагы жана разрез-дердеги экологиялык абал начарлагандан  начарлап,  кенчилер  жана  калкүчүн коркунуч жаратууда.     Жылуулук электр станциялардын жана от казандардын зыяндуу  заттар-дын  жана  саркынды  суулардын сыртка чыгарылышын контролдоочу заманбапприборлор менен жабдылышы жетишсиз болгондуктан,  бул өндүрүш калдыкта-рынын сандык жана сапаттык курамын ишенимдүү контролдоону камсыздай ал-байт. Жагылчу көмүрлөрдүн сапаты жылдан жылга начарлап баратканы байка-лат, бул зыяндуу заттардын чыгарылышын кошумча көбөйтүүгө алып келет.     Электр энергетикасында ГЭСтерди, магистралдык электр өткөрүү лини-яларын  жана  подстанцияларды  куруунун  экологиялык  кесепеттери толукизилденген эмес.  Электр өткөрүү линияларын курууда жаратылышты  коргообоюнча иш-чаралар дээрлик жүргүзүлбөйт жана аларды жүргүзүү үчүн норма-тивдик критерийлер жетишсиз.  Жогорку вольттуу электр өткөрүү  линияла-рындагы  жана  подстанциялардагы электр магниттик талаанын бийик тоолуушартта адамдарга зыяндуу таасири жетиштүү изилденген эмес.     ОЭКтеги экологиялык абалды жакшыртуу үчүн төмөнкүдөй иш-чаралардынкомплекси жүргүзүлүүгө тийиш, алар:     1. Кыргыз Республикасы ратификациялаган эл аралык макулдашууларды,биринчи  кезекте  БУУнун  Климаттын   өзгөрүшү   жөнүндө   конвенциясын(Нью-Йорк, 1992-ж.) жана БУУнун алкактык конвенциясына Киото протоколун(Киото, 2001-ж.) эске алуу менен айлана-чөйрөнү коргоо боюнча норматив-дик  укуктук базаны өркүндөтүү жана аны ишке ашыруу механизмдерин иштепчыгуу. Бул учурда төмөнкүлөр зарыл:     - тоолордо  электр өткөрүү линияларын жана подстанцияларды куруудакуруу-монтаждоо жумуштарынын уюштурулушун жана кийин рекультивациялоонужөнгө салуучу нормативдик документтерди иштеп чыгуу;     - энергиянын кайра калыбына келүүчү булактарын пайдалануу  жөнүндөмыйзам долбоорун иштеп чыгуу;     - нефти,  газ жана көмүр казуучу секторлордо мурда булгалган  жер-лерди  рекультивациялоо  боюнча иштерди жүргүзүүнүн план-графигин иштепчыгуу.     2. Экономикалык өсүштүн энергия натыйжалуулугун жогорулатуу, ошон-дой эле энергияны сактоочу  алдыњкы  технологияларды  киргизүүнүн  жанаОЭРдин  үнөмдөө  боюнча  иш-чаралардын жана аларды коротууну азайтуунунэсебинен отундун бардык түрлөрүн жана энергияны пайдалануу.     3. Кыргыз  Республикасынын аймагында экологиялык жактан таза НВИЭ-лерди, биринчи кезекте курорт аймактарында жана коруктарда, ошондой элесалттуу түрдөгү энергетикалык курулуштар айыл чарба жерлерин, жайыттар-ды жана токойлорду жакырлантууга алып келүүчү жерлерде кењири  пайдала-нуу.     4. Иштеп жаткан энергетикалык ишканаларда,  ошондой эле көмүр жананефтегаз  өнөр жайынын ишканаларында булганууларды жана айлана-чөйрөнүнабалын башка бузууларды кыскартуу максатында технологиялык процесстердижана жабдууларды өркүндөтүү.     Ушул багыттагы биринчи кезектеги милдеттер болуп төмөнкүлөр  эсеп-телет:     - Бишкек шаарынын № 1 ТЭЦине бардык  от  казандардан  300  метрликтүтүккө жагуучу газдарды чыгарууну аяктоо, бул ТЭЦтин бүркүп чыгаруула-рынан жанындагы жер катмарынын булгануу  дењгээлин  25-30%ке  азайтуугамүмкүндүк берет;     - биринчи кезекте БКЗ-160 үч от казандын ордуна БКЗ-42О-ЦКС от ка-зандарды орнотуу,  бул парник газдарынын бүркүлүп чыгышын 10 эсеге кыс-картат,  ал эми түтүн газдарындагы азот окистеринин  болушу  3-3,5  эсеазаят;     - иштелип  чыккан күл калдыктарын андан ары рекультивациялоо мененкүлдү жана  шлакты өнөр жайлык пайдалануунун натыйжалуу ыкмаларын иштепчыгуу жана ишке киргизүү;     - Ош  шаарынын ТЭЦинин от казандарын жергиликтүү көмүрдү жана неф-тепродуктуларды пайдалануу  менен  отундун экологиялык жактан таза жанаэкономикалык түрү катары көмүр-мазут (нефти) суу композицияларын күйгү-зүүгө которуу  жөнүндөгү маселени чечүү, ошондой эле Ош шаарынын ТЭЦинемазутту ташып  келүүнүн жана сактоонун бүткүл системасын реконструкция-лоо;     - ОЭК ишканаларын чыгуучу газдардын бүркүлүшүн, ыплас сууларды жа-на башка зыяндуу заттарды контролдоонун заманбап приборлору менен  жаб-дуу,  ошондой  эле  абаны  жана  сууну  тазалоо боюнча өз ресурсун өтөпбүткөн эски жабдууларды алмаштыруу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу;     - Каракече  көмүрүн  атайын алдын ала очоктордо - газ генераторло-рунда алдын ала газдаштыруу менен аны жагуунун жањы технологиясын  кир-гизүү боюнча иш-чараларды иштеп чыгуу.  Ушул технологияны ишке киргизүүучуп чыккан күлдүн жана газдын бүркүндүлөрүн 60-80%тен аз эмес  кыскар-тууга мүмкүндүк берет;     - кен казып алуу ишканаларында калдыктарды жайгаштыруу үчүн  учас-токторду  тандоодо алдын ала инженердик-геологиялык жана гидрогеология-лык изилдөөлөрдү милдеттүү түрдө жүргүзүү.     5. Жалпы аянты 8455 га,  анын ичинен айыл чарба жерлери - 3302 га,анын ичинен - 3297 га жайыт,  36,8 га токой,  428,2 га  бадал  жерлердиалып  коюу менен Нарын суусунун бассейнинде жањы гидрокурулмаларды Кам-барата ГЭСин курууда жаратылыш  экосистемасынын  аялуулугун  кыскартуу,ошондой  эле гидроэлектр станциялардын суу сактагычтарынын зонасына тушкелген 96 км мал айдоочу жолду суу каптап калышынан сактоо боюнча чара-ларды иштеп чыгуу.     Экономиканы туруктуу экономикалык өсүш жолуна чыгаруу  шарттарындаэнергия натыйжалуулуктун алкагындагы биринчи кезектеги милдеттердин би-ри болуп экологиялык коопсуздук проблемасын чечүү эсептелет.  Республи-када  энергиянын калыбына келтирилүүчү булактарын ургаалдуу өнүктүрүүдөжана  экономиканын  бардык  тармактарында  энергия  сактоочу   саясаттыжүргүзүүдө жана кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө 1990-жылдагы дењгээлге кара-та - 23202,53 Гг(*) парник газдарынын чыгышын "СО2 -  эквивалентинде  2эсе  же 2025-жылга карата 12000 Гг чейин кыскартуу боюнча "МЧР долбоор-лору" Киото протоколунун механизми аркылуу углероддук  рынокко  катышуумүмкүнчүлүгү бар,  бул эл аралык углероддук рынокто 2,05-24,6 млрд. сом(50-60 млн. АКШ долл.) киреше алууну камсыз кылышы мүмкүн. Парник газынбүркүп  чыгаруу үчүн баалар келечекте өсүшүн эске алуу менен кирешелер-дин өсүү мүмкүнчүлүгү түзүлөт,  ал экономиканын энергия натыйжалуулугунжогорулатууга жана өлкөнүн энергетикалык тармагына инвестициялардын бу-лагы катары пайдаланылышы мүмкүн.             9. Илимий-техникалык жана инновациялык саясат,                     кадрдык потенциалды өнүктүрүү      УЭКти ийгиликтүү өнүктүрүү жана УЭП койгон милдеттерди ишке ашыру-уча тиешелүү мамлекеттик  илимий-техникалык  жана  инновациялык  саясатжүргүзмөйүн мүмкүн эмес.     Азыркы шарттарда 0ЭКте жана анын тармактарында инновациялык ишмер-дикти  ийгиликтүү  башкаруунун  негизги милдеттеринин бири болуп УЭПтинмаксаттарын ушул максаттарды ишке ашыруучу уюмдардын жана  ишканалардынкоммерциялык  кызыкчылыктары  менен  макулдашууну  камсыз  кылуучу или-мий-техникалык саясатты башкаруунун мамлекеттик жана рыноктук  формала-рын рационалдуу айкалыштырууда турат.     Илимий-техникалык саясаттын негизги максаты болуп энергетика  жаа-гында  илимий-изилдөө иштерин Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн колдоосужана ОЭК тармактарынын иштөө натыйжалуулугун олуттуу жогорулатуу макса-тында  илим менен техниканын соњку жетишкендиктерин ишке киргизүү эсеп-телет.  Ал үчүн мамлекеттик илимий-техникалык жана инновациялык саясат-тын төмөнкүдөй артыкчылыктарын бөлүп көрсөтүү зарыл;     - ОЭКтин иштеп жаткан объекттерин реконструкциялоо жана техникалыкжактан кайра жабдуу;     - илимий уюмдардын эксперименттик  базасын  жањылоону,  приклалдыкиштеп  чыгууну  жана  илимий-техникалык маалыматтар системасын кошкондоилимий-техникалык потенциалды жањылап түзүү жана өнүктүрүү;     - ОЭКтин  өндүрүштүк технологиялык базасын түп тамырынан жањыртуу-га,  ресурсту сактоого жана продукциянын керектелүүчү касиеттерин  жак-шыртууга  багытталган  инновациялык  ишмердикти өнүктүрүү үчүн жагымдуушарттарды түзүү;     - инновациялык  процесстин  бардык  стадияларын өркүндөтүү, илимийишмердиктин натыйжаларын керектөөнү жана пайдалануу натыйжалуулугун жо-горулатуу;     - мыкты дүйнөлүк жетишкендиктерди колдонуу жана ата мекендик иштепчыгууларды кыйла жогорку дењгээлге чыгаруу үчүн эл аралык кызматташтык-тын потенциалын пайдалануу;     - өлкөнүн жогорку окуу жайларында кадрдык потенциалды сактоо  жанаөнүктүрүү, илимди жана билим берүүнү интеграциялоо.     Илимий-техникалык жана инновациялык саясаттын айтылган артыкчылык-тарына жетишүү үчүн төмөнкүлөр зарыл: мамлекеттик максаттуу илимий-тех-никалык жана түрдүү инновациялык программалар жана  долбоорлор  аркылууилимий-техникалык  жана  инновациялык ишмердиктин келечектүү багыттарынаныктоо жана экономикалык жактан  колдоо;  энергетикалык  чөйрөдө  или-мий-изилдөөлөрдүн  жана  эксперименттик  иштеп чыгуулардын натыйжаларынишке ашырууга мамлекеттик эсепке алуу жана контролдоо системасын уюшту-руу, илим, билим берүү жаатында натыйжалуу маалыматтык инфраструктураныжана ОЭК тармактарындагы технологияларды түзүү;  энергетикалык  чөйрөдөилимди   каржылоо;  өздүк  булактарды  артыкчылыктуу  пайдалануу  мененотун-энергетикалык ресурстарды казып алуу, өндүрүү, өзгөртүп түзүү, та-шуу жана  комплекстүү  пайдаланууну  жањы натыйжалуу экологиялык жактанкоопсуз технологияларын иштеп чыгууга жана ишке киргизүүгө көмөктөшүү.     Каралып жаткан мезгилге илимий-техникалык жана илимий-экономикалыкиштеп чыгуулардын башкы  багыттары  жана  милдеттери  болуп  төмөнкүлөрэсептелет:     - ОЭКтин бүткүл тизмеси боюнча иштеп жаткан энергетикалык  объект-тердин иштөө ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу жана жогорулатуу:  энергия бу-лактарын өндүрүштөн,  жеткирүүдөн жана сактоодон электр  жана  жылуулукэнергияларын бөлүштүрүүгө чейин;     - жоготууларды азайтуунун жана өндүрүштүк базаны,  технологиялардыжана экологиялык коргоону өркүндөтүүнүн эсебинен иштеп жаткан ОЭКтердиннатыйжалуулугун жогорулатуу;     - отун менен камсыздоонун гидротранспорттук системаларын жана кыр-гыз көмүрүн жагуунун экологиялык жактан таза, жогорку натыйжалуу техно-логияларын иштеп чыгуу жана өнөр жайлык өздөштүрүү;     - ОЭК объекттеринин долбоорлорун иштеп чыгууда жана курууда КыргызРеспубликасынын  кызыкчылыктарын  коргоону  камсыз  кылуучу мамлекеттикнормативдерди иштеп чыгуу жана киргизүү;     - электр жана жылуулук тармактарын, электр станцияларды, нефти жа-на газ  өткөргүчтөрдү жана отун-энергетика комплексинин башка объектте-рин долбоорлоо, куруу жана пайдалануу үчүн Кыргыз Республикасынын шарт-тарына туура  келген мыйзамдык жана нормативдик документтерди иштеп чы-гуу;     - жергиликтүү шарттарга жана заманбап эл аралык дењгээлге жакшылапкөнүктүрүү максатында колдонулуудагы Курулуш нормаларына жана  эрежеле-рине  (СНиП),  Электр орнотмолорду орнотуу эрежелерине (ПУЭ) жана башканормативдерге толуктоолорду жана өзгөртүүлөрдү негиздөө жана киргизүү;     - жабдуулар жана электр техникалык буюмдар боюнча стандартташтыруужаагында иштерди аткаруу,  жањыларын иштеп чыгуу жана эл  аралык  стан-дарттарды жергиликтүү шарттарга көнүктүрүү;     - көмүрдү,  нефтини жана газды казып алуу,  ташуу жана сактоо про-цессинде  алардын коромжуга учурашын азайтуу боюнча мыйзамдык жана нор-мативдик документтерди, ошондой эле башка чараларды иштеп чыгуу;     - отун  өнөр жайына жаратылышты коргоочу ишмердик боюнча норматив-дерди иштеп чыгуу;     - жабдууларды  долбоорлоонун,  куруунун  жана сатып алуунун бардыктүрлөрүндө белгиленген тартипте бекитилген нормаларды  жана  эрежелердимилдеттүү  аткарууну,  анын  ичинде  эл аралык стандартка салыштыргандакыйла жогорку талаптарды камтыса,  Кыргыз Республикасынын стандарттары-нын артыкчылыгын сактоону камсыздоочу чараларды иштеп чыгуу.     ОЭКте илимий,  илимий-техникалык жана инновациялык ишмердикти мам-лекеттик  жөнгө  салууну  ишке  ашыруунун механизмдери болуп төмөнкүлөрэсептелет:     - каржылоонун  бардык  булактарынын  эсебинен жањы технологиялардыжана жабдууларды иштеп чыгуу үчүн экономикалык шарттарды түзүү;     - максаттуу  илимий-техникалык  жана  инновациялык  программалардытүзүү;     - ОЭКке инновациялык ишмердиктин жана жањы технологиялардын артык-чылыктуу багыттарын аныктоо жана ишке  ашырууну  контролдоо  системасыништеп чыгуу, анын ичинде түрдүү өлкөлөрдө кыйла кењири колдонулган тех-нологиялык өнүктүрүүнүн тармактык карталарын пайдалануу менен;     - илимий-изилдөө  жана тажрыйба конструктордук иштерди каржылоонунконсолидацияланган тармактык булактарын чыњдоо жана өнүктүрүү,  ири ин-новациялык долбоорлорду ишке ашыруу максатында бюджеттик жана бюджеттентышкаркы каражаттарды концентрациялоо;     - кыйла  келечектүү технологияларды иштеп чыгуу жана ишке киргизүүменен байланышкан илимий жана  жогорку  технологиялардын  республикалыкборборлорун ОЭК системасында уюштуруу;     - интеллектуалдык менчик объекттерин жана илимий-техникалык ишмер-диктин  башка  натыйжаларын ОЭКке чарбалык жүгүртүүгө тартуу системасыништеп чыгуу.     ОЭКке илимий-техникалык саясаттын артыкчылыктарын ишке ашыруу мак-сатында төмөнкүлөрдү кароо зарыл:     - республикалык  максаттуу  программаларды иштеп чыгууда жана ишкеашырууда мамлекеттик кызыкчылыктарды сактоону контролдоону жана  мамле-кеттик финансылык колдоону күчөтүү, аларды ОЭКти өнүктүрүүнүн стратеги-ялык милдеттерин камсыз кылууга кайрадан багыттоо;     - жањы прогрессивдүү илим сыйымдуу технологияларды,  материалдардыжана жабдууларды экономикалык жактан стимулдоо принциптерин  иштеп  чы-гуу;     - энергетикалык  сектордо  илимий   уюмдарды   инвентаризациялоонужүргүзүү;     - авторлордун жана интеллектуалдык менчиктин укук ээлеринин  укук-тарын коргоо маселелерин, ошондой эле ата мекендик инновациялык чөйрөгөчет өлкөлүк инвестицияларды тартуу  маселелерин  кошкондо  энергетикадаинновациялык ишмердиктин бүтүндөй нормативдик укуктук базасын түзүү;     - инновациялык инфраструктура объекттерин түзүү жана өнүктүрүү.     ОЭК тармактарында илимий-техникалык саясаттын көрсөтүлгөн багытта-рын ишке ашыруунун зарыл шарты болуп илимий жана илимий-техникалык  иш-мердиктеги кадрдык потенциалды сактоо жана өнүктүрүү эсептелет. Ал үчүнилимий-техникалык ишмердиктин кадыр-баркын жана кызыктыруучулугун жого-рулатуу камсыздалууга тийиш;  илим чөйрөсүнө жањы кадрларды тартуу жанакалтыруу үчүн шарттарды түзүү; мамлекеттик маанидеги маанилүү инноваци-ялык долбоорлорду ишке ашырууда илимий кадрларды даярдоонун өз ара бай-ланышын камсыздоо; жогорку квалификациялуу илимий кадрларды даярдоо са-патын жогорулатуу, ОЭКтин бардык звенолорунда жетектөөчү кадрлардын жа-на инженердик-техникалык кызматкерлердин квалификациясын системалуу жо-горулатуу.     Рынок экономикасынын жањы,  тез өзгөрүп жаткан шарттарында тармак-тын жетекчилери,  алардын ишканалары жана түзүмдүк бөлүмдөрү менеджментжана маркетинг жагында дагы, тейленүүчү сектордогу соњку техникалык же-тишкендиктер   жаатында   дагы  жањы  билимдерди  алуусуз  жана  дайымаөркүндөтүп туруусуз  жетекчиликтин  зарыл  болгон  дењгээлин  камсыздайалышпайт. Жетектөөчү кадрларды кайра даярдоонун колдонулуудагы система-сы,  анын ичинде түрдүү программалардын жана фонддордун жардамдары жет-киликсиз  болуп  эсептелет.  Абалды жакшыртуу үчүн жетектөөчү кадрлардымилдеттүү түрдө системалуу түрдө кайра даярдоо зарыл,  ал  үчүн  КыргызРеспубликасынын  жана башка өлкөлөрдүн жетектөөчү адистерин окутуу үчүнтартуу менен ОЭКтин жетектөөчү кадрларын кайра даярдоонун жана квалифи-кациясын жогорулатуунун дайыма иштөөчү окуу курстарын уюштуруу керек.     Кайра даярдоо процесси төмөнкүдөй негизги багыттарды камтууга тий-иш:     - энергияны сактоо жана стандарттарды сактоону контролдоо програм-маларын иштеп чыгуу, аткаруу жана натыйжалуулугун жогорулатуу максатын-да энергетикалык жана өнөр жайлык ишканалар үчүн топ-менеджерлерди  да-ярдоо;     - рынок шарттарында ОЭК ишканаларына экономикалык талдоо жүргүзүү;     - тармактын  ишканаларын  мамлекеттен ажыратуу жана менчиктештирүүшарттарында баа түзүү;     - атаандаш рынок экономикасындагы инновациялар;     - ОЭК ишканаларында лицензиялоо методикасы;     - жањы  формаларда жана ишканалардын түзүмдөрүндө башкаруу методи-касы жана экономика;     - өз  учурундагы маалыматтык технологиялар жана компьютердик даяр-доо;     - квалификацияны кесиптик жогорулатуу, отун жана электр энергетикажаатындагы соњку жетишкендиктер;     - чет тилдерге окутуу.     Илимий-техникалык саясатты каржылоо негизинен илимий түзүмдөр  ме-нен  контракттык  (келишимдик) негизде тармактык түзүмдөрдү каржылоонунэсебинен ишке ашырылат. Техникалык жана экологиялык коопсуздук жаатындажарым-жартылай  каржылоо,  ченемдик  укуктук жоболорду иштеп чыгуу жанамамлекеттик маанидеги башка маселелер тиешелүү мамлекеттик түзүмдөр ар-кылуу  бюджеттик  каражаттардын  эсебинен жүргүзүлүшү керек.  Каралуучумезгилге ОЭКке илимий-техникалык иштен чыгууларга ар жылкы эњ аз  зарылболгон  сарптоолордун  жалпы суммасы жылына 6 млн.  сомго,  анын ичиндебюджеттин эсебинен 1 млн.  сомго бааланат.  ОЭК продукцияларынын  өздүкнаркынын  эсебинен  прикладдык илимий иштерди каржылоо көлөмдөрүн кошуужөнүндөгү маселе нормативдүү чечилүүгө тийиш.        10. ОЭКти өнүктүрүүнү камсыздоонун инвестициялык саясаты      ОЭК тармактарын туруктуу  өнүктүрүүнү  камсыздоо  мүмкүндүгү,  ке-ректөөчүлөрдү  отун энергия менен ишенимдүү камсыздоо жана энергетиканыкризистен чыгаруу комплекстин тармактарын түзүмдүк кайра куруунун  жанаөлкөнүн   бүткүл   экономикасынын  алкагында  жеткиликтүү  түрдө  катуужүргүзүлүүчү инвестициялык саясат менен аныкталышы керек. Инвестициялыксаясатка  таасир  этүүчү  негизги фактор болуп ОЭК тармактарынын эњ чоњинерциялуулугу,  фонд сыйымдуулугу жана капитал сыйымдуулугу эсептелет,бул  комплекстин  өндүрүштүк потенциалын сактоо жана байытуу боюнча биржолку жана кыска мөөнөттүү чараларды жүргүзүү  мүмкүн  эместигин  алдынала аныктайт.     Өндүрүштүк потенциалды бузуу коркунучу барган сайын сезилип  бара-тат,  бул өлкөнүн энергетика секторуна капиталдык салымдарды өздөштүрүүдинамикасы менен ырасталат.  Салыштырылуучу бааларда каржылоонун бардыкбулактарынын  эсебинен капиталдык салымдардын көлөмү акыркы 5 жылда бирнече эсе кыскарды,  энергия компанияларында ремонттук калыбына келтирүүиштеринин көлөмдөрү 60%ке, ал эми капиталдык салымдар - 35% дењгээлиндегана аткарылат.     Жањы кубаттуулуктарды киргизүү үчүн электр энергетикага инвестици-яларды тартууга аракеттер Камбарата ГЭС-2 курулушун колдоо үчүн ар жыл-кы  бюджеттик каражаттарды жана өндүрүштүк базаны өнүктүрүүгө компания-лардын өздүк каражаттарын жана мамлекеттик инвестициялар программалары-нын  алкагындагы капиталдык салымдардын анча чоњ эмес көлөмдөрүн кошпо-гондо кааланган натыйжаларды бербейт.     ОЭКтеги инвестициялык кризистин негизги себептери төмөнкүлөр болупэсептелет:  өздүк жана карыз финансылык  ресурстардын  өтө  тартыштыгы;мамлекеттин  бюджетинен  капиталдык  курулушту  каржылоонун  кыскарышы;өздүк каражаттардын эсебинен жана чет өлкөлүк инвестицияларды тартууданөндүрүштү  өнүктүрүүгө ишканаларга дем берүүчү экономикалык механизмдинжоктугу;  энергия пайдалануучулардын дебитордук карыздарынын өсүшү жанаанын натыйжасы катары өндүрүүчү,  берүүчү жана бөлүштүрүүчү энергетика-лык компаниялардын ортосундагы өз ара төлөмдөрдүн кризиси; өлкөнүн бюд-жетине  карыздарды  төлөө жана кредиттер боюнча,  анын ичинде эл аралыкфинансы уюмдары жана жеке  чет  өлкөлүк  инвесторлор  бергендер  боюнчаэнергетикалык ишканалардын карыздарынын өсүшү.     Биринчи сценарий боюнча энергетикалык секторду өнүктүрүү үчүн  ин-вестицияларга муктаждык 3,02 млрд.  АКШ долл.  көлөмүндө бааланат, аныничинен:     төмөнкү мезгилдерде жањы кубаттуулуктарды киргизүүгө:     2008-2010-жылдары - 280 млн. АКШ долл.;     2011 -2015-жылдары - 720 млн. АКШ долл.;     2016-2020-жылдары - 1620 млн. АКШ долл.;     Реконструкциялоого: 2008-2010-жылдары - 75 млн. АКШ долл.     - тармактарды жана подстанцияларды өнүктүрүүгө:  2008-2010-жылдары- 325 млн.АКШ долл.     Экинчи сценарий боюнча 5,570 млрд. АКШ долл., анын ичинен:     - төмөнкү мезгилдерге жањы кубаттуулуктарды киргизүүгө:     2011-2015-жылдары - 1620 млн. АКШ долл.;     2016-2020-жылдары - 2120 млн. АКШ долл.;     2021-2025-жылдары - 1000 млн. АКШ долл.;     - тармактарды жана подстанцияларды өнүктүрүүгө:  2011-2015-жылдары300 млн. АКШ долл.;     2016-2025-жылдары - 250 млн. АКШ долл.     - чакан ГЭСтерди жана НВИЭлердн өнүктүрүүгө:  315 млн.  АКШ долл.,анын ичинен төмөнкү мезгилдерге:     2008-2010-жылдары - 45 млн. АКШ долл.;     2011-2015-жылдары - 80 млн. АКШ долл.;     2016-2020-жылдары - 90 млн. АКШ долл.;     2021 -2025-жылдары - 100 млн. АКШ долл.     ИДПсы 100 млрд.  сомдон бир аз гана көбүрөөк болгон Кыргыз Респуб-ликасынын бюджети ушундай олуттуу каражатты бөлүүгө алы келбейт.     Кырдаалды жакшыртуу үчүн төмөнкүлөр зарыл:     - өз  ара  төлөмдөрдү  четтетүү  энергия компаниялардын ортосунда,фискалдык органдардын алдындагы салыктар жана кредиттер боюнча карыздарбоюнча карыздарды реструктуралаштырууну жүргүзүү;     - энергия булактарына баалардын ашыкча болушун четтетүү жана энер-гия  ресурстарын  чыгаруу,  керектөөчүлөргө  берүү жана жеткирүү боюнчаэнергия компанияларынын жана ишканаларынын сарптоолорун жабуучу баалар-га жана тарифтерге өтүү;     - тездетилген амортизация практикасын киргизүү менен энергетикалыкишканалардын негизги фонддорун кайра баалоону жүргүзүү;     - менчик жана чет  өлкөлүк  инвестициялык  ресурстарды  конкурстукжайгаштырууда  же жетишилген мамлекеттер аралык келишимдерге ылайык ин-вестициялык долбоорлордун санын кењейтүү;     - колдонулган   электр  энергиясы  үчүн  бартердик  өз  ара  эсеп-тешүүлөрдү  жоюу,  толук  масштабдуу  реструктуралаштыруу,  чыгымдарды,энергия булактарынын коромжулуктарын жана уурдоолорду кыскартуу аркылууэнергетикалык компаниялардын финансы-экономикалык жакшырышын тездетүүгөбагытталган чукул чараларды көрүү;     - баалуу кагаздардын экинчи рыногун жана  фондулук  рыноктун  инф-раструктурасын өнүктүрүү;     - иштеп жаткан жана келечектүү ГЭСтерден электр энергияны экспорт-тоо  үчүн инфраструктура объекттеринин курулмаларын өз учурунда камсыз-доо менен ЕврАзЭСке,  ошондой эле Борбордук жана Түштүк Азиядагы электрэнергиянын мамлекеттер аралык дүњ рыногун өнүктүрүүгө активдүү катышуу;     - энергетикалык секторго жеке инвестицияларды  тартуу  боюнча  ДБ,МВФ, АБР, ЕБР ж.б. эл аралык финансы институттарынын ортомчулук катышу-усун пайдалануу.     Жеке инвестицияларды   тартуу  боюнча  биринчи  кезектеги  чаралартөмөнкүлөр болууга тийиш:     - бир  катар иштеп жаткан жана келечектүү генерациялоочу кубаттуу-луктарды менчиктештирүү боюнча мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү;     - электр энергетика секторун менчиктештирүү программасынын IV эта-бын бекитүү;     - 2008-2011-жылдары Кыргыз Республикасынын Орто мөөнөттүү тарифтиксаясатын иштеп чыгуу жана кабыл алуу;     - жеке  инвесторлор  үчүн  келечектүү  инвестициялык долбоорлордунтизмесин түзүү;     - инвесторлор  менен  иштөө үчүн энергетикалык ишканалардын финан-сы-экономикалык көрсөткүчтөрүнүн ачык-айкындуулугун камсыздоо.     Жеке инвестицияларды,  анын  ичинде  стратегиялык  азыркы учурдагыболжолдонгон инвесторлор (Интер РАО ЕЭС; Ага Хан фонду; АЕS Корпорация-сы (США); КЭР компанияларынын тобу; "Ренова" компанияларынын тобу (РФ);Татарстан Республикасынын компанияларынын тобу (РФ) жана башкалар) тар-туу жөнүндө маселе кыйла курч турат.     Орто мөөнөттүү мезгилде (2008-2010-жылдарга) иштеп жаткан  генера-циялоочу  кубаттуулуктарды реабилитациялоого жана жањыларын курууга ин-вестициялар талап кылынат.  Жањы курулуштун артыкчылыктуу  объекттеринеКамбарата ГЭС-2 кирет, наркы 11,48 млрд. сом (280 млн. ДКШ долл.), реа-билитация боюнча объекттерге - Бишкек ТЭЦ-1,  Үчкоргон ГЭСи жана АтбашыГЭСи кирет.  Баалоочу инвестициялар төмөнкүлөрдү түзөт: ТЭЦ-1 үчүн 2,05млрд.  сом (50 млн.  АКШ долл.),  Үчкоргон ГЭСи үчүн - 615 млн. сом (15млн.  АКШ  долл.)  жана  Атбашы  ГЭСи  үчүн - 410 млн.сом (10 млн.  АКШдолл.). Ушул объекттерге карата капиталдык салым мамлекеттик инвестици-ялар  программалар алкагында өздүк каражаттардын,  гранттардын жана ин-вестициялардын эсебинен камсыздалышы керек.  Бишкек ТЭЦ-1  жана  БишкекТЭЦ-2 жылуулук станцияларына карата эки станцияны бириктирип, мамлекет-ке тиешелүү "Кара-Кече" көмүр кенинин бөлүгүн  жана  Бишкек  шаарындагыжылуулук  энергияны  бөлүштүрүүчү компанияларды бириктирип стратегиялыкинвесторду тартуу менен альтернативалык ыкманы кароо керек.     Узак мөөнөттүү  келечекте (2011-2025-жылдар) Камбарага ГЭС-1ди ку-рууга,  наркы 83,2 млрд. сом (1,9 млрд. АКШ долл.); Жогорку-Нарын ГЭСи:Акбулуњ  ГЭСи - 8,2 млрд.  сом (200 млн.  АКШ долл.),  Жыланарык ГЭСи -90,2 млрд.  сом (220 млн.  АКШ долл.) курууга инвестициялар керек.  Ка-ра-Кече ТЭСин курууга инвестициялардын көлөмү 45,1 млрд. сом (1,1 млрд.АКШ долл.) менен бааланат.     2010-ж. чейинки   мезгилге  улуттук  система  түзүүчү  тармактардыөнүктүрүү үчүн  белгиленген  инвестициялардын  көлөмдөрү  болжол  менен13,74  млрд.  сом  (335  млн.  АКШ  долл.),  анын  ичинде:  ЖЛ  500  кВТүндүк-Түштүк ПС  500/220  кВ  куруу  үчүн  -  10,5-10,25  млрд.  сомду(245-250  млн.  АКШ долл.);  Түштүк тармагын өнүктүрүү үчүн (ПС 500/220Датка жана ЖЛ 220 кВ) - 2,05-2,25 млрд.  сомду (50-55 млн.  АКШ долл.),ЖЛ 500 кВ "Датка-Худжанд" болжолдуу түрдө 20 млрд.  сомду (570 млн. АКШдолл.) жана "Баткен облусун энергия менен жабдууну жакшыртуу"  долбооруүчүн - 410 млн. сомду (10 млн. АКШ долл.) түзөт.     Табигый жаратылыштык жапа техногендик таасирлердин коркунучун бол-турбоо  үчүн  болжол  менен  300 млн.  сом инвестициялардын көлөмүндөгүэлектр берүү линияларынын трассын  чыњдоо  боюнча  коргоочу  чаралардынкомплексин жүргүзүү зарыл. Жогорку вольттуу электр тармактарын техника-лык жактан кайра жабдууга багыттоо үчүн зарыл  болгон  инвестициялардынкөлөмү   2,1  млрд.сом  өлчөмүндө  бааланат.  Бөлүштүрүүчү  тармактардыжањылоого жана техникалык жактан кайра жабдууга багытталган инвестиция-лардын жалпы өлчөмү 10,25 млрд. сом (250 млн. АКШ долл.) чоњдугунда ба-аланат.  Реконструкциялоону этабы менен жүргүзүү ар жылкы инвестициялыкжүктөмдү азайтууга мүмкүндүк берет.     Чакан ГЭСтер жана НВИЭ. 2010-жылга чейинки мезгилде убактылуу ток-тотулган  чакан  ГЭСтерди  техникалык жактан кайра жабдуу жана калыбынакелтирүү, ошондой эле республиканын түрдүү райондорунда суммалык кубат-туулугу  178  МВт жана орточо жылдык иштеп чыгуусу жылына 1 млрд.  кВтсболгон жањы  чакан  ГЭСтерди  куруу  болжолдонууда.  Ушул  иш-чаралардыжүзөгө  ашыруу  үчүн  8,36-11,02  млрд.  сом  (220-290 млн.  АКШ долл.)көлөмүндөгү инвестициялар  зарыл.  НВИЭни  өнүктүрүүгө  инвестициялардытартуу  үчүн  республиканын  өнөр  жай ишканаларынын күн коллекторлорунжылдык өндүрүүнү - 100-150 мињ кв.м чейин, шамал агрегаттарын - 250 МВтчейин,  чакан  ГЭСтерди  -  2-2,5  МВт  чейин,  фотоэлектрдик  өзгөртүптүзүүчүлөрдү 2-3 МВт чейин жылына 520-950  млн.  сом  (13-25  млн.  АКШдолл.) жалпы суммасына көбөйтүү мүмкүнчүлүгүн пайдалануу зарыл.  Электрэнергияга тарифтердин пландалган өсүшү чакан  ГЭСтерди  жана  НВИЭлердиөнүктүрүүгө  белгиленген натыйжалуулукту жана атаандаштыкты өнүктүрүүнүкамсыз кылат.  Инвестициялардын өзүн-өзү актоосун тездетүү ата мекендикжана чет өлкөлүк инвесторлорду тартууга дем берет.     Нефтегаз өнөр жайында 2008-2010-жылдар үчүн нефтини жана газды ка-зып  алууну  көбөйтүүнү  ишке ашыруу пландарын жүргүзүү үчүн 868,7 млн.сом жана геофизикалык изилдөөлөрдү жүргүзүүгө кошумча -  315  млн.  сом(90 млн. АКШ долл.) керектелет. Ушул иштерди аткаруу чет өлкөлүк инвес-тицияларды тартуу менен каралган, мында "Кыргызнефтегаз" ААКы жыл сайын120 млн. сомго чейин капиталдык салым белүүгө ниеттенет.     Газ менен  жабдуу  чөйрөсүндө  заманбап  технологиялык  жабдуулар,эсепке алуу жана контролдоо приборлору менен кайра жабдууга инвестиция-лар  20  млн.  АКШ  долл.  түзүүгө  тийиш.   "Кыргызгаз"   ААКнын   газбөлүштүрүүчү  тармактарын  жањыдан курууга - 70 млн.  АКШ долл.  керек."Казтрансгаз" ААКнын газ транспорттук системаларын ремонттоого жана мо-дернизациялоого - 10 млн. АКШ долл., газ түтүгүнүн экинчи тарамын куру-уга - 200 млн. АКШ долл. керек.     Көмүр өнөр  жайында  иштеп жаткан ишканаларга казууга жардам берүүүчүн жылына 70 млн.  сом  өлчөмүндөгү  инвестициялар;  2008-2010-жылдармезгилине  - 210 млн.  сом зарыл.  Кара-Кече разрезин өздөштүрүүгө 81,4млн.АКШ долл. өлчөмүндөгү инвестициялар талап кылынат.     Жалпысынан отун  өнөр  жайын өнүктүрүүгө инвестицияларга муктаждык2008-2010-жылдарда төмөнкүлөрдү казууга жардамдашууга  жана  көбөйтүүгөкеректелет:     - иштеп жаткан шахталардагы жана разрездердеги көмүр  -  210  млн.сом;     нефти жана газ - 868,7 млн. сом, анын ичинде "Кыргызнефтегаз" ААК-нын өздүк каражаттары - 36,0 млн. сом;     нефти жана газга геофизикалык изилдөөлөрдү жүргүзүүгө  -  90  млн.АКШ долл.;     - газ транспорттук системаларды ремонттоого жана модернизациялоого- 10 млн. АКШ долл ("КырКазТрансГаз" БИ);     - газ менен жабдуу системаларын модернизациялоого жана жањы куруу-га - 20 млн. АКШ долл ("Кыргызгаз" ААКы).     - 2011-2025-жылдарга:     - "Көмүр"  МИ  Кара-Кече  көмүр  кенин өздөштүрүүгө - 81,4 млн АКШдолл.;     - "Кыргызгаз" ААКы, "КазКырТрансГаз" БИ газ түтүгүнүн экинчи тара-мын курууга - 130 млн АКШ долл.;     - "Кыргызгаз"  ААК газ менен жабдуу системаларын модернизациялоогожана жањы курууга - 70 млн. АКШ долл.     2008-2010-жылдар, 2011-2015-жылдар,        2016-2020       жылдар,2021-2025-жылдар мезгилине энергетикалык объекттерди өнүктүрүүнү каржы-лоо үчүн зарыл инвестициялардын көлөмү 10.1-таблицада келтирилген.                                                                 10.1-таблица                         2008-2025-жылдар мезгилине Кыргыз                 Республикасынын ОЭКте жањы курулуш объекттерин                   жана реконструкциялоону каржылоо үчүн зарыл                                инвестициялар(*) -----------------------------------------------------------------------|  Аталыштары |Орно-  |Курулуштун| Сметалык |2008-| 2011-| 2016-|2021-||             |тулган | мөөнөтү  |  наркы,  |2010 | 2015 | 2020 |2025 ||             |кубат- |          |   млн.   | жж. |  жж. |  жж. | жж. ||             |туулу- |          |   АКШ    |     |      |      |     ||             |гу, МВт|          |   долл.  |     |      |      |     ||---------------------------------------------------------------------||Электрэнергетика                                                     ||---------------------------------------------------------------------||Жањы курулуш |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Камбарата    |  360  |2007-2010 |    280   |280  |      |      |     ||ГЭС-2        |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Камбарата    | 1900  |2011-2020 |   1900   |  -  | 500  | 1400 |     ||ГЭС-1        |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Жогорку-Нарын|  200  |2011-2015 |    220   |     | 220  |      |     ||ГЭСи         |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Ак-Булуњ ГЭСи|  200  |2010-2015 |    220   |     |      |  220 |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Жыйынтыгы    |       |2008-2025 |   2620   |280  | 720  | 1620 |     ||1-сценарий   |       |жж.       |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Сарыжаз ГЭСи | 1200  |2010-2025 |   1200   |     |      |  200 | 1000||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Кара-Кече    | 1200  |2008-2015 |   1200   |     | 900  |  300 |     ||ТЭСи         |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Жыйынтыгы    |       |2008-2025 |   5020   |280  |1620  | 2120 | 1000||2-сценарий   |       |жж.       |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Чакан ГЭСтер |  176  |2008-2020 |    290   | 40  |  70  |   80 |  100||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||НВИЭ         |       |2008-2020 |     25   |  5  |  10  |   10 |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Бардыгы      |       |2008-2025 |   5335   |325  |1700  | 2210 | 1100||             |       |жж.       |          |     |      |      |     ||---------------------------------------------------------------------||Реконструкция                                                        ||---------------------------------------------------------------------||Бишкек ТЭЦ-1 |  688  |2007-2010 |     50   | 50  |      |      |     ||             |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Үч-Коргон    |       |2007-2010 |     15   | 15  |      |      |     ||ГЭСи         |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Ат-Башы ГЭСи |       |2007-2010 |     10   | 10  |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Кемин        |       |2007-2012 |    250   |120  | 130  |      |     ||подстанциясы |       |          |          |     |      |      |     ||ЛЭП 500 кВ   |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Датка        |360 км |2007-2012 |     55   | 55  |      |      |     ||подстанциясы |       |          |          |     |      |      |     ||ЛЭП 220 кВ   |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Баткен       |       |2007-2010 |     10   | 10  |      |      |     ||облусун      |       |          |          |     |      |      |     ||электр менен |       |          |          |     |      |      |     ||жабдуу       |       |          |          |     |      |      |     ||---------------------------------------------------------------------||Техникалык кайра жабдуу                                              ||---------------------------------------------------------------------||Жогорку      |       |2007-2010 |     60   | 60  |      |      |     ||вольттуу ЛЭП |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Бөлүштүрүүчү |       |2008-2015 |    250   | 80  |  80  |   90 |     ||электр       |       |          |          |     |      |      |     ||тармактары   |       |          |          |     |      |      |     ||---------------------------------------------------------------------||Отун өнөр жайы                                                       ||---------------------------------------------------------------------||Нефтегаздык: |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Нефтини      |       |2008-2010 |     15   | 15  |      |      |     ||казууну      |       |          |          |     |      |      |     ||колдоого     |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Геофизикалык |       |2008-2015 |     90   | 45  |  45  |      |     ||изилдөөлөр   |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Кыргызгаз:   |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||модернизация |       |2008-2020 |    600   |150  | 150  |  150 |  150||жана жањы    |       |          |          |     |      |      |     ||курулуш      |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Жыйынтыгы    |       |          |    705   |210  | 195  |  150 |  150||---------------------------------------------------------------------||Көмүр өнөр жайы:                                                     ||---------------------------------------------------------------------||Казууну      |       |          |          |     |      |      |     ||колдоого     |       |          |          |     |      |      |     ||-------------|-------|----------|----------|-----|------|------|-----||Кара-кече    |       |2008-2015 |     81,4 | 40  |  41,4|      |     ||разрезин     |       |          |          |     |      |      |     ||өздөштүрүүгө,|       |          |          |     |      |      |     ||млн. АКШ     |       |          |          |     |      |      |     ||долл.        |       |          |          |     |      |      |     |-----------------------------------------------------------------------     (*) Зарыл инвестициялар болжолдуу,  алар сунушталган объекттер бо-юнча ТЭОну даярдоого жараша такталат.                                                       Улуттук энергетикалык                                                программанын долбооруна                                                        тиркеме              Улуттук энергетикалык программанын текстинде           пайдаланылган кыскартуулардын жана белгилөөлөрдүн                                ТИЗМЕСИ      ЦАР - Борбордук Азия репюну     ЕврАзЭС - Европа-азиялык экономикалык шериктештик     БАЭК - Борбордук Азиялык экономикалык шериктештик     ОЭК - отун-энергетикалык комплекс     ОЭР - отун-энергетикалык ресурстар     ОЭБ - отун-энергетикалык баланс     БЭС - бириккен энергетикалык система     УЭП - улуттук энергетикалык программа     СРС - өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы     КМШ - Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештиги     КФД - квазифискалдык дефицит     ЧЖТ - чыгымдарды жапкан тариф     ЭЭС - электр энергетикалык сектор     "ЭС" ААКы - "Электр станциялары" ачык акционердик коому     "Кыргызстандын УЭТи" ААКы - "Кыргызстандын улуттук электр тармагы"ачык акционердик коому     "Көмүр" МИ - "Көмүр" мамлекеттик ишканасы     БИ - биргелешкен ишкана     ЖЧК - жоопкерчилиги чектелген коом     ИДП - ички дүњ продукт     ИИИ жана  ТКИ - илимий-изилдөө иштери жана тажрыйба-конструктордукиштер     ЭЭК жана  ЭАС  (АСКУЭ)  -  электр энергияны контролдоо жана эсепкеалуунун автоматташтырылган системасы     ШГБП - шкафтык газ бөлүштүрүүчү пункт     БГР-ТБА - Бухара газ чыгуучу район - Ташкент-Бишкек-Алматы     ЭСЭК - Эл аралык суу-энергетикалык консорциум     НВИЭ - энергиянын салттуу эмес калыбына келтирилүүчү булактары     ИӨК - ири өнөр жай керектөөчүлөр     ЛЭП - электр берүү линиясы     СНиП - Курулуш нормалары жана тартиби     ЭТТ - Электр орнотуу түзүлүшүнүн тартиби     ДБ - Дүйнөлүк банк     ЭВФ - Эл аралык валюталык фонд     АӨБ - Азия өнүктүрүү банкы     ЕБРР - Европалык реконструкция жана өнүктүрүү банкы     "Энергия" КИТБ  - "Энергия" энергетика боюнча Кыргыз илимий-техни-калык борбору