КР Министрлер Кабинетинин 2021-жылдын 24-декабрындагы № 349 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ

1-тиркеме

Бюджеттик чыгымдардын орто мөөнөттүү стратегияларын түзүү, кароо жана аткаруу тартиби жөнүндө НУСКАМА

1. Жалпы жоболор

1. Бюджеттик чыгымдардын орто мөөнөттүү стратегияларынын (мындан ары - БЧОС) долбоорлору бюджеттик каражаттардын башкы тескөөчүлөрү (мындан ары - башкы тескөөчүлөр) тарабынан түзүлөт. БЧОСту түзгөн башкы тескөөчүлөрдүн тизмеси Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн (мындан ары - Өкмөт) чечими менен аныкталат.

2. БЧОС жыл сайын жаңыланууга жана такталууга тийиш.

3. БЧОС долбоорун даярдоо жана кароо 1-таблицада келтирилген график боюнча ишке ашырылат.

1-таблица.

БЧОСту түзүүнүн ар жылдык циклинин графиги

4. Бул нускамада колдонулуучу негизги түшүнүктөр жана терминдер:

бюджеттик чара - бюджеттик программаны жүзөгө ашырууга түздөн-түз көмөктөшүүчү иштин түрлөрү (иш-чаралар, долбоорлор, туруктуу аткарылуучу функциялар, үзгүлтүксүз сатып алуулар) болгон бюджеттик программанын курамдык бөлүгү;

бюджеттик программа - тармактык/сектордук өнүктүрүү программаларын жана аймактардын социалдык-экономикалык өнүгүү программаларын жүзөгө ашырууга багытталган чаралардын комплекси;

натыйжалуулуктун индикаторлору - пландалган натыйжаларга жетүүнүн даражасын же сектордун/тармактын конкреттүү абалын мүнөздөөчү көрсөткүчтөр; натыйжалуулуктун индикаторлору сектордун/тармактын максаттарына жетүү боюнча багыттама катары жана башкы тескөөчүнүн ишин баалоо критерийлери катары колдонулат.

стратегиялык максат - коомдук көз караштан алганда жетүүгө зарыл болгон сектордун/тармактын конкреттүү абалы.

контролдук цифралар - бюджеттик каражаттардын чектүү көрсөткүчү, анын негизинде бюджеттик мекемелердин чыгымдары түзүлөт;

программалык түзүм - бюджеттик программалардын тизмеги жана аларды түзүүчү бюджеттик чаралар.

2. Процессти уюштуруу

5. Башкы тескөөчүлөр профилдик, стратегиялык, экономикалык жана финансылык бөлүмдөрдүн жана ведомстволук уюмдардын өкүлдөрүнөн жумушчу топту (мындан ары - жумушчу топ) түзүшөт. Жумушчу топко статс-катчы жетекчилик кылат. Статс-катчынын кызмат орду жок мамлекеттик органдарда жумушчу топту ушул мамлекеттик органдардын аппарат жетекчилери башкарат. Башкы тескөөчү 20-мартка чейинки мөөнөттө ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга жумушчу топту түзүү жөнүндө ведомстволук актынын көчүрмөсүн, ошондой эле ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган менен аракеттенген жооптуу кызматкердин байланыш маалыматтарын жиберет.

6. Бюджеттик программалардын жана чаралардын түзүмүнүн долбоорун камтыган БЧОС долбоорлору, каржылоо булактары боюнча бюджеттик программалар, бюджеттик чаралардын баяндалышы, кезектеги бюджеттик жылга бюджеттик каражаттар боюнча экономикалык классификациянын кесилишинде бюджеттик программалардын жана чаралардын наркы, кезектеги бюджеттик жылга атайын эсептерде топтолуучу каражаттар боюнча экономикалык классификациянын кесилишинде бюджеттик программалардын жана чаралардын наркы ушул Нускаманын 1-4-1 жана 4-2, 5-тиркемелерине ылайык форма боюнча түзүлөт.

7. Эгер бир нече башкы тескөөчүлөр саясатты башкарууда жана жүзөгө ашырууда иштешсе, ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган менен макулдашуу боюнча ведомство аралык жумушчу топтор түзүлөт. Жумушчу топ төмөнкү функцияларды аткарат:

1) БЧОС долбоорун калыптандыруу/жаңылоо боюнча ишти координациялоо жана уюштуруу;

2) негизги маселелерди талкуулоо, бюджеттик чыгымдарды бөлүштүрүүдө артыкчылыктар боюнча чечимдерди кабыл алуу, бюджеттик программалардын жана чаралардын туюнтмасы, алардын наркын аныктоо, натыйжалуулуктун индикаторлорун тандоо, БЧОС долбоорун даярдоо жана ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга тапшыруу.

8. Жумушчу топтун иши төмөнкү графикке ылайык жүзөгө ашырылат:

9. БЧОС долбоору ЫМОго көрсөтүлгөнгө чейин башкы тескөөчүнүн жетекчиси тарабынан жактырылат. Саясатты башкарууда жана жүзөгө ашырууда бир нече башкы тескөөчүлөр тартылган секторлор/тармактар үчүн БЧОСтун долбоору жетекчилердин, аларга кирген башкы тескөөчүлөрдүн колдору коюлуп жактырылат.

10. БЧОС долбоору ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга учурдагы жылдын 1-майына чейинки мөөнөттө кагаз жана электрондук түрдө мамлекеттик жана расмий тилдерде тапшырылат. Документтердин электрондук форматтарын толтуруу үчүн аларды ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган берет. Аларды толтурууда электрондук таблицаларды форматтоого жана шрифттерди өзгөртүүгө жол берилбейт.

11. БЧОСтун долбоору боюнча документтердин пакети ушул Нускаманын 6-тиркемесине ылайык түзүлөт жана ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга берилет.

3. БЧОСтун ресурстук негизи

12. БЧОС долбоорун түзүүнүн ресурстук негизи болуп мурунку бюджеттик циклдин фискалдык саясатынын негизги багыттарында аныкталган контролдук цифралар саналат.

13. БЧОС долбоорунда берилген бюджеттик программалар боюнча чыгымдардын жалпы суммасы, контролдук цифраларды бекитүү учурунан тартып орун алган түзүмдүк өзгөртүүлөрдү эске алуу менен башкы тескөөчү боюнча контролдук цифрага дал келүүгө тийиш. БЧОС долбоорун бир нече башкы тескөөчү менен биргеликте түзгөндө, БЧОС долбоорунда берилген бюджеттик программалар боюнча чыгымдардын жалпы суммасы контролдук цифраларды бекиткен учурдан тартып орун алган түзүмдүк өзгөртүүлөрдү эсепке алуу менен БЧОС долбоорун түзгөн башкы тескөөчүлөр боюнча контролдук цифралардын жалпы суммасына ылайык келүүгө тийиш.

14. Контролдук цифралардын алкагынан тышкаркы кечиктирилгис каржылоону талап кылуучу бюджеттик программалар/чаралар БЧОС долбооруна өзүнчө тиркеме түрүндө бюджеттик программаны/чараны баяндоо формасында берилет. Мында, талап кылынуучу кошумча каржылоонун суммалык көлөмү башкы тескөөчү боюнча контролдук цифранын суммасынын 5 пайызынан ашпоого тийиш.

15. Кошумча ассигнованиелерди алууда жүзөгө ашырылышы пландалган артыкчылыктарды чагылдыруу үчүн улуттук стратегиялык/программалык документтин жана/же сектордук/тармактык стратегиялык жана программалык документтердин артыкчылыктарын жүзөгө ашырууга байланыштуу бюджеттик программалар/чаралар, эгер алар боюнча бюджеттик каржылоо каралбаса, БЧОС долбоорунда каржылоонун нөлдүк көлөмү менен чагылдырылат.

16. Программаларды каржылоонун бюджеттен тышкары булактары болгондо (өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн каражаттары, жеке инвестициялар, жергиликтүү бюджеттердин каражаттары) жогоруда аталган каражаттар өзүнчө сап менен көрсөтүлөт.

17. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Фискалдык саясаттын негизги багыттарын кароо боюнча кеңешинин жыйынынын жыйынтыктары боюнча башкы тескөөчүлөр үч күндүк мөөнөттө Өкмөттүн Кеңешинин чечимине ылайык БЧОС долбоорлорун оңдоп чыгат жана ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга берет.

4. БЧОС долбоорун даярдоо тартиби жана форматы

18. БЧОС долбоорун түзүү процесси төмөнкү кадамдардан турат:

1) сектордун/тармактын баяндамасы;

2) стратегиялык максатты аныктоо;

3) милдеттерди аныктоо;

4) бюджеттик программаларды формулировкалоо;

5) бюджеттик чаралардын баяндамасы;

6) бюджеттик программалардын жана чаралардын наркын аныктоо;

7) натыйжалуулуктун индикаторлорун аныктоо;

8) каржылоону талдоо.

19. БЧОС долбоорун калыптандыруу процессинин ар бир кадамы баяндама менен коштолот. БЧОС бөлүктөрүнүн мазмунуна жана баяндамасына талаптар ушул нускаманын 5-тиркемесинде берилди.

§ 1-кадам. Сектордун/тармактын баяндамасы

20. БЧОС долборун иштеп чыгуу процесси сектордун баяндамасынан башталат, ага башкы тескөөчү кирет. БЧОС долбооруна карата түшүндүрмө каттын стандарттуу форматы ушул Нускаманын 5-тиркемесинде келтирилди.

21. Сектордун/тармактын баяндамасына негизги талаптар төмөнкүлөр болуп саналат:

1) сектордун/тармактын баяндамасы;

2) сектордун/тармактын негизин түзгөндөрдү аныктоо;

3) өлкөнү туруктуу өнүктүрүүдө сектордун/тармактын ролун жана масштабын баяндоо;

4) акыркы отчеттук мезгил үчүн кыска статистиканы келтирүү жана негизги проблемаларды көрсөтүп, кыскача талдоо менен БЧОС долбоорун түзүү учуруна сектордун/тармактын өзгөчөлүктөрүн жана абалын баяндоо;

5) сектордун/тармактын саясатын жүргүзүүгө БЧОС долбоорун иштеп чыгуучу башкы тескөөчүнүн ролу жана таасири;

6) милдеттерин жана жоопкерчилигин бөлүштүрүүнү баяндоо менен секторду/тармакты башкарууга жана өнүктүрүүгө катышуучу башка башкы тескөөчүлөрдү атап кетүү.

22. Сектордун/тармактын баяндамасы ушул Нускаманын 5-тиркемесине ылайык форма боюнча БЧОСтун түшүндүрмө катында берилди.

§ 2-кадам. Стратегиялык максатты аныктоо

23. Сектордун стратегиялык максатын аныктоо БЧОС долбоорун түзүү процессинин 2-кадамы болуп саналат. Эгер бюджеттик каражаттардын башкы тескөөчүсү конкреттүү секторго тийиш болбосо, уюмдун стратегиялык максаты формулировкаланат.

24.,Стратегиялык максаттардын формулировкасына төмөнкүдөй талаптар коюлат:

1) улуттук стратегиялык/программалык документтин жана/же сектордук, стратегиялык/программалык документтердин артыкчылыктарына ылайык келүү;

2) туруктуу өнүктүрүү артыкчылыктарын (жакырчылыкты кыскартууну, жер, суу ресурстарын натыйжалуу пайдаланууну, энергияны үнөмдөө технологияларын, калктын жашоо сапатынын деңгээлин, айлана-чөйрөнүн булгануу деңгээли, маданият деңгээлин жана айлана-чөйрөнү коргоо үчүн жоопкерчиликти) эске алуу менен максатты түзүү;

3) формулировканын тактыгы, конкреттүүлүгү жана кыскалыгы;

4) жетүү жана өлчөө мүмкүндүгү;

5) коомдук маанилүүлүгүн чагылдыруу/башкы тескөөчүнүн ишинен коомго болгон пайдасы;

6) процесске эмес, конкреттүү натыйжага жетишүүгө багытталгандыгы.

25. Стратегиялык максаттын формулировкасы ачык, түшүнүктүү болуп, төмөнкүлөрдү камтыбашы керек:

1) ушул максатты жүзөгө ашыруу менен байланышкан иш чөйрөсүндө кесиптик билимдери бар адамдардын түшүнүүсүн кыйындаткан атайын терминдерди;

2) каалагандай жана бирдей эмес чечмелөөлөргө жол берген терминдерди, түшүнүктөрдү жана сөздөрдү;

3) стратегиялык максатка жетүүнүн натыйжасы болуп саналган башка максаттарга, милдеттерге, натыйжаларга же майнаптарга көрсөтмөлөрдү;

4) стратегиялык максатка жетүүнүн каражаттарын жана методдорун баяндоону.

26. Сектордун/тармактын стратегиялык максаты БЧОСтун "Стратегиялык максат" бөлүгүнө ушул Нускаманын 5-тиркемесине ылайык форма боюнча киргизилет.

§ 3-кадам. Милдеттерди аныктоо

27. Милдеттерди аныктоо БЧОС долбоорун түзүү процессинин 3-кадамы болуп саналат. Стратегиялык милдеттер туруктуу өнүктүрүүнүн артыкчылыктарына ылайык келүүгө тийиш жана стратегиялык максаттарга жетүү боюнча иштин негизги артыкчылыктуу багыттарын чагылдырат. Стратегиялык милдеттер бюджеттик программаларды аныктоо үчүн негиз болуп саналат.

28. Милдеттердин формулировкасына төмөнкүдөй талаптар коюлат:

1) милдеттин стратегиялык максатка жетүүгө багытталгандыгы;

2) комплекстүүлүк, ар бир милдетти чечүү стратегиялык максатка жетүүнүн зарыл жана жетиштүү шарты болуп саналат;

3) милдеттердин чектелүү саны;

4) формулировканын кыскалыгы жана тактыгы.

29. Башкы тескөөчүнүн ишин камсыздоого, бюджеттик ассигнованиелерди көбөйтүүгө багытталган милдеттерди коюуга жол берилбейт.

30. Коюлган милдеттер ушул Нускаманын 5-тиркемесине ылайык форма боюнча "Милдеттер" бөлүмүндөгү милдеттердин тизмеси түрүндө берилет.

§ 4-кадам. Бюджеттик программаларды формулировкалоо

31. Бюджеттик программаларды формулировкалоо БЧОС долбоорун түзүү процессинин 4-кадамы болуп саналат. Башкы тескөөчүнүн ишинин өз ара байланыштагы багыттары бюджеттик программалардын долбоорлорунда аларды бириктирген сектордун/тармактын же башкы тескөөчүнүн милдеттерине ылайык топтолот.

32. Бюджеттик программа так жана түшүнүктүү айтылган максатка жетишүүгө багытталууга тийиш, сектордогу/тармактагы кызматтардын тышкы керектөөчүсүнө багытталган конкреттүү, жетиштүү, өлчөнүүчү болуп, натыйжага жетишүүгө багытталышы керек. Максаттын формулировкасы максатты жүзөгө ашырууга байланыштуу иш чөйрөсүндө кесиптик билимдери бар адамдардын түшүнүүсүн кыйындаткан атайын терминдерди камтыбашы зарыл.

33. Бюджеттик программанын ар бир долбоору үчүн күтүлүүчү натыйжа аныкталат, ал орто мөөнөттүү же узак мөөнөттүү мезгилде пландуу көрсөткүчтүн маанисин көрсөтүү менен кыска, түшүнүктүү айтылат. Бир программа өлчөнүүчү социалдык маанилүү бир натыйжага жетүү үчүн багытталган.

34. Бюджеттик программалардын формулировкасына төмөнкүдөй талаптар коюлат:

1) сектордогу/тармактагы мамлекеттик саясаттын артыкчылыктарына ылайык келүүсү жана улуттук стратегиялык/программалык документтерге жана/же сектордук стратегиялык/программалык документтерге так өз ара байланышы;

2) бюджеттик программанын бир же андан көп бюджеттик программаларды жүзөгө ашыруучу сектордун/башкы тескөөчүнүн бир милдетин чечүүгө багытталгандыгы;

3) аткарылуучу милдеттердин алкагында башкы тескөөчүнүн ишинин негизги багыттарын чагылдыруу менен бюджеттик программалардын аталышынын кыскалыгы;

4) бюджеттик программалардын санынын негиздүүлүгү;

5) убакыт аралыгында программалык түзүмдүн туруктуулугу. Жаңы бюджеттик программалар/чаралар ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын макулдашуусу боюнча киргизилет;

6) реформаларды жана инвестициялык долбоорлорду жүргүзүү боюнча иш бюджеттик программалардын алкагында бюджеттик чаралар түрүндө чагылдырылат;

7) каржылоо же каржылоо көлөмүн көбөйтүү программа болуп саналбайт.

35. Бюджеттик программалардын формулировкасында башкы тескөөчүнүн түзүмдүк, аймактык жана ведомстволук бөлүмдөрү тигил же бул бюджеттик программаны жүзөгө ашыруу үчүн жоопкерчиликти бөлүштүрүү менен иштин багыты боюнча топтолот.

36. Башкы тескөөчүнүн программалык бюджетинде чыгымдарын негизги бюджеттик программалар боюнча бөлүштүрүүгө татаал болгон бөлүмдөрдүн функцияларын камтуучу "Пландоо, башкаруу жана тескөө" стандарттык программа чагылдырылат. Бул программаны жүзөгө ашыруу башка программалардын жүзөгө ашырылышына координациялоочу жана уюштуруучу таасирин берет.

37. "Пландоо, башкаруу жана тескөө" бюджеттик программасына төмөнкүлөр кирет: башкы тескөөчүнүн жогорку жетекчилиги; финансылык кызмат; мониторинг жана контролду жүргүзүүгө жооптуу бөлүмдөр; адам ресурстарын башкаруу; эл аралык кызматташуу бөлүмдөрү; юридикалык кызмат; ички аудит; коомчулук менен байланыш боюнча кызмат, басма сөз катчылары ж.б. Башкы тескөөчүнүн борбордук аппараты кетирген бардык чыгымдарды бул программага таандык кылууга жол берилбейт. "Пландоо, башкаруу жана тескөө" бюджеттик программа үчүн бюджеттик чаралардын стандарттуу тизмеси ушул Нускаманын 5-кадамынын 47-пунктуна ылайык каралууда.

38. "Пландоо, башкаруу жана тескөө" бюджеттик программасы тизмеде биринчилерден болуп көрсөтүлөт жана 001 кодуна ээ болот.

39. Түзүлгөн бюджеттик программалар "Бюджеттик программалар" бөлүмүнө ушул Нускаманын 5-тиркемесинде келтирилген форма боюнча, ошондой эле "Бюджеттик программалардын түзүмү жана БЧОС чаралары" таблицасына ушул Нускаманын 1-тиркемесинде келтирилген форма боюнча киргизилет. Таблицаны толтурууда атайын графада программалык бюджеттик классификациянын коддоруна туура келген бюджеттик программалардын коддорун көрсөтүү зарыл.

40. Бюджетти түзүүнүн мурунку циклында көрсөтүлгөн программалык түзүмгө салыштырмалуу БЧОСтун түзүлүп жаткан программалык түзүмү кыйла өзгөртүлгөн учурда киргизилген өзгөртүүлөрдүн негиздемеси берилет.

§ 5-кадам. Бюджеттик чаралардын баяндамасы

41. Бюджеттик чаралар улуттук стратегиялык/программалык документтин жана/же сектордук стратегиялык жана программалык документтердин алкагындагы чараларга/иш чараларга өз ара байланышта болушат жана туруктуу өнүктүрүүнүн артыкчылыктарын эске алуу менен түзүлөт. Бюджеттик чаралардын формулировкасы бюджеттик программанын максаттарына жетүүнүн ыкмаларын аныктоо жана башкы тескөөчүнүн түзүмдүк бөлүмдөрү менен бюджеттик программаны байланыштыруу үчүн зарыл.

42. Бюджеттик чараны жүзөгө ашыруу үчүн жоопкерчилик башкы тескөөчүгө жүктөлөт.

43. Ар кандай бюджеттик программаларга/чараларга тиешелүү бир нече функцияны аткаруучу башкы тескөөчүнүн аймактык бөлүмдөрү бир бюджеттик чара түрүндө көрсөтүлөт.

44. Бюджеттик программалардын жана чаралардын түзүмү программалардын алкагында бюджеттик чараларды системалаштыруу жана аларды башкы тескөөчүнүн административдик бөлүмдөрүнүн ортосунда ушул Нускаманын 1-тиркемесине ылайык форма боюнча бөлүштүрүү үчүн түзүлөт.

45. "Пландоо, башкаруу жана тескөө" программасы үчүн бюджеттик чаралардын төмөнкүдөй стандарттуу тизмеси колдонулат:

1) жалпы жетекчиликти уюштуруу (жетекчилердин, алардын катчыларынын жана жардамчыларынын конкреттүү программага тийиш болбогон ишин). Башкы тескөөчүнүн жетекчисинин орун басары бир мазмундуу бюджеттик программаны жүзөгө ашыруучу бөлүмдү тейлеген учурда, ушул орун басардын иши "Пландоо, башкаруу жана тескөө" программасына эмес, аталган бюджеттик программага гана тийиштүү болот;

2) финансылык менеджментти жана эсепке алууну камсыздоо (финансылык жана бюджеттик бөлүмдөрдүн иши);

3) адам ресурстарын башкаруу (персоналды башкаруу кызматынын иши);

4) укуктук колдоо (юридикалык кызматтардын иши);

5) тышкы байланыштарды жана коомчулук менен байланышты колдоо (эл аралык кызматташуу, коомчулук менен байланышуу, басма сөз катчылардын иши);

6) камсыздоо кызматын жана ишин уюштуруу (уюштуруу-техникалык бөлүмдөрдүн, техникалык жана кенже тейлөөчү персоналдын иши);

7) мониторинг, талдоо жана стратегиялык пландоону камсыздоо (ички аудит, коррупцияга каршы аракеттенүү, стратегиялык пландоо жана талдоо бөлүмдөрүнүн иштери);

8) региондук деңгээлде жалпы координациялоо (башка проблемаларга тийиштүү болбогон, саны 5 адамга чейинки региондук бөлүмдөрдүн иши).

46. Бул Нускаманын 45-пунктунда көрсөтүлгөн стандарттуу бюджеттик чараларды жүзөгө ашыруучу айрым бөлүмдөр жок болгон учурда жогорудагы иш-чаралар башкы тескөөчүнүн программалык бюджетинин долбоорунда чагылдырылбайт.

47. Бюджеттик чараны, аны жүзөгө ашыруу үчүн жооптуу башкы тескөөчүнүн түзүмдүк бөлүмдөрү бул Нускаманын 3-тиркемесинде келтирилген форма боюнча баяндоого тийиш жана БЧОСту жыйынтыктоо үчүн жооптуу жумушчу топтун мүчөлөрүнө берилет. Форманы толтурууда программалык бюджеттик классификациянын коддоруна тиешелүү бюджеттик чаралардын коддорун атайын графада көрсөтүү зарыл. Түзүлгөн бюджеттик чаралар бул Нускаманын 5-тиркемесинде келтирилген форма боюнча "Бюджеттик чаралар" бөлүмүнө киргизилет. Бюджеттик чараны баяндоодо улуттук стратегиялык/программалык документтер жана/же сектордук/тармактык стратегиялык/программалык документтер менен өз ара байланышы көрсөтүлөт.

48. Бюджеттик программаларды/чараларды жүзөгө ашыруу үчүн түзүмдүк бөлүмдөрдүн жоопкерчилиги төмөнкүдөй форма боюнча көрсөтүлөт:

49. Бул Нускаманын 3-тиркемесинде келтирилген форманы толтурууда бюджетти түзүүнүн мурунку циклында сунушталган бюджеттик чаралар тиешелүү графада "колдонуудагы" катары белгиленет. Эгер жаңы бюджеттик чара бюджеттик программанын ичиндеги артыкчылыктарды өзгөртүүдө башкы тескөөчүнүн бюджет ичиндеги каражаттарын кайра бөлүштүрүүнүн эсебинен же башка бюджеттик чаралар боюнча үнөмдөөнүн эсебинен пландалса, "жаңы чара" белгиси коюлат. Тигил же бул бюджеттик программада бюджеттик чаралардын тизмесин өзгөртүү тиешелүү негиздеме менен коштолот.

50. Кошумча каржылоону талап кылуучу иштин артыкчылыктуу багыттарына тиешелүү бюджеттик чаралар бул Нускаманын 3-тиркемесинде көрсөтүлгөн форма боюнча "жаңы чара" белгиси менен баяндалат жана тиешелүү негиздемеси менен БЧОСко өзүнчө тиркеме менен ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга берилет.

§ 6-кадам. Бюджеттик программалардын/чаралардын наркын аныктоо

51. Башкы тескөөчүлөр боюнча контролдук цифралар бюджеттик программалар/чаралар боюнча бөлүштүрүлүүгө тийиш. Бюджеттик программалар боюнча чыгымдардын эсеби бюджеттик чаралардын наркын аныктоодон башталат.

Бюджеттик чаранын наркы (жылдык бюджеттик чыгымдардын суммасы) анын мазмунуна жараша болот. Чаралардын көп кездешкен түрлөрү болуп төмөнкүлөр саналат:

1) бюджеттик программаны/чараны жүзөгө ашырууга багытталган өзүнчө бөлүмдүн же ведомстволук уюмдардын функциясын топтоо. Мында бюджеттик чаранын наркы операциялык чыгымдардын категориялары боюнча аныкталуучу (кызматкерлердин эмгегине төлөө, товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү пайдалануу, пайыздар, субсидиялар, гранттар, социалдык жөлөк пулдар жана төлөмдөр, башка чыгымдар) бул бөлүмдү (ведомстволук/аймактык бирдиктерди) күтүүгө кеткен чыгымдардан жана финансылык, финансылык эмес активдер жана милдеттенмелер менен операциялар боюнча чыгымдардан турат;

2) үзгүлтүксүз кайталанган иш чаралар болгондо бюджеттик чаранын наркы бул иш-чараларды өткөрүүгө пландалган чыгымдардын жылдык сметасына жараша аныкталат;

3) инвестициялык долбоорлор боюнча бюджеттик чаранын наркы пландалуучу мезгилге долбоор боюнча чыгымдардын сметалык наркына жараша пландалат. Түзүлгөн активдерди күтүүгө учурдагы чыгымдар долбоор аяктагандан кийин мындай активдерди пайдаланууга тиешеси бар бюджеттик чараларда эске алынууга тийиш.

52. Бир нече түзүмдүк бөлүмдөр тарабынан бюджеттик чараларды ишке ашырганда чаралардын наркы бюджеттик чараны ишке ашыруучу бардык бөлүмдөр боюнча жалпы чыгымдарды камтыйт. Бир түзүмдүк бөлүм бир нече бюджеттик чараны жүзөгө ашырганда ушул түзүмдүк бөлүмдү күтүүгө чыгымдар ошол бюджеттик чаралардын ортосунда тигил же бул чараны жүзөгө ашырууда бул бөлүмдүн тартылышынын даражасына (пайыз менен) жараша пропорциялуу бөлүштүрүлөт. Мындай пропорциялар функциялык талдоонун натыйжасында аныкталат.

53. Инвестициялык долбоорлорду жүзөгө ашырууга жана үзгүлтүксүз сатып алууларга тийиштүү болбогон бюджеттик чаралардын наркын эсептөөдө аталган чараны жүзөгө ашыруу үчүн жооптуу бөлүмдөрдү күтүүгө чыгымдардын пландалуучу чоңдугу бааланат.

54. Бюджеттик чаралар боюнча чыгымдар чыгымдардын категориялары боюнча төмөнкүдөй аныкталат:

1) "кызматкерлерге эмгек акы төлөө" категориясы боюнча чыгымдар конкреттүү бюджеттик чараны жүзөгө ашырууга тартылган башкы тескөөчүнүн бөлүмдөрүндөгү кызматкерлердин штаттык санына жараша эсептелет.

2) "товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алуу жана пайдалануу" категориясы боюнча бюджеттик чаранын чыгымдарын эсептөө үчүн чыгымдардын пландуу суммасын функционалдык талдоонун натыйжаларына жараша жана ушул бюджеттик чараны ишке ашырууга кошкон салымын эске алуу менен административдик бөлүмдөр боюнча пропорциялуу бөлүү зарыл. Мында транспорттук кызмат көрсөтүүлөргө чыгымдар бул бюджеттик чараны жүзөгө ашырууга тартылган башкы тескөөчүнүн түзүмдүк бөлүмдөрүнүн балансындагы автомашиналардын саны боюнча эсептелет. Башка кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууга чыгымдар бул бюджеттик чаранын алкагында пландалган чараларды же сатып алууларды эске алуу менен бюджеттик чаралар боюнча бөлүштүрүлөт. Эгерде башка кызматтарды сатып алууга чыгымдардын пландык суммасы ар бир бөлүм боюнча өзүнчө эсептелбесе, анда жалпы сумманы функциялык талдоонун натыйжасына жараша административдик бөлүмдөрдүн саны боюнча пропорциялуу бөлүү зарыл.

3) "Пайыздар", "Субсидиялар", "Гранттар", "Социалдык жөлөк пулдар жана төлөмдөр", "Башка чыгымдар", "Финансылык эмес активдер", "Финансылык активдер", "Милдеттенмелер" категориялары боюнча чыгымдар ошол чыгымдар кетирилген бюджеттик чаралардын алкагында чагылдырылат.

55. Каржылоо булактары жана жылдар боюнча эсептелген бюджеттик чаралардын наркы "Каржылоо булактары боюнча бюджеттик чара" таблицасына ушул Нускаманын 3-тиркемесинде келтирилген форма боюнча киргизилет.

56. Кезектеги бюджеттик жылга жана болжолдонуучу мезгилге ар бир бюджеттик чаранын наркы "Бюджеттик программалардын жана чаралардын түзүмү" таблицасына бул Нускаманын 1-тиркемесинде келтирилген форма боюнча киргизилет. "Бюджеттик программалардын жана чаралардын түзүмү" таблицасына өткөн жылга бюджеттик чара боюнча иш жүзүндөгү чыгымдар жана учурдагы жылга ар бир бюджеттик чара боюнча бекитилген/такталган чыгымдар камтылат.

57. Бюджеттик программалардын наркы бюджеттик чаралар боюнча чыгымдарды кошуу аркылуу эсептелет. Эсептөөнүн натыйжалары "Бюджеттик программалардын жана чаралардын түзүмү" таблицасына ушул Нускаманын 2-тиркемесинде келтирилген форма боюнча жана "Каржылоо булактары боюнча бюджеттик программалар" таблицасына бул Нускаманын 2-тиркемесинде келтирилген форма боюнча киргизилет.

58. Каржылоонун бюджеттен тышкары булактары ар бир программа боюнча айрым саптарда көрсөтүлөт. Бардык бюджеттен тышкары булактар боюнча жыйынтык сумма "Натыйжада бюджеттен тышкары булактардын эсебинен" сабында өзүнчө көрсөтүлөт.

§ 7-кадам. Натыйжалуулуктун индикаторлорун аныктоо

59. Натыйжалуулуктун индикаторлору ар бир бюджеттик программа жана ар бир бюджеттик чара үчүн өзүнчө аныкталууга тийиш.

60. Натыйжалуулуктун индикаторлору маалымат булактарын, өлчөө бирдигин, базалык жана максаттуу маанилерин көрсөтүү менен аныкталат:

1) бюджеттик программалар үчүн - бирден үчкө чейинки санда;

2) бюджеттик программалар үчүн - бирден бешке чейин санда.

61. Программалардын жана чаралардын натыйжалуулугунун индикаторлору ушул Нускаманын 3-тиркемесинде келтирилген "Бюджеттик чара боюнча натыйжалуулуктун индикаторлору" таблицасында жана ушул Нускаманын 1-тиркемесинде келтирилген форма боюнча "Бюджеттик программалардын жана чаралардын түзүмү" таблицасында берилет.

62. Бюджеттик программалардын натыйжалуулугунун индикаторлору Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн чечими менен бекитилген Бюджеттик программалардын жана чаралардын натыйжалуулугунун индикаторлорун аныктоо тартиби жөнүндө нускамага ылайык аныкталат.

§ 8-кадам. Каржылоону талдоо

63. Секторду/тармакты каржылоону талдоо төмөнкүлөрдү камтыйт:

1) каржылоо булактарын алып караганда секторду/тармакты же башкы тескөөчүнү беш жылдык мезгилде каржылоонун тенденцияларын талдоо (өткөн жылда иш жүзүндө болгону, учурдагы жылга бекитилген чыгымдар жана үч жылдык болжолу) боюнча каржылоо булактары;

2) программалар боюнча чыгымдардын ички сектордук бөлүштүрүлүшүн талдоо.

64. Каржылоону талдоо түшүндүрмө каттын курамдык бөлүгү болуп саналат жана бул Нускаманын 5-тиркемесинде келтирилген форма боюнча берилет.

5. БЧОСту кароонун тартиби

65. БЧОС долбоорлору жана башкы тескөөчүлөрдүн натыйжалуулугунун индикаторлору, башкы тескөөчүнүн коомдук кеңешинин (бар болсо) өкүлдөрүн кошуп, учурдагы жылдын 25-апрелинен кечикпей коомдук талкуудан өтүүгө тийиш.

66. Коомдук талкуулардын жыйынтыгы боюнча башкы тескөөчүлөр коомдук талкуулардын протоколун жана БЧОС долбоорун коомдук талкуулоонун жыйынтыгы боюнча сын-пикирди жана сунуштарды эске алуу матрицасын даярдайт.

67. БЧОС долбоорун кароодо башкы тескөөчү бюджеттик программанын/чаранын артыкчылыгын баалайт, ал эки баалоонун орточо маанисин аныктоо аркылуу ишке ашырылат: башкы тескөөчүнүн жеке баалоосу жана башкы тескөөчүнүн коомдук кеңешинин, эксперттик коомчулуктун жана илимий чөйрөнүн жалпыланган баалоосу. Бюджеттик программанын/чаранын артыкчылыгын баалоо аны ишке ашыруу мезгилинде пландалган бюджеттик программанын/чаранын максаттуу индикаторлоруна ийгиликтүү жетүү болжолуна, ошондой эле башкы тескөөчүнүн бюджеттик программасын аткаруу боюнча Иш-чаралар планынын долбоорун толук ишке ашыруунун негизинде жүргүзүлөт. Артыкчылыкты баалоо бул нускаманын 68-пунктунда аныкталган критерийлерге ылайык жүргүзүлөт.

68. Бюджеттик программалардын/иш-чаралардын артыкчылыгын баалоо критерийлери катары төмөнкүлөр колдонулат:

1) бюджеттик программалардын/чаралардын максаттары жана индикаторлору улуттук стратегиялык/программалык документтин артыкчылыктарына ылайык келүүсү (ылайык келбейт - 0 упай, улуттук стратегиялык/программалык документке ылайык келет - 5 упай);

2) бюджеттик програмалардын/чаралардын максаттары жана индикаторлору сектордук/тармактык стратегиялык/программалык документтин артыкчылыктарына ылайык келүүсү (ылайык келбейт - 0 упай, сектордук/тармактык стратегиялык/программалык документке ылайык келет - 5 упай);

3) сектордогу/тармактагы проблемаларды чечүүгө бюджеттик программанын/чаранын ылайык келүү деңгээлин аныктоочу бюджеттик программанын/чаранын актуалдуулугу, мында ылайык келүүнүн жогорку деңгээли 5 упай менен бааланат, жарым-жартылай ылайык келүү - 3 упай, ылайык келбөө - 0 упай);

4) өткөн мезгилде максаттуу индикаторлорго жетүү деңгээлин болжолдоочу өткөн мезгил үчүн бюджеттик программанын натыйжалуулугу (жогорку деңгээл - пландык көрсөткүчтөр 100%га жетишилди - 5 упай, орточо деңгээл - объективдүү себептерден пландык көрсөткүчтөр 50гө жана андан жогору пайызга жетишилген - 3 упай, натыйжасыз - пландык көрсөткүчтөр аткарылган эмес же 50 пайыздан төмөн - 0 упай);

5) экономикалык өнүгүүгө бюджеттик программаны/чараны жүзөгө ашыруунун күтүлгөн салымын аныктоочу экономикалык салым (кыйла салым - 5 упай, көп эмес салым - 3 упай, таасир этпейт - жообу "колдонулбайт");

6) социалдык өнүгүүгө бюджеттик программаны/иш-чараны жүзөгө ашыруунун күтүлүүчү салымын, ошондой эле аз камсыз болгон жана калктын аялуу катмарынын турмушуна пландалуучу таасирин баалоочу (балдар, кары адамдар, ден соолугу боюнча мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар, турмуштук оор кырдаалда калган адамдар) же аял менен эркектер үчүн тең мүмкүнчүлүктү түзүүгө багытталган социалдык салым (жогорку - 5 упай, орто - 3 упай, таасир этпейт - жообу "колдонулбайт");

7) айлана-чөйрөгө программанын/иш-чаранын таасирин мүнөздөөчү экологиялык салым (оң таасир - 5 упай, терс таасир - минус 1 упай, таасир этпейт - жообу "колдонулбайт");

8) башкы тескөөчүнүн бюджеттик программасынын комплекстүүлүгү бюджеттик программаны аткаруу боюнча бюджеттик иш-чаранын жана чаралардын негиздүүлүгүн баалайт (иш-чаралардын планы бюджеттик программанын максатына өз учурунда жана толук жетүүнү камсыздайт - 5 упай, иш-чаралардын планы бюджеттик программанын максатына жарым-жартылай жетүүнү камсыздайт - 3 упай, иш-чаралар планы жок - 0 упай).

69. Бюджеттик программанын/чаранын артыкчылыгын баалоо упайлардын жалпы суммасын бул нускаманын 68-пунктунда каралган критерийлердин санына бөлүп эсептелген маанисине жараша аныкталат. "Колдонулбайт" деген баалоосу менен критерийлер программанын/чаранын артыкчылыгын эсептегенде эске алынбайт. Көп упай алган бюджеттик программа артыкчылыктуу болуп саналат.

70. БЧОС долбоору, бюджеттик программанын/чаранын артыкчылыгын баалоо ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга берилгенге чейин башкы тескөөчүлөрдүн жетекчилери тарабынан каралат жана жактырылат.

71. Ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган БЧОС долбоорлорун Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан бекитилген Бюджеттик программанын/чаранын натыйжалуулугунун индикаторлорун аныктоо тартиби жөнүндө нускаманын жана ушул Нускаманын талаптарына ылайык келишин карайт жана коюлган талаптарга ылайык келбей калганда берилген БЧОС долбоорун башкы тескөөчүгө толуктап иштеп чыгууга кайтарып берет.

72. Башкы тескөөчү ыйгарым укуктуу органдын сын-пикирлерин жана сунуштарын эске алуу менен БЧОС долбоорун толуктап иштеп чыгат. Толуктап иштелип чыккан БЧОС толуктап иштеп чыгууга берген күндөн тартып үч иш күндүн аралыгында ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга берет.

73. Фискалдык саясаттын негизги багыттарынын долбооруна киргизүү үчүн сунушталган орто мөөнөттүү стратегияларды жыйынтыктоо ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан камсыздалат.

74. Артыкчылыктуу бюджеттик программалардын/чаралардын тизмеси башкы тескөөчүлөр берген бюджеттик программалардын/чаралардын артыкчылыгын баалоосун эске алып, республикалык бюджет жөнүндө тиешелүү мыйзам менен бекитүү үчүн ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан түзүлөт.

75. Кезектеги бюджеттик жылга жана болжолдонуучу мезгилге бюджеттик программаларды жүзөгө ашырууга бюджеттик ассигнованиелерди бөлүштүрүү республикалык бюджет жөнүндө тиешелүү мыйзам менен аныкталат.

6. Башкы тескөөчүлөрдүн орто мөөнөттүү стратегиясын аткаруу

76. БЧОС долбоорун иштеп чыгуу стадиясына бюджеттик программаларды аткаруу боюнча иш-чаралар планынын долбоору башкы тескөөчүлөр тарабынан төмөнкүдөй формада иштелип чыгат:

Эскертүү. (*) иш-чараны аткаруу жооптуу аткаруучулардын кызматтык милдеттерине кирген учурда бул графада "Кызматтык милдеттердин алкагында" деп көрсөтүлөт.

77. БЧОС башкы тескөөчүлөр тарабынан Кыргыз Республикасынын Өкмөтү бекиткен Программалык негизде бюджеттерди түзүү, кароо жана аткаруу боюнча нускамага ылайык каралган жана аткарылган программалык бюджетти аткаруу аркылуу жүзөгө ашырылат.

Форма

Сектор боюнча БЧОС бюджеттик программаларынын жана чараларынын түзүмү 20__-ж. - 20___-ж. ___________________

Башкы тескөөчү (башкы тескөөчүнүн толук аталышы) _______________________________________________

Кыскартуулардын тизмеси:

Форма

Каржылоо булактары боюнча бюджеттик программалар

Башкы тескөөчү (башкы тескөөчүнүн толук аталышы) _______________________________________________

жыл Х+1

жыл Х+2

жыл Х+3

Форма

Бюджеттик чаралардын баяндамасы

Каржылоо булактары боюнча бюджеттик чара

Бюджеттик чаранын коду жана аталышы

(миң сом)

Бюджеттик чаралар боюнча натыйжалуулуктун индикаторлору

Бюджеттик чаралардын коду жана аталышы

Форма

Кезектеги бюджеттик жылга экономикалык классификациялар (бюджеттик каражаттар) боюнча бюджеттик программалардын жана чаралардын наркы

Башкы тескөөчү (башкы тескөөчүнүн толук аталышы) ________________________________________________

Форма

Кезектеги бюджеттик жылга экономикалык классификациялар (атайын эсепке топтолгон каражаттар) боюнча бюджеттик программалардын жана чаралардын наркы

Башкы тескөөчү (башкы тескөөчүнүн толук аталышы) __________________________________________________

Форма

Түшүндүрмө каттын стандарттык форматы

Сектор/тармак  боюнча бюджеттик чыгымдардын орто мөөнөттүү стратегиясы

"________________________________" 20__ - 20___-ж.

1. Киришүү

Бул документ (20__-жылдан 20__-жылга чейин үч жылдык мезгилди камтыган) бюджеттик чыгымдардын расмий орто мөөнөттүү стратегиясы болуп эсептелет, ал Кыргыз Республикасынын 20__-20__-жылдарга фискалдык саясатынын негизги багыттарына киргизилген. Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттары программалык негизде бюджетти даярдоо процессинин бөлүгү болуп саналат жана Кыргыз Республикасынын Бюджеттик кодексине ылайык түзүлөт.

Бул стратегия тармактык саясатты ишке ашыруунун алкагында сектордогу бюджеттик чыгымдардын программаларын, ошондой эле республикалык бюджеттин бул үчүн пландалган каражаттарынын алкагында көрүлүп жаткан бюджеттик чараларды жана аларды каржылоону, анын ичинде каржылоонун бюджеттен тышкаркы булактарын камтыйт. 

2. Сектордун/тармактын баяндамасы

Башкы тескөөчү тейлеген секторду/тармакты кыскача баяндоо (3-4 абзац). Секторду башкарууда жана өнүктүрүүдө башкы тескөөчүнүн ролун кыскача баяндоо (1 абзац).

3. Стратегиялык максат

Башкы тескөөчүнүн ишинин натыйжасынын коомго болгон пайдасын көрсөтүү менен стратегиялык максаттын кыскача жана конкреттүү формулировкасы (1 абзац).

4. Милдеттер

Сектордун/тармактын негизги милдеттеринин кыскача тизмеси келтирилет, алар кийинки бөлүктө баяндалган бюджеттик программалар менен байланышта болууга тийиш.

5. Бюджеттик программалар

Бөлүк бюджеттик программалардын орто мөөнөттүү стратегиясынын кыскача тизмесин жана сектордун/тармактын саясатын аныктоочу иш-аракеттер планын, өнүктүрүү программаларын/өкмөттүн учурдагы стратегияларын эске салуу менен башталат.

Бюджеттик программалардын тизмеси келтирилет, ар бир программа өзүнчө баяндалып, төмөнкү бөлүкчөлөр пайдаланылат:

"Программа 00__. Бюджеттик программанын аталышы"

Бюджеттик программанын аталышы бул багыттын маңызын чагылдырып, кыскача болууга тийиш. Бюджеттик программа чыгымдардын программалык классификациясындагы номерине ылайык номерленет.

6. Бюджеттик программанын максаты

Бюджеттик программанын максаты кыскача жана коом үчүн бюджеттик программаны ишке ашыруудан коомдук пайдасын көрсөтүү менен баяндалат.

7. Орто мөөнөттүү мезгилде бюджеттик программаны ишке ашыруудан күтүлгөн натыйжалар

Бул бюджеттик программага жетишүүгө багытталган натыйжа кыскача баяндалат. Күтүлүүчү натыйжа өлчөнүүчү жана реалдуу, социалдык мааниге ээ болууга тийиш.

8. Учурдагы кырдаал, проблематика жана прогресс

Бул багыт боюнча учурдагы кырдаал кыскача баяндалат жана сектор/тармак боюнча актуалдуу статистикалык маалыматтарды көрсөтүү менен бюджеттик программалардын актуалдуулугу жана сектордун көйгөйү кыскача баяндалат.

9. Бюджеттик программанын алкагындагы бюджеттик чаралар

Бөлүкчөдө бул бюджеттик программага тиешелүү бюджеттик чаралар аталат. Чаралар бюджеттик программанын максаты менен байланышта болууга тийиш. Аталышынан тышкары, ар бир бюджеттик чара үчүн анын алкагында ишке ашырылып жаткан, же иштин орто мөөнөттүү мезгилине пландалган иш-чаралардын кыскача баяндалышы келтирилет.

Бюджеттик чара программалык классификациядагы номерине ылайык номерленет.

10. Башкы тескөөчүнүн жооптуу бөлүктөрү жана башка катышуучулар

Бюджеттик программаны ишке ашырууга тартылган башкы тескөөчүнүн жана башка катышуучулардын түзүмдүк бөлүктөрүнүн кыскача тизмеси көрсөтүлөт.

11. Каржылоону талдоо

Каржылоо булактары жана бюджеттик программалар боюнча сектордун/тармактын же башкы тескөөчүнүн чыгымдарын кыскача талдоо жана жалпы баяндоо.

Бул бөлүктө каржылоонун ар кандай булактарынан бюджеттик каражаттардын иш жүзүндөгү жана пландалган түшүүсү жөнүндө маалыматтар менен таблица берилген, анын форматы төмөндө келтирилген.

Таблица. Чыгымдар боюнча маалыматтарды талдоо (миң сом)

Таблицадагы маалыматтар сектордун/тармактын же  башкы тескөөчүнүн чыгымдарын каржылоо булактарынын ортосундагы катышты көрсөткөн диаграмма түрүндө берилет. Диаграмма негизги тенденцияларды баяндоо жана каржылоодогу маанилүү өзгөрүүлөрдү (болсо) түшүндүрүү менен коштолот.

Ресурстарды сектор ичинде бөлүштүрүүнү талдоодо бюджеттик программалар боюнча чыгымдардын катышын берген диаграмма чагылдырылат. Диаграммага ар бир программа боюнча чыгымдардын катышынын өзгөрүүсүнүн себебин кыскача талдоо жана түшүндүрүүнү көрсөткөн баяндоо тиркелет.

Форма

БЧОС долбооруна тиркелүүчү документтердин ТИЗМЕСИ

БЧОСко түшүндүрмө кат.

1-тиркеме - "Бюджеттик программалардын, чаралардын түзүмү" жыйынды таблица.

2-тиркеме - "Каржылоо булактары боюнча бюджеттик программалар" жыйынды таблица.

3-тиркеме - "Бюджеттик чаранын баяндамасы" формасы ар бир бюджеттик чара боюнча "Каржылоо булактары боюнча бюджеттик чара" жана "Бюджеттик чара боюнча натыйжалуулуктун индикатору" таблицалары менен.

Бюджеттик программаларды аткаруу боюнча иш-чаралар планынын долбоору.

Башкы тескөөчүнүн бюджеттик программаларынын жана чараларынын артыкчылыгын баалоо:

- ведомстволук баалоо;

- башкы тескөөчүнүн коомдук кеңешинин, эксперттик коомчулуктун жана илимий чөйрөнүн жалпыланган баалоосу.

БЧОС долбоорун коомдук талкуулоонун протоколу.

БЧОС долбоорун коомдук талкуулоо жыйынтыгы боюнча сын-пикирлерди жана сунуштарды эсепке алуунун матрицасы.