КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮНҮН ТОКТОМУ

2020-жылдын 24-августу № 447

2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө

(КР Өкмөтүнүн 2020-жылдын 1-сентябрындагы № 461 токтомунун редакциясына ылайык)

Орто мөөнөттүү мезгилге макроэкономикалык өнүктүрүү параметрлерин аныктоо максатында, Кыргыз Республикасынын Бюджеттик кодексине, "Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүн мамлекеттик болжолдоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына, "Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 10 жана 17-беренелерине ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтү токтом кылат:

1. 2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу тиркемеге ылайык бекитилсин.

2. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги Кыргыз Республикасынын 2021-2023-жылдарга фискалдык саясатынын негизги багыттарын иштеп чыгууда 2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн бекитилген макроэкономикалык параметрлерин негиз катары алсын.

3. Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, административдик ведомстволор, аткаруу бийлигинин башка органдары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттары, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары (макулдашуу боюнча):

- орто мөөнөттүү программаларды жана өнүктүрүү стратегияларын иштеп чыгууда 2021-2023-жылдарга өнүктүрүүнүн бекитилген макроэкономикалык параметрлерин негиз катары алышсын;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн программалык документтерине киргизилген иш-чараларды аткаруу, экономикалык өсүш темптеринин максаттуу көрсөткүчтөрүн камсыздоо үчүн тейлеген багыттар боюнча өндүрүштүн жана кендердин жаңы объекттерин ишке киргизүү, инвестициялык долбоорлорду өз убагында жана сапаттуу ишке ашыруу, өндүрүштүн жана ресурстардын кошумча резервдерин табуу боюнча бардык чараларды көрүшсүн;

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткарууга мониторингди ар айлык негизде жүргүзүшсүн жана 2020-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлүүчү максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун жүрүшү тууралуу маалыматты Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигине отчёттук мезгилден кийинки айдын 15инен кечиктирбестен берип турушсун.

4. Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги:

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткарууга мониторингдин жыйынтыктарын квартал сайын жалпыласын жана 2020-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлүүчү максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруу тууралуу маалыматты Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө отчёттук кварталдан кийинки айдын 25инен кечиктирбестен берип турсун;

- 2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолун Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин расмий веб-сайтына жарыяласын.

5. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 10-сентябрындагы № 465 "2020-2022-жылдарда Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө" токтому күчүн жоготту деп таанылсын.

6. Ушул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын экономика жана инвестициялар бөлүмүнө жүктөлсүн.

7. Ушул токтом расмий жарыяланган күндөн тартып жети күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.

"Эркин Тоо" газетасынын 2020-жылдын 15-сентябрындагы № 77 (3041) жарыяланды

2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн ОРТО МӨӨНӨТТҮҮ БОЛЖОЛУ

(КР Өкмөтүнүн 2020-жылдын 1-сентябрындагы № 461 токтомунун редакциясына ылайык)

1. Киришүү

2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолунун (мындан ары - Социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу) негизги максаты социалдык-экономикалык процесстерге жана тенденцияларга талдоо жүргүзүү, болгон ресурстарды жана өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүдөгү тобокелдиктердин мүмкүн болуучу факторлорун аныктоо аркылуу орто мөөнөттүү мезгилге социалдык-экономикалык саясаттын сандык багыттарын жана чараларын аныктоо болуп саналат.

Орто мөөнөттүү болжолдо 2021-жылга экономиканын тармактарын өнүктүрүүнүн негизги багыттары, анын ичинен алардын болжолдуу маанилерин деталдуу баяндоо жана тармактык министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, административдик ведомстволордун, региондордун расмий болжолдорунун базасына негизделген 2022-2023-жылдарга өлкөнүн экономикасын өнүктүрүү келечеги аныкталган.

Социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу 2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттарынын долбоорун иштеп чыгуу үчүн негиз болуп саналат.

2. 2019-жылы жана 2020-жылдын биринчи жарым жылдыгы боюнча Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн негизги тенденциялары

2019-жылы макроэкономикалык саясатты жүргүзүүдө маанилүү тышкы жана ички турукташтыруучу көрүнүштөр жок болгондуктан, экономикалык өсүштүн оң динамикасын камсыздоого жана инфляциянын деңгээлин максаттуу багыттардын чегинде кармап турууга күч-аракет жумшалды.

2019-жылы АКШ менен Кытайдын соода боюнча сүйлөшүүлөрүнүн татаал болгонуна карабастан, фонддук рыноктор үчүн күтүүсүздөн позитивдүү болду, Россия Федерациясына санкциялык басымдардын сакталып турганы байкалды, негизги ставкалар жалпысынан акырындык менен төмөндөдү, валюталар салыштырмалуу орточо өзгөрүп турду. Дүйнөлүк соода басаңдаган, протекционисттик тышкы соода саясаты ("соодадагы каршылаштык") орун алган, Россияга каршы санкциялар кеңейген шартта дүйнөлүк экономиканын өсүшү 3,6%дан 2,9%га чейин азайды (1-графикти караңыз).

2019-жылы Евразия экономикалык бирлигине (мындан ары - ЕАЭБ) мүчө мамлекеттерде экономикалык өсүш төмөнкүдөй болду: Россия Федерациясында өсүш 1,3%ды, Беларусь Республикасында - 1,2%ды, Казакстан Республикасында - 4,5%ды, Армения Республикасында - 7,5%ды түздү. ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин улуттук (борбордук) банктарынын саясаты инфляциянын көрсөткүчтөрүн жакын же улуттук орто мөөнөттүү багыттардын алкагында кармап турууга багытталды, бул бардык мүчө мамлекеттердин инфляциянын көрсөткүчүнүн эсептик санынын алкагында сактап калуусуна жөндөм түзүп берди: Россия Федерациясында - 3,0%, Беларусь Республикасында - 4,7%, Казакстан Республикасында - 5,4%, Армения Республикасында - 0,7%.

1-график

Дүйнөлүк экономикада жана ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде ИДПнын өсүш темптери, %(1) менен

Cүрөт.

2019-жылы улуттук экономика үчүн өсүштүн оң динамикасын кармап калуу жана экономиканын өсүшү боюнча болжолдонгон деңгээлге жетүү башкы натыйжа болду. 2019-жылы өлкөдө макроэкономикалык жана социалдык туруктуулук камсыздалды.

2019-жылдын жыйынтыгы боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитетинин алдын ала баалоосуна ылайык, ички дүң продуктунун көлөмү 590,0 млрд. сомду жана ИДПнын реалдуу өсүү темпи 4,5%ды түздү, Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда өсүү темпи 3,8% болду.

2-график

Cүрөт.

Экономикалык өсүш экономиканын бардык тармактары тарабынан камсыздалды: айыл чарбасында көлөмдөр реалдуу түрдө 2,6%га, курулушта - 10,6%га, өнөр жайда - 6,9%га жана кызмат көрсөтүүдө - 2,9%га өстү.

1-таблица

Кыргыз Республикасында ИДПнын жана ИДПны түзүүчү тармактардын өсүү темптери,% менен

2019-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн аракети Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Биримдик. Ишеним. Жаратмандык" программасын ишке ашыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-2023-жылдарга Иш-чаралар планын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 29-мартындагы № 140 токтому) өз убагында жана сапаттуу ишке ашырууга багытталды.

Координацияланган акча-кредиттик жана салык-бюджеттик саясатты жүргүзүүнүн натыйжасында, 2019-жылы Кыргыз Республикасында инфляциянын деңгээли акча-кредиттик саясаттын максаттуу орто мөөнөттүү багыттарын түзгөн 5-7%дан ашкан жок. Керектөө бааларынын индекси 103,1%ды (өткөн жылдын декабрына карата 2019-жылдын декабры) түздү. Инфляциянын жылдык орточо мааниси 101,1%ды (2018-жылдын январь-декабрына карата 2019-жылдын январь-декабры) түздү.

Салыктык-бюджеттик саясат жаатында жүргүзүлүп жаткан иш-чаралар мамлекеттик бюджеттин тартыштыгын максаттуу багыттын 3%дан ашпаган өлчөмүндө кармап турууга жөндөм түздү (2019-жылы - 0,1%). Соңку жылдары мамлекеттик карыздын деңгээлин акырындык менен азайтуу тенденциясы байкалууда, ал 2019-жылдын 31-декабрына карата ИДПнын 54,1%ын түздү.

Банк секторунун депозиттерин "долларлаштыруунун" деңгээли 43,9%дан 38,2%га, банк секторунун кредиттик портфелин "долларлаштыруунун" деңгээли жыл башынан бери 37,9%дан 35,1%га төмөндөдү.

Накталай эмес эсептешүүнүн деңгээли 2019-жылы 47,2%ды түздү (2018-жылы - 45,1%).

Экономикага кредит(2) 150,0 млрд. сомду түздү (2019-жылдын декабрь айынын соңунда), 2019-жылдын башынан бери 14,9%га жогорулаган.

Макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн оң динамикасы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө (мындан ары - Өкмөт) социалдык коргоо жана пенсиялык камсыздоо жаатында мамлекеттин бардык пландалган милдеттенмелерин өз убагында аткарышын камсыздоого жөндөм түздү.

2018-жылга салыштырганда пенсиянын орточо өлчөмү 2,1%га жогорулады жана 5786,0 сомду түздү (2020-жылдын 1-январына карата). Пенсиясынын жалпы өлчөмү пенсионердин жашоо минимумунун деңгээлине жетпеген жактар үчүн пенсиясынын базалык бөлүгүнө 5,0% индексация, пенсиянын камсыздандыруу бөлүктөрүнүн өлчөмдөрүнө 1,05% индексация жүргүзүлдү.

Бир жумушчунун номиналдуу орточо айлык эмгек акысы 17232 сомду түздү (чакан ишканаларды эсепке албастан) жана 2018-жылга салыштырганда 4,9%га жогорулады, ал эми керектөө бааларынын индексин эске алуу менен эсептелген анын реалдуу өлчөмү - 3,8%га өстү.

2020-жылдын башталышы менен COVID-19 пандемиясы дүйнөлүк коомчулук үчүн эң күчтүү сокку болду, анын жайылышы дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүнүн экономикасында кескин төмөндөөгө алып келди.

Алдыга кетүүчү көрсөткүчтөрдүн көпчүлүгү март-апрель айларында эң төмөнкү көрсөткүчтөргө жеткен. Май-июнь айларында ишкердик активдүүлүктүн төмөндөшү улантылып, дүйнөлүк ишкердик активдүүлүк индекси тарыхый минимумга чейин төмөндөгөн. Дүйнөдө акыркы ондогон жылдардагы жумушсуздук эң жогорку деңгээлге жетти, керектөөчүлөрдүн арасында келечекке болгон үмүттүн эң төмөнкү деңгээли байкалды.

Кыргыз Республикасын 2020-жылдын I жарым жылдыгындагы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн жыйынтыктары, күтүлгөндөй эле, жалпысынан экономикалык өсүштүн терс тенденциясын көрсөттү. 2020-жылдын апрелинен тартып COVID-19 пандемиясы экономикада төмөндөөнү пайда кылды (2020-жылдын январь-март айларында реалдуу өсүш 101,5%ды түздү), Өкмөт тарабынан коронавирустук инфекциянын жайылышын ооздуктоо боюнча зарыл чараларды көрүү экономикалык активдүүлүктүн тез кыскаруусуна алып келди.

Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитетинин алдын ала баалоолору боюнча, 2020-жылдын январь-июнь айларында ички дүң продукт 228,3 млрд. сомду түздү жана 2019-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырмалуу 5,3%га төмөндөдү (реалдуу өсүү темпи 94,7% болду), Кумтөр кенин иштетүүчү ишканаларды эсепке албаганда, 6,9%га төмөндөгөн (реалдуу өсүү темпи 93,1%ды түзгөн).

Экономикалык өсүштү экономиканын төмөнкү тармактары камсыз кылды: айыл чарбасында көлөм иш жүзүндө 1,6%га, өнөр жайда - 0,1%га жогорулаган; ал эми курулушта өсүү темпи 9,1%га жана тейлөө чөйрөсүндө 8,2%га төмөндөгөн.

2-таблица

ИДПны түзгөн секторлор боюнча түзүмдөр жана өсүү темпи(3)

2020-жылдын январь-июнь айларында Кыргыз Республикасынын тышкы соода жүгүртүүсү 2557,4 млн. АКШ долларын түзүп, өткөн жылдын тийиштүү мезгилине салыштырмалуу 22,4%га төмөндөгөн. 2020-жылдын январь-июнь айларында республиканын Евразия экономикалык бирлигине мүчө мамлекеттер менен өз ара соода жүгүртүүнүн көлөмү 1054,8 млн. АКШ долларын түздү жана 2019-жылдын январь-июнь айларына салыштырмалуу 17,3%га төмөндөдү.

2020-жылдын январь-июнь айларында акча которуулардын дүң агымы 2019-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырмалуу 13,2%га кыскарган жана тиешелүү түрдө дүң жана чекене соода жүгүртүүнүн (15%га), жеке керектөөнүн жана турак жай курулушунун төмөндөшүнө таасирин тийгизген.

Өндүрүштүн көлөмүн жана экспорттук-импорттук операциялардын, ошого жараша керектөөчүлөрдүн товарларга болгон суроо-талабын кыскартууга алып келген негизги факторлор - бул негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө экономикалык төмөндөөгө алып келген COVID-19 пандемиясынын экономикалык кесепеттери; реалдуу кирешенин төмөндөшү жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө (экономикалык өсүштүн 2019-жылдын биринчи жарым жылдыгына салыштырмалуу Россия Федерациясында - 4,2%га, Беларусь Республикасында - 1,7%га, Казакстан Республикасында - 1,8%га, Армения Республикасында - 12,8%га(4), Кытайда - 1,6%га төмөндөдү) киргизилген чаралар эсептелет.

2020-жылы, күтүлбөгөн жаңы чакырыктар - COVID-19 пандемиясы пайда болгон шартта Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы менен биргеликте экономиканы колдоо жана өбөлгөлөө боюнча фискалдык жана финансылык чараларды көрүүдө, бул тиешелүү түрдө бюджеттин тартыштыгынын өсүшүнө алып келген бюджеттин киреше бөлүктөрүн азайтууга басым көрсөтөт.

Мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүнүн жалпы көлөмү алдын ала маалыматтар боюнча 2020-жылдын январь-июнь айлары үчүн 60,3 млрд. сомду же белгиленген пландуу көрсөткүчтүн 81,6%ын түздү, алардын ичинен республикалык бюджеттин кирешелери 52,5 млрд. сомду же белгиленген пландуу көрсөткүчтүн 81,1%ын түздү, республикалык бюджеттин тартыштыгынын өлчөмү алдын ала маалыматтарга ылайык 2020-жылдын январь-июнь айлары үчүн ИДПга карата 7,7% деңгээлине же 17,7 миллиард сом суммасына барабар болду.

3. Дүйнөлүк экономиканы жана ЕАЭБге мүчө мамлекеттерди өнүктүрүүнүн келечеги. Дүйнөлүк негизги товардык рыноктордун динамикасы (алтын, мунай)

2020-жылдын кириши менен дүйнөлүк экономикадагы кырдаал кескин түрдө начарлап кетти. Дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө коронавирустук инфекциянын жайылышына бөгөт коюу боюнча зарыл болгон чараларды көрүү экономикалык активдүүлүктүн тездик менен басаңдашына, дүйнөлүк финансылык рыноктордун кулашына, жүктөрдү жана жүргүнчүлөрдү ташууда көйгөйлөрдүн пайда болушуна, дүйнөлүк сооданын чектелүүсүнө жана кошумча нарктын өлкөлөр аралык чынжырчасынын бузулуусуна алып келди. Жаңы вирус ушунчалык бекем көрүнгөн глобалдык тынчтыктагы туруктуулуктун иллюзиясын бузду. Бир нече күндүн ичинде дүйнө жүзү боюнча адамдардын, товарлардын жана капиталдын эркин кыймылы токтоду. Экономикалык активдүүлүктүн басаңдашы тышкы сурамдардын олуттуу түрдө кыскарышына алып келди.

Коронавирус пандемиясынын жайылышынан улам дүйнөлүк экономика узак рецессияга кабылды, ал ЭВФтин баалоосу боюнча дүйнөлүк экономиканын төмөндөшү 1,7%ды түзгөн 2008-2009-жылдардагы кризиске салыштырмалуу кыйла терең болоору күтүлүүдө. Түзүлгөн жагдайдын экстраординардуулугу ЭВФтин билдирүүсүн тастыктап турат, мында 80ден ашык өнүккөн өлкө фонддон жалпы суммасы 2,5 трлн. АКШ долларын түзгөн финансылык жардам сурап кайрылган.

Июнь айында жүргүзүлгөн серепке ылайык дээрлик бардык финансылык институттар 2020-жылы дүйнөлүк экономиканын төмөндөшүн болжолдоп жатышат, атап айтканда, ЭВФ дүйнөлүк экономиканын божомолундагы 1,9 пайыздык пунктка начарлатып, анын төмөндөшүн 2020-жылы (-) 4,9%га чейин болжолдоодо (апрелде фонд дүйнөлүк ИДПнын (-) 3% деңгээлине түшөт деп болжолдогон), мында болжолдоонун начарлашынын негизги себеби болуп COVID-19 пандемиясынын 2020-жылдын биринчи жарым жылдыгындагы экономикалык кесепеттери эсептелет, ал мурда ойлогондон дагы терс болуп чыкты. ЭВФ калыбына келүү мурда божомолдонгондон кыйла акырындык менен жүрөт деп эсептейт.

Пандемия 2020-жылдын экинчи жарымында аяктайт деген божомолдун, ал эми дүйнө жүзү боюнча өлкөлөр тарабынан көрүлүүчү чаралар фирмалардын жалпы банкроттукка учурашын, узак убакытка созулган жумушсуздуктун жана глобалдык финансылык көйгөйлөрдүн алдын алуу үчүн натыйжалуу болооруна үмүт кылуу менен 2021-жылы дүйнөлүк өсүш 5,4% деңгээлинде болжолдонууда. Натыйжада, 2021-жылы ИДПнын жалпы көлөмү COVID-19 пандемиясына чейин, 2020-жылдын январь айынан баштап божомолго караганда болжол менен 6(1/2) пайыздык пунктка төмөн болот.

Ошондой эле, ДБ өзүнүн июнундагы "Дүйнөлүк экономиканын келечеги" аттуу серебинде 2020-жылдын жыйынтыгы боюнча дүйнөлүк ИДПнын 5,2%га төмөндөшүн болжолдогон. ДБнын январдагы серебинде 2020-жылы дүйнөлүк экономика 2,5%га өсөт деген божомолдоолор берилген, ошентип июнь айында божомолдоолор кескин түрдө 7,7 пайыздык пунктка начарлан кеткен. Базалык сценарийге ылайык пандемиянын азаюусу экономикасы өнүккөн өлкөлөрдө жылдын ортосуна, ал эми рыногу калыптанып келе жаткан өлкөлөрдө кыйла кечирээк мезгилге карата улуттук чараларды жоюу үчүн жетиштүү болсо, анда жагымсыз глобалдык кесепеттер экинчи жарым жылдыкта жумшарат, ал эми финансылык рыноктордогу үзгүлтүктөр узакка созулбайт, бул учурда 2021-жылы дүйнөлүк экономиканын өсүүсү жанданып, 4,2%га жетүүсү болжолдонууда.

COVID-19 пандемиясынын кесепетинен 2020-жылы глобалдык экономика 12,5 трлн. АКШ долларынан ажырап калышы күтүлүүдө.

ДСУнун апрель айындагы баалоосу боюнча 2020-жылы товарлардын дүйнөлүк соодасынын төмөндөшү 13төн 32%га чейин болушу керек эле. ДСУнун Катчылыгы 2020-жылдын биринчи жарым жылдыгында дүйнөлүк сооданын динамикасынын жаңыланган баалоолору камтылган пресс-релизин жарыялады. Уюмдун апрель айында берилген пессимисттик божомолу (-32%) ишке ашкан жок. Учурдагы динамика оптимисттик сценарийге кыйла жакыныраак (-13%), анын себеби негизинен экономиканы стимулдаштыруу үчүн масштабдуу көлөмдөгү каражаттарды бөлүп берген бир катар ири өлкөлөрдүн ыкчам реакциясы болгон. Ошол эле учурда дүйнөлүк ИДПнын калыбына келиши болжолдонгондон жайыраак өтүшү мүмкүн болгондуктан, 2021-жылга карата түзүлө турган абал белгисиз бойдон калууда. Катчылыктын маалыматы боюнча, товарларды сатуу 2020-жылдын биринчи кварталында 2019-жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 3%га төмөндөгөн. Экинчи кварталда төмөндөө 18,5% деңгээлинде күтүлүүдө. Квартал сайын төмөндөөнүн мындай темпи ГАТТ/ДСУнун тарыхындагы эң жогорку көрсөткүч болот. 2021-жылы дүйнөлүк соода динамикасынын 2 сценарийи келтирилген: дүйнөлүк ИДПнын калыбына жай келген шартында соода 5%га гана өсүп, коронавируска чейинки траекторияга салыштырмалуу бир кыйла төмөн деңгээлде болот. Мындай динамиканы аныктоочу потенциалдуу факторлорго төмөнкүлөр кирет: пандемиянын экинчи толкуну; мурунку божомолдорго салыштырмалуу ИДПнын кыйла төмөн өсүү темпи; соода тоскоолдуктары. Экинчи сценарийге ылайык соода кризистен мурдагы көрсөткүчтөргө чейин калыптанышы күтүлөт, бирок бул үчүн анын өсүшү 2021-жылы болжол менен 20%га жетиши керек.

Еврозона.

ЭВФтин эсептөөлөрү боюнча, 2020-жылга карата еврозонанын экономикасы жети жылдык минимумга чейин төмөндөшү мүмкүн, ЭВФтин июнь айындагы серебинде 2020-жылдын жыйынтыгы боюнча божомолдоолор (-)10,2% чейин 2,7 пайыздык пунктка төмөндөгөн, ал эми 2021-жылга карата ИДПнын өсүшү 6% деңгээлинде болжолдонгон.

Европа борбордук банкы еврозонадагы ИДПнын деңгээли 2020-жылы 8,7%га кыскарат деп күтүүдө. 2021-жылы ИДПнын өсүшү 5,2% деңгээлинде болжолдонууда. Акыркы сурамжылоолор жана ар кандай көрсөткүчтөр, чектөөлөрдү акырындык менен жумшартуунун шартында еврозонадагы экономикалык активдүүлүктүн бир аз жандангандыгын көрсөтүп турат, бирок бул көрсөткүчтөрдүн жакшырышы алардын жакындагы төмөндөшүнүн ылдамдыгына салыштырмалуу начар болуп саналат.

2020-жылдын экинчи кварталында Европа бирлигинин ИДПсы өткөн кварталга салыштырмалуу 11,9%га, 2019-жылдын ушул эле кварталына салыштырмалуу 14,4%га төмөндөгөн, ал эми 2020-жылдын биринчи кварталында 3,6%га төмөндөгөн.

Макроэкономикалык көрсөткүчтөр 2020-жылдын II кварталында еврозонанын ИДПсынын темпи болуп көрбөгөндөй төмөндөгөндүгүн жана жылдын экинчи жарымынан баштап экономикалык активдүүлүктүн өсө тургандыгын көрсөтүүдө.

2020-жылдын биринчи жарым жылдыгынын жыйынтыгы боюнча Европанын лидерлери 750 млрд. евро өлчөмүндөгү фондду түзүүнү макулдашкан, анын каражаттары кыйла жабыркаган экономикаларды калыбына келтирүү үчүн бөлүштүрүлөт, ошондой эле Европалык борбордук банк жаңы ликвиддүүлүктү киргизүү программасын 1,35 трлн. еврого чейин көбөйттү.

Кытай.

ЭВФ өзүнүн апрелдеги серебинде дүйнөдөгү эң ири экономикамын 2020-жылы 1,2%га өсө турганын жана келерки жылы 9,2%га кескин түрдө көбөйүшүн алдын ала айтып чыккан, ал эми июндагы серебинде 2020-жылдын жыйынтыгы боюнча өзүнүн божомолдорун 1,0%га чейин төмөндөтүп, 2021-жылга карата ИДПнын өсүшүн 8,2% деңгээлинде болжолдогон. АКШ менен КЭРдин ортосундагы мамилелердин чыңалуусу жана компаниялардын финансылык көрсөткүчтөрүнүн начардыгы терс факторлорго кирет.

Кытайдын экономикасы коронавирустук инфекциянын жайылышынан улам келип чыккан төмөндөөдөн кийин дүйнөдөгү ири өлкөлөрдүн ичинен биринчи болуп кайра өсүп баштаган. Кытайдын ИДПсы 2020-жылдын I кварталында жылдык эсептөөдө 6,8%га кыскарса, II кварталда 3,2%га өсүп, 2020-жылдын алты айында жылдык эсептөөдө 1,6%га төмөндөгөн.

Кытайда экономикалык активдүүлүк вирус кийинчерээк жайылган башка өлкөлөргө караганда эрте калыбына келет.

ЭӨЖКнын ар жылдык сессиясында КЭРдин Мамкеңеши тарабынан 2020-жылга карата ИДПнын өсүү темптери үчүн максаттуу көрсөткүчтөрдү белгилебөө чечими кабыл алынган, анткени Кытай азыркы учурда тийгизе турган таасирин алдын ала айтууга кыйын болгон факторлорго, анын ичинде коронавирустун кесепеттерине, соода чөйрөсүндөгү аныксыздыкка жана максаттуу көрсөткүчтөрдүн жоктугуна дуушар болууда, натыйжада Кытай туруктуулукту жана коопсуздукту камсыз кылууга көбүрөөк көңүл бура алат.

АКШ. ЭВФ өзүнүн июнь айындагы серебинде 2020-жылдын жыйынтыгы боюнча АКШнын экономикасы 2,1 пайыздык пунктка жана 8,0%га төмөндөйт деп, ал эми 2021-жылга карата ИДПнын өсүшүн 4,5% деңгээлинде божомолдоодо.

2020-жылдын I кварталында АКШнын экономикасынын кыскарышы 5%ды түзгөн, ал эми 2020-жылдын II кварталында жылдык мааниде алганда 32,9%га түшүп кеткен. Жазында киргизилген карантиндик чектөөлөр калктын чыгымдарынын азайышына, компаниялардын банкроттук толкунуна жана жумушсуздуктун кескин өсүшүнө алып келди. Жарандарды жана бизнести колдоо үчүн АКШ өкмөтү жана ФРС рекорддук көлөмдө акча каражат жөнөттү. Аналитиктердин айтымында, экономикага акча салуу ИДПнын калыбына келүүсүн тездетүүгө жол берип, бирок ошол эле учурда мамлекеттик карыздын көбөйүшү жана бюджеттин тартыштыгы менен коркунуч келтирүүдө.

ФРС 2020-жылы АКШнын ИДПсы 6,5%га төмөндөйт деп күтүүдө. Коронавирус дүйнө жүзүнө дагы жайыла турган болсо, рецессиянын болушу ыктымал. Коронавирустун тездик менен жайылышы жана аны менен коштолгон коркунуч факторлору саякаттоого тоскоолдук жаратууда, керектөөчүлөрдүн жана компаниялардын сурамдарын кыскартууда, АКШга жана жалпы эле дүйнө жүзүнө жеткирүү чынжырчаларын бузууда.

1-сүр. Дүйнөлүк экономикада жана Кытайда ИДПнын өсүү темпи боюнча ЭВФтин болжолу,% менен

2-сүр. Еврозонада жана АКШда ИДПнын өсүү темпи боюнча ЭВФтин болжолу, % менен

ЕАЭБге мүчө мамлекеттер. Дүйнөлүк экономиканын жана сооданын болжолдонгондой төмөндөшү ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин экономикалык активдүүлүгүнө терс таасирин тийгизет.

ЭВФ ЕАЭБге мүчө өлкөлөрдө ИДПнын өсүшү боюнча 2020-жылга болжолдорун төмөндөткөн: Россия Федерациясынын өсүү темпи (-)5,5%дан (-)6,6%га чейин, Беларусь Республикасында - (-)6,0%га чейин, Армения Республикасында - (-) 1,5%га чейин, Казакстан Республикасында - (-)2,5%дан (-)2,7%га чейин, ал эми Кыргыз Республикасында (-)4,0%дан (-)14,0%га чейин азаюу тарабына кайра каралып чыккан.

3-сүр. Армения Республикасында жана Беларусь Республикасында ИДПнын өсүү темпи боюнча ЭВФтин болжолу, % менен

4-сүр. РФте жана Казакстан Республикасында ИДПнын өсүү темпи боюнча болжол (өлкөнүн экономика министрлиги), % менен

Россия Федерациясы(5). 2020-жылдын I жарым жылдыгынын жыйынтыгы боюнча Россия Федерациясынын экономикалык өнүгүүсүнүн болжолу жумшаруу багытында кайра каралды. Россия Федерациясынын Экономикалык өнүктүрүү министрлигинин алдын ала баалоосу боюнча 2020-жылы ИДПнын төмөндөшү мурунку баалоо боюнча 5%дын ордуна 4,8%ды түзөт. Ал эми августтун аягында, Экономикалык өнүктүрүү министрлиги ички суроо-талаптын жакшырышынан улам, Россиянын экономикасынын калыбына келиши боюнча баалоолорун жакшыртты. 2020-жылы өлкөнүн ИДПсынын төмөндөшү боюнча жүргүзүлгөн божомолу жыл ичиндеги 4,8% төмөндөөнүн мурунку июнь айындагы баалоосунан 3,9%га чейин жакшыртылды.

Макроэкономикалык божомолдун жаңыланган параметрлерине ылайык, экономиканын калыбына келүүсү тезирээк болот: ИДПнын өсүү темпи 2021-жылы мурунку баалоо боюнча 2,8%дын ордуна 3,2% деңгээлинде күтүлүүдө.

Россиянын банкы 2020-жылы РФте ИДПнын, мурунку 4-6%га (апрелдеги божомол) салыштырмалуу 4,5-5,5%га чейин түшүшүн болжолдогон. Мындан ары 2021-жылы Россиянын экономикасында 3,5-4,5% деңгээлинде калыбына келүүчү өсүш болжолдонууда. 2020-жылдын 20-июлуна карата баалоолорго ылайык жылдык инфляция 3,3%дын тегерегинде түзүлгөн. Жылдын жыйынтыгы боюнча жүргүзүлүп жаткан акча-кредит саясатын эске алуу менен Россия Федерациясынын Борбордук банкы инфляциянын деңгээлин 4%дын тегерегинде күтүүдө.

Казакстан Республикасы(6). Туруктуу эмес сырткы экономикалык кырдаал, күтүлүп жаткан глобалдык рецессия жана коронавирустук инфекциянын жайылып кетпеши боюнча коргонуучу чаралар шартында ишкердик активдүүлүктүн басаңдашы болжолду кайра карап чыгуу үчүн негиз болду. Баалардын төмөн болушунан улам, мунай казуу 86 млн. тоннага (4 млн. тоннага) чейин азайды. Бул кен казуу өнөр жайларында өндүрүштүн төмөндөшү менен шартталды. Ушул эле учурда кайра иштетүү өнөр жайында, айыл чарбасында, курулушта жана кызмат көрсөтүү секторунда, анын ичинде соодада мурда жактырылган өсүш темптери менен салыштырганда төмөндөөлөр күтүлүүдө. Экспорт 16,3 млрд. АКШ долларына азайып, 35,1 млрд. АКШ долларын түзөт. Импорт 7,5 млрд. АКШ долларына азайып, 26,6 млрд. АКШ долларын түзөт.

Такталган бюджетте мунайдын орточо баасы баррель үчүн 20 АКШ доллары деңгээлинде аныкталды. Жылдык инфляция 9-11% интервалында күтүлүүдө.

Жогоруда белгиленген факторлорду эске алуу менен 2020-жылы ИДПнын 0,9%га төмөндөшү күтүлүүдө. Номиналдык ИДП 69,7 трлн. теңге көлөмүндө бааланууда, бул жактырылган болжолдон 4,8 трлн. теңгеге төмөн.

2021-жылы базалык сценарийде бюджеттин пландоонун негизи катары ИДПнын өсүшү 2,8% деңгээлинде болжолдонууда. ИДПнын номиналдык көлөмү 76,7 трлн. теңгени түзөт. Мунайдын баасы консервативдик мамилени эске алуу менен 2021-2023-жылдары баррель үчүн 35 АКШ долларынын деңгээлинде белгиленген. Инфляция 2021-2022-жылдары 4-6% деңгээлинде болжолдонууда.

Мунайдын дүйнөлүк рыногу. COVID-19 пандемиясы энергетикалык отунга болгон суpoo-талаптын жана сунуштардын түзүмүндө олуттуу өзгөртүүгө алып келди. 2020-жылы мунай рыногу коронавирустун чыгышына байланыштуу суроо-талаптын начарлашынан улам абдан толтура болду. Бир катар өлкөлөрдө карантиндин узартылышы мунай запастарынын өсүшүнө жана ага болгон суроо-талаптын азайышына алып келет.

Автоунаа жана аба транспорту тарабынан күйүүчү майга болгон суроо-талаптын төмөндүгүнөн улам мунай сактоочу жайлардын көлөмү жогору бойдон калышы мүмкүн, анткени дизель отунуна, мазутка жана мунайга болгон баалар пандемияга азыраак туш болгон секторлордон гана колдоо алат.

Ушуга байланыштуу ОПЕКте ОПЕКтин өндүрүүчүлөрү жана ОПЕК+ бүтүмүнүн катышуучулары тарабынан мунай өндүрүшүн азайтып, рынокто балансты калыбына келтирүүнү сактоо зарылдыгын белгилешет.

Апрель айында ОПЕК+ га катышуучу өлкөлөр базардагы кырдаалды турукташтыруу үчүн мунай өндүрүшүн кыскартуу боюнча жаңы келишим түзүштү. Келишимдерге ылайык 2020-жылдын экинчи жарымындагы кыскартуу суткасына 7,7 миллион баррелди, ал эми 2022-жылдын апрелинин аягына чейин 5,8 миллион баррелли түзөт. 2020-жылдын май-июль айларында төмөндөө суткасына 9,7 млн. баррелди түздү. Келишим 2020-жылдын 1-майында күчүнө кирген.

Ошол эле учурда, ОПЕК+ келишими жыл аягына чейин бааларды баррелиие 40-50 АКШ доллары деңгээлинде кармап турууга мүмкүндүк берет.

Жаңы ОПЕК+ келишимине ылайык мунайзаттын баасы апрель айында калыбына келе баштады жана учурда мунайзаттын баррели 42-46 АКШ долларынан сатылууда, бул мунай экспорттоочу өлкөлөргө өз экономикалары боюнча божомолдорун кайра карай чыгууга мүмкүнчүлүк берет.

Эксперттердин айтымында, эгер дүйнө коронавирустун экинчи толкунуна жана жаңы карантинге туш болбосо, дүйнөлүк мунайзатка болгон суроо-талап 2021-жылдын аягында гана толугу менен калыбына келет.

Валюта рыногундагы мунайзат бааларынын туруксуздугунун натыйжасында, доллар башка валюталарга салыштырмалуу кымбаттады.

Орто мөөнөттүү келечекте рынок суроо-талаптын калыбына келиши менен тең салмактуулукту калыбына келтире алат. Ушундай шарттарда, орто мөөнөттүү мезгилде мунайга болгон баалар баррель үчүн 40-60 АКШ доллары чегинде турукташат. Бирок, суроо-талап сунуштан ашкан жана тескерисинче болгон учурда бул чектерден чыгып кетүү ыктымалдыгы да бар.

Алтындын дүйнөлүк рыногу. Алтындын рыногу кысымга туш болууда. Бир тараптан коронавирустун жайылышы менен алтынга карата суроо-талап басаңдады жана алдынкы дүйнөлүк борбордук банктардын финансылык дем берүүсү азайды. Экинчи тараптан алтын алуу татаал болуп калды: карантиндин кесепетинен ири аффинаждык заводдор ишин убактылуу токтотушту, алтын ташылуучу авиакаттамдар жана алтын казуу ишканаларынын иши токтотулду.

Алтындын баасы жогорулоо тенденциясын сактап, баалардын жаңы рекорддорун белгилөөдө. 2020-жылдын башынан бери алтындын кирешелүүлүгү буга чейин + 35%га жеткен. Июль айында 9 жыл бою унцийи 1921 АКШ долларанан турган 2011-жылдагы баалардын рекорду жаңыртылды.

АКШнын фондулук рыногунун индекстери рекорддук деңгээлде, анткени 2020-жылдын башынан тартып, COVID-19 коронавирус пандемиясынын кесепеттеринен болгон зыяндар улам, трейдерлер бийликтен жаңы бюджеттик жана акчалай стимулдаштыруучу чараларды, "арзан акчаны" күтүп жатышат. Нөл/терс пайыздык чен режими азыр "жаңы норма" болуп калды.

Мындай шартта сары металл кымбаттабай койбойт. Инвесторлор баалуу металлды, эгерде "арзан акчанын" агымы азайса фондулук базарлардагы ралли токтоорун билгендиктен сатып алышат. Америка экономикасы жана бул өлкөнүн баалуу кагаздар рыноктору стимулдаштыруучу чаралардын "ийнесинде" отурушат. Бир эле триллион евродон ашык субсидия жана арзан кредит түрүндө рекорддук стимулдаштыруунун экинчи партиясы макулдашылган ЕС жөнүндө да ушуну айтууга болот.

Коргоо активи катары баалуу металлдын популярдуулугу геосаясий чыңалуунун жаңылануусу менен да түшүндүрүлөт. АКШ менен Кытайдын ортосундагы чыр-чатак кызуу фазага кирүүдө: бул өлкөлөрдө жакында эле консулдук кызматтар жабылды. Мунун бардыгы АКШ, Түштүк Америка, Африка жана Азия өлкөлөрү жапа чегип жаткан дүйнөдөгү эпидемиологиялык кырдаалдын начарлоо атмосферасында болуп жатат. Натыйжада, инвесторлордун V формасындагы экономиканы калыбына келтирүүгө болгон үмүтү дээрлик өчтү, анткени айрым алдыңкы өлкөлөрдө жарым-жартылай карантиндер киргизилген.

Мындай шартта, алдыңкы инвестициялык банктар божомолдоп жатышкандай, жакынкы мезгилде баалуу металлдын баасы унцийи 2000 долларга жетиши мүмкүн, андан кийин баалуу металлдын баасы жакынкы 6-32 айда унциясы 2300 долларга чейин көтөрүлүшү мүмкүн

Өсүү толкунунун бардыгы болжол менен 620 АКШ долларын түзгөнүн эске алганда - марттагы эң төмөнкү 1450 АКШ долларынан августта эң жогорку чеги 2070 АКШ долларына чейин жетсе - коррекциянын эң төмөнкү максаты - 1800 АКШ доллары +/- 20 болот.

Бирок жалпысынан алганда эксперттердин пикири боюнча АКШ долларынын алсыздыгын, инфляциялык опурталдардын өсүшүн жана кирешелүүлүктүн динамикасына карата контролдук чараларын киргизүү мүмкүнчүлүгүн, ошону менен катар финансылык колдоо иш-чараларынын болуп көрбөгөндөй масштабын, төмөн же терс реалдуу пайыздык чендер эске алганда алтын рыногунун келечеги(7) позитивдүү бойдон калууда.

Алтын олуттуу экономикалык таасирлерге же төмөндөп түшүүгө алып келүүчү кырдаалдарда адаттагыдай коргонуучу актив бойдон калат. Алтынга болгон баа айрым учурларда төмөндөп кетиши мүмкүн, бирок жалпысынан кымбаттоо тренди кыйла узак болот.

Орто мөөнөттүү келечекте алтындын баасына таасирин тийгизүүчү кооптуулуктар орун алышы мүмкүн: керектөө суроо-талабынын өсүшү менен АКШда инфляциянын тездешине жооп катары ФРС ставкалары жогорулайт; 2020-жылдын ноябрь айында АКШда президенттик шайлоо. АКШ менен Кытайдын ортосундагы соода макулдашуусунун анык эместиги ж.б.

5-сүрөт. Мунайга дүйнөлүк баанын болжолу, %(8)

6-сүрөт. Алтынга баанын болжолу, %(5)

Жогоруда айтылган факторлорду жана кооптуулуктарды эске алуу менен, ошондой эле сырьёлук товарлардын баасынын калыбына келишине/жогорулашына олуттуу таасирин тийгизген айрым жагдайлардын анык болбогон шарттарында 2020-2023-жылдарга болжолдордун тышкы параметрлеринин сандык мааниси иштелип чыкты. Каралып жаткан мезгилдердин ичинде дүйнөлүк экономиканы өнүктүрүү (-)6,0% - 0,5% интервалында болууда, ал эми мунайга болгон баанын өзгөрүшү баррель үчүн 28,0-60,0 АКШ доллары интервалында өзгөрүп турат. 2020-2023-жылдары алтынга болгон баа троя упциясы үчүн 1520-1800 АКШ долларынын тегерегинде болжолдонууда.

3-таблица

2020-2023-жылдарга болжолдордун жеке тышкы параметрлеринин интервалдык сандык мааниси

Ошентип туруктуу эмес тышкы экономикалык жагдай, көптөгөн сырьёлук экономика үчүн мүмкүн болуучу "карыз кризисинин" өсүшү жана коронавирустук инфекциясын жайылтпоо боюнча коргоо чараларынын фонунда ишкердик активдүүлүктүн басаңдашы дүйнөлүк экономиканын өсүш темпинин болжолдорун төмөндөтүү үчүн негиздерди күчөтүүдө.

Белгисиздик деңгээли жогору бойдон калууда. Коронавирустук инфекциянын чыгышы бир эле учурда үч макроэкономикалык процесстин башталышына алып келди: суроо-талапка, сунушка глобалдык таасири жана мунай согушу бааларды бир нече айлык эң төмөнкү чекке чейин түшүрдү. Бул окуялар ири көлөмдөгү капиталдык кыскартууларга жана натыйжада структуралык жумушсуздукка алып келиши мүмкүн.

Орто мөөнөттүү мезгилде экономикалык процесстерди тез арада калыбына келтирүү зарылдыгы биринчи планга чыгат. Глобалдык экономика алкагында өлкөнүн экономикасына соккулардын таасиринин ар кандай деңгээлин жана кабыл алынган кризиске каршы чаралардын өзгөчөлүгүн эске алуу менен калыбына келтирүү ар кандай тездикте жана бирдей эмес болушу мүмкүн. Экономикалык өсүштүн ички булактарын активдештирүү, өндүрүштүк жана соода байланыштарын чыңдоо, жаңыларын түзүү боюнча максаттуу багыттагы саясат жүргүзүүгө көңүл бурган мамлекеттерде экономикалык өсүштүн траекториясына тезирээк кайтуу байкалат.

Учурдагы кризистин уланышына жараша калыбына келтирүү үчүн канча убакыт талап кылынаарын болжолдоого болот. Эгерде ушул кризис бир жыл же андан көп уланса, анда кризиске чейинки параметрге жетүү үчүн бир нече жыл талап кылынат деп эксперттер баалашууда. COVID-19га каршы чаралар канчалык узак болсо, калыбына келтирүү процесси ошончолук татаал болот, бул мамлекеттик колдоого болгон муктаждыкты көбөйтөт.

4. 2020-2023-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн шарттары жана факторлору/кооптуулуктары

2020-жылы жана болжолдонгон горизонтто (2021-2023-жылдар) экономиканы өнүктүрүү соода жана акча которуу каналдары аркылуу улуттук экономикага белгилүү бир басым жасоочу тышкы, ошондой эле ички факторлордун таасирин улантуу гипотезасында түзүлөт.

Тышкы шарттар

2020-жылы күтүлгөндөй дүйнөлүк ИДПнын олуттуу төмөндөөсүнөн кийин, 2021-жылдан тартып экономикада "туруп калуу" абалынан чыгуу этабы башталат. Орто мөөнөттүү келечекте дүйнөлүк экономиканын өсүшүн акырындык менен калыбына келтирүү тенденциясы байкалат. Дүйнөлүк фон ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин экономикасына таасирин тийгизет, өсүш темпи 2020-жылы төмөндөйт да, орто мөөнөттүү келечекте өсүшкө ээ болот.

2020-жылы Россиянын экономикасында ИДП төмөндөшү андан ары орто мөөнөттүү келечекте акырындап бир калыпта өсүү менен жеке жактардын которуу системасы аркылуу акча которууларынын агымын 2020-жылы бир кыйла азайтууга алып келет жана жеке керектөөлөргө терс таасирин тийгизет, бул өз кезегинде жалпы эле кызмат көрсөтүү чөйрөсүнө жана курулуш секторуна таасирин тийгизет.

7-сүрөт. Кыргыз Республикасына акча которуулардын номиналдык өсүш темпи жана Россия Федерациясынын ИДПсынын өсүш темпи, % менен

8-сүрөт. Дүң сооданын, жеке керектөөнүн жана акча которуулардын өсүш темпи, % менен

COVID-19 пандемиясынын кесепеттерине байланыштуу тынчсызданууларга карабастан, 2018-2019-жылдардагы сезонго салыштырмалуу эл аралык дан рынокторунун абалы тең салмакта жана жетиштүү деңгээлде сакталып турат деп болжолдонууда. Айрым рыноктордо азык-түлүк өнөр жай-тиричилик чынжырчаларында проблемаларды жараткан логистикалык проблемаларга байланыштуу локалдык үзгүлтүккө учуроолор болуп жатат. 2019-2020-жылдары сезон учурунда тиешелүү сезонго салыштырмалуу эл аралык дан рынокторуна сунуштар жетишээрлик деңгээлде сакталып турат.

2020-жылы глобалдык дан өсүмдүктөрүн өндүрүү ФАОнун(9) болжолдоосунда, мурунку мезгилдеги жаан-чачындын көп болушунан жана мезгилдин калган бөлүгүнө аба ырайынын жагымдуу божомолунан улам, түшүмдүүлүктүн кыйла жагымдуу келечеги 2019-жылдын рекорддук деңгээлинен дээрлик 3,0%га ашып кетиши мүмкүн. ФАОнун 2020-жылы дүйнөлүк дан өсүмдүктөрүн өндүрүү боюнча божомолу ушул айда 9,3 млн. тоннага жогорулады жана азыр 2790 млн. тоннага жакын.

2020-2021-жылдар сезонунда дан эгиндерин дүйнөлүк керектөөнүн божомолу 2735 млн. тоннага чейин көтөрүлдү, бул 2019-2020-жылдардагы сезондун деңгээлинен 43 млн. тоннага (1,6%) жогору. Мурунку айга салыштырмалуу, ФАОнун 2021-жылдын мезгилинин акырына карата глобалдык дан запасы боюнча болжолу 2 млн. тоннага көбөйүп, 929 миллион тонна болуп, мурунку жылга салыштырмалуу 52,3 млн. тоннага (6,0%) жогорулаган. Бул деңгээлде 2020-2021-жылдардагы мезгилде эгиндин дүйнөлүк запасынын керектөөсүнө болгон катышы акыркы жыйырма жылдагы максималдуу деңгээлге жетип, 33,0%ды түзөт, бул жаңы сезондо жеткирүү үчүн жагымдуу келечектерди көрсөтөт.

ФАОнун акыркы божомолуна ылайык 2020-2021-жылдардагы сезондо дүйнөлүк дан соодасынын көлөмү 435,0 млн. тоннаны түзүп, 2019-2020-жылдарга салыштырмалуу 9,0 млн. тоннага (2,1%) көп жана жаңы рекорд болуп саналат.

Дүйнөлүк азык-түлүк рынокторунда салыштырмалуу туруктуу баа кырдаалы сакталууда, негизинен сунуш эмес, суроо-талап жаатындагы факторлорго жараша айрым баалар төмөндөшү мүмкүн, ал эми суроо-талап факторуна экономикадагы улам начарлап бараткан келечек таасирин тийгизет.

9-сүрөт. БУУнун азык-түлүк жана айыл чарба уюмдарынын (ФАО) азык-түлүгүнө баалардын индекси (2020-2023-жылдар, 2014-2016=100), пункттар

Геосаясий кооптуулуктар (АКШ уламдан-улам төрт держава: Кытай, Россия, Иран жана Түндүк Корея менен стратегиялык атаандашууга дуушар болууда. 2020-жыл Америкада президенттик шайлоонун болушу жана өлкөнүн тышкы саясатында мүмкүн болуучу өзгөрүүлөр алар үчүн оор болушу мүмкүн). АКШ менен Кытайдын соода согушунун эскалациясы (соода согушун аяктоонун биринчи этабы "убактылуу көрүнүш" эле болуп саналат. Технология, маалымат, инвестиция, валюта жана финансы үчүн эки тараптуу согуш курчуду, АКШ менен Кытайдын ортосундагы конфронтациянын чыңалуу кооптуулугу сакталып турат), Вашингтон менен Брюссель башкы оюнчулары болгон жаңы соода талаш-тартышынын пайда болуу мүмкүндүгү, глобалдык экономикалык рецессия (өнүккөн экономикадагы проблемалар - капиталдын агылып чыгуу фонунда өнүккөн рыноктордо валюталардын өтө түшүп кетүү кооптуулугу бар, бул компаниялардын карыз проблемаларын начарлатат жана глобалдык кризисти тереңдетет), товардык-сырьёлук рыноктордогу аныкталбагандыктын өсүшү ж.б. дүйнөлүк экономика үчүн негизги кооптуулуктар болуп калат - булардын баары рыноктордогу кырдаалды түп-тамырынан өзгөртө алат.

COVID-19 инфекциясынын пайда болушу жаңы импульс берди (эпидемия учурда күтүлгөндөн да кыйла олуттуу болушу мүмкүн жана кытай экономикасынын өсүшүнүн басаңдашы жеткирүүлөрдүн дүйнөлүк чынжырчасы үчүн терс натыйжа берет). Коронавируска каршы күрөшүүнүн кесепеттери глобалдык экономиканын да төмөндөшүнө таасирин тийгизет.

Ишенимге, финансы рынокторуна жана туризм чөйрөсүнө терс таасир, ошондой эле жеткирүү чынжырчаларындагы үзгүлтүктөр көптөгөн экономикаларды болжолдоонун төмөндөшүнө өз салымын кошту.

Ички шарттар

Коңшулаш өлкөлөр менен чек араларда киргизилген чектөөлөр тышкы суроо-талаптын жана сунуштардын кыскарышына алып келди, ал эми коронавирустук инфекциянын жайылышына жол бербөө боюнча зарыл болгон чаралар (өлкөнүн айрым аймактарына өзгөчө абалды жана өзгөчө кырдаалды киргизүү) экономикалык активдүүлүктү тездик менен басаңдатууга алып келди (чакан жана орто бизнестин иштери, курулуш, ошондой эле өнөр жай өндүрүшүндөгү бир катар ишканалар толук көлөмдө токтотулду), блокпосттордун орнотулушу - жүктөрдү жана жүргүнчүлөрдү ташууда проблемалардын жаралышына, соода ишинин чектелишине алып келди, ал эми кызмат көрсөтүү чөйрөсү эң оор абалга дуушар болду. Google компаниясы жарыялаган отчет боюнча 2020-жылдын март-апрель айларында кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү активдүүлүк 62-76%га чейин төмөндөгөн. Туристтик жана мейманкана кызмат көрсөтүүлөрү, авиа жана темир жол ташуулары, дүң жана чекене соода, коомдук тамактануу жайлары кыйла зыян тартты. Экономиканын башка секторлорунда терс кесепеттер өндүрүштүк чынжырчанын бузулушунун эсебинен орто аралык суроо-талаптардын кыскарышы менен байланыштуу болду.

Өз кезегинде өндүрүштүк активдүүлүктүн төмөндөшү чарбакер субъекттердин пайдасынын кыскарышына, иштеп жаткан персоналдарды убактылуу же биротоло бошотууга, калктын кирешесин азайтууга жана кредиттик карыздардын өсүшүнө алып келүүдө жана керектөө суроо-талабына токтотуучу таасирин тийгизүүдө.

Айтылган жагдайлар бюджеттин кирешесин түзүүчүлөргө төмөндөтүүчү басым жасоодо. Экономиканын кыйла жабыр тарткан секторлоруна, чакан жана орто бизнестин субъекттерине колдоо көрсөтүү максатында зарыл болгон комплекстүү фискалдык чаралар көрүлдү. Эпидемияга каршы күрөшүү боюнча күтүлбөгөн чыгымдардын көбөйүшүнөн улам, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишинин программасына (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2020-жылдын 17-июнундагы № 3876-VI токтому) киргизилген энергетика, сугат, жол-транспорт чөйрөсүндө ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууга капиталдык салымдардын кыскаруу кооптуулугу бар.

Ошентип аталган факторлордун, ошондой эле коронавирустун жайылышына каршы күрөшүү боюнча Өкмөт тарабынан көрүлгөн чаралардын (чек аранын, авиакаттамдардын, соода жана оюн-зоок мекемелеринин, оюн клубдарынын жабылышы ж.б.) фонунда экономикалык иштин ишкердик жана инвестициялык активдүүлүгү басаңдап жатат.

Мындай кырдаал мындан ары уланса, төмөнкүдөй макроэкономикалык кооптуулуктарга алып келиши мүмкүн:

- тышкы суроо-талаптардын жана сунуштардын кыскарышы, негизги соода өнөктөш өлкөлөр менен соода шарттарынын начарлашы;

- инвестициялык агамдын жана эмгек мигранттарынан акча которуулардын кыскарышы менен шартталган экономикалык активдүүлүктүн басаңдашынан улам ички суроо-талаптардын кыскаруусу (акыркы керектөөгө жана дүң топтолууга чыгымдардын суммасы);

- экономиканын басаңдашы, анын натыйжасында ишкердик активдүүлүктүн төмөндөшү жана экономикалык өсүштү каржылоонун жоктугу. Дүйнөлүк финансылык рыноктогу татаал кырдаал тышкы карыз алууларга тоскоолдуктарды жаратышы же тартылуучу ресурстардын наркынын кымбатташына алып келиши мүмкүн;

- өлкөдө убактылуу бошотулган эмгек ресурстарынын санынын өсүшү, мигранттардын кайтып келүүсүнөн улам жумушсуздардын санынын көбөйүшү;

- баалардын жана инфляциянын деңгээлинин жогорулоо кооптуулугу (анткени, керектөө себетинде болгон көпчүлүк товарлар импорттук товарлар болуп саналат), бул өз кезегинде экономиканын секторлорунда чыгымдардын өздүк наркынын көбөйүшүнө алып келет.

- төмөнкүлөрдүн натыйжасында Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бюджетинде тартыштыктын көбөйүшү:

- коронавируска каршы күрөшүү боюнча чараларды ишке ашырууга кеткен чыгымдардын көбөйүшү; тамак-аш коопсуздугун камсыздоо үчүн азык-түлүктүн мамлекеттик запасын толтуруу; салык салуу боюнча айрым жеңилдиктерди киргизүүнүн эсебинен ишкерлерге колдоо көрсөтүү;

- социалдык чыгымдарды мурунку деңгээлде кармап туруу менен алгылыктуу кредиттик жана гранттык келип түшүүлөрдүн кыскарышы;

- бюджеттин чыгаша бөлүгүнүн көбөйүшү жана тышкы мамлекеттик карыздын көлөмүнүн өсүшү.

Мындан тышкары өлкөнүн экономикасында төмөнкүдөй кооптуулуктар бар:

- экономиканын диверсификациялануу деңгээлинин төмөндүгү жана экспорттун белгиленген сырьёлук багытталгандыгы өнүктүрүүнүн учурдагы моделин консервациялоого мүмкүндүк берет, аны жоюу үчүн олуттуу ресурстар жана түрткү керек;

- формалдуу эмес экономиканын жогорку деңгээли (Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин маалыматы боюнча 2018-жылы 23,4%ды түзгөн);

- мамлекеттик карыздын жогорку деңгээлде сакталып турушу, ал фискалдык түрткү берүү мүмкүндүгүн чектейт, ага ылайык бюджеттик тартыштык мамлекеттик карыздын андан ары өсүшүнө таасирин тийгизет.

2020-жылы жалпысынан айрым токтоп калуулар жана 2021-жылдан тартып мамлекеттин ичинде, ошондой эле сырткы чөйрөдө негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөрдө өсүш калыбына келээри күтүлүүдө.

5. 2020-жылы күтүлүүчү макроэкономикалык көрсөткүчтөр

Учурдагы болуп жаткан окуялардын күчөшү жана COVID-19 эпидемиясынын жайылышына, мунай продуктуларынын дүйнөлүк рыногунун кыйрашына жана башка валюталарга карата доллардын курсунун чыңдалышына байланышкан экономикалык кесепеттердин аныкталбагандыгы 2020-жылга негизги макроэкономикалык параметрлерди төмөндөтүү жагына кайра кароого алып келди.

Өзгөчө кырдаал, андан соң айрым аймактарга (Бишкек, Ош жана Жалал-Абад, Нарын шаарлары, Ош облусунун Ноокат жана Кара-Суу райондору, Жалал-Абад облусунун Сузак району, Нарын облусунун Ат-Башы району) өзгөчө абал режимдерин киргизүү бул аймактардагы көптөгөн ишкердик объекттеринин токтоп калуусуна, ал эми башка аймактарда блокпосттордун орнотулушунан улам кыймылдын чектелишине, жүк ташуулардын токтошуна алып келди. Коомдук транспорт жана такси кызматтарынын иши токтотулду. Кызмат көрсөтүү чөйрөсү өтө оор абалда калды.

Өзгөчө абалдын киргизилиши жана санитардык блокпосттордун орнотулушу айрым өнөр жай ишканалары үчүн оор кырдаалды жаратты, анткени чакан жана орто ишканалардын 65-70%ы өзгөчө абал киргизилген аймактардын чет жакаларында жайгашкан жана көптөгөн жумушчулары башка калктуу конуштардан келишет. Аталган аймактарда негизги үлүштү тамак-аш азыктарын, тигүү жана текстиль буюмдарын, курулуш материалдарын, металл рудаларын, мунай продуктуларын өндүрүү түзөт.

Мындай шарттарда COVID-19 коронавирустук инфекциянын жайылышынын алдын алуу боюнча киргизилген өзгөчө кырдаалга/абалга байланыштуу, ошондой эле Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүнүн мунай жана валюта рынокторунда түзүлгөн туруксуздук жагдайларынан улам, Өкмөт КРУБ менен биргеликте экономиканы колдоо жана турукташтыруу, өлкөнүн бюджетинин тең салмактуулугун жана туруктуулугун камсыздоо үчүн кечиктирилгис чараларды көрүп жатат.

COVID-19 вирусунун жайылышына байланыштуу улуттук экономикага тийгизген терс таасирин азайтуу максатында төмөнкүлөр кабыл алынды:

- Тышкы соккулардын кесепеттерин азайтуу боюнча биринчи кезектеги иш-чаралардын планы (Тышкы таасирлердин кесепеттерин минималдаштырууга жана экономикалык өнүгүүнү стимулдаштырууга багытталган экономикалык чараларды ишке ашыруу боюнча республикалык штабдын 2020-жылдын 7-мартындагы чечими);

- COVID-19 вирусунун жайылышына байланыштуу экономикалык жана социалдык туруктуулукка келтирилген терс таасирди азайтуу боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылга биринчи кезектеги чаралар планы (Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин 2020-жылдын 30-мартындагы № 186 буйругу);

- Ишкердик субъекттердин экономикалык активдүүлүгүн калыбына келтирүү жана ишине колдоо көрсөтүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылга иш-аракеттер планы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 6-майындагы № 162-б буйругу);

- Экономикалык жана социалдык туруктуулукту калыбына келтирүү жана камсыз кылуу, COVID-19дун жайылышынын шартында ишкердик субъекттерин колдоо максатында "Ишкердик субъекттерин каржылоо" программасы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 9-июнундагы № 315 токтому);

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылга карата социалдык туруктуулукту, экономикалык туруктуулукту жана калктын кирешелерин камсыз кылуу боюнча иш-аракеттер планы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 13-августундагы № 272-б буйругу).

2020-жылга негизги багыттар жана чаралар саясаты Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишинин программасында (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2020-жылдын 17-июнундагы № 3876-VI токтому), 2018-2040-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылдын 31-октябрындагы № 221 Жарлыгы), Орто мөөнөттүү мезгилге акча-кредиттик саясаттын негизги багыттарында (КРУБ башкармасынын 2017-жылдын 13-декабрындагы № 2017-П-07/51-1-(ДКП) токтому) чагылдырылган багыттарга ылайык ишке ашырылат.

2020-жыл Региондорду өнүктүрүү, өлкөнү санариптештирүү жана балдарды колдоо жылы деп жарыяланган. 2020-жылы 2018-2022-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасынын региондук саясатынын концепциясын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 31-мартындагы № 194 токтому) ишке ашыруунун алкагында региондорду тең салмакта өнүктүрүү, бизнес чөйрөгө жагымдуу шарттарды түзүү боюнча иштер улантылат. Алдыга коюлган милдеттерди ишке ашыруу үчүн ар бир региондун өзгөчөлүгүн эске алуу менен негизги атаандаштык артыкчылыктары, ошондой эле шаарларды - өсүш түйүндөрүн андан ары өнүктүрүү аныкталган. Чек ара аймактарын өнүктүрүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Бул аймактарда жашаган жарандардын керектөөлөрүн канааттандыруу үчүн инфратүзүмдөр жана кызмат көрсөтүүлөр боюнча шарттар түзүлөт.

Ошондой эле бизнесмендерди, анын ичинде глобалдык коронавирус пандемиясынын жана өлкөнүн айрым аймактарында өзгөчө кырдаалдын кесепетинен жоготууларга туш болгондорду колдоо боюнча кошумча жана узак мөөнөттүү чаралар иштелип чыгат.

Жогоруда аталган чараларды ишке ашыруу экономиканын секторлорун андан ары өнүктүрүү үчүн негиз болуп калат.

Экономиканын агроөнөр жай сектору коронавирустук инфекциянын жайылуу шарттарында, ошондой эле дүйнөлүк экономикалык жагдайларда өлкөнүн тамак-аш коопсуздугун жана калкты жумуш менен камсыздоодо экономиканын негизги секторлорунун бири болуп саналат.

Айыл чарба продукцияларын кайра иштетүүнүн үлүшүн көбөйтүү, өнөр жай ишканаларын сырьё менен камсыздоо, ошондой эле кошумча нарк чынжырчасынын санын көбөйтүү максатында "Айыл чарбасын каржылоо" долбоорун ишке ашыруу улантылат, ал жазгы талаа жумуштарын өз убагында жүргүзүү жана мал чарбачылыгын, өсүмдүк өстүрүүчүлүктү жана айыл чарба кооперациясын андан ары өнүктүрүү үчүн фермерлерге жана чарба жүргүзүүчү субъекттерге мамлекеттик колдоо көрсөтүүгө багытталган.

2020-жылы айыл чарба, токой чарба жана балык уулоо продукцияларынын дүң чыгарылышы 233,8 млрд. сом көлөмүндө, ал эми өсүмдүк өстүрүүнүн 1,7%га жана мал чарбасынын 2,3%га өсүш эсебинен реалдуу өсүш темпи 2,0% деңгээлинде болжолдонууда.

Айыл чарба өндүрүшүнүн түзүмү негизинен тиешелүү салыштырма салмагы 50,8% жана 46,8% болгон өсүмдүк өстүрүү жана мал чарба продукцияларынан түзүлөт.

1,7% деңгээлинде болжолдонгон өсүмдүк өстүрүүнүн өсүш темпи ирригациялык системаны жакшыртуу жана минералдык жер семирткичтерди берүү, жазгы талаа жумуштарын өз учурунда жүргүзүү, дан эгиндеринин кондициялык үрөнүнүн салыштырма салмагын жогорулатуу, айдоо аянттарынын түзүмдөрүн оптималдаштыруу, үрөндүн сортторун жакшыртуу, сугаруу деңгээлин жакшыртуу аркылуу дан эгиндеринин түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун эсебинен камсыздалат. Өсүш темпи негизинен төмөнкүлөрдү өндүрүүнү жогорулатуунун эсебинен камсыздалат:

- дан өсүмдүктөрү - 2,6%га, айдоо аянттарын 7,3 миң гектарга көбөйтүүнүн эсебинен (1,2%) 636,1 миң гектарга, бул жеке сырьёнун эсебинен ун жана нан азыктары менен өндүрүштүк камсыздоонун деңгээлин жогорулатуу максатында жүргүзүлөт (2019-жылдын жыйынтыгы боюнча өтмө калдыктарды эсепке албаганда данга эсептегенде ун жана нан азыктары менен камсыз кылуу 45,7%ды түздү);

- жер-жемиштер - 2,2%га, түшүмдүүлүктү 198,7 ц/га - 215,3 д/га чейин 8,4%га жогорулатуунун жана бак өсүмдүктөрү - 1,7% га, түшүмдүүлүктү 220,6 ц/га - 215,3 ц/га чейин 0,3%га жогорулатуунун эсебинен, бул КМШ өлкөлөрүндө (Казакстан, Россия) өсүмдүктөрдүн бул түрүнө карата суроо-талаптын көп болушу менен шартталды.

Ушуну менен бирге айдоо мезгилинде байкалган жагымсыз аба ырайынын шарттары жана мөмө-жемиш өсүмдүктөрүнүн гүлдөөсү, ошондой эле кызылча айдаган дыйкандар менен "Кошой" ААКы жана "Кайыңды Кант" ААКы кызылча сырьёсун кайра иштетүүчү заводдордун ортосундагы келишим боюнча төлөм шарттарынын өзгөрүшү кант кызылчасын өндүрүүнүн 43,3%га төмөндөшүн шарттайт, айдоо аянтын 6,2 миңге кыскартуунун эсебинен 8,2 миң га чейин; жер-жемиштер жана мөмөлөрдү өндүрүү 0,9%га чейин басаңдады (2018-2019-жылдар үчүн өндүрүштүн өсүшү орточо 6,0%ды түзгөн). Мындан тышкары картошка айдоо аянты 8,2 миң га 71,0 миң га чейин (10,4%га) кыскарды, бул, мурунку жылдары продукциянын ушул түрүн ашыкча өстүрүүгө байланыштуу болду, ошондой эле май өсүмдүктөрү - 0,6 миң га 25,4 миң га чейин (2,3%га), пахта - 2,9 миң га 21,5 миң га чейин (11,9%га) кыскарды, аларды өндүрүү рентабелдүү эместигинен жана дүйнөлүк суроо-талаптын төмөндөшүнө байланыштуу болду.

Мал чарба продукцияларын өндүрүүдө 2,3% деңгээлиндеги реалдуу өсүш темпи өлкөдө жагымдуу эпизоотикалык жагдайды сактап калуу, малдын башын көбөйтүү, асыл тукум жаныбарлардын генофондун жакшыртуу; жайыттарды үнөмдүү пайдалануу, зооветсервистердин түйүнүн жана ветеринардык кызматтарды кеңейтүү менен селекциялык-асыл тукум иштерин жогорулатуу, инфратүзүмдү (жасалма уруктандыруу, малдарга идентификациялоо жүргүзүү пункттары, малдын жана канаттуулардын натыйжалуулук көрсөткүчтөрүн жакшыртуу үчүн тоют базаларын) түзүүнүн эсебинен камсыздалат. Мында тирүү салмактагы этти өндүрүүнүн өсүшү 2,3%га жана мурунку жылга салыштырмалуу 9,5 миң тоннага көп болоору, сүт - 37,4 миң тоннага көбөйүү менен 2,3%га, жумуртка - 21,3 миң даанага көбөйүү менен 3,8%га жана жүн - 0,2 тоннага көбөйүү менен 1,6%га болжолдонууда.

2020-жылы айыл чарбасында өндүрүштүн көлөмүнүн бир калыпта өсүшүн камсыздоого төмөнкүдөй факторлор таасирин тийгизет:

- Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин алдындагы Гидрометеорология боюнча агенттик болжолдогондой күтүлүп жаткан суунун аз келүү мезгили түшүмдүүлүктүн төмөндөшүнө таасирин тийгизет;

- "Айыл Банк" ААКнын багыты боюнча айыл чарба техникаларын лизингге берүүнүн кечеңдеши айдоо иштерине таасирин тийгизет;

- "АЧК-8" программасы боюнча жеңилдетилген кредиттерди берүүнүн кеч башталышы, бул себүү кампаниясын жүргүзүү үчүн жазгы талаа жумуштарын баштоодо айыл чарба товар өндүрүүчүлөрүн үрөндүн, жер семирткичтердин, күйүүчү-майлоочу материалдардын зарыл болгон көлөмү, айыл чарба техникаларынын тетиктери менен камсыздоого мүмкүндүк берген жок;

- АКШ долларынын алмашуу курсунун өсүшүнө жана жеткирүүнүн кыйындашына байланыштуу минералдык жер семирткичтердин баасынын кымбатташы. Бул жер иштетүү агротехникасын сактоо үчүн чакан дыйкан чарбаларын жер семирткичтер менен жетиштүү көлөмдө камсыздоого терс таасирин тийгизди;

- айдоо иштери кызуу башталган учурда өзгөчө кырдаал, андан соң өзгөчө абал режимдерин киргизүү бир катар райондордун дыйкандарынын өз жерлерине баруусуна тоскоолдуктарды жаратты. Мындан тышкары үрөндү, жер семирткичтерди жана айыл чарба техникаларынын тетиктерин саткан түйүндөрдүн жабылып калган көптөгөн учурлары болду;

- 2020-жылдын 8-апрелинен 10-апрелине чейинки мезгилде республиканын аймактарында туруксуз аба ырайы байкалды, ал кардын жаашы менен коштолуп, үшүк урду. Мындай аба ырайы жазгы айдоо иштери кызуу жүрүп жаткан убакта жана мөмө дарактар гүлдөп калганда айыл чарба товар өндүрүүчүлөрүнө олуттуу чыгымдарды алып келди. Түштүктөгү үч облус жана Чүй өрөөнү көбүрөөк жабыркады. Өзгөчө гүлдөө фазасына жеткен мөмө дарактары кыйла зыян тартты. Ошондой эле кант кызылчасынын, жашылчалардын аянттары олуттуу жабыркады жана пахта, картошка аянттары азыраак зыянга учурады;

- тамеки, кант кызылчасы жана пахта айдоо аянттарынын кыскарышы;

- карантин учурунда peгиондор боюнча Мал чарбачылык жана жайыттар илимий-изилдөө институтунун Биотехнология борборунан, К.И.Скрябин атындагы Кыргыз улуттук агрардык университетинен, Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинен жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик мүлктү башкаруу фондунун алдындагы "Элита" мамлекеттик көмөкчү чарбасы" мамлекеттик ишканасынан үрөндөрдү жеткирүү мүмкүндүгүнүн жоктугунан куут кампаниясынын токтоп калышы;

- республикада тоют базасынын жетишсиз деңгээли, бул коронавирустук инфекциянын жайылышына байланыштуу чек аралардын жабылышы менен шартталды, ошондой эле жаныбарлар үчүн тоюттун кымбат баасы, бул малдын жана канаттуулардын санынын кыскарышына алып келиши мүмкүн.

Бул сектордогу негизги кооптуулуктар төмөнкүлөр болуп саналат: жагымсыз табигый-климаттык шарттар; күйүүчү-майлоочу материалдарга карата баалардын өзгөрмөлүүлүгү; коронавируска байланыштуу чек аралардын жабылышынан улам минералдык жер семирткичтердин тартыштыгы жана аларга баалардын кымбат болушу; соодадагы тоскоолдуктар (чек аралардын жабылышы); жагымсыз эпизоотикалык жагдай; көрсөтүлгөн мамлекеттик колдоонун натыйжасыз пайдаланылышы ж.б.

2020-жылы өнөр жай өндүрүшүн өнүктүрүүгө түзүлгөн жагдай (коронавирустун пандемиясы) олуттуу таасирин тийгизет, ал экономиканын дээрлик бардык тармактарында терс кесепеттерди жаратты.

Коңшу өлкөлөр менен чек араларды жабуу боюнча көрүлгөн чаралар өнөр жай өндүрүш продукцияларынын экспортун кыскартууга, товарлардын чек арада кармалып калуусуна алып келди, бул өзгөчө жеткирүү чынжырчасынын үзгүлтүксүз иштөөсү, баарынан мурда ташуунун белгилүү мөөнөтүн сактоо зарыл болгон товарларды жеткирүү үчүн өтө маанилүү. Негизинен комплекттөөчү буюмдар импорттолгон жеңил жана кайра иштетүү өнөр жай ишканаларына терс таасирин тийгизди.

Коронавирустун жайылышына жана коронавирустук инфекцияга каршы күрөшүү боюнча көрүлгөн чараларга байланыштуу жагдайды эске алып, 2020-жылы өнөр жай тармагынын өсүш темпи 95,2% (КДН боюнча) деңгээлинде күтүлүүдө, мындай төмөндөө төмөнкүлөрдүн эсебинен бааланууда:

- текстиль өндүрүшүнүн; кийим жана бут кийим, булгаары жана башка булгаары буюмдарын өндүрүү көлөмүнүн азайышы. Түзүлгөн кырдаалга жана жеңил өнөр жай ишканалары үчүн сырьёлорду (кездеме, фурнитура ж.б.) жеткирүүдөгү чектөөлөрдүн кесепеттерине жана продукцияларды пландалган мөөнөттө экспорттоо мүмкүндүгүнүн жоктугуна байланыштуу, 2020-жылы көрсөткүчтөр 90% деңгээлинде күтүлүүдө. Мындай маалыматтар кырдаал учурдагы жылдын экинчи жарым жылдыгында турукташаарын эске алуу менен пландалууда, эгерде кырдаал экинчи жарым жылдыкта ушул абалда сакталып калса, республикадагы көптөгөн тигүү ишканалары жабылат деген коркунуч бар;

- мунай продуктуларын өндүрүү көлөмүнүн 49,2%га кыскарышы, анткени сектордун негизги ишканасы болгон "Джунда" ЖЧКнын иши токтоп калды. Кышкы каникулга кеткен кытайлык адистер (300гө жакын адам) чек аранын жабылышына байланыштуу келе албай калышкан. Ошондой эле өндүрүш үчүн сырьёлорду жеткирүү толук көлөмдө чечиле элек;

- 2020-жылы тамак-аш продуктуларын (суусундуктарды кошо алганда) жана тамеки буюмдарын өндүрүү көлөмүнүн 103,6% деңгээлине чейин басаңдашы. Тамак-аш өнөр жайынын көпчүлүк тармагы импорттук сырьёлорго көз каранды эмес. Мында көптөгөн кошумча материалдар, тамак-аш кошулмалары, тамак-аш тармагында колдонулуучу таңгактоо материалдары жана каражаттар тыштан алынып келет. Коңшулаш мамлекеттер менен чек аралардын жабылышына жана суроо-талаптардын төмөндөшүнө байланыштуу экспорттоого багытталган тамак-аш азыктарын өндүрүү көлөмүнүн да төмөндөшү күтүлүүдө. Мындан тышкары өндүрүштүн рентабелдүүлүгүнүн төмөн болушунан улам кант кызылчасын өндүрүү - 321,1 миң тоннага, май өсүмдүктөрүн өндүрүү - 0,2 миң тоннага төмөндөшү менен шартталды. 2020-жылы кант кызылчасынын айдоо аянты 14,4 миң га 8,2 миң га чейин азайышынан улам кант кызылчасын өндүрүү иш жүзүндөгү өндүрүшкө салыштырмалуу (2019-жылы - 741,1 тонна) 420,0 миң тоннага чейин жана кумшекердин күтүлгөн өндүрүшү - 99,6 миң тоннадан 60,0 миң тоннага чейин кыскарат. 2019-жылы кантка болгон баанын арзандашынан улам, алып келген кант кызылчалары үчүн "Кайыңды-Кант", "Кошой" заводдору төлөмдөрдү продукция менен жана 20%ын гана акчалай төлөп берген. Ушуга байланыштуу 2020-жылы көптөгөн кант кызылчасын өндүрүүчүлөр кант кызылчасын айдоону кыскартууну ниеттенишүүдө. Ошол эле учурда апрель айында жүргөн үшүктүн кесепетинен кант кызылчасы кайра себилди жана кант заводдору ("Кайыңды-Кант" жана "Кошой" АК) кант өндүрүүнү 48-50 миң тонна көлөмүндө болжолдошууда;

- металл рудаларын казуунун 2019-жылдын деңгээлинде күтүлгон көлөмүнүн басаңдашы, чектөө чараларынын киргизилгендигине байланыштуу "Эти Бакыр Терексай" ЖЧК, "Каз Минералз Бозымчак" ЖЧК, "Вертекс Голд Компани" ЖЧК ж.б. сыяктуу компанияларда жумуш вахталарын түзүүдө, ошондой эле жумушчуларды жумуш ордуна жеткирүүдө, товардык-материалдык баалуулуктарды сатып алууда кыйынчылыктар (байланыштын, логистиканын жана жеткирүүчүлөрдүн мүмкүндүгүнүн чектелгендиги - сырьёну, материалдарды жана комплекттөөчүлөрдү: реагенттерди, станокторду, машиналарды, кошумча тетиктерди, атайын продукцияларды ж.б. негизинен КЭРден ташып келүүдөгү тобокелдиктер) пайда болуп жатат. "ГИК Кайди" ЖЧК менен "Кичи-Чаарат" ЖАКта байытуучу фабрикалардын иши өлкөдө коронавирус менен болгон жагдай тынчыганга чейин токтото турулду;

- Кумтөр кениндеги өндүрүштүн көлөмүнүн өндүрүштүк планга ылайык 2019-жылга салыштырмалуу 10,0%га төмөндөшү, эсепке "Кумтөр Голд Компани" ЖАКтын пландалган көлөмүнүн орточо чеги кабыл алынган, мында 2020-жылы негизги металлды өндүрүүнүн көлөмү 540,0 миң унцияда (16,8 т) болжолдонууда;

- Талды-Булак-Сол жээк кенинде негизги металлды өндүрүүнүн көлөмүнүн басаңдашы, ал 2020-жылы 2019-жылдын деңгээлинде күтүлүүдө. Концентраттардын айрым көлөмү кайра иштетүүгө чыгарылгандыктан, Казакстан менен чек аранын жабык болушу күтүлгөн көрсөткүчтөргө жетпей калуу коркунучуна алып келет;

- вахтаны алмаштырууда жана товардык-материалдык баалуулуктарды сатып алууда пайда болгон кыйынчылыктардан улам, Жерүй кенинде алтын казып алуу фабрикасын 2020-жылдын 1-апрелине карата ишке киргизүү планынын кийинкиге жылдырылышы. Ага ылайык негизги металлдын өндүрүшү кыскарууда. Мындан тышкары негизги металлдын күтүлгөн өндүрүшүн сатуу маселеси чечиле элек, бул маселенин чечилишине чейин чыгымдардын көбөйүшүн болтурбоо үчүн ишке киргизүү кийинкиге жылдырылышы мүмкүн. Болжолдун эсебинде 2250 кг өндүрүү каралган, ошол эле учурда объект өз убагында ишке кирбегендиктен өндүрүү көлөмүн аткарбай калуу коркунучу бар;

- 2020-жылы курулуш материалдарын өндүрүү көлөмүнүн кыскарышы, мында капиталдык салымдын көлөмүнүн кыскарышынын эсебинен курулуш секторунда иштиктүү жана инвестициялык активдүүлүктүн төмөндөшүнөн улам өсүш темпи 80,2% деңгээлинде күтүлүүдө. Өзгөчө кырдаал жана өзгөчө абал режимдеринин киргизилиши менен автотранспорт логистикасы жана керектөөчүлөргө курулуш материалдарын жеткирүү бузулду;

- суунун аз келүү мезгилинен улам 2020-жылы Токтогул суу сактагычынын учурдагы толуусун эске алуу менен, электр энергиясын иштеп чыгуунун, аны берүүнүн жана бөлүштүрүүнүн 100,3% деңгээлине чейин басаңдашы. Электр энергиясын иштеп чыгууга жана сатууга анын керектелиши да таасирин тийгизет. Эл көп топтолуучу жайлардын (ресторандар, соода борборлору ж.б.) иштөөсүнүн чектелгендигине байланыштуу, ошондой эле өнөр жай ишканаларында өндүрүштүн токтоп турушунан улам электр энергиясын иштеп чыгуу да төмөндөйт деген кооптонуулар бар.

Көмүр казуучу ишканаларда жана мунай, газ чыгаруучу ишканаларда өндүрүштүн пландалган көлөмү камсыздалат деп күтүлүүдө.

Өнөр жай өндүрүшүнүн экономиканын өсүш темпине тийгизген таасири терс болот жана 0,9 пайыздык пунктту түзөт, ИДПнын өндүрүштүк түзүмүндө өнөр жайдын салыштырма салмагы 18,2% түзөт.

Өлкөнүн курулуш комплексинде комплекстүү өнүктүрүү чараларын көрүүнүн натыйжасында капиталдык салымды 3,6%га көбөйтүү болжолдонууда, көлөмү 169,6 млрд. сомду түзөт.

Республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен 2411,5 млн. сом суммасында капиталдык салымдардын түшүүсү күтүлүүдө, алар биринчи кезекте жогорку курулуш даярдыгындагы объекттердин курулушун аяктоого, саламаттык сактоо, билим берүү объекттерин, ошондой эле авариялык объекттерди реконструкциялоого багытталат.

Ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын эсебинен капиталдык салымдардын болжолдуу көлөмү 57,3 млрд. сом суммасында "Кумтөр Голд Компани" ЖАК инвестицияларынын (4689,6 млн. сом) жана башкалардын эсебинен түзүлөт.

Транспорт системасын, энергетикалык инфратүзүмдү, ошондой эле суу менен камсыздоону жана башкаларды өнүктүрүү 2020-жылга мамлекеттик инвестициялар долбоорлорунун маанилүү багыттарынан болуп кала берет.

Мамлекеттик инвестициялардын 2020-жылга такталган бюджетинин көлөмү 32054,9 млн. сомду түзөт, анын ичинен гранттар - 9324,5 млн. сомду (29,1%), кредиттер - 21811,8 млн. сомду (68,0%) жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн кошо каржылоосу - 918,6 млн. сомду (2,9%) түзөт.

Каржылоонун эң көп көлөмү транспорт секторунда - бардыгы 5583,9 млн. сом (мамлекеттик инвестициялардын жалпы көлөмүнүн 17,4%) өлчөмүндө каралган, ал төмөнкү долбоорлордун эсебинен күтүлүүдө: "Түндүк-Түштүк" альтернативдүү жолун куруу" (251,5 млн. сом - ИӨБ,); "Бишкек-Нарын-Торугарт" автожолун реабилитациялоо" (312,2 млн. сом - ИӨБ, СӨФ, КАЭӨФ, МЭӨУ, Абу Даби өнүктүрүү фонду); "Ош-Баткен-Исфана" автожолун реабилитациялоо" (246,5 млн. сом - ИӨБ); "БАРЭК 3 коридорун жакшыртуу" (Бишкек-Ош автожолу), 4-фаза (861,5 млн. сом - АӨБ); "Түндүк-Түштүк альтернативдүү жолун куруу", 1-фаза жана 2-фаза" (2408,4 млн. сом - КЭР); "БАРЭК 1 жана БАРЭК 3 коридорлору, бириктирүүчү жол" (876,7 млн. сом - АӨБ); "Борбордук Азиядагы жол каттамдарын жакшыртуу" (Ош-Ходжент жолу, 61,3 млн. сом - ДБ); Тараз-Талас-Суусамыр автожолун реконструкциялоо, III фаза, 10,3 млн. сом - ИӨБ); "Борбордук Азиядагы жол каттамдарын жакшыртуу" 3-фаза (Түп-Кеген жолу, 32,2 млн. сом - ДБ); "Бишкек-Ош автомобиль жолун реконструкциялоо", IV фаза (483,0 млн. сом - ЕАӨБдүн Кризиске каршы фонду) жана башкалар келечекте жүргүнчүлөрдү жана жүк ташууга болгон керектөөлөрдүн өсүшүн камсыз кылат.

Энергетикалык тармактагы каржылоонун көлөмү 4292,2 млн. сом суммасында каралган (мамлекеттик инвестициялардын жалпы көлөмүнүн 13,4%ы), ал төмөнкү жана башка долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен күтүлүүдө: "Токтогул ГЭСин реабилитациялоо, 2-фаза" (543,0 млн. сом - АӨБ, ЕАӨБ); "Ат-Башы" ГЭСин реабилитациялоо (185,4 млн. сом - Швейцария); "Жылуулук менен камсыз кылууну жакшыртуу долбоору" (161,2 млн. сом - ДБ); "Токтогул ГЭСин реабилитациялоо, III фаза" (63,3 млн. сом - АӨБ, ЕАӨБ); "CASA-1000" долбоору (2935,1 млн. сом - ДБ, ЕИБ, ИӨБ); "Камбар-Ата-2 ГЭСинин экинчи гидроагрегатын эксплуатациялоого киргизүү" (38,7 млн. сом - ЕАӨБ), бул долбоорлор Кыргыз Республикасындагы энергетика тармагынын абалын олуттуу түрдө жакшыртууга жана коңшу мамлекеттердин ортосунда электр энергиясын алмашууну, ошондой эле транзиттик агымдарды көбөйтүүгө жагымдуу негиз түзүүгө мүмкүндүк берет.

Мында коронавирустук инфекциянын (COVID-19) жайылышы менен байланышкан кырдаалга байланыштуу алдын ала эсептөөлөр боюнча 2020-жылга 4932,3 млн. сом суммасындагы мамлекеттик инвестициялардын бюджетин өздөштүрбөй калуу кооптуулугу бар экендигин эске алуу керек. Жагдай күндө өзгөрүп жаткан кырдаалда 2020-жылга карата мамлекеттик инвестициялардын долбоорлорунун реалдуу керектөөлөрүн болжолдоо кыйын экендигин белгилөө зарыл, буга байланыштуу маалымат акыркы эмес жана кийин оңдолууга тийиш.

12,3 млрд. сом суммасындагы чет өлкөлүк түз инвестициялардын көлөмү капиталдык салымдардын эсебинен болжолдонууда:

- "Каз Минералз Бозымчак" ЖЧК (1053,0 млн. сом);

- "Фулл Голд Майнинг" ЖЧК (445,2 млн. сом);

- "Чаарат Заав" ААК (4,1 млн. сом);

- "Вертекс Голд Компани" ЖЧК (1680 млн. сом);

- "Алтынкен" ЖЧК (391,7 млн. сом);

- "Газпром Кыргызстан" ЖЧК (1490,4 млн. сом) ж.б.

Экономиканы капиталдаштыруунун пландаштырылган көлөмүнө жараша, 2020-жылы курулуштун дүң продукциясынын жалпы көлөмүнүн реалдуу өсүшү 2,9% деңгээлинде болжолдонууда жана 178,9 млрд. сомду түзөт. Курулуш тармагынын экономикалык өсүш темпине таасири оң болот жана 0,28 пайыздык пунктту түзөт, ИДП өндүрүш түзүмүндө курулуштун салыштырма салмагы - 10,3%.

Региондор боюнча транспорттук, кен казуу жана энергетика тармактарындагы, ошондой эле айылды суу менен камсыздоо боюнча инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен бардык региондордо курулуш көлөмдөрүнүн өсүшү күтүлүүдө. Негизги үлүштү Бишкек шаары (42,6%) ээлейт, Чүй (15,8%), Жалал-Абад (14,2%) жана Ысык-Кел (10,9%) облустары, алардын курулуш тармагын өнүктүрүүгө суммалык салымы 2,54 пайыздык пунктту түзөт.

Мында курулушту өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизип, күтүлгөн көрсөткүчтөргө жетпей калууга алып келиши мүмкүн болгон кооптуулуктар бар. Республикада автожолдорду куруу боюнча бир катар инвестициялык долбоорлор ишке ашырылууда, Кыргыз Республикасына өз убагында кире албай калган чет өлкөлүк жарандардан турган чет элдик компаниялар алардын башкы подрядчыларынан болгондугу негизги коркунучтардын бири болуп саналат:

1. "Түндүк-Түштүк, 159 км - 183 км альтернативдүү автомобиль жолун куруу" долбоору, Дыйкан айылынан Кызыл-Жылдыз айылына чейин, башкы подрядчы - "MOST-GROUP and China Road & Bridge Corporation (Кыргызстан - КЭР)" биргелешкен ишканасы консультациялык компания - "Saudi Tech Engineering & Geological Consultants and Spectrum Engineering Consultants" биргелешкен ишканасы (Сауд Аравиясы/Ливан);

2. "Бишкек-Нарын-Торугарт, 272 км - 365 км автомобиль жолун рекоиструкциялоо" долбоору, башкы подрядчы - "Sinohydro" (КЭР) компаниясы, консультациялык компания - "Team International and Saud Consult" биргелешкен ишканасы (Ливан/Сауд Аравиясы);

3. "Түндүк-Түштүк альтернативдүү автомобиль жолун куруу долбоору, 1-фаза, башкы подрядчы - China Road & Bridge Corporation компаниясы (КЭР);

4. "Түндүк-Түштүк альтернативдүү автомобиль жолун куруу" долбоору, 2-фаза, башкы подрядчы - China Road & Bridge Corporation компаниясы (КЭР);

5. БАРЭК 3 коридорун өркүндөтүү долбоору, Бишкек-Ош автожолу, 4-фаза, Бишкек - Кара-Балта участогу, башкы подрядчы - China Railway № 5 компаниясы (КЭР), консультациялык компания - Eptisa (Испания);

6. БАРЭК 1 жана 3 бириктирүүчү жолдун долбоору (Түндүк-Түштүк альтернативдүү автомобиль жолунун уландысы, 3-фаза) Эпкин-Башкууганды участогу, башкы подрядчы - Todini Costruzioni Generali. P. S. A. компаниясы (Италия), консультациялык компания - Gentek International Engineering (Түркия Республикасы);

7. "Бириктирүүчү жолдун долбоорун кошумча каржылоо" долбоору, БАРЭК 1 жана БАРЭК 3 коридору, Балыкчы-Кочкор тараптан Кувакы ашуусуна бурулушка чейинки участоктор (0 км - 43-км) жана Кочкор-Эпкин (62,4 км-89,5 км), узундугу 70,1 км (Түндүк-Түштүк, 3-фаза) башкы подрядчы - "Sinohydro" компаниясы (КЭР).

Жогоруда аталган бардык долбоорлор боюнча курулуш иштеринин графиктери иштелип чыккан, аларга кийинчерээк COVID-19 пандемиясынын таасири тийди. Подряддык компаниялардын кызматкерлерин мобилизациялоо 2020-жылдын март айынын башында пландалганын белгилөө зарыл, бирок бүгүнкү күнгө чейин подряддык компаниялардын кызматкерлеринин көбү Кыргыз Республикасынын аймагына өз убагында кире албай калышкандыгын белгилеп кетүү зарыл.

Коронавирус эпидемиясынын кырдаалы курчуганга чейин подрядчылар тарабынан персоналды, техниканы жана жабдууларды мобилизациялоо боюнча иштер жүргүзүлгөн, ошондой эле Консультанттын чет элдик персоналынын келиши күтүлгөн.

Мындан тышкары "Бишкек-Нарын-Торугарт, 272 км 365 км автомобиль жолун реконструкциялоо" долбоору боюнча, "Ош-Баткен-Исфана, 75 км - 108 км автомобиль жолун реконструкциялоо" долбоору боюнча Консультанттын чет элдик персоналы чек ара жабылгандыгына байланыштуу Кыргыз Республикасынын аймагына өз убагында кире албай калды.

Ошондой эле өлкө үчүн стратегиялык курулуш болгон Түндүк-Түштүк автомобиль жолун куруу долбоорунун алкагында тоннель жана эстакадалык көпүрөлөр боюнча курулуш иштерин аткарууга China Road & Bridge Corporation генералдык подрядчылар тарабынан КЭРден 1150 адамга жеткен атайын техниканын операторлору жана машинисттери, тар чөйрөгө багытталган квалификациялуу адистер тартылган. Курулуш иштеринин графиги боюнча аталган адистер 2020-жылдын февралында Кыргыз Республикасына келиши керек болчу жана долбоордук аймакка жайгашуусу керек эле. Мында жергиликтүү рынокто ушундай квалификацияга ээ, адистештирилген техниканы башкара жана колдоно билген адистер, кызматкерлер, жана машинисттер жок.

Башкы подрядчылары Кыргыз Республикасына өз убагында кире албай калган чет өлкөлүк жарандардан турган чет элдик компаниялар болгон энергетика тармагындагы ишке ашырылуучу бир катар долбоорлор:

1. Кыргыз Республикасы боюнча "CASA-1000" долбоорунун подрядчысы болуп "Milas Energy and Metal Construction" түрк компаниясы тандалган, жабдууларды жеткирүүчү - SichuanTianfu Jiangdong Technology Co. Ltd. (Tianfu) кытай компаниясы, россиялык - Түштүк Урал арматура-изолятор заводу (ЮАИЗ).

2. "Ат-Башы ГЭСин реконструкциялоо" долбоору. Долбоордун подрядчылары General Electric Renewable (Швейцария), Alstom Hydro (Франция) компаниялары. 2020-жылы төмөнкү жабдууларды алып келүү пландалган:

- Кытайдан - ГА № 1, 4 жумушчу дөңгөлөктөрдү;

- Испаниядан генераторду;

- Италиядан - ГА № 1, 2, 4 валды;

- гидроагрегаттардын запастык бөлүктөрүн жана компоненттерин.

Гидроагрегаттардын негизги жабдууларын Кытайдан алып келүү пландалууда. Чек аралардын жабылгандыгына байланыштуу бул жабдууну алып келүү белгисиз мөөнөткө жылдырылды жана долбоор боюнча иш-чараларды өз убагында аткарууга түздөн-түз таасирин тийгизди. Ошондой эле 2020-жылдын май-июнь айларында Т1 күч трансформаторун монтаждоо иштери пландалган эле. Монтаждоо иштери КЭРден даярдоочу заводдун өкүлүнүн көзөмөлү алдында жүрүүгө тийиш эле. КЭРден шеф-инженерлердин келүүсүнө тыюу салынгандыктан күч трансформаторун ишке киргизүү кечеңдеди.

3. Энергетика тармагындагы башка долбоорлор боюнча да ушундай эле абал.

Жогоруда аталган себептер 2020-жылдын сезонунда инвестициялык долбоорлордун алкагында курулуш иштеринин жүрүшүнө терс таасирин тийгизүүдө. Мындан тышкары Кыргыз Республикасына кирүүгө карантиндик тыюу салуу мезгилине байланыштуу жогоруда аталган компаниялардын кызматкерлеринин өз убагында келбей калышы долбоорлорду ишке ашыруу мөөнөтүнүн кечеңдешине алып келди, бул кошумча долбоордук чыгымдарды талап кылат.

Дүйнөлүк экономикадагы туруксуз кырдаал шарттарында курулуш секторунда баа көрсөткүчтөрү маанилүү ролду ойнойт, алар азыркы учурда терс таасирин тийгизүүдө. Долбоорлоо-сметалык документтердин эсептөөлөрүнө негизделген объекттин курулушуна жумшалуучу сумманы эске алуу менен, курулуш материалдарынын кымбатташына байланыштуу аны аяктаганга чейин кооптуулуктар пайда болушу мүмкүн.

Ошондой эле курулуш тармагын өнүктүрүү үчүн негизги коркунуч болуп курулуш материалдарын жана машиналарга жана жабдууларга запастык бөлүктөрдү жеткирүүнүн чектелүүлүгү саналат.

Мындан тышкары курулуш материалдарын өндүрүүчүлөрдөн сатып алуу, карантинге байланыштуу объекттерде курулуш иштерин баштоо мүмкүн болбогондуктан, жер-жерлердеги подряддык уюмдар объекттердеги курулуш иштерин токтотууга мажбур болушууда.

Кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсү. 2020-жылдын 22-мартынан тартып өлкөнүн аймагында өзгөчө кырдаал жарыяланганына, ошондой эле 24-марттан баштап Бишкек, Ош, Жалал-Абад шаарларында, Ноокат, Кара-Суу жана Сузак райондорунда өзгөчө абал режими киргизилгендигине байланыштуу транспорттук, туристтик кызмат көрсөтүүлөр, мейманканалардын жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрү, ошондой эле дүң-чекене соода кызмат көрсөтүү чөйрөсү эң аялуу сектор болуп калды.

Өлкөнүн экономикалык жактан активдүү калкынып жалпы санынын (2,5 млн. адам) ичинен кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндө иштеген калктын саны болжол менен 1,3 млн. адамды түзөт. Коронавирустун инфекциянын жайылышына каршы күрөшүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан көрүлгөн чаралардын натыйжасында (чек араларды, авиакаттамдарды, ишканаларды, соода жана оюн-зоок жайларын, оюн клубдарын жабуу) ишкер активдүүлүк төмөндөп, бул чөйрөдө иштеген 500 миңден ашык адам убактылуу ишсиз калды.

Карантиндик иш-чаралардын таасиринен улам 2020-жылы кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндө өсүш темпи төмөнкүлөрдүн эсебинен 91,0%дын (дүң чыгарылыш боюнча) деңгээлинде күтүлүүдө:

- дүң-чекене сооданын көлөмүнүн 11,9%га төмөндөшү Мындай төмөндөө өзгөчө абал/кырдаал киргизилген мезгилде мамлекеттик чек аранын, ошондой эле Бишкек, Ош жана Жалал-Абад шаарларындагы айрым ири базарлардын жана ири соода борборлорунун жабылышы менен шартталган.

Кытай Эл Республикасынан келген импорттун жана башка өлкөлөр менен тышкы соода жүгүртүүнүн төмөндөшү республиканын ичиндеги өндүрүштүн, өзгөчө тигүү тармагындагы өндүрүштүн, эл керектөөчү товарларды жеткирүү, бир катар тармактар үчүн жабдууларды жана комплекттөөчүлөрдү жеткирүүнүн кыскарышына алып келди, бул чекене соода жүгүртүүнүн төмөндөшүнө жана региондогу экономикалык активдүүлүктүн төмөндөшүнөн улам калктын кирешелеринин азайышына алып келет.

Мындан тышкары Россия менен Казакстанда жарыяланган коронавирустук инфекциянын жайылышына жол бербөө боюнча күчөтүлгөн чаралар экономикалык активдүүлүктүн азайышына алып келди, бул ошол өлкөлөрдө иштеген мигранттарга таасирин тийгизүүдө жана акча которуулардын азайышына алып келет.

Бул кырдаал тамак-аш азыктарынын керектелишин көбөйтүп, калктын керектөө түзүмүнүн өзгөрүшүнө, ошол эле учурда өтө зарыл болгондордон тышкаркы (дары, жеке гигиена товарлары, кир жуучу каражаттар ж.б.) азык-түлүк эмес товарларды, узак мөөнөткө пайдаланылуучу товарларды сатып алуунун төмөндөшүнө, ошондой эле курулуш тармагындагы кызмат көрсөтүүлөрдүн төмөндөшүнө алып келет;

- көптөгөн өлкөлөр менен авиарейстердин жана ички аба ташууларынын токтолушуна байланыштуу автотранспорттук жана аба ташууларынын жалпы көлөмүнүн олуттуу кыскаргандыгынан улам транспорт ишинин көлөмүнүн 19,0%га төмөндөшү. Темир жол менен жүргүнчүлөрдү ташууну токтотуу да терс таасирин тийгизет.

Өлкөнүн ичинде вирустун жайылышын болтурбоо максатында мектептерде жана жогорку окуу жайларында карантин жарыялоо жана региондордун ортосундагы негизги транспорттук коридорлорду жабуу ички жүргүнчүлөрдүн агымынын төмөндөшүнө алып келди.

Мындан тышкары ата мекендик ташуучулардын жабдылуу деңгээлинин төмөндүгү, ата мекендик авиаташуучулардын тиешелүү авиапаркынын жоктугу, "Кыргыз темир жолу" улуттук компаниясы" МИнин кыймылдуу курамынын жетишсиз деңгээлде камсыздалышы менен байланышкан көйгөйлөр бар.

Ошону менен бирге азыркы мезгилде жүк ташуу иши (автомобиль, темир жол жана авиатранспорт менен) толук ишке кайта баштады, айрым чектөөлөр алына баштагандан кийин жүргүнчү ташуучу транспорттор да август айынын аягында толугу менен иштей баштайт, бул транспорт ишинин 2020-жылдагы жалпы көрсөткүчтөрүнө оң таасирин тийгизет.

Эгерде кырдаал кыйла узак убакытка созулса, жылдын аягына чейин автомобилдерди сатуу токтоп калышы мүмкүн. Транспорттук кызмат көрсөтүүлөрдүн көлөмүнүн төмөндөшү күйүүчү-майлоочу материалдарды жана автомобилдерге запастык бөлүктөрдү сатуунун төмөндөшүнө алып келет:

- маданий-оюн-зоок борборлорунун, ири соода түйүндөрүнүн жабылышына байланыштуу "искусство, оюн-зоок жана эс алуу" тармагындагы көлөмдөрдүн 28,8%га төмөндөшү;

- мейманканалардын жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрүнүн 74,0% деңгээлге чейин төмөндөшү, пандемиядан улам туристтер сапарларын токтотушууда, туристтик бизнестин өкүлдөрү жоготууларды белгилешүүдө (туристтик сезондун жыйынтыгы боюнча туризм сезонунун жоготуулары эң жогору болушу жана көрсөткүчтөрү акыркы 10 жыл үчүн эң төмөн болушу мүмкүн, бул айрыкча чет өлкөлүк туристтерге багытталган тармактарда билинет). Ошондой эле Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 17-мартындагы № 163 "Кыргыз Республикасынын аймагында коронавирустук инфекциянын (COVID-19) пайда болуу жана жайылуу коркунучун алдын алуу боюнча чаралар жөнүндө" токтому менен 50 жана андан ашык отургузуучу орундары бар ресторандар менен коомдук тамактануу жайлары убактылуу жабылган, ошондой эле жалпы иш-чараларды, анын ичинде ресторандарда тойлорду өткөрүүгө тыюу салынган.

2019-жылдын июлунан тартып байланыш кызматтарын көрсөтүү тармагынын өсүш темпи, ал эми өткөн жылдарда (2016-жылдан тартып) өнүктүрүү көрсөткүчтөрүнүн узакка созулган төмөндөшү байкалган. 2020-жылы байланыш кызматтарын көрсөтүү тармагы 101,0% деңгээлинде күтүлүүдө.

Телекоммуникациялык компаниялар үчүн дүйнөлүк өсүш тенденциясы ата мекендик уюлдук операторлорго да тиешелүү болот. Анын үстүнө көптөгөн мамлекеттик органдарды жана мекемелерди аралыктан иштөөгө, ошондой эле студенттерди жана мектеп окуучуларын аралыктан окутууга өткөрүү байланыш кызматынын деңгээлин жогорулатууга түрткү берет.

Мамлекеттик органдардын "Түндүк" электрондук ведомстволор аралык өз ара аракеттенүү системасы аркылуу өз ара аракеттенүү механизмин киргизүү, айрым мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү санариптик форматка өткөрүү жана андан ары аларды электрондук кызмат көрсөтүүлөрдүн мамлекеттик порталына жайгаштыруу, кыйла жеткиликтүү Интернетти пайдаланууну кеңейтүүгө багытталган "Digital CASA-Кыргыз Республикасы" долбоорун ишке ашыруу, маалыматтык-коммуникациялык технологиялар секторуна жеке инвестицияларды тартуу жана Өкмөттүн Кыргыз Республикасында "санариптик өкмөт" кызматтарын көрсөтүү мүмкүндүгүн жогорулатуу боюнча иш-чаралар улантылат.

Ошентип өлкөнүн аймагындагы өзгөчө кырдаал шарттарында (терс натыйжалар суроо-талапка олуттуу таасирин тийгизип, өндүрүштүк потенциалга олуттуу таасирин тийгизбейт деген божомолдордон улам), 2020-жылы ИДПнын көлөмүнүн 5,3%га төмөндөшү күтүлүүдө, андан кийин 2021-жылы көрүлгөн саясий чаралардан, негизги соода өнөктөштөрдөгү экономиканын калыбына келүүсүнөн жана сооданын жанданышынан улам экономиканын акырындап калыбына келүүсү болжолдонууда.

2020-жылы күтүлүүчү негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот:

4-таблица

ИДПны түзүүчү тармактар боюнча түзүм жана өсүш темптери (өсүш темптери КДН боюнча келтирилди)

ИДПнын күтүлүүчү 94,7% деңгээлиндеги өсүш темпи экономиканын эки тармагынын ИДПга терс салымына байланыштуу болот, анын ичинде кызмат көрсөтүү тармактары - (-) 4,3 пайыздык пункт, өнөр жай - (-) 0,9 пайыздык пункт. Айыл чарбасынын салымы ИДПга оң таасирин тийгизет, ал 0,24 пайыздык пункт, курулуш тармагында - 0,28 пайыздык пункт деңгээлииде күтүлүүдө. 2020-жылы ИДПнын номиналдык көлөмү 583,2 млрд. сом суммасында күтүлүүдө.

Региондор боюнча 2020-жылы ИДП өндүрүшүнүн негизги үлүшү Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл жана Жалал-Абад облустарында 78,4% салыштырма салмагы менен экономиканын иштөөсүнүн эсебинен камсыз кылынат, алардын ИДПнын өсүшүнө суммалык терс салымы 4,33 пайыздык пунктту түзөт. Жалал-Абад (12,1%) жана Ысык-Көл (11,2%) облустарынын ИДП өндүрүшүнүн жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүштөр Жалал-Абад облусунун аймагында республикада иштелип чыгуучу электр энергиясынын 90%ына жакыны өндүрүлө тургандыгы, Ысык-Көл облусунун аймагында Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалардын жайгашканы менен байланышкан.

Үлүштүн калган бөлүгү 21,6% деңгээлиндеги салыштырма салмагы менен Ош, Баткен, Нарын, Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлөт.

5-таблица

ИДП өндүрүшүнө региондордун салымы(10)

2020-жылы инфляциянын деңгээли акча-кредит саясатынын максаттуу орто мөөнөттүү багыттарынын чегинде болот (5-7%) жана бир мааниден ашпайт. Инфляциянын деңгээли өлкөнүн айрым аймактарында өзгөчө кырдаал жана өзгөчө абал режимин киргизүү, АКШ долларынын улуттук валютага карата бир аз чыңдалышы менен байланышкан жаз айларында азык-түлүк товарларына суpoo-талаптын жогорулашын мүнөздөйт, ошондой эле ички рыноктун товарлардын импортунан көз карандылыгы, финансы рыногунун өзгөрмөлүүлүгү, азык-түлүк товарларына (жер-жемиш, жашылча) баалардын сезондуу өзгөрмөлүүлүгү менен шартталган. Мында инфляциялык процесстердин динамикасына терс факторлор таасирин тийгизе берсе жана кошумча тышкы таасирлер пайда болсо, болжолдуу маанилер максаттуу көрсөткүчтөн ашып кетиши мүмкүн. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы баага жана финансылык туруктуулукка таасир этүү факторлоруна туруктуу негизде баа берет жана экономикалык кырдаалга жараша акча-кредит саясатынын тиешелүү чараларын көрөт.

Коронавирустук инфекциянын жайылышын кармап туруу боюнча зарыл болгон чараларды көрүү шартында мамлекеттик бюджеттин туруктуулугун камсыз кылуунун жана бюджеттик чыгымдарды оптималдаштыруунун артыкчылыктуу багыттары төмөнкүлөр болот:

- коронавирустук инфекциянын жайылышына каршы аракеттенүү боюнча кечиктирилгис иш-чараларды жүзөгө ашырууга финансы каражаттарын жумшоо;

- маанилүү социалдык төлөмдөрдү толук ишке ашырууну камсыздоо;

- актуалдуу эмес долбоорлорду жана чыгымдарды алардын маанилүүлүк деңгээлине жараша кийинки мезгилдерге жылдыруу;

- мамлекеттик программаларды аткарууга багытталган бюджеттик каражаттарды кыскартууда долбоорлордун артыкчылыгын жана социалдык багытын эске алуу;

- мамлекеттин ички жана тышкы милдеттенмелери боюнча төлөмдөрдү, анын ичинде жеткирилген товарлар, аткарылган жумуштар жана кызмат көрсөтүүлөр үчүн төлөөлөрдү ишке ашыруу;

- түзүлгөн жагдайда бюджеттик каражаттарды натыйжалуу жана максаттуу пайдалануу үчүн жоопкерчиликти жогорулатуу.

Дүйнөдө жана биздин өлкөдө коронавирустук инфекциянын жайылышы эмгек рыногуна басым жасоодо, бул социалдык көрсөткүчтөргө жана калктын иш менен камсыз болушуна терс таасирин тийгизет. Экономиканын жогоруда аталган күтүлүүчү макроэкономикалык параметрлеринен улам калктын жашоо деңгээлин мүнөздөөчү негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө түзүлөт:

- калктын жан башына ИДПнын көлөмү 92,1 миң сом өлчөмүндө күтүлүүдө жана 2,1%га азаят;

- акчалай кирешенин номиналдык төмөндөшү 0,2%га, ал эми реалдуу - 5,8%га күтүлүүдө;

- акчалай кирешелердин түзүмүндө орточо айлык эмгек акынын өсүшү күтүлүүдө, ал номиналдуу 5,0%га өсөт, ал эми анын реалдуу өлчөмү керектөө бааларынын өсүшүн эске алуу менен 0,9%га төмөндөйт;

- жашоо минимумунун өлчөмү 5094,7 сом деңгээлинде күтүлүүдө. Эмгекке жарамдуу курактагы калктын жашоо минимумуна карата орточо айлык эмгек акынын катышынын коэффициенти 3,17 деңгээлинде түзүлөт;

- ишканалардын иштешине киргизилген чектөөлөр жана адамдардын орун которуусу экономикага терс таасирин тийгизди (мектептер жабылган, адамдардын массалык топтолуусуна тыюу салынган, спорттук жана маданий иш-чаралар жылдырылган, кызматкерлердин аралыктан иштөөгө которулгандыгына байланыштуу кеңселер жабылган). Натыйжада 2020-жылы жумуш орундарынын жана экономикада иштегендердин санынын азайышы күтүлүүдө, бул 2020-жылы жумушсуздуктун деңгээлинин 7,3%га чейин өсүшүнө алып келет. 2018-жылга салыштырмалуу 1,1 пайыздык пунктка (2018-жылы - 6,2%) көбөйөт.

Болжолдоо үчүн негизги кооптонуу болуп пандемиянын экинчи толкуну жана ага байланыштуу чектөөлөр мүмкүн болгон учурда коронавирустук инфекциянын жайылышы менен кырдаалдын узарып кетишинен улам, кыска мөөнөттүн ичинде дүйнөлүк экономикада кырдаалдын начарлап кетүү коркунучу саналат.

6. 2021-жылга макроэкономикалык болжол

6.1. Макроэкономикалык саясат

2021-жылы COVID-19 коронавирустук инфекциянын күч алышы менен байланышкан кырдаал токтогондон жана турукташкандан кийин экономиканын акырындык менен калыбына келиши болжолдонууда.

2021-жылга макроэкономикалык саясаттын башкы максаты экономикалык өсүштүн оң динамикасын камсыз кылуу жана өлкөнүн экономикалык өнүгүүсүн калыбына келтирүү үчүн шарттарды түзүү болот. Бул максаттарга жетүү төмөнкү багыттар боюнча чараларды ишке ашырууну карайт: 1) ишкердик үчүн жагымдуу шарттарды түзүү; 2) ишкер климатты жакшыртуу жана инвестициялык активдүүлүктү өбөлгөлөө; 3) экономиканын реалдуу секторунда өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу үчүн шарттарды түзүү; 4) тышкы соода байланыштарын чыңдоо жана ички рынокту өнүктүрүү. Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр ири улуттук долбоорлорду ишке ашырууну улантуу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн артыкчылыктуу милдеттери болуп экономиканы чыңдоого, өндүрүштүн потенциалын күчөтүүгө жана өнүктүрүүгө, ошондой эле калктын жашоо сапатын жана бакубаттыгын жакшыртууга багытталган Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишинин программасын (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2020-жылдын 17-июнундагы № 3876 токтому), 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясын (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылдын 31-октябрындагы № 221 Жарлыгы) ийгиликтүү жана өз учурунда ишке ашыруу кала берет.

Экономикалык саясат импортту алмаштыруу үчүн жогорку потенциалга ээ болгон, жумуш орундарын түзүүчү жана элдин бакубаттыгын жогорулатуучу тармактарды өнүктүрүүгө багытталат. Чет өлкөлүк инвестициялар тартылат, мында тышкы карыз алууларды тартуу менен өнүктүрүү үчүн өздүк ресурстарды пайдалануунун ортосунда алгылыктуу баланс түзүлөт. Карыз алуу саясаты дүйнөнүн бир дагы өлкөсүнө ашыкча көз каранды болууга жол бербегидей түзүлөт.

Инвесторлорго, чакан жана орто бизнеске кепилдиктер камсыз кылынат, узак мөөнөттүү мезгилге финансылык ресурстарды пайдалануу механизмдери иштелип чыгат, "Кепилдик фонд" ААКнын мүмкүнчүлүктөрү кеңейтилет.

2021-жылы жана болжолдонгон горизонтто экономикалык өнүгүү (2022-2023-жылдар) улуттук экономиканы өнүктүрүүгө тышкы да, ички да факторлордун таасиринин уланышындагы гипотезада түзүлөт. Региондогу экономиканын турукташуусуна байланыштуу тышкы экономикалык көрсөткүчтөрдө тренддин жакшыруусу күтүлүүдө.

6.2. Акча-кредиттик саясат

Улуттук банк акча-кредиттик саясатты Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын башкармасынын 2017-жылдын 13-декабрындагы № 2017-П-07/51-1-(ДКП) токтому менен бекитилген Орто мөөнөттүү мезгилге акча-кредиттик саясаттын негизги багыттарынын алкагында жүргүзөт Тиешелүү акча-кредиттик саясатты жүргүзүү аркылуу орто мөөнөттүү мезгилде баалардын туруктуулугуна жетишүү жана аны кармап туруу Улуттук банктын ишинин негизги максаты болуп кала берет.

Улуттук банк өлкөдөгү макроэкономикалык туруктуулукка көмөк көрсөтүүчү баанын туруктуулугун кармап турууга багытталган акча-кредиттик саясатты жүргүзүүнү улантат.

Туруктуу жана алдын алуучу инфляция макроэкономикалык туруктуулуктун негизги түзүүчүлөрүнүн бири болуп саналат. Баанын туруктуулугу ишканалардын жана үй чарбаларынын узак мөөнөттүү пландарды түзүүсүнө жана инвестицияларды жүзөгө ашыруусуна өбөлгө түзөт, бул өз кезегинде узак мөөнөттүү экономикалык өсүшкө жана калктын бакубаттыгынын жакшырышына негиз болот. Инфляцияны туруктуу деңгээлде кармап туруу экономикалык субъекттердин рационалдуу инфляциялык күтүүлөрүн түзүүгө да өбөлгө болот.

Күтүлүп жаткан макроэкономикалык шарттарды эске алуу менен акча-кредиттик саясат өлкөдө жагымдуу инфляциялык чөйрөнү түзүүгө жана инфляциянын деңгээлин орто мөөнөттүү максаттуу багыттын 5,0-7,0% чегинде кармап турууга багытталган.

Алдыга коюлган максаттарды ишке ашыруу үчүн Улуттук банк анын карамагында болгон монетардык саясаттын бардык инструменттерин пайдаланат.

Акча-кредиттик саясаттын экономикага тийгизген натыйжалуу таасиринин маанилүү шарты болуп өзгөрүлмө валюта курсу саналат. Ушуга байланыштуу Улуттук банк Кыргыз Республикасында кабыл алынган өзгөрүлмө алмашуу курсунун режимин улантат, ал суроо-талап менен сунуштун негизинде рынок механизмдери аркылуу түзүлөт. Улуттук банктын ички валюта рыногундагы иш-аракеттери алмашуу курсунун кескин өзгөрүүсүн жөнгө салууга багытталат. Кооптуулуктарды жана тышкы факторлордун ички валюта рыногуна мүмкүн болуучу таасиринин кесепеттерин баалоо боюнча иш улантылат. Тышкы кооптуулуктар күчөгөн учурда мүмкүн болуучу терс кесепеттерди азайтуу үчүн акча-кредиттик саясаттын зарыл болгон чаралары көрүлөт.

Инфляциялык таргетирлөөгө акырындык менен өтүү боюнча орто мөөнөттүү пландардын алкагында жалпысынан өлкөнүн экономикасына акча-кредиттик саясаттын чараларынын таасир этүү каналдарын жакшыртуу боюнча иштер жалпысынан улантылат. Негизги күч-аракеттер акча-кредиттик саясаттын трансмиссиялык механизминин пайыздык каналынын натыйжалуу иштешин жогорулатууга багытталат.

Акча-кредиттик саясаттын тактикалык кадамдары банк системасындагы ликвиддүүлүк абалын, ички акча жана валюта рынокторун өнүктүрүү келечектерин эске алуу менен, ошондой эле негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн динамикасына жараша түзүлөт.

Акча рыногунун кыска мөөнөттүү пайыздык ставкалары акча-кредиттик саясаттын операциялык багыты бойдон калат. Банктар аралык акча рыногун андан ары активдештирүүгө жана өнүктүрүүгө өбөлгө түзүү боюнча иштер улантылат. Ушуга байланыштуу монетардык саясаттын чаралары акча рыногунун ставкаларын рыноктук түзүүгө багытталат, алардын динамикасы эсептик ставкасы менен жалпы багытка ээ. Мында натыйжалуу кирешелүүлүк экономикадагы депозиттер жана кредиттер боюнча акыркы ставкаларды түзүү үчүн багыт болот.

Банк системасында ашыкча ликвиддүүлүктү сактоо шарттарында стерилизациялык операцияларды жүргүзүү иши улантылат.

Зарыл болгон учурда узак мөөнөттүү келечекте экономиканын өсүшүнө көмөк көрсөтүү үчүн экономикадагы акчалардын көлөмүнүн бир калыптагы деңгээлин сакташ үчүн банктарды кайра каржылоо операциялары аркылуу экономикага акчалай сунуштарды камсыз кылуу мүмкүнчүлүгү каралат.

Банк системасынын ликвиддүүлүгүн болжолдоо процессин жакшыртуу жана аны натыйжалуу башкаруу артыкчылыктуу милдеттердин бири бойдон калууда. Бул багытта Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин жана Улуттук банктын иштеп жаткан Ведомстволор аралык координациялык кеңешинин алкагында туруктуу маалымат алмашуу жана маселелерди макулдашуу аркылуу акча-кредиттик жана бюджеттик-салыктык саясаттардын чараларын макулдашууга жана координациялоого өзгөчө көңүл бурулат.

Накталай эмес төлөмдөрдүн жана эсептешүүлөрдүн үлүшүн андан ары көбөйтүү, банк жана төлөм системаларын өркүндөтүү жана банктык кызмат көрсөтүүлөр рыногунда санариптик финансылык технологияларды өнүктүрүү акча-кредиттик саясатты натыйжалуу жүргүзүүгө өбөлгө түзөт.

Улуттук банк банк сектору жана микрокаржылоо сектору менен биргеликте банктык жана микрокаржылоо секторлорун жана төлөм системаларын өнүктүрүүнүн негизги багыттарын ишке ашыруу боюнча ишти улантат. Финансылык кызмат көрсөтүүлөрдүн инновациялык рыногун өнүктүрүүгө жана финансы системасынын коопсуздугун камсыз кылууга өбөлгө түзүүчү технологияларды пайдалануу жана керектөөчүлөрдүн кыйла кеңири чөйрөсүнө банктык кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү үчүн финансылык технологияларды өнүктүрүүнү жана банктык кызмат көрсөтүүлөрдү санариптештирүүнү колдоого өзгөчө көңүл бурулат.

Жөнгө салынуучу финансылык уюмдар тарабынан берилүүчү аманат жана кредиттик продуктуларга жеткиликтүүлүктү кеңейтүү үчүн жана калктын финансылык сабаттуулугун жогорулатуу үчүн Улуттук банк мамлекеттик органдар жана Эл аралык финансы корпорациясы менен биргеликте Финансылык жеткиликтүүлүк боюнча улуттук стратегиянын долбоорун иштеп чыгат.

Кооптуулукка багытталган көзөмөлдүн алкагында банк системасынын туруктуулугун жана өнүгүшүн камсыз кылуу үчүн банктарда кооптуулуктарды башкаруу системасын өркүндөтүү боюнча иштер улантылат.

Финансы-кредиттик уюмдарга карата жөнгө салуучу талаптарды андан ары өркүндөтүү ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин мыйзамдарын шайкеш келтирүүнүн алкагында, сунуштарды жана эл аралык стандарттардын талаптарын, банк жана төлөм системаларынын маалыматтык коопсуздугун жогорулатууну эске алуу менен жүргүзүлөт.

Улуттук банктын жүргүзүп жаткан акча-кредиттик саясатына коомчулуктун ишенимин арттыруу максатында маалыматтык ачыктык саясат боюнча иштер улантылат. Улуттук банктын транспаренттүүлүк деңгээлин жогорулатуу жана Улуттук банктын коммуникациялык саясатынын инструменттерин өркүндөтүү аркылуу коомчулукта жана экономикалык субъекттерде адекваттуу инфляциялык күтүүлөрдү жана орто мөөнөттүү келечекке акча-кредиттик саясат жаатындагы чечимдерге тиешелүү күтүүлөрдү түзүүгө мүмкүндүк берет.

6.3. Салык саясаты

2021-жылы фискалдык саясаттын дем берүүчү ролу сакталат, ал өндүрүштү диверсификациялоого, модернизациялоого жана аны технологиялык жаңылоого, ошондой эле ата мекендик экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталат. Салык саясатынын башкы милдеттери салык мыйзамдарын өркүндөтүү болуп калат.

Өркүндөтүү республиканын аймагында жаңы маалыматтык технологияларды киргизүү аркылуу камсыздандыруу төгүмдөрүн чогултуу чөйрөсүндө жүргүзүлөт, алар жооптуу жана ак ниеттүү салык төлөөчүлөрдү жана Кыргыз Республикасынын жарандарын коргоого багытталат.

Товарларды көзөмөлдөө жана жүгүртүү системасы үчүн улуттук компонентти түзүү, ошондой эле "Салык салуу" көрсөткүчү боюнча дүйнөлүк аренадагы Кыргыз Республикасынын рейтингин жогорулатуу боюнча иш пландалууда. Кыргыз Республикасынын экономикасынын формалдуу эмес секторун легалдаштырууга дем берүү, кынтыксыз абройго ээ ата мекендик өндүрүүчүлөрдү жана импорттоочуларды коргоо, ошондой эле салыктык текшерүү жана товардык продукцияны эсепке алуу системасын түзүү жана анын фискалдык максаттарда билдирилген мүнөздөмөлөргө ылайык келүүсү болжолдонууда.

Бюджеттин кирешелерин көбөйтүү жана көмүскө экономиканын үлүшүн азайтуу максатында салык жол-жоболорун фискалдаштыруунун электрондук системасын киргизүү, алтын камтылган кендерди жана концентраттарды сатуу учурунда кен казып алуу жана кайра иштетүү ишканаларынын кирешелерине салыктын ставкасын жогорулатуу, криптовалюта менен казып алууга салык салуу, акциздик салык салынуучу мунай заттарынын тизмесин кеңейтүү, ошондой эле негизги каражаттардын наркын жаңыртуу, жеке адамдардын мүлктү жана кирешелерди өз ыктыяры менен декларациялоо, чегерилген пайыздар боюнча карыздарды реструктуризациялоо, туумдар, салык санкциялары, камсыздандыруу төгүмдөрү үчүн туумдар боюнча жигердүү иштер жүргүзүлөт

6.4. Бюджеттик саясат

Бюджеттик саясат Кыргыз Республикасында мамлекеттик финансыны башкарууну өнүктүрүүнүн 2017-2025-жылдарга карата стратегиясына (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 22-декабрындагы № 696 токтому), 2020-2022-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттарына (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 12-сентябрындагы № 469 токтому) ылайык ишке ашырылат жана андан ары консолидациялоого, бюджеттик туруктуулукка жетишүүгө багытталат.

Бюджеттик саясатты ишке ашырууга төмөнкү милдеттерди чечүү аркылуу жетишилет:

- мамлекеттик бюджетти пландоону жакшыртуу жана аткаруу, анын ичинде бюджеттин ачык-айкындыгын, толуктугун жана тууралыгын жогорулатуу; бюджеттин кирешелерин жана чыгымдарын контролдоону жакшыртуу;

- өз убагындагы эсепке алуу жана финансылык отчеттуулук;

- ички жана тышкы аудиттин жол-жоболорун өркүндөтүү;

- донордук коомчулук менен, анын ичинде Дүйнөлүк банк, Азия өнүктүрүү банкы, Эл аралык валюта фонду жана башка эл аралык финансы институттары менен республикалык бюджетти колдоого ресурстарды берүү боюнча активдүү сүйлөшүүлөр жана коңшу өлкөлөрдө жана дүйнөдөгү коронавирустук инфекциянын кесепеттерине байланышкан кырдаалда бюджеттик каражаттарды үнөмдөө боюнча чаралар.

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тышкы карызын тейлөөнүн бюджети төмөнкү максаттарга шайкеш келген тышкы зайымдарды тартууда жана сарптоодо катуу тартипти камсыз кылуунун негизинде түзүлөт:

- Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тышкы карызын төлөгөндүгү боюнча төлөмдөрдүн мөөнөттөрүн кечигүүсүнө жол бербөө (эки тараптуу карызды реструктуризациялоо жөнүндө келишимдерди түзүү боюнча сүйлөшүү процессинин жүрүшүндө келип чыккан техникалык кечигүүлөрдү эске албаганда);

- жаңы тышкы карыз алуулар үчүн жеңилдиктин 35% минималдуу деңгээлин сактоо жана мамлекеттик башкаруунун жергиликтүү органдарынын Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин тийиштүү уруксатысыз тышкы зайымдарды тартуусуна тыюу салуу;

- жаңы тышкы карыз алууларды жүзөгө ашыруу процессинде мамлекеттик инвестициялар программасынын сандык жана сапаттык талаптарын сактоо.

Жалпысынан орто мөөнөттүү мезгилде жүргүзүлүп жаткан саясат мурдагыдай эле бюджеттик туруктуулукту камсыз кылууга жана төмөнкү багыттарды ишке ашырууга багытталат: бюджеттин ресурстук потенциалын жогорулатууга; бюджеттин терс балансын кыскартууга; мамлекеттик чыгымдардын эффективдүүлүгүн жана натыйжалуулугун жогорулатууга; мамлекеттин тышкы карызынын туруктуулугун сактоого жана ички карыз алуунун көлөмүн жогорулатууга.

Орто мөөнөттүү келечекте ишкердик үчүн жагымдуу шарттарды түзүү (ишкердик субъекттерине ишти кайра жаңылоого жеңилдетилген кредиттерди берүү үчүн кредит берүүнүн атайын механизмдери) жана экономика тармактарында жаңы өндүрүштүк кубаттуулуктарды ишке киргизүү, лицензиялык-уруксат берүү системасын жөнөкөйлөтүү ("Бирдиктүү терезе" принциби), өлкөнүн региондорунда Ишкерлерди тейлөө борборлорун ачуу, өлкөдө көмүскө экономиканын деңгээлин төмөндөтүү, узак мөөнөттүү мезгилге финансы ресурстарын пайдалануунун механизмдерин иштеп чыгуу, кепилдик фондунун мүмкүндүктөрүн кеңейтүү, салыктык жол-жоболорду фискалдаштыруунун электрондук системасын ишке киргизүү, бюджеттин киреше бөлүгүн көбөйтүүгө багытталган Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоорлорун кабыл алуу ж.б. боюнча көрүлүүчү чаралар мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүнө келип түшүүлөрдү көбөйтүүгө мүмкүндүк берет. Ушундан улам, 2021-жылга ИДПга карата салык кирешелеринин үлүшүнүн көрсөткүчү 22,6% деңгээлинде болжолдонууда.

6.5. Өнүктүрүү бюджети

2021-жылы республикалык бюджеттен "Капиталдык салымдар" беренеси боюнча 1,5 млрд. сом суммасындагы каражат каралган, алар биринчи кезекте мурда башталган билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт объекттеринин курулушун бүткөрүүнү каржылоого багытталат, Бишкек жана Ош шаарларынын социалдык жана инженердик инфратүзүмүн курууну каржылоо улантылат, региондорду өнүктүрүүнүн алкагында ошондой эле стратегиялык маанидеги автомобиль жолдорун жана республиканын чек арага чектеш райондорунда жайгашкан автожолдорду курууну артыкчылыктуу тартипте каржылоо пландалууда, ирригацияны өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасына ылайык ирригациялык каналдардын курулушун аяктоону каржылоо улантылат, алар Кыргыз Республикасынын Баткен, Жалал-Абад, Нарын, Ош жана Талас облустарында жаңы сугат жерлеринин олуттуу аянттарын өздөштүрүүгө мүмкүндүк берет.

2021-жылы мамлекеттик инвестициялардын долбоорлорунун маанилүү багыттары транспорт системасын, энергетикалык инфратүзүмдү, ошондой эле суу менен камсыз кылууну ж.б. өнүктүрүү болуп кала берет.

Мамлекеттик инвестициялардын 2021-жылга бекитилген көлөмү 31423,3 млн. сомду түзөт, анын ичинен гранттар - 7333,9 млн. сом (23,3%), кредиттер - 22249,0 млн. сом (70,8%) жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн кошо каржылоосу - 1840,4 млн. сом (5,9%).

Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму тарабынан COVID-19 пандемиясы жөнүндө жарыяланган маалыматты жана анын бардык континенттер боюнча тез жайылышын, ошондой эле мамлекеттер тарабынан кабыл алынган катуу чектөө чараларын эске алуу менен мындан ары түзүлгөн контракттардын алкагында келишимдик милдеттенмелерди аткарбай коюу жагдайы келип чыгышы мүмкүн деп болжолдоого бардык негиздер бар, бул 2021-жылга мамлекеттик инвестициялардын бюджетин аткарууга таасирин тийгизет. Мындан тышкары бул факт долбоордун наркын жогорулатууга жана мамлекеттик инвестициялардын долбоорлорунун алкагында айрым иш-чараларды ишке ашыруунун үзгүлтүккө учуроосуна таасирин тийгизет.

Мындан тышкары республикалык бюджеттин киреше бөлүгүнүн кескин төмөндөө фонунда, Кыргыз Республикасы коронавирустун инфекциянын күч алышына байланышкан, анын ичинде чек арага чектеш аймактарды контролдоо, карантиндик зоналарды, жүк ташуу жана башкаларды камсыздоо боюнча иш-чараларга байланышкан ири чыгымдарды жүргүзүүгө аргасыз. Ошондой эле биринчи кезекте корголгон беренелер боюнча (эмгек акы, жөлөкпул ж.б.) каржылоо жүргүзүлөт. Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн мамлекеттик инвестициялар долбоорлорунун алкагында кошо каржылоосу өтө оор болот, бул долбоорлорду ишке ашыруунун жүрүшүнө таасирин тийгизет.

Мында долбоорлорду ишке ашыруунун үзгүлтүккө учуроосуна жол бербөө максатында донорлор менен мамлекеттик инвестициялардын долбоорлорун ишке ашырууга COVID-19дун тийгизген таасирин жана чечүү жолдорун талкуулоо боюнча сүйлөшүүлөр жүргүзүлүп жатат. Мамлекеттик инвестициялардын бардык долбоорлору боюнча COVID-19 пандемиясынын таасири тийүүчү курулуш иштеринин/консультанттардын графиктери иштелип чыгууда.

6.6. Инвестициялык саясат

2021-жылы инвестициялык саясатты жүргүзүүнүн негизги максаты Кыргыз Республикасында инвестициялык климаттын жагымдуулугун жогорулатуу, анын ичинде инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууда менчикти жана инвестицияларды коргоону камсыздоо болуп саналат.

Инвестициялык жагымдуулукту жогорулатуу жана жагымдуу ишкердик чөйрөнү түзүү боюнча өзгөчө көңүл ар бир облустун артыкчылыктарын жана өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен өлкөнүн региондорунун инвестициялык потенциалын жана жагымдуулугун жогорулатууга; региондук экономиканын артыкчылыктуу жана стратегиялык маанилүү тармактарына инвестициялоого; бизнес жүргүзүү үчүн институттук чөйрөнү жакшыртууга; долбоорлорду ишке ашыруу үчүн жергиликтүү инвестицияларды тартууга; инвестицияларды тартуу үчүн талаптарды жөнөкөйлөтүү жана жагымдуу шарттарды түзүү аркылуу мамлекеттик-жеке өнөктөштүк жана инвестициялар боюнча мыйзамдарды өркүндөтүүгө; 2016-2021-жылдарга Кыргыз Республикасында мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүү программасын ишке ашырууга (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 16-июнундагы № 327 токтому); региондордун аймагында ишкердикти жана инвестицияны интенсивдүү өнүктүрүүнү чектеген административдик тоскоолдуктарды жоюуга бурулат.

Инвестициялар мамлекеттик-жеке өнөктөштүк долбоорлорунун, ички түз инвестициялардын, чет өлкөлүк түз инвестициялардын, ошондой эле өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн каражаттарынын эсебинен тартылат.

Экономиканын ар кандай секторлоруна чет өлкөлүк түз инвестицияларды тартуунун чоң мүмкүндүктөрү пайдаланылат. Жайгашкан жердин артыкчылыктары төмөнкү эмгек чыгымдарын жана электр энергиясына чыгымдарды, мол гидроэнергетикалык ресурстарды, айыл чарбасы үчүн аба ырайынын жагымдуу шарттарын, туризм үчүн жагымдуу пейзаждарды жана жалпысынан атаандаштыкка жөндөмдүү салыктык жана соода преференцияларын өз ичине камтыйт.

Республикадагы инвестициялык климатты жакшыртуу үчүн Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлигинин системасында жаңы бөлүм - Экономикалык дипломатия департаменти түзүлгөн, ал инвестицияларды тартууга, ата мекендик продукцияны чет элдик рынокторго чыгарууга, туристтик потенциалды илгерилетүүгө көмөк көрсөтүү маселелери боюнча иш алып барат. Департаменттин иши финансы уюмдарында Кыргыз Республикасынын кызыкчылыктарын илгерилетүүгө жана гранттык макулдашууларды ишке ашырууну көзөмөлдөөгө багытталган.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн атынан ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган "Кыргыз Республикасында инвестициялар жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык төмөнкү төлөмдөргө карата инвесторго жана/же инвестициялануучу ишканага турукташтыруу режимин колдонуу укугун берет:

- салыктар, анын ичинде кошумча нарк салыгы, бирок башка кыйыр салыктарды кошпогондо (Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен инвестордун ортосундагы Турукташтыруу режими жөнүндө түзүлгөн макулдашуу боюнча, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 29-сентябрында кабыл алынган № 628 "Турукташтыруу режимин колдонуу тартиби жана шарттары жөнүндө жобону бекитүү тууралуу" токтомуна ылайык);

- мамлекеттик органдар тарабынан көрсөтүлгөн кызмат көрсөтүүлөр үчүн төлөмдөрдөн башка салыктык эмес төлөмдөр (Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен инвестордун ортосундагы Турукташтыруу режими жөнүндө түзүлгөн макулдашуу боюнча, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 29-сентябрында кабыл алынган № 628 "Турукташтыруу режимин колдонуунун тартиби жана шарттары жөнүндө жобону бекитүү тууралуу" токтомуна ылайык).

2020/2021-жылы Кыргыз Республикасына инвестицияларды тартуунун 5 жылдык стратегиясын бекитүү пландалууда, мында Кыргыз Республикасында инвестициялык климатты жакшыртуу үчүн максаттуу реформалар кеңири баяндалат.

Кыргыз Республикасынын аймагында инвестицияларды жүзөгө ашыруучу чет өлкөлүк инвесторлорго Кыргыз Республикасынын юридикалык жана жеке жактарына карата колдонулуучу экономикалык иштин улуттук режими берилет.

"Бизнес жүргүзүү" рейтингинде Кыргыз Республикасынын позициясын жакшыртуунун алкагында 2020-2021-жылдарга "Бизнес жүргүзүү" рейтингинде Кыргыз Республикасынын позициясын жакшыртуу боюнча иштер улантылат.

Инвестицияларды колдоо максатында Кыргыз Республикасынын бир катар ченемдик укуктук актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча мыйзам долбоору демилгеленет, ал төмөнкүлөрдү карайт:

- жер участокторун трансформациялоо жол-жоболорун жөнөкөйлөтүүнү жана трансформациялоо функцияларын Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн деңгээлинен жергиликтүү мамлекеттик администрациянын деңгээлине чейин өткөрүп берүүнү;

- инвестицияларды илгерилетүү боюнча ыйгарым укуктуу органдын реестрине киргизилген инвестициялык лотту түзүүгө байланышкан учурларда айыл чарба багытындагы жерлерди башка категорияга которууга жол бериле тургандыгын;

- маданият объекттерин 30 жылга чейинки мөөнөткө инвесторлорго берүүнү;

- эгерде инвестициялык долбоорго инвестор тарабынан жүзөгө ашырылуучу инвестициялардын суммасы 10 млн. АКШ долларынан кем эмес болсо, инвестициялык макулдашуу Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен инвестордун ортосунда түздөн-түз сүйлөшүүлөр аркылуу түзүлүшүнүн мүмкүн экендигин;

- инвестициялык иш менен байланышкан пикир келишпестиктерди сотко чейинки тартипте жөнгө салууну.

6.7. Инновациялык саясат

Интеллектуалдык менчик жана инновациялык иш чөйрөсүндөгү мамлекеттик саясат инновациялык процесстерди жүзөгө ашыруу үчүн жагымдуу экономикалык климатты түзүүгө жана интеллектуалдык менчик рыногунун иштөөсү үчүн шарттарды түзүүгө багытталат. Орто мөөнөттүү келечекте интеллектуалдык менчикти түзүү боюнча потенциалды өнүктүрүүгө, укук алуунун жана коргоонун механизмдерин өркүндөтүүгө багытталган шарттар, ошондой эле интеллектуалдык менчик объекттерин пайдалануу үчүн шарттарды түзүү каралат.

Интеллектуалдык менчик жана инновациялык иш чөйрөсүндөгү саясат 2017-2021-жылдарда Кыргыз Республикасында интеллектуалдык менчикти өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 6-июлундагы № 424 токтому) жана Кыргыз Республикасын 2022-жылга чейинки мезгилде илимий-инновациялык өнүктүрүү концепциясын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 8-февралындагы № 79) ишке ашыруу аркылуу жүзөгө ашырылат.

Мамлекеттик, илимий-изилдөө жана жеке ишканаларды интеллектуалдык менчик объекттерин түзүү процессине тартуу; региондордо ойлоп табуучулук жана чыгармачылык ишти активдештирүү; интеллектуалдык иштин натыйжаларына укук берүүнүн жол-жоболорун өркүндөтүү; интеллектуалдык менчик укуктарын жүзөгө ашыруу процессине жарандык коомду тартуу; талаш-тартыштарды сотко чейин жөнгө салуу үчүн медиация институтун түзүү; интеллектуалдык менчикти илгерилетүү жана башкаруу боюнча адистерди даярдоо; интеллектуалдык менчиктин авторлорунун жана бизнес-түзүмдөрдүн өз ара аракеттенүүсү үчүн демонстрациялык-тажрыйба аянтчаларын түзүү боюнча чаралардын комплекси ишке ашырылат.

Кабыл алынган чаралар интеллектуалдык менчик чөйрөсүндөгү ченемдик укуктук актыларды өркүндөтүүгө; улуттук инновациялык системаны түзүү жана өнүктүрүү боюнча бирдиктүү көз карашты калыптандырууга; чакан жана орто ишкердиктин, фермерлердин, мамлекеттик түзүмдөрдүн жана өлкөнүн илим тармагынын ортосунда кызматташуу үчүн аянтча түзүүгө; бизнес-коомчулуктун, изилдөө институттарынын өкүлдөрүн интеллектуалдык менчиктин укуктарын башкаруунун жана аларды коргоонун практикалык көндүмдөрүнө окутууга; чыгармачыл жаштардын интеллектуалдык потенциалын өнүктүрүүгө жана дем берүүгө; жаш авторлордун чыгармачылык ишин колдоого жана дем берүүгө; интеллектуалдык менчик объекттерине өтүнмөлөрдү кароо процессин автоматташтырууга; интеллектуалдык менчиктин ролу жана мааниси, интеллектуалдык менчик объекттерин камтыган контрафакттык продукциялардын зыяндуулугу тууралуу калкка маалымдоого шарт түзөт.

6.8. Экологиялык коопсуздук жана айлана-чөйрөнү коргоо

Айлана-чөйрөнү коргоо жана экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы иш экологиялык коопсуздук жана айлана-чөйрөнү коргоо чөйрөсүндөгү бирдиктүү мамлекеттик саясатты ишке ашырууну улантууга багытталат, ал экосистемалардын туруктуулугунун бардык аспекттерин камтыйт. Экономикалык саясат өлкөнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу аркылуу туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылуу үчүн жаратылыш ресурстарын сарамжалдуу пайдаланууга, өнүктүрүүнү интенсификациялоого жана эмгек өндүрүмдүүлүгүнөн ашып өсүшүнө багытталат.

Экологиялык коопсуздукту камсыз кылуунун артыкчылыктуу багыттары болуп төмөнкүлөр саналат:

- айлана-чөйрөнү коргоону жана жаратылышты пайдаланууну мамлекеттик башкаруу системасын оптималдаштыруу;

- экономикалык иштин терс таасирин төмөндөтүү жана экологиялык жагымсыз кесепеттерди минималдаштыруу;

- климаттын өзгөрүү шарттарында биотүрдүүлүктү сактоо жана жаратылыштын экосистемаларын калыбына келтирүү;

- 2020-2022-жылдары жашылдандыруу үчүн өсүмдүктөрдү өстүрүү (500 миң даана).

Климаттын өзгөрүшүнүн терс кесепеттерин минималдаштыруу жана калк жана өлкөнүн экономикасы үчүн жумшартуу максатында төмөнкүдөй чаралар көрүлөт:

- негизги секторлор боюнча тармактык адаптациялык программаларды иштеп чыгуу;

- адаптациялык ишти пландоо үчүн методологияларды, методикаларды жана аспаптарды киргизүү;

- климаттын өзгөрүшүнүн калктын саламаттыгына, экономикага жана айлана-чөйрөгө жагымсыз таасирлеринен жоготууларды азайтуу.

6.9. Экономикалык өсүштүн түзүмүнүн болжолу

6.9.1. ИДП өндүрүштүк метод менен

Аталган саясаттарды (6.1-6.8) ишке ашыруу макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылууга мүмкүндүк берет. Жогоруда аталган өбөлгөлөрдү жана божомолдорду эсепке алуунун негизинде 2021-жылга экономикалык өсүш 635,0 млрд. сом номиналдык көлөм менен 5,0% деңгээлинде, Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда - 5,8% деңгээлинде болжолдонууда.

Экономика секторлорундагы 2021-жылга негизги көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө болжолдонууда:

6-таблица

ИДПны түзүүчү тармактар боюнча түзүм жана өсүштүн темптери (өсүш темптери КДН боюнча келтирилди)

5,0% деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПсын түзгөн экономиканын бардык тармактары тарабынан колдоого алынат. Мында эн, чоң салым кызмат көрсөтүүчү тармактар тарабынан - 2,3 пайыздык пункт камсыз кылынат, ал эми башка тармактардын салымдары орточо болот: курулуштун салымы - 1,0 пайыздык пункт, айыл чарбасынын салымы - 0,4 пайыздык пункт, өнөр жайдын салымы - 0,7 пайыздык пункт.

Экономикадагы пайда болуп жаткан тенденциялар экономиканын тармактары боюнча ИДПнын түзүмүнө таасир этет, мында мурункудай эле, негизги үлүштү кызмат көрсөтүүчү тармактар - 45,7%. ал эми товарларды өндүрүүчү тармактардын үлүшү - 41,0%ды ээлейт.

Реалдуу секторду өнүктүрүү

Айыл чарбасы

Пандемиядан кийинки мезгилде калктын нормалдуу жашоосун камсыз кылуу үчүн орточо физиологиялык керектөө ченемдерине ылайык ички булактардын эсебинен азык-түлүк көз карандысыздыгынын кепилдигин жана тамак-аш азыктарынын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу айыл чарбаны, агрардык мамилелерди жана агрардык саясатты өнүктүрүүнүн актуалдуулугун шарттайт. Айыл чарба өндүрүшүнүн өсүү драйвери болуп сапатын жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуунун эсебинен агропродукцияга болгон ички суроо-талаптын көбөйүшү эсептелет.

Айыл чарбасын өнүктүрүү төмөнкү артыкчылыктуу багыттарда концентрацияланат:

- ирригация боюнча инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу аркылуу жаңы сугат жерлерин пайдаланууга киргизүү;

- топурак түшүмдүүлүгүн, селекция ыкмаларын кайра жаңылоо системаларын иштеп чыгууга, түшүмдүүлүктүн жогорку потенциалын айкалыштыруучу сортторду жана гибриддерди түзүүгө жана киргизүүгө, продукциянын сапатына, ооруларга жана зыянкечтерге, аба ырайынын жагымсыз шарттарынын туруктуулугуна багытталган, техникалык жана технологиялык жабдуулар менен өсүмдүк өстүрүүдө инновациялык ишти активдештирүү;

- жаңы объекттерди ишке киргизүү жана соода-логистикалык борборлорду жана мал союу пункттарын түзүү, сапаттын эл аралык стандарттарына жооп берген ветеринардык жана фитосанитардык контролдун лабораториялык сертификация системасын уюштуруу жолу менен агроөнөр жай комплексинин продукцияларын экспорттоонун көлөмүн көбөйтүү;

- өндүргүч күчтөрдү сарамжалдуу жайгаштыруунун келечектүү факторлору аркылуу агроөнөр жай продукцияларынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу;

- товар жүгүртүүнү тездетүүнү жана агроазык-түлүк рыногунун сыйымдуулугун кеңейтүүнү камсыз кылган агроазык-түлүк рыногун жана анын инфратүзүмүн өнүктүрүү, анын ичинде сактоону уюштурууну жакшыртуу, айыл чарба продукциясын ташуунун натыйжалуулугун жогорулатуу, азык-түлүк рыногунун субъекттерин тейлөө үчүн дүң-бөлүштүрүүчү, маркетингдик жана логистикалык борборлорду түзүү;

- суу жана жер ресурстарын рационалдуу пайдаланууну өркүндөтүү, рационалдуу пайдалануунун экономикалык стимулдарын киргизүү.

Аталган багыттарды илгерилетүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишинин программасында (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2020-жылдын 17-июнундагы № 3876-VI токтому), ошондой эле төмөнкү программалык документтерде каралган чаралар ишке ашырылат:

- Кыргыз Республикасында айыл чарба кооперативдерин өнүктүрүүгө, агроөнөр жай комплексинин продукциясынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталган, Кыргыз Республикасында 2017-2021-жылдарга айыл чарба кооперативдик системасын өнүктүрүү концепциясы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 21-апрелиндеги № 237 токтому);

- Кыргыз Республикасында айыл чарба багытындагы жерлердин кыртышынын күрдүүлүгүн сактоонун жана жогорулатуунун 2017-2020-жылдарга карата концепциясы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 30-июнундагы № 414 токтому), аны ишке ашыруу ата мекендик экологиялык жактан коопсуз минералдык жер семирткичтерди жана мелиоранттарды өндүрүүнү жана түрүн, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүнүн 15-20% өсүшүн, ошондой эле агрохимиялык, гидромелиоративдик, агротокоймелиоративдик иштерди жүргүзүүнүн эсебинен айыл чарба өндүрүшүн туруктуу өнүктүрүүнү жогорулатууну камсыз кылат;

- айыл тургундарын жаңы сугат жерлери менен камсыз кылуу үчүн ирригациялык инфратүзүмдү курууну караган 2017-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын ирригациясын өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 21-июлундагы 2017-жылдын № 440 токтому);

- органикалык айыл чарбаны өнүктүрүү боюнча жагымдуу шарттарды түзүүгө жана ченемдик укуктук актыларды өркүндөтүү жолу менен органикалык продукциянын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталган 2017-2022-жылдарга карата Кыргыз Республикасында органикалык айыл чарба өндүрүшүн өнүктүрүү концепциясы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2-августундагы 2017-жылдын № 459 токтому);

- айыл чарба продукциясынын рыногун өнүктүрүүнү колдоого жана экспорттук потенциалды жогорулатууга багытталган 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында айыл чарба продукциясынын соода-логистикалык борборлорун түзүү жана өнүктүрүү боюнча программа (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 27-июнундагы № 321 токтому).

Жогоруда аталган программалык документтерди ишке ашыруунун натыйжасында 2021-жылга айыл чарба, токой чарба жана балык чарбасынын продукциясын дүң өндүрүү 249,2 млрд. сом көлөмүндө, ал эми реалдуу өсүш темпи өсүмдүк өстүрүүдөгү 3,5%га жана мал чарбасындагы 2,6%га өсүштүн эсебинен 3,0% деңгээлинде болжолдонууда.

Өсүмдүк өстүрүү. Болжолдонгон 3,5% өсүү көрсөткүчтөрү жагымдуу табигый-климаттык фактордун таасири менен, күйүүчү майлоочу материалдарды бөлүүдө мамлекеттик колдоо көрсөтүүнү улантуу, жеңилдетилген кредиттик шарттарда айыл чарба техникаларын лизинг боюнча сатып алуу жолу менен фермерлерди зарыл болгон айыл чарба техникасы менен камсыз кылуу, дыйкандарды жана фермерлерди азоттук минералдык жер семирткичтер менен камсыз кылуу аркылуу көйгөйлөрдү чечүү, күнөскана чарбаларын өнүктүрүүнү улантуу жана чарбада өндүрүштүн көлөмүн өстүрүү, региондордо техникалык өсүмдүктөрдү өстүрүүгө адистештирүү менен шартталат, буларды сатуу айыл чарба өндүрүүчүлөрүнүн бакубаттыгы үчүн олуттуу оң натыйжаны алып келет.

Өсүш темпи негизинен төмөнкүлөрдү өндүрүүнү жогорулатуунун эсебинен камсыздалат: ички суроо-талаптын өсүшүнө байланыштуу, ошондой эле жеке өндүрүштүн эсебинен дан менен азык-түлүктүк камсыздоо деңгээлин жогорулатуу максатында айдоо аянттарын 14,6 миң га - 646,5 миң га чейин көбөйтүүнүн эсебинен дан эгиндерин - 2,8%га; айдоо аянтын 5,8 миң га - 13,8 миң га чейин көбөйтүүнүн эсебинен кант кызылчасын - 69,5%га, бул мурунку жылдагы жогорку базасы менен шартталган; түшүмдүүлүктү 173,0 ц\гадан 173,5 ц\га жогорулатуунун, ошондой эле айдоо аянтын 1,4 миң га 72,4 миң га чейин көбөйтүүнүн эсебинен картошка - 2,3%га; түшүмдүүлүктү 215,3 ц\гадан 222,0 га чейин жогорулатуунун эсебинен жашылчаны - 3,1%; түшүмдүүлүктү 54,6 ц/гадан 57,4 ц\га чейин жогорулатуунун эсебинен жемиштер жана мөмөлөр - 5,4%га.

Мал чарбасы. Мал чарбасынын продукцияларын өндүрүүдөгү 2,6% деңгээлинде реалдуу өсүш өтө жугуштуу ылаңдар боюнча мал чарбасындагы жагымдуу эпизоотикалык кырдаалды камсыз кылуу, которуштуруп айдоодо көп жылдык чөптөрдүн аянттарын көбөйтүү жана жайыттардын тоюттук потенциалын рационалдуу пайдалануу, өндүрүштө инновациялык технологияларды киргизүүнүн натыйжасында камсыз кылынат. Мында тирүүлөй салмактагы эт өндүрүүнүн өсүшү 2,5%га болжолдонууда жана өткөн жылга салыштырмалуу 10,6 миң тоннага жогорулайт, сүт - 44,8 миң тоннага көбөйүү менен 2,7%га, жумуртка - 25,0 млн. даанага көбөйүү менен 4,3%га жана жүн - 0,2 миң тоннага көбөйүү менен 1,5%га өсүшү болжолдонууда.

2021-жылы айыл чарбасын өнүктүрүүнүн өбөлгөлөрү болуп төмөнкү факторлор эсептелет:

- жагымдуу жаратылыштык-климаттык шарттар;

- жеке рыноктук өз ара мамилелерди өнүктүрүү жана продукцияны жеткирип берүүгө эки тараптуу мамилелерди түзүү (фьючердик система), негизги экспорттук товарларга маркетингди жакшыртуу, жаңы сатуу рынокторун издөө;

- "Фермерлерге арзан кредиттер" жана "Айыл чарбасын каржылоо 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8" программалары боюнча берилген жеңилдетилген кредиттердин натыйжасы;

- "Айыл чарбасын каржылоо" программасынын алкагында жеңилдетилген кредиттерди берүү программасы боюнча кредит түрүндө фермерлерге мамлекеттик колдоо көрсөтүү;

- инновациялык технологияларды интенсивдүү киргизүү, күнөскана чарбаларын өнүктүрүүнү улантуу жана чарбада өндүрүш көлөмүн арттыруу;

- фермерлердин тамчылатып сугаруу системасын активдүү колдонуусу жана ишке киргизилиши, алар түшүмдүүлүктү эки эсеге жогорулатат жана суу ресурстарын натыйжалуу пайдаланууга мүмкүндүк берет;

- сертификацияланган үрөндөрдү себүүнү көбөйтүү, жерди иштетүү методдорун жакшыртуу;

- майда айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө мал жана өсүмдүк өстүрүү айыл чарба кооперативдерине биригүүгө дем берүү боюнча иш жүргүзүү;

- региондук факторлорду эске алуу менен өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгү боюнча айдоо аянттарынын түзүмүн оптималдаштыруу;

- чынжырчадагы (кластердеги) товарлардын кыймылын натыйжалуу уюштуруу үчүн соода-логистикалык борборлорду түзүү, алар айыл чарба продукцияларын туруктуу топтоого\сатууга, аны сактоого жана андан ары кайра иштетүүгө берүүнү уюштурууга шарт түзөт;

- азыктандыруучу заттар боюнча теңдештирилген жана толук кандуу рационду колдонуу аркылуу санын кайта өндүрүүнү жакшыртуу;

- тармакты өнүктүрүү үчүн инвестицияларды тартуу;

- аккредиттелген ветеринардык жана фитосанитардык лабораториялардын, союу цехтеринин санын көбөйтүү.

Бул сектордогу негизги тобокелдиктер болуп төмөнкүлөр эсептелет:

- жагымсыз жаратылыштык-климаттык шарттар;

- чек арадагы жана тышкы соодадагы тоскоолдуктардын сакталышы же жай чечилиши;

- генофонддун андан ары жок болушу, бул айыл чарба жаныбарларынын өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндөшүнө алып келет;

- жазгы талаа, ошондой эле түшүм жыйноо иштерин жүргүзүү мезгилинде күйүүчү майлоочу материалдарга баанын жогорулашы;

- себүүдөгү үрөндүк материалдын начар сапаты, бул айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүнө таасирин тийгизет;

- ирригациялык иштерди жүргүзүүдө суу ресурстарын сарамжалсыз пайдалануу.

Өнөр жай(11)

Өнөр жайды өнүктүрүү өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсүндөгү артыкчылыктуу багыт болуп саналат. Бул бир катар колдонуудагы документтер менен бекитилген, алсак, 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылдын 31-октябрындагы № 221 Жарлыгы), 2018-2022-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасынын региондук саясатынын концепциясы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 31-мартындагы № 194 токтому), Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишинин программасы (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2020-жылдын 17-июнундагы № 3876-VI токтому), ошондой эле ошондой эле 2019-2023-жылдарга өнөр жайын туруктуу өнүктүрүү стратегиясы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 27-сентябрындагы № 502 токтому). Мындан тышкары өнөр жай өндүрүшүн өнүктүрүү Кыргыз Республикасынын тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүүнүн 2017-2021-жылдарга карата программасын жана аны ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планына (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 30-мартындагы № 191 токтому) ылайык ишке ашырылат.

Өнөр жайды өнүктүрүүнүн негизги максаты - өнүгүүнүн индустриалдык-инновациялык жолуна ырааттуу өтүүнүн, өндүрүштүн натыйжалуулугун жана продукциянын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуунyн негизинде өнөр жай продукциясын өндүрүүнүн туруктуу өсүш темпине жетүү.

Негизги багыттар:

- атаандаштык чөйрөсүн түзүү, өнөр жайда жана конкреттүү рыноктордо экономикалык ишке бирдей жана алдын ала белгилүү болгон шарттарды түзүү;

- башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу максатында компанияларды - өнөр жай продукцияларын өндүрүүчүлөрдү уюштуруучулук кайра куруу;

- өндүрүштү кеңири диверсификациялоо;

- ишти глобалдаштыруу, керектөөчүлөр менен өз ара пайдалуу мамилелерди өнүктүрүү, келип чыккан татаал илимий-техникалык жана өндүрүштүк көйгөйлөрдү кыска убакытта жана аз чыгым менен чечүү үчүн ишканаларды улуттук жана эл аралык деңгээлде кооперациялоо;

- рентабелдүү өндүрүштү жана өнөр жай ишканаларынын туруктуу финансылык абалын камсыз кылуу, жеке каражаттарынын эсебинен өндүрүштү өнүктүрүүгө күндөлүк жана бир жолку чыгымдарды камсыз кылуу;

- рыноктук механизмдерди жана институттарды андан ары өркүндөтүү, мамлекеттик мүлктү башкаруунун натыйжалуулугу өскөн учурда мамлекеттик сектордун түзүмүн оптималдаштыруу.

Кыргыз Республикасында өнөр жай өлкөнү социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн негизи, айлана-чөйрөгө тийгизген терс таасирин минималдаштыруу менен калктын жашоо деңгээлин жогорулатуунун булагы болууга тийиш.

Кыргыз Республикасынын ИДПсында өнөр жайдын үлүшү болгону орточо 18%ды түзгөндүгүнө карабастан, өнөр жай продукциясын экспорттоо өлкөнүн экспортунун жалпы көлөмүнүн 80%ынан ашыгын түзөт, ал эми бул тармакка инвестицияларды өздөштүрүүнүн көлөмү негизги капиталга түшкөн бардык инвестициянын 30%ынан ашыгын түзөт (жылына дээрлик 50 млрд. сом). Бюджетке чегерүүлөр (акыркы 5 жылда салык жүктөмү орточо 18-19%) жана иш менен камсыз кылуу боюнча алганда өнөр жай экономиканын маанилүү тармагы бойдон калууда, өнөр жай ишканаларынын саны жыл сайын өсүүдө (2014-жылы 1622 бирдиктен 2018-жылы 1909 бирдикке жеткен).

Көптөгөн өлкөлөрдө коронавирустук инфекциянын жайылышына байланыштуу чек ара аркылуу товарларды ташууга чектөө чаралары колдонулган кырдаалда товарларды өндүргөн экономика тармактарынын көпчүлүк бөлүгү комплекттөөчүлөрдүн же сырьёнун жоктугунан өзгөчө кырдаал убагында өз ишин аз-аздап токтотту. Ушуга байланыштуу импортту алмаштыруу, өзгөчө азык-түлүк коопсуздугу жана фурнитура менен комплекттөөчү товарларды өндүрүү чөйрөсүндө импорттон көз каранды болууну төмөндөтүү үчүн эң актуалдуу чара болуп саналат. Бул иш зарыл болгон товарлардын көпчүлүк бөлүгүн өлкөдө өндүрүүгө багытталат, бул үчүн Россия-Кыргыз өнүктүрүү фонду менен биргелешкен жеңилдетилген программаны иштеп чыгуу пландалууда.

Өнүктүрүүнүн негизги багыттары болуп биринчи кезекте маалыматтык технологияларга жана жасалма интеллектке, нано жана биоинженердик технологияларга, санариптик трансформациялоого таянган жогорку технологиялык чөйрөлөр болууга тийиш. Мында, азыркы учурда экономикалык иштин жогорку технологиялык түрлөрү боюнча негизги фонддордун факт жүзүндө эскириши орточо 50% (2017-жылы - 49,7%, 2018-жылы - 51,4%) жакындап калды, ал эми айрым тармактарда бул деңгээлден ашат. Ошол эле учурда биринчи кезекте толук иштетилбеген өндүрүштүк кубаттуулуктарды колдонууга байланышкан олуттуу потенциал бар, алар ошондой эле сапаттуу технологиялык жаңылоо менен коштолууга тийиш. Иштетүү өнөр жайында өндүрүштүк кубаттуулукту пайдалануунун орточо деңгээлин 10%га көбөйтүү - баалоо боюнча өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнүн өсүш темпин 6-10 пайыздык пунктка көбөйүүгө алып келиши мүмкүн.

Коронавирустук инфекциянын жайылышын алдын алуу жана бөгөт коюу чараларынын комплексин түзүү боюнча көрүлүп жаткан чараларды эске алуу менен 2020-жылы өнөр жай продукциясынын көлөмүнүн күтүлгөн азаюусунан кийим 2021-жылы инвестициялык суроо-талаптагы товарларды өндүрүүнү калыбына келүүсү болжолдонууда.

Туруктуу позиция төмөнкү секторлордо сакталат: отун-энергетика комплексинде, металлургияда, пайдалуу кендерди казып алууда. Негизги металлдарды өндүрүүнү өнүктүрүү Жерүй жана Чаарат жаңы кендерин ишке киргизүүнүн эсебинен активдештирилет.

Мамлекеттик инфратүзүмдүк долбоорлорду ишке ашыруу курулуш секторунун кызмат көрсөтүүлөрүнө суроо-талапты камсыздайт, бул курулуш материалдарын өндүрүүнү жогорулатууга мүмкүндүк берет. Тамак-аш өндүрүшүндөгү өсүш импортту алмаштыруу жана ата мекендик өндүрүштүк кубаттуулуктарды өнүктүрүү программасын ишке ашырууну улантууну эске алуу менен жогорку темп менен улантылат. Оң динамика ошондой эле суроо-талапты калыбына келтирүүгө байланыштуу жеңил өнөр жай тармактарында болжолдонууда. Текстиль жана тигүү өндүрүшүн өнүктүрүү боюнча иштин негизги багыттары өлкөнүн региондорунда сырьё менен даяр продукцияны өндүрүүчүлөрдү бириктирүү менен технополис жана жеңил өнөр жай кластерлерин түзүү болот, Тигүү продукциясын өндүрүүнүн жана сатуунун толук цикли менен эки индустриялык технополисти түзүү жаңы жумуш орундарын түзүүгө мүмкүндүк берет.

Мунайды кайра иштетүү өндүрүшүндөгү иш сапаттын жогорку экологиялык стандарттарындагы (К4, К5) отун өндүрүүгө өтүү боюнча ата мекендик мунайды кайра иштетүүчү ишканаларды модернизациялоо үчүн финансылык ресурстарды тартууга багытталат.

Өнөр жай өндүрүшүндөгү иштин артыкчылыктуу багыты топтоочу өнөр жайды түзүү, өнөр жай продукциясын экспорттоого жана/же импортту алмаштырууга багытталган иштеп жаткан ишканаларды модернизациялоого инвестиция тартуу жана токтоп турган ишканалардын ишин калыбына келтирүү болот. Төмөнкүдөй инвестициялык долбоорлор ишке киргизилет: Ош шаарында заманбап талаптарга жана стандарттарга ылайык курулган жана жогорку технологиялык жабдуулар менен жабдылган "Кыргыз унаа курулуш" машина куруу заводу, Кайыңды шаарындагы негизги металлдарды жана даяр металл буюмдарды кайра иштетүү жана өндүрүү боюнча "Металл-Кен" заводу.

Кыргыз Республикасынын энергетикалык коопсуздугун камсыздоо, туруктуу өнүктүрүү, ошондой эле өлкөнүн энергетика тармагынын туруктуу жана ишенимдүү иштөөсүн камсыздоо максатында энергетика секторун башкаруу системасын реформалоо, анын ичинде энергетика секторунда ачык-айкындуулукту жакшыртуу боюнча реформалар жүргүзүлөт, энергетика чөйрөсүндө жоготуулардын көлөмүн жана башка маанилүү көрсөткүчтөрдү белгилөөгө багытталган эсептешүү борбору түзүлөт.

Акыркы жылдары өнөр жайдын калыбына келүүсүнө, курулуш секторунун ишинин көп кабаттуу турак үйлөрдү жана турак жай массивдерин курууга басымдуулук кылуу менен курулуш секторунун ишин активдештирүүгө, чакан жана орто бизнестин, шаардык социалдык жана турмуш-тиричилик объекттердин инфратүзүмүнүн өнүгүүсүнө байланыштуу жылдан-жылга электр энергиясын керектөө өстү жана өсүүсү уланууда. Ушуга байланыштуу энергетика системасынын жалпы белгиленген электр кубаттуулугунун белгиленген кубаттуулуктарынын резервинин деңгээлин кризистик чектик мааниден (0,65-0,85) жогору түзүү жана экологиялык таза энергия булагы болуп саналган ири жана чакан ГЭСтерди куруу боюнча бир катар долбоорлорду этап-этабы менен ишке ашыруу жолу менен 1,15 базалык мааниге чейин жеткирүү пландалууда. Биринчи этапта (2021-2025-жж.) Токтогул ГЭСин реабилитациялоо боюнча бардык үч фазаны аяктоонун натыйжасында, 2023-жылы төрт гидроагрегатты алмаштырууну кошкондо, эксплуатациялоо мөөнөтүн дагы 35-40 жылга узартуу менен 240 МВт га кубаттуулуктарынын өсүшү күтүлүүдө. 2022-жылга карата кубаттуулукту 4 МВт көбөйтүү менен Ат-Башы ГЭСин реконструкциялоо аяктайт. Камбар-Ата-2 ГЭСинин кубаттуулугунун 120 МВт өсүшү менен экинчи агрегатын киргизүү белгиленүүдө. Үч-Коргон ГЭСин реабилитациялоо боюнча иштер 2025-жылга карата кубаттуулукту 30 МВт га көбөйтүү менен энергетика системасында электр менен жабдуунун сапатын жана ишенимдүүлүгүн жогорулатууга мүмкүндүк берет. Чакан ГЭСтерди өнүктүрүү 2021-2023-жылдары биринчи кезекте учурда иштеп жаткан суу сактагычтарда: Кировдо - 21 МВт, Төрткүлдө - 3 МВт, Орто-Токойдо - 21 МВт, Ысык-Көл - 18 МВт ГЭСтерди куруу жолу менен каралат.

Биринчи этапта (2021-2025-жж.) Тажикстан Республикасынын энергетика системасы аркылуу Түштүк Азия багытында электр тармагын андан ары өнүктүрүү Борбордук Азия менен Түштүк Азиянын ортосунда электр энергиясынын рыногун түзүү боюнча CASA-1000 долбоорунун алкагында 500 кВ "Датка-Сугд" электр өткөрүү линиясын куруу аркылуу ишке ашырылат.

"Газпром Кыргызстан" ЖЧКсынын 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын газ менен камсыздоонун жана газдаштыруунун башкы схемасынын алкагында Кыргыз Республикасынын газтранспорттук маршруттарын, ошондой эле жер астындагы газды сактоо жана газ бөлүштүрүү объекттерин масштабдуу реконструкциялоо жана модернизациялоо каралууда.

Башкы схеманын алкагында өлкөнүн айрым райондорун автономдук газдаштыруу үчүн кубаттуулуктар түзүлөт. Республиканын региондорун газдаштыруу көмүр казуу менен бирге отун-энергетикалык балансты диверсификациялоого, республиканын энергиянын бир булагына көз карандылыгын азайтууга, кыш мезгилинде электр тармагына келтирилген жүктү кыскартууга мүмкүндүк берет.

Өнөр жай продукциясынын жалпы көлөмүндө жети тармак экономиканы түзүүчүлөр болуп саналат. Алардын ичинде: негизги металлдарды өндүрүү жана тамак-ашты кайра иштетүү, текстиль жана тигүү өндүрүшү, башка металл эмес минералдык продуктуларды, мунай продуктуларын, металл рудаларын казуу жана энергетика. Жыйынтыктап алганда, аталган тармактар дээрлик 90% өнөр жай продукцияларын өндүрөт жана тиешелүү түрдө республиканын өнөр жай продукцияларын экспорттоо түзүмүндөгү эң көп үлүштү алтын, азык-түлүк товарлары, тигүү продукциясы жана курулуш материалдары ээлейт.

2021-жылга өнөр жайда өндүрүштүн дүң көлөмүнүн 3,4%га реалдуу өсүшү болжолдонууда. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда, өнөр жай өндүрүшүнүн реалдуу өсүшү 9,6% деңгээлинде болжолдонууда.

7-таблица

Өткөн жылга карата өнөр жай тармагындагы өсүү темпинин динамикасы, пайыздар менен(12)

Жалпысынан ИДПнын өсүшүнө өнөр жайдын салымы 0,7 пайыздык пунктту түзөт, ИДП көлөмүндө салыштырма салмагы 17,8%.

1) Өнөр жай продукциясын өндүрүүдө эң жогорку салыштырма салмагы (77,9%) менен иштетүүчү өндүрүштө 2021-жылы реалдуу өсүш 3,2%га болжолдонууда, ал негизинен төмөнкүлөрдүн эсебинен шартталган:

- азык-түлүктү өндүрүүнүн реалдуу өсүшүнүн (анын ичинде суусундуктар) (өнөр жайдын жалпы көлөмүндө салыштырмалуу салмагы 11,9%), мында аларга карата туруктуу суроо-талапка байкалган нан, ун, сүт жана эт жана башка тамак-аш азыктарын өндүрүү боюнча ишканалардын туруктуу иштешинин эсебинен 4,0% өсүшү болжолдонууда;

- текстиль өндүрүшүнүн көлөмүнүн; сатуунун жаңы рынокторун өздөштүрүүгө, жаңы ишканаларды ишке киргизүүгө жана экспорттук жеткирүүлөрдү көбөйтүүгө байланыштуу тигүү жана текстиль тармагынын эсебинен кийим жана бут кийим, булгаары жана башка тери буюмдарын өндүрүүнүн көлөмүнүн (өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы - 3,5%) 6,5%га өсүшүнүн. Текстиль тармагында өндүрүштүн өсүшү "Фая текстиль" ЖЧК (СЭЗ Бишкек) жана "Текстиль Транс" ЖЧКнын (Токмок шаары) ишинин эсебинен камсыз кылынат, алар Россия Федерациясынын "Абсолют" дүкөндөр түйүнүнө трикотаж буюмдарын жеткирет. Аскер жана атайын жумушчу бут кийим чыгаруучу "Империал Групп Компани" ЖЧКда трикотаж буюмдарын чыгаруу боюнча киргизилген кошумча өндүрүштүк кубаттуулуктун эсебинен "Cool Bro's" ЖЧКда (Чүй облусунун Сокулук району) өндүрүш көлөмүн жогорулатуу пландаштырылууда, ишкана аскер жана атайын бут кийимдерге заказдарды жайгаштыруу боюнча тендерге катышат. Ош шаарындагы "Кыргыз Текстиль ЛТД" ЖЧКнын өнөр жай объекттеринде эки тигүү ишканасы ишке киргизилет. Тигүү өндүрүшү үчүн электр энергиясын (4000 кВ) өчүрүүсүз жана жылытуу максатында пайдалануу укугу менен электр энергиясынын кошумча кубаттуулуктарын бөлүү жөнүндө маселени иштеп чыгуу зарыл. Чүй облусунда "Силк Вей" индустриалдык паркы" ЖЧК долбоорун ишке ашыруу боюнча иш-чаралар башталды. Индустриалдык паркты куруу жеке каражатка ишке ашырылат;

- "Интергласс" ААКнын, "Кант цемент заводу" ААКнын. "Түштүк-Кыргыз цемент" ЖАКнын, "Таш-Темир" ААКнын (темир-бетон заводу), "ТББ Бишкек заводу" ААКнын, "Кум-Шагыл" ААКнын (темир-бетон буюмдары фабрикасы), "Кант түтүк шифер өндүрүшү" ЖЧКнын туруктуу өндүрүштүк ишинин эсебинен курулуш материалдарын өндүрүү көлөмүнүн 2,5%га өсүшүнүн, ошондой эле жаңы ишке киргизилген ишканалардын ("Син-Дзи-Прим" цемент заводу) эсебинен цемент өндүрүшүнүн көлөмүнүн көбөйүшүнүн; "Түштүк курулуш материалдар комбинаты" ЖЧКда 2020-жылдын аягында ишке киргизүү пландалган, кубаттуулугу жылына 1300 миң тонна цемент чыгаруучу "Шамшыкал Ата" ЖЧК (Жалал-Абад облусу) Таш-Көмүр цемент заводунда көлөмдөрдү көбөйтүүнүн жана курулуштагы инвестициялык долбоорлорду толук ишке ашыруунун;

- негизги металлдарды өндүрүүнүн жалпысынан 2,2%га өсүшүнүн, анда Кумтөр кениндеги металл казуунун төмөндөө деңгээли "Альянс Алтын" ЖЧКнын өндүрүш көлөмүнүн, 2020-жылы ишке киргизүү пландалган "Жерүй" долбоорунун эсебинен компенсацияланат, анда ишкана тарабынан 4,0 тоннадан ашык металл өндүрүү пландалууда;

2021-жылы "Чаарат Заав" ЖЧКнын (Жалал-Абад облусунун Чаарат кени) ишин баштоо пландаштырылган. Азыркы учурда ал кенди чалгындоо жана иштетүү баскычында турат, 2021-жылдын экинчи жарымында руданы казып алууну баштоо пландалууда, ал эми 2022-жылдан тартып даяр продукцияны (Доре эритмеси) чыгаруу болжолдонууда.

Кумтөр кенинде ишкананын өндүрүштүн планына ылайык өндүрүштүн көлөмүн 2020-жылга салыштырмалуу 4,3%га азайышы болжолдонууда, мында негизги металлдарды өндүрүү 2021-жылы 517,0 миң унция (16,08 тонна) өлчөмүндө болжолдонууда, бул негизинен рудадагы алтындын курамы аз зона өздөштүрүлгөнүнө байланыштуу (өнөр жайдын жалпы көлөмүндө бул өндүрүштүн салыштырма салмагы 20,8%).

Мындан тышкары Талды-Булак Сол жээк кенинде ("Алтынкен" ЖЧК) рудадагы алтындын курамы аз болгон зонага чыгуунун эсебинен металлды өндүрүү көлөмүнүн 19%га азайышы пландалган (2020-жылы күтүлгөн 3870,0 кг караганда 3126,3 кг Доре эритмесин өндүрүү),

2021-жылдан баштап "Кыргызалтын" ААКнын өндүрүшүнүн көлөмүн консервациялоо болжолдонууда. 2013-жылдагы алтын өндүрүүнүн эң ири көлөмүнө салыштырмалуу акыркы жылдары казып алуу көлөмүнүн туруктуу төмөндөшү байкалууда. Бул Макмал кенинде толук изилденген өнөр жай алтынынын запастары түгөнгөндүгүнө байланыштуу, анда № 6 жана 11 горизонттордо топтолгон запастар толугу менен иштетилген. 2021-жылдан 2023-жылга чейинки мезгилде "Кыргызалтын" ААК "Макмалалтын комбинатынын" филиалынын базасында инвестор менен биргелешкен ишкана түзүү боюнча иштер жүрүп жатканына байланыштуу өндүрүштү пландаштырбайт ("Макмалалтын комбинаты" филиалынын "Кыргызалтын" ААК активдерин ''Макмал Голд Компани" ЖЧК долбоорун ишке ашыруу үчүн биргелешкен акционердик коомдун уставдык капиталына өткөрүп берүү жол-жобосу жүргүзүлүп жатат).

"Джунда" МКЗнын, Токмок МКЗнын, Жалал-Абад МКЗнын өндүрүштүк көлөмдөрүн алардын өндүрүштүк кубаттуулугун өздөштүрүүнүн эсебинен өстүрүүнүн, мында 32,4%га өсүү болжолдонууда. Мунай продуктуларын пайдалануудан көмүртектин сыйымдуулугун төмөндөтүү максатында, ошондой эле Бажы бирлигинин "Автомобилдик жана авиациялык бензинге, дизель жана деңиз отунуна, реактивдик кыймылдаткычтар үчүн отунга жана мазутка карата талаптар жөнүндө" техникалык регламентине ылайык экологиялык талаптарындагы К-4 жана К-5 мунай продуктуларын чыгарууга өтүүгө байланыштуу иштеп жаткан МКЗларды реконструкциялоого инвестицияларды тартуу зарыл болот;

- таңуу материалдарын (бинт) өндүрүүгө адистештирилген "Биовит" ЖЧКнын (Сокулук шаары) жана "Лима-Фарма" ЖЧКнын туруктуу иштешинин эсебинен фармацевттик продукциянын өндүрүшүн 8,5%га көбөйтүүнүн. Мындан тышкары 2019-жылы ишке киргизилген Түштүк Кореянын медициналык буюмдарды чыгаруучу "ВК MEDICARE" заводунун филиалынын өндүрүшүнүн көлөмүн көбөйтүү пландаштырылган. Медициналык буюмдарды өндүрүү боюнча завод кореялык бизнесмендердин 1,5 млн. АКШ доллары суммасындагы инвестицияларын тартуу менен ачылган. "ВК MEDICARE" компаниясы Евразия экономикалык бирлигинин фармацевттик рыногуна кирүү үчүн жакшы мүмкүнчүлүккө жана келечекке ээ. Заманбап өндүрүштүк жабдуулардын негизинде жыл сайын ар кандай багыттагы 180 миллиондон ашык медициналык пластырь өндүрүү пландаштырылууда;

- резина жана пластмасса буюмдарын (4,4%га), жыгачтан жана кагаздан жасалган буюмдарды өндүрүүчү ишканалардын туруктуу ишинин; басма иши (2,2%га), компьютерлер, электрондук жана оптикалык жабдуулар (2,0%га) ж.б.

2) 2021-жылы пайдалуу кендерди казып алууда (өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүндө салыштырма салмагы 7,7%) өндүрүштүн көлөмүнүн 5,3% деңгээлге өсүшү болжолдонууда, анын ичинде таш жана күрөң көмүрдү казып алуу 2,5%га, металл рудаларын - 6,8%га, чийки мунай жана табигый газ - 4,3%га.

Көмүр тармагында өндүрүштүн көлөмү өлкөнүн өзүнүн катуу отуну менен энергияга болгон керектөөлөрүн, анын ичинде Бишкек шаарынын ЖЭБинин, ошондой эле коммуналдык-тиричилик секторунун керектөөлөрүн көмүр казуунун көбөйүшүнүн эсебинен камсыз болуусун жогорулатуунун эсебинен болжолдонууда. Көмүр тармагын өнүктүрүү ички көмүрдү керектөө рыногундагы учурдагы кырдаалды, иштеп жаткан ишканалардын өндүрүштүк кубаттуулугунун реалдуу абалын эске алат, 90%га эскирген жабдууларды модернизациялоону эске албаганда көмүр казууну көбөйтүү ишканалардын жеке эсебинен камсыз кылынат.

Биринчи этапта (2021-2025-жж.) Кавак бассейниндеги Кара-Кече кенин - 2025-жылга карата 1,6 млн. тонна; Ысык-Көл бассейнинде - 2025-жылга чейин 20 миң тонна; Түштүк Фергана бассейнинде - 2025-жылга карата 248 миң тоннадан 265 миң тоннага чейин; Алай бассейнинин Кызыл-Булак кенинде - бүткүл мезгил ичинде 300 миң тонна; Түндүк Фергана таш көмүр бассейнинде - 2025-жылга карата 140 миң тоннадан 180-200 миң тоннага чейин иштетүүнүн эсебинен 2025-жылга карата көмүр казып алуу 3,2 млн. тоннага чейин өсүшү мүмкүн.

Мунайгаз тармагында ресурстар менен камсыз кылуу үчүн региондор боюнча Кыргыз Республикасынын газ менен камсыз кылуу системасынын натыйжалуулугун жана ишенимдүүлүгүн жогорулатуу, ошондой эле мунай казуунун белгиленген өсүү темпин камсыз кылуу жана аны көбөйтүү боюнча чараларды көрүү, жыл сайын жаңы скважиналарды киргизүү, келечектүү чалгындоо аянттарында геологиялык чалгындоо иштерин жүргүзүү, ЕАЭБге мүчө мамлекеттерден иштеп жаткан МКЗларга чийки мунайды ташып жеткирүү проблемаларын чечүү каралууда.

Болжол боюнча мунай өндүрүү 2019-жылдагы 236,4 миң тоннадан 2021-жылы 250,0 миң тоннага чейин көбөйөт, бул Жалал-Абад МКЗнын кубаттуулугун жүктөөгө мүмкүндүк берет. "Джунда", Токмок жана Кант МКЗ үчүн чийки мунайды импорттоону камсыздоо зарыл.

Иштеп жаткан кендерде жаратылыш газын өндүрүү 2020-жылга күтүлгөн деңгээлге салыштырмалуу 8%га көбөйүшү болжолдонууда.

2030-жылга чейинки мезгилде Кыргыз Республикасынын региондору боюнча калктуу конуштарды газ менен камсыз кылуунун жана газдаштыруунун такталган башкы схемасына ылайык жаратылыш газын импорттоону 2019-жылдагы 304 млн. м³дан 2021-жылы 393,3 млн. м³ чейин көбөйтүүнүн эсебинен "Газпром-Кыргызстан" ЖЧКнын региондорду жана шаарларды газ менен камсыз кылуусу болжолдонууда.

Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык жана Жамгыр кендеринде руданы казып алуунун эсебинен металл рудасын өндүрүүнүн көбөйүшү болжолдонууда.

Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык жана Жамгыр кендеринде руданы казып алуу көлөмүн көбөйтүүнүн эсебинен металл рудасын казып алуу көлөмүн көбөйтүү болжолдонууда.

3) 2021-жылга электр энергиясы, газ, буу жана кондиционерленген аба (салыштырма салмагы 13,3%) менен камсыз кылууда көлөмдөрдүн 3,0%га көбөйүшү болжолдонууда.

2021-жылга электр энергиясын өндүрүү 15262,3 млн. кВт/саат көлөмүндө болжолдонууда, бул 2020-жылга күтүлгөн деңгээлге салыштырмалуу 1,1 пайыздык пунктка аз, ал Токтогул гидротүйүнүнүн оозундагы Нарын дарыясынын орточо көп жылдык агымын эске алуу менен эсептелген.

Орто мөөнөттүү келечекте жүргүзүлгөн газдаштыруунун эсебинен калктын электр энергиясын керектөөсүнүн төмөндөшү күтүлүүдө, муну менен бирге жалпысынан экономиканын, атап айтканда өнөр жай секторунун өсүшүнүн эсебинен керектөө деңгээлинин сакталышы күтүлүүдө. Республикада электр энергиясын иштеп чыгуу көбүнчө Токтогул суу сактагычындагы суунун агымына жана анын запастарынын көлөмүнө байланыштуу, ал эми суу ресурстарын алдын-ала айтууга болбойт. Кыргыз Республикасынын дарыяларына агымдын азаюу циклы жакындоодо, ага жараша республикада электр энергиясын керектөөнү катуу чектөө, Бишкек ЖЭБинде энергия өндүрүүнү көбөйтүү, ошондой эле коңшу мамлекеттерден электр энергиясын импорттоо маселесин карап чыгуу зарыл.

Биринчи этапта (2020-2022-жж.) Токтогул ГЭСин калыбына келтирүүнүн, анын ичинен 2022-жылы эки гидроагрегатты алмаштыруунун натыйжасында анын кубаттуулугунун 120 МВтка өсүшү болжолдонууда, 2021-жылы кубаттуулугун 4 МВтга көбөйтүү менен Ат-Башы ГЭСин реконструкциялоо бүткөрүлөт, ал энергия системасында электр менен камсыздоонун сапатын жана ишенимдүүлүгүн жогорулатууга мүмкүндүк берет.

2021-жылга жылуулук энергиясын өндүрүү 2,750 млн. кВт/саат деңгээлинде болжолдонууда жана 2019-жылга салыштырмалуу 78,7 млн. кВт/саатка жогорулайт жана болжолдонуучу мезгилдин климаттык шарттарына жараша болот.

Электр энергетикасына келтирилген жүктү азайтуу үчүн региондорду жылуулук менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу төмөнкүлөрдүн эсебинен мүмкүн болот:

- борборлоштурулган жылуулук менен камсыздоону өнүктүрүүнүн алкагында Бишкек шаарынын ТЭЦ-2 курулушун бүткөрүү жана пайдаланууга киргизүү, ага Бишкек шаарынын Түштүк бөлүгүн борборлоштурулган жылуулук менен камсыздоону, ошондой эле "Бишкексельмаш" от казанын, ага шаардын батыш бөлүгүндө, ошондой эле борбордук бөлүгүндө жарым-жартылай жаңы курулган райондорду кошуу менен 2030-жылга чейин Бишкек шаарын жылуулук менен камсыздоону өнүктүрүү схемасын ишке ашыруунун;

- 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылдын 31-октябрындагы № 221 Жарлыгы) айтылган "Чакан жана орто шаарларды, анын ичинен Ош, Кызыл-Кыя, Каракол ж.б. өсүү башаты катары жылуулук менен камсыз кылуу системасын өнүктүрүү программасын" иштеп чыгуунун;

- "Кыргызжылуулукэнерго" МИ, муниципалдык жана өнөр жай ишканаларынын от казандарынын, Сүлүктү, Таш-Көмүр, Кызыл-Кыя жана башка көмүр кендери иштетилүүчү райондордо когенерация режиминдеги чакан жылуулук электр станцияларынын;

- күн коллекторлорун, жылуулук насосторун кеңири орнотуу аркылуу, ошондой эле геотермалдык булактардан алынган жылуулукту соцмаданий тиричилик объектилерин жана алар жайгашкан райондордогу калкты жылуулук менен камсыз кылууга пайдалануу аркылуу турак үйлөрдү ысык суу жана жылуулук менен камсыздоо проблемаларын чечүү үчүн энергиянын кайра калыбына келүүчү булактарын кеңири колдонуунун;

- от казандарды техникалык кайра жабдуунун жана модернизациялоонун, жылуулук энергиясынын жоготууларын кыскартуунун, алар айрым от казандарда 60%га чейин, ал эми жылуулук тармактарында 25%га жана андан ашыкка чейин жетет;

- келечекте өсүү башаты катары аныкталган 20 чакан шаарда жана региондордогу шаар тибиндеги поселоктордо жаңы модернизацияланган жергиликтүү от казандарын куруунун, бул абоненттерди жылуулук менен камсыздоонун сапатын жогорулатуу менен тармактар боюнча жылуулук энергиясын жоготууларды жана отун сатып алууга чыгымдарды кыйла азайтат.

4) Өнөр жай түзүмүндө суу менен камсыз кылуу, тазалоо, таштандыларды тазалоо жана экинчи ирет иштетилүүчү сырьёну алуу бир аз үлүшкө ээ (1,0%), сууну чогултуу, тазалоо жана бөлүштүрүү (суу менен камсыз кылуу) көлөмүнүн 4,0% га, калдыктарды чогултуунун, кайра иштетүүнүн жана жок кылуунун, экинчи ирет иштетилүүчү сырьёну алуунун - 2,0%га жана калдыктарды зыянсыздандыруунун жана башка кайра иштетүүнүн - 5,0%га көбөйүшүнүн эсеби менен реалдуу өсүш 3,7% деңгээлинде болжолдонууда.

Өнөр жайды өнүктүрүү өсүү темпинин олуттуу өзгөрүүлөрү менен мүнөздөлөт. Бул өзгөрүүлөр көбүнчө сектордун алтын казуучу ишканалардын ишине жогорку көз карандылыгынан (өнөр жайдагы үлүшү 49,3%), ошондой эле табигый-климаттык фактордун таасиринен улам энергетика тармагынын туруксуз иши (өнөр жайдагы үлүш 13,3%) менен шартталган.

Өнөр жай тармагында түптөлгөн көрсөткүчтөргө жетпей калууга алып келиши мүмкүн болгон тобокелдиктер болуп төмөнкүлөр саналат: ишканалардын өндүрүштүк кубаттуулугун толук пайдалануу үчүн сырьёнун жетишсиздигинен улам мунайды кайра иштетүүчү ишканаларда мунай продуктуларын өндүрүү боюнча болжолдонгон көлөмгө жетпей калуу жана алардын токтоп калуусу, ошондой эле ЕАЭБ стандарттарына ылайык кайра жабдууну уюштуруу үчүн ишкананын жабылышы; пландалган кендерди өз убагында ишке киргизүү мүмкүндүгүнүн жоктугу (Жерүй, Макмал, Чаарат ж.б.), Кумтөр кенинде казып алуунун күтүлүүчү көрсөткүчтөрүнүн аткарылбай калышы жана техногендик факторлордон улам Кумтөр кенинде өндүрүштүн төмөндөгү; табигый-климаттык шарттарга байланыштуу Токтогул суу сактагычында суунун топтолуу деңгээли төмөн болгондуктан электр энергиясын берүүдөгү үзгүлтүктөр, бул өлкөдөгү электр энергиясынын болжолдуу көлөмүнө жетүүгө жана айыл чарба өсүмдүктөрүнүн суу менен камсыз болуусуна таасирин тийгизиши мүмкүн; ата мекендик тамак-аш азыктарын (суусундуктарды кошкондо) жана тамеки буюмдарын тышкы рынокторго экспорттоого тоскоолдуктардын сакталышы; энергетикада пландаштырылган капиталдык салымдарды каржылоо булактарын камсыз кылуудагы үзгүлтүктөр; бизнес чөйрөнүн алдын-ала божомолдорунун жоктугунан улам өнөр жай ишканаларынын инвестициялык жагымдуу эместиги (жергиликтүү калктын инвесторлор менен конфликттери, жер казынасын пайдаланууга жер участокторун берүү жол-жоболору, документтерди тариздөө татаал жана көптөгөн макулдашууларды, экспертизаларды ж.б. талап кылат); артта калган технологиялар, төмөн рентабелдүүлүк; көмүскө (жашыруун жана формалдуу эмес) экономиканын жогорку деңгээли (23,4%), мында өнөр жай тармагы анын жалпы деңгээли миң жарымынан көбүп ээлейт.

Курулуш

2021-жылы курулуш тармагын өнүктүрүү ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен улуттук экономиканын өсүшүн камсыз кылган негизги багыттардын бири болот. Өнүктүрүүнүн комплекстүү чараларын көрүүнүн натыйжасында өлкөнүн курулуш комплексинде капиталдык салымдардын 14,1%га жогорулашы болжолдонууда, көлөмдөр 196,4 млрд. сомду түзөт.

8-таблица

2020-2021-жылдары курулуш тармагында өсүш темпинин динамикасы

2020-жылы күтүлгөн капиталдык салымдардын түзүмү ички инвестициялардын үлүшүнүн 69,3%дан 69,0%га көбөйүү жагына (негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаттары ээлейт, алар 82,7%ды түзөт) жана тышкы инвестициялардын үлүшүнүн 30,7%дан 31,0%га көбөйүү жагына өзгөрөт.

Курулушта артыкчылыктуу багыттар төмөнкүлөр болот: жеке турак жай курулушунун объекттери; транспорттук магистраль жана энергетика объекттери (электр берүү линияларын куруу боюнча иштер); айыл чарба объекттери (ирригация курулуштары) ж.б.

Республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен капиталдык салымдардын 2500 млн. сом суммасында түшүүсү күтүлүүдө, алар биринчи кезекте курулуштук даярдыгы жогору болгон объекттердин курулушун бүткөрүүгө, табигый кырсыктардан жабыр тарткан билим берүү объекттерин, ошондой эле авариялык абалдагы объекттерди реконструкциялоого жумшалат.

Ишканалардын жана уюмдардын 67,3 млрд. сом суммасында каражаттарынын эсебинен капиталдык салымдардын болжолдук көлөмү "Кумтор Голд Компани" ЖАКнын (10 млрд. сом), "Кыргызалтын" ААКнын жана башкалардын инвестицияларынын эсебинен түзүлөт.

2021-жылы энергетика жана транспорт тармактарында ири инвестициялык долбоорлор ишке ашырылат, алар курулуштун өнүгүүсүнө негизги салымын кошушат.

Каржылоонун кыйла көп көлөмдөрү транспорт секторунда - бардыгы 11195,2 млн. сом өлчөмүндө каралган (бардык мамлекеттик инвестициялардан 35,6%ы), алар төмөнкү долбоорлордун эсебинен күтүлүүдө: "Түндүк-Түштүк альтернативдүү жолун куруу" (641,7 млн. сом - ИӨБ, СӨФ), "Ош-Баткен-Исфана автомобиль жолун реабилитациялоо" (114,1 млн. сом - ИӨБ), "БАРЭК 3 коридорун жакшыртуу (Бишкек-Ош автожолу)" долбоору, 4-фаза (1031,7 млн. сом - АӨБ), "Түндүк-Түштүк альтернативдүү жолун куруу, 1-фаза жана 2-фаза" (2481,1 млн. сом - КЭР), "Бириктирүүчү жол, БАРЭК 1 жана БАРЭК 3 коридорлору" (3180,1 млн. сом - АӨБ) долбоору, "Эл аралык маанидеги жолдорду жакшыртуу" (1316,6 млн. сом - JICA) долбоору, "Бишкек-Ош автомобиль жолун реконструкциялоо, IV Фаза" (1488,8 млн. сом - ЕАӨБ) жана башкалар, алар келечекте жүргүнчүлөрдү жана жүктөрдү ташууга өсүп жаткан керектөөлөрдү камсыз кылышат.

Энергетика тармагында каржылоо көлөмдөрү 8160,5 млн. сом суммасында каралган (бардык мамлекеттик инвестициялардан 26,0%ы), алар төмөнкү долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен күтүлүүдө: "Токтогул ГЭСин реабилитациялоо, II Фаза" (1986,4 млн. сом - АӨБ, ЕАӨБ), "Ат-Башы ГЭСин реконструкциялоо'" (281,3 млн. сом - Швейцария), "Жылуулук менен камсыздоону жакшыртуу долбоору" (713,0 млн. сом - ДБ), "Токтогул ГЭСин реабилитациялоо, III Фаза" (110,3 млн. сом - АӨБ, ЕАӨБ), "CASA-1000" долбоору (3101,8 млн. сом - ДБ, ЕИБ, ИӨБ), "Камбар-Ата ГЭС-2 экинчи гидроагрегатын колдонууга киргизүү" (1074,0 млн. сом - ЕАӨБ), "Насос станцияларын реконструкциялоо жана куруу" (558,3 млн. сом - Евразия реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы) жана башка долбоорлор, алар Кыргыз Республикасында энергетика тармагынын абалын кыйла жакшыртууга мүмкүндүк беришет жана коңшу мамлекеттердин ортосунда электр энергиясын алмашуунун, ошондой эле транзиттик агымдардын өсүшүнө жагымдуу негиз түзүшөт.

15,1 млрд. сом суммасында түз чет элдик инвестициялардын көлөмү төмөнкү капиталдык салымдардын эсебинен болжолдонууда:

- "Каз Минералз Бозымчак" ЖЧК (1339,9 млн. сом);

- "Фулл Голд Майнинг" ЖЧК (450,0 млн. сом);

- "Чаарат Заав" ЖАК (2,7 млн. сом);

- "Газпром Кыргызстан" ЖЧК (1691,5 млн. сом) ж.б.

Экономиканы капиталдаштыруунун пландалган көлөмүнө жараша 2021-жылы курулуштун дүң продукциясынын жалпы көлөмүнүн реалдуу өсүшү 9,8% деңгээлде болжолдонууда жана 199,4 млрд. сомду түзөт. Экономикалык өсүш темпине курулуш тармагынын таасири оң болот жана 1,01 пайыздык пунктту, ИДПнын өндүрүш түзүмүндө курулуштун салыштырма салмагы - 10,5%ды түзөт.

Региондор боюнча транспорт, кен казуу жана энергетика тармактарында, ошондой эле айылдарды суу менен камсыздоодо инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен бардык региондордо курулуштун көлөмүнүн өсүшү күтүлүүдө. Негизги үлүштү Бишкек шаары (41,6%), Чүй (16,2%), Жалал-Абад (14,9%) жана Ысык-Көл (11,2%) облустары ээлешет, алардын курулуш тармагынын өсүшүнө суммалык салымы 8,56 пайыздык пунктту түзөт.

Ушуну менен бирге 2021-жылы курулушту өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизиши жана болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетпей калууга алып келиши мүмкүн болгон тобокелдиктер бар, атап айтканда:

- ири инвестициялык долбоорлордун бир бөлүгүн каржылоонун үзгүлтүккө учурашынан улам (каржылоонун өз убагында ачылбашы) чет элдик кредиттердин, гранттардын жана гуманитардык жардамдын кыскарышы;

- 2020-2021-жылдарга мамлекеттик инвестициялар боюнча бюджеттин долбоорунда каралган инвестициялык долбоорлордун ишке ашырылышы (тышкы булактар) азайышы мүмкүн. Мунун себептери ички проблемалардан улам каражаттарды өздөштүрбөө, донорлор менен макулдашуунун узак жол-жоболору ж.б. болушу мүмкүн. Буга байланыштуу кийинки транштар республикага келбей калышы мүмкүн;

- чек араларды жабуунун кесепеттери жол тармагынын ишинде жол-курулуш техникасына жана жабдуусуна запастык бөлүктөрдү жеткирүүдө жана сатып алууда кыйынчылыктарды жаратышы мүмкүн, анткени аталган техниканын негизги бөлүгү Кытайдан чыгарылат;

- республикалык бюджеттин эсебинен капиталдык салымдардын пландалган көлөмдөрүн каржылоонун өз убагында эмес жана жетишсиз көлөмдө ачылышы;

- айрым долбоорлорду каржылоонун үзгүлтүккө учурашынан улам (каржылоонун өз убагында ачылбашы), ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын эсебинен капиталдык салымдардын кыскарышы:

- калктын төлөө жөндөмүнүн начарлашынан улам калктын каражаттарынын эсебинен каржыланган капиталдык салымдардын төмөндөшү, натыйжада калктын каражаттарынын эсебинен турак жай курулушунун көлөмүнүн төмөндөшү;

- чет элдик инвестициялардын капиталдык чыгымдарынын төмөндөшүнөн улам чет элдик түз инвестициялардын көлөмдөрүнүн кыскарышы жана каржылоонун башка кошумча булактары боюнча маалыматтардын жоктугу;

- курулушу аяктаган объекттерди кабыл алуу актыларына байланыштуу проблемалар калууда, алардын айрымдарынын курулушу өткөн жылдары аяктаган, бирок кабыл алуу-өткөрүп берүү актылары таризделген эмес, бул объекттердин толук эмес жабдылышына, жаңы курулган объекттерди инфратүзүмгө кошуудагы кыйынчылыктарга байланыштуу.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсү

2021-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүн өнүктүрүү коронавирустук инфекцияга каршы иш-чаралардын канчалык деңгээлде ийгиликтүү жүргүзүлүшүнө жана экономиканын башка тармактарын калыбына келтирүүгө байланыштуу болот. Дүйнө өлкөлөрү тарабынан коронавирустук инфекцияга каршы көрүлүп жаткан чаралар жана ага каршы вакциналардын пайда болушу, ошондой эле 2020-жылдын аягында массалык эмдөөнүн башталышы 2021-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүн өнүктүрүүгө жана аны тез калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берет.

Бул жагдай азыркы учурдагы экономикалык чектөөлөрдү дээрлик алып салышы мүмкүн. Чек аралар ачылат, аба жана жер үстүндөгү каттамдар калыбына келтирилет, эмгек мигранттары бирдей шарттарда иштей алышат, алардан келүүчү акча которууларынын өлчөмү туруктуу деңгээлде бааланат.

Дүң жана чекене сооданын көлөмүнүн 2020-жылы бир кыйла төмөндөшүнөн кийин, кийинки жылдары алардын көлөмдөрү көбөйөт. Дүң жана чекене сооданын өсүү темпи 109%ды түзөрү болжолдонууда. Азык-түлүк товарларын сатуудан гана эмес, узак мөөнөткө колдонулуучу товарлардын, ошондой эле өндүрүш жана курулуш үчүн жабдууларды, материалдарды сатуунун көбөйүшүнүн эсебинен, 2020-жылы токтотулган бир катар долбоорлорду ишке ашырууга байланыштуу соода өсөт. Мындан тыш кары сооданын көлөмүнүн көбөйүшүнө онлайн сооданын өсүшү да шарт түзөт.

Туризм чөйрөсү, мейманканалардын жана ресторандардын, ошондой эле маданий жана көңүл ачуучу жайлардын кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмү 2020-жылдагы төмөн базасынын фонунда 2021-жылы жогорку өсүштү көрсөтөт жана 110,3%ды түзөт, бирок кризистик көрсөткүчтөргө жетпейт. Буга чек аралардын ачылышы, аба каттамдарынын калыбына келиши жана эл аралык жана ички туризм түрткү берет. Бирок 2021-жылы бүткүл калкты эмдөө аяктабагандыктан, өлкөлөр ортосунда калктын кыймылына айрым чектөөлөр калышы мүмкүн.

Жүк ташуунун толук кандуу иштеши үчүн негизги фактор болуп ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин жана үчүнчү өлкөлөрдүн чек араларынын ачылышы жана калктын бардык жашоо-тиричилик чөйрөлөрүнүн жанданышы саналат.

Өкмөт автомобиль жолдорун реабилитациялоо жана сактоо, коонсуз эл аралык транспорттук коридорлорду түзүү боюнча бардык чараларды көрөт. Бул чөйрөдө долбоорлорду ишке ашыруунун негизги инструменти мамлекеттик-жеке өнөктөштүк болот.

Өлкөдө жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө экономикалык активдүүлүктүн жанданышы, энергия алып жүрүүчүлөргө арзан баалардын сакталышы, көпчүлүк өлкөлөрдө учуулардын кайра жандандырылышы жана экономиканын калыбына келтирилиши 2021-жылы транспорт ишинин кызматын көрсөтүүлөрүнүн өсүшүнө көмөк көрсөтөт, ал 112,8% деңгээлде болжолдонууда.

Телекоммуникациялык компаниялар үчүн дүйнөлүк тенденциянын сакталышы ата мекендик уюлдук операторлорго карата тиешелүү болот жана 2021-жылы кызмат көрсөтүүлөрдүн көлөмү 103,0% деңгээлде болот.

"Түндүк" бирдиктүү системасы аркылуу мамлекеттик органдардын өз ара аракеттенүү механизмдерин киргизүү, мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү санариптик форматка которуу жана аларды андан ары электрондук кызмат көрсөтүүлөрдүн мамлекеттик порталына жайгаштыруу, кыйла жеткиликтүү Интернетти пайдаланууну кеңейтүүгө, маалыматтык-коммуникациялык технологиялар секторуна жеке инвестицияларды тартууга жана Кыргыз Республикасында "санариптик өкмөт" кызматтарын көрсөтүүнү жогорулатууга багытталган "Digital CASA - Кыргыз Республикасы" долбоорун ишке ашыруу боюнча иш-чаралар улантылат.

Пандемиядан кийинки мезгилде жогоруда айтылган оң жакка өзгөрүүлөрдөн жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрдүн экономикаларынын калыбына келишинен улам кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүнүн көлөмү 5,1%га өсөт.

6.9.2. Акыркы пайдалануу методу менен ИДП (чыгымдар)

Өкмөт тарабынан инвестициялык климаттын ыңгайлуулугун жогорулатуу, региондордун аймагында ишкердикти жана инвестициялоону өнүктүрүүнү чектеген административдик тоскоолдуктарды жокко чыгаруу, ошондой эле стратегиялык документтерде каралган ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу боюнча көрүлүп жаткан чаралар ИДПнын түзүмүндө дүң инвестициялардын үлүшүн 2019-жылдагы 34,9%дан 2021-жылы 35,3%га чейин жогорулатууга көмөк көрсөтөт.

9-таблица

Акыркы пайдалануу методу менен ИДПнын түзүмү (чыгымдар), % менен

(*) ЭВФнын методикасы боюнча

Өкмөттүн иш аракеттери мурдагыдай эле республиканын экспорттук потенциалын өнүктүрүүгө багытталат, аны ишке ашыруу 2019-2020-жылдарга Кыргыз Республикасынын экспортун өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн программасынын алкагында жүргүзүлөт (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-декабрындагы № 596 токтому) жана республиканын экспорттук потенциалын өнүктүрүүгө жана өстүрүүгө жагымдуу шарттарды түзүүгө, болгон тоскоолдуктарды табууга жана этап менен жокко чыгарууга багытталган. Иштин негизги багыттары ата мекендик продукциянын максаттуу рынокторго чыгышы боюнча ишти активдештирүү аркылуу экспорт рынокторун андан ары кеңейтүү; өлкөнүн соода-экономикалык кызыкчылыктарын илгерилетүү үчүн экономикалык дипломатиянын инструменттерин колдонуу; BCП+ бенефициарынын статусун алуудан артыкчылыктарды колдонуу боюнча иш-чараларды ишке ашыруу болот.

Өлкөнүн экспорттук мүмкүнчүлүктөрүн жогорулатуу үчүн биринчи кезекте тышкы экономикалык иштин катышуучулары ишке ашырган тышкы соода операцияларынын жөнөкөйлүк, ыңгайлуулук жана ылдамдык маселелери чечилет. Экспорттук-импорттук операцияларда жол-жоболордун санын, убакытты жана материалдык чыгымдарды кыскартууга багытталган чаралар көрүлөт. Бул максатта ДСУнун Соода жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү боюнча макулдашуусун ишке ашыруу боюнча планын жана 2018-2022-жылдарга Кыргыз Республикасынын соода жана транспорттук жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү боюнча башка иш-чараларды жүзөгө ашыруу улантылат.

Ата мекендик продукциянын товарларын жана кызмат көрсөтүүлөрүн экспорттоо үчүн максаттуу рыноктор болуп EAЭБге мүчө мамлекеттер, Кытай, Индия, Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү саналат.

Экспортту жогорулатуу продукциясы туруктуу экспорттук багытка ээ болгон артыкчылыктуу секторлордун (жашылчаларды жана жемиштерди кайра иштетүү, сүт сектору, тигүү тармагы) эсебинен, ошондой эле тармактар үчүн спецификалык эмес, бирок бардык экспорттук ишканалар үчүн бирдей мааниге ээ болгон жана аларга глобалдык рыноктун мүмкүнчүлүктөрүн ишке ашырууга мүмкүндүк берген үч кросс-тармактык сектордо маселелерди чечүү аркылуу ишке ашырылат: 1) сапат инфратүзүмү; 2) экспортко өбөлгө түзүү; 3) финансыларга жетүү.

Эл аралык талаптарга жооп берген сапат иифратүзүмүн түзүү боюнча иштер улантылат. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик чек арасындагы өткөрүү пункттарын модернизациялоо жана жаңылоо, товарларын илгерилетүүгө көмөк көрсөтүү максатында тышкы экономикалык иштин катышуучулары үчүн маалыматтардын бирдиктүү маалыматтык базасын түзүү боюнча иштер бүткөрүлөт, айыл чарба, жеңил өнөр жайы, тамак-аш өнөр жайы ж.б. сыяктуу экономиканын эң негизги экспортко багытталган секторлорунда кыйла келечектүү долбоорлорду колдоо боюнча Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун иши улантылат.

Экспортко багытталган өндүрүүчүлөрдү жеткиликтүү финансы ресурстары менен камсыздоо боюнча чараларды иштеп чыгуу улантылат. Айыл чарбасына кредит берүүнүн түзүлгөн инструменттери менен бирге, айыл чарба продукциясынын жана кайра иштетүү продукциясынын экспортун колдоо боюнча кошумча финансылык инструменттер иштелип чыгат, факторинг операцияларынын механизми өнүктүрүлөт.

Ошондой эле ЕАЭБ алкагында үчүнчү өлкөлөр менен соода кызматташтыгын кеңейтүү боюнча иштер улантылат, бул кыргыз товарларынын тышкы рынокторго жеңил жетүүсүн камсыз кылат.

2020-2022-жылдары бажы-тарифтик саясат товарларды ташып келүү жана ташып чыгуунун рационалдуу катышын колдоого, өндүрүүчүлөрдүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга, тышкы сооданын товардык түзүмүн жакшыртууга, экономикада инвестициялык процесстерге өбөлгө түзүүгө, анын ичинде түз чет элдик инвестицияларды тартууга багытталат, ошондой эле бюджеттин фискалдык функциясын камсыз кылат, ички баалардын өсүшүн кармап турууга, тышкы экономикалык иштин операторлорунун түз жана кыйыр чыгымдарын кыскартууга көмөк көрсөтөт.

Экономиканын тармактарын атаандаштык баалар боюнча сырьё, материалдар жана инвестициялык товарлар менен камсыздоо зарылдыгын эске алуу менен тарифтин эскалация принцибин ишке ашыруу улантылат.

Келечекте ЕАЭБ ичинде соодага болгон тоскоолдуктарды, валюталык тобокелдиктерди, сырьёлук товарларга дүйнөлүк баалардын өзгөрмөлүүлүгүн, тышкы соккуларга алсыздыкты азайтуу, акча которуулары ж.б. сыяктуу негизги факторлор жалпы товар жүгүртүүнүн траекториясын аныктайт.

2021-жылы тышкы соода жүгүртүү 6550,0 млн. АКШ долларын түзө турганы болжолдонууда, анын ичинде экспорт 2000,0 млн. АКШ доллары жана импорт - 4550,0 млн. АКШ доллары деңгээлинде болжолдонууда.

Экспорттук жеткирүүлөрдүн өсүшү 108,5% деңгээлде, алтынды эсепке албаганда - 113,3% деңгээлде болжолдонууда. Экспортто негизги товардык позициялар: алтын, цемент, кийим предметтери жана кийимге тиешелүү буюмдар, жашылча жана жемиштер ж.б. болуп саналат.

Импорттук түшүүлөрдүн көлөмүнүн жогорулашы 104,8% деңгээлде болжолдонууда, мында өлкөгө мунай продуктуларын, азык-түлүк товарларын, фармацевттик продукцияны, кийимди жана ага тиешелүү буюмдарды ж.б. ташып келүү басымдуулук кылат.

Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 2550,0 млн. АКШ доллары деңгээлинде болжолдонууда.

2021-жылы товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн экспортунун көлөмүнүн салыштырма салмагы 32,5%ды түзөт, мында экспорттун түзүмүндөгү үлүшү дээрлик 30%ды түзгөн Кумтөр кенин иштеткен ишканаларда алтынды өндүрүү көлөмүнүн кыскарышына байланыштуу 2019-жылга салыштырмалуу төмөндөө байкалууда.

Калктын бакубаттыгын жакшыртуу, калктын кирешесинин өлчөмүн жогорулатуу боюнча көрүлүп жаткан чаралар, ошондой эле импорттун көлөмүнүн болжолдонгон көбөйүшү жана акча которууларынын орточо өсүшү керектөөнү жогорулатууга мүмкүндүк берет. Керектөө деңгээлинин өсүшү 4,3% деңгээлде, анын ичинде жеке керектөөнүн реалдуу өсүшү - 4,6% деңгээлде болжолдонууда.

6.10. Региондук өнүктүрүү

2021-жылы 2018-2022-жылдар мезгилинде Кыргыз Республикасынын региондук саясатынын концепциясын ишке ашыруунун алкагында региондорду теңдеп өнүктүрүү, ыңгайлуу бизнес-чөйрөнү түзүү боюнча иштер улантылат (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 31-мартындагы № 194 токтому). Коюлган милдеттерди ишке ашыруу үчүн өзүнүн спецификасын эске алуу менен ар бир региондун негизги атаандаштык артыкчылыктары, ошондой эле өсүү башаттары болгон шаарларды мындан ары өнүктүрүү аныкталат. Өзгөчө көңүл чек ара аймактарын өнүктүрүүгө бөлүнөт. Ушул аймактарда жашаган жарандардын муктаждыктарын канааттандыруу үчүн инфратүзүм жана кызмат көрсөтүү бөлүгүндө шарттар түзүлөт.

Региондорду өнүктүрүүнүн локомотиви боло турган, тандап алынган 20 таяныч шаарларды - өсүү чекиттерин өнүктүрүү программалары ишке ашырылат. Республиканын ар бир районунда ишкерлерди колдоо, аларды финансылык сабаттуулукка окутуу жана бизнес-пландарды даярдоо боюнча адистештирилген борборлорду ачуу иштери улантылат. Региондорду өнүктүрүү үчүн кредиттик ресурстарды, инвестицияларды рационалдуу пайдалануу жана андан ары өзүнүн идеяларын жана долбоорлорун ишке ашыруу үчүн жарандардын ишкердик чөйрөсүндөгү сабаттуулугун жогорулатууга өзгөчө көңүл бөлүнөт.

Басым "жашыл" экономика чөйрөсүндөгү долбоорлорду, айыл чарбасындагы долбоорлорду каржылоо боюнча программаларды өнүктүрүүгө жана ишке ашырууга жасалат.

Туристтик кластер, тигүү кластери ж.б. ушу сыяктуу башка кластерлерди түзүү жана ишке ашыруу аркылуу региондордун калкынын турмуш шартын жакшыртуу боюнча мындан ары да активдүү иштер жүргүзүлөт.

Региондор боюнча 2021-жылы ИДПдагы өндүрүштүн негизги үлүшү 78,7% салыштырма салмагы менен Бишкек шаарынын, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарынын экономикасынын эсебинен камсыздалат, республиканын ИДПсынын өсүшүнө алардын суммалык дурус салымы 3,9 пайыздык пунктту түзөт. Жалал-Абад (11,5%) жана Ысык-Көл (11,6%) облустарынын ИДПнын жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүшү республикада иштелип чыгуучу электр энергиясынын 90% Жалал-Абад облусунда иштелип чыгаары, ал эми Ысык-Көл облусунда Кумтөр кени жайгашкандыгы менен байланыштуу.

Үлүштөрдүн калган бөлүгү 21,3% деңгээлдеги салыштырма салмак менен Ош, Баткен, Нарын, Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлөт.

10-таблица

Региондордун ИДПны өндүрүүдөгү салымдары

6.11. Социалдык чөйрө

Орто мөөнөттүү келечекте социалдык өнүгүүнүн негизги багыттары мамлекеттин реалдуу мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен калктын жашоо деңгээлин жана сапатын жогорулатууга, жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларын колдоого жана жакырчылыктын масштабдарын кыскартууга багытталат.

Күч-аракеттер турмуштук оор жагдайдагы балдардын үй-бүлөдө жашашына, балдарга карата зомбулукту жокко чыгарууга, балдары бар үй-бүлөлөргө даректүү жана өз убагында жардам көрсөтүүгө, эмгекке жарамдуу калктын экономикалык активдүүлүгүнө дем берүүгө жана турмуштук оор жагдайдан чыгууга көмөктөшүүгө багытталат. Мигранттардын балдарынын социалдык кызматтарга жетүүсүндө болгон кемчиликтерди аныктоо жана жокко чыгаруу боюнча иштер жүргүзүлөт.

Эл аралык стандарттарга жана ченемдерге ылайык майыптуулук көйгөйлөрүн аныктоого жана чечүүгө ыкмаларды этап менен өзгөртүү боюнча иштер улантылат. Ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелген адамдар үчүн жеке кыймылдоо каражаттарын жана жеке сурдокотормо каражаттарын чыгаруунун жаңы технологиялары киргизилет.

Жашы улгайган адамдардын укуктарын коргоо жана жашоо сапатын жакшыртуу боюнча чаралардын комплекси көрүлөт. Мындан тышкары жаңы механизмдерди, анын ичинде акы төлөнүүчү кызматтарды киргизүү жана айрым ыйгарым укуктарды ыйгаруу жолу менен социалдык кызмат көрсөтүү рыногун өнүктүрүүгө жана кеңейтүүгө карата аракеттер көрүлөт.

Орто мөөнөттүү келечекте калкты жумуш менен камсыз кылууга көмөктөшүү жана татыктуу эмгек менен камсыздоо үчүн шарттарды түзүү боюнча иш улантылат. Глобалдуу чакырыктарды эске алуу менен келечектеги эмгек чөйрөсүнө комплекстүү талдоо жүргүзүлөт жана орто мөөнөттүк мезгилге карата стратегиялык максаттар, артыкчылыктуу багыттар жана маселелер аныкталат.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишинин программасын (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2020-жылдын 17-июнундагы № 3876-VI токтому) ишке ашыруу, татыктуу эмгек шарттарын киргизүү жана калкты социалдык жактан коргоонун натыйжалуу жана адилеттүү системасын өнүктүрүү максатында 2020-2023-жылдарга Кыргыз Республикасында калкты социалдык коргоо жана эмгек чөйрөсүн өнүктүрүү программасы иштелип чыгат (мындан ары - Программа).

Программанын негизги максаттары артыкчылыктуу багыттар боюнча конкреттүү милдеттерди ишке ашыруунун натыйжасында жетишилет:

- татыктуу эмгекти (татыктуу айлык акыны, татыктуу ишти, социалдык өнөктөштүктү) киргизүү үчүн шарттарды түзүү;

- үй-бүлө, эне, ата жана балдар институттарын өнүктүрүү жана бекемдөө үчүн шарттарды түзүү, ошондой эле мамлекет тарабынан кепилденген социалдык коргоонун минимумдук базалык деңгээлин камсыз кылуу;

- ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды коомго интеграциялоого көмөк көрсөткөн экономикалык, укуктук жана институционалдык шарттарды түзүү;

- саясий, социалдык, экономикалык жана маданий чөйрөлөрдө бирдей катышкан жашы улгайган жарандардын коопсуз жана татыктуу жашоосун камсыз кылуу;

- системаны санариптик трансформациялоо жолу менен калкка көрсөтүлүүчү кызматтардын даректүүлүгүнүн жана натыйжалуулугунун сапатын жогорулатуу.

Ушуну менен катар эле, жашы улгайган адамдардын жашоо сапатын жогорулатуу максатында 2019-2025-жылдарга Кыргыз Республикасында улгайган жарандардын жашоо сапатын жогорулатуу боюнча иш-чаралардын планы бекитилген (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 30-августундагы № 442 токтому), ал теңдикти жана басмырлабоону; улгайган жарандарга карата ырайымсыз мамилени жана зомбулукту болтурбоо боюнча чараларды ишке ашырууга; ден соолукту бекемдөөгө жана ага кам көрүүгө, улгайган жарандардын сапаттуу медициналык кызматтарга ден соолукту сактоо системасын өркүндөтүү аркылуу жетүүсүн жогорулатууга жана активдүү узак жашоону илгерилетүүгө; социалдык кызматтардын рыногун өнүктүрүү жана мамлекеттик эмес секторду колдоо формаларын кеңейтүү аркылуу улгайган жарандар үчүн мамлекеттик жана муниципалдык кызматтардын жеткиликтүүлүгүн камсыздоого багытталган.

Пенсиялык камсыздоо системасын реформалоо максатында мамлекеттик пенсиялык камсыздоо системасын мындан ары өркүндөтүү, жарандардын пенсиялык системага финансылык катышуусунун узактыгына жараша адилеттүү пенсиялык төлөмдөрдү камсыз кылуу, республикалык бюджеттен социалдык трансферттердин үлүшүн оптималдаштыруу, алып жаткан пенсиялардын өлчөмдөрүнүн чегерилүүчү камсыздандыруу төгүмдөрүнүн суммасына шайкештиги боюнча иштер улантылат.

Саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү саясат 2019-2030-жылдарга калктын ден соолугун сактоо жана саламаттык сактоо системасын өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Программасынын алкагында ишке ашырылат (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-декабрындагы № 600 токтому), ал калктын саламаттыгынын көрсөткүчтөрүн жакшыртууга, сапаттуу кызмат көрсөтүүгө, саламаттык сактоодо теңсиздик мамилени азайтууга, финансылык коргоону камсыз кылууга багытталган.

Аны менен катар коронавирустук инфекциянын жайылышына каршы күрөшүү боюнча көрүлүп жаткан иш-чараларга байланыштуу саламаттыкты сактоо уюмдарынын материалдык-техникалык базасын өркүндөтүүгө, профилактикалык жана дарылоо иш-чараларын жүргүзүүгө, адамдык ресурстарды күчөтүүгө, ошондой эле саламаттыкты сактоо чөйрөсүндөгү маалыматтык технологияларды киргизүүгө өзгөчө күч жумшалат.

Негизги пландаштырылган иш-чаралар болуп төмөнкүлөр эсептелет:

- тез курулуучу жугуштуу оорулар ооруканаларын куруу;

- региондордогу саламаттыкты сактоо объекттерин капиталдык оңдоо жана багытын кайра өзгөртүү;

- жаңы жугуштуу оорулар ооруканаларын жана оңдолгон мекемелерди заманбап медициналык жабдуулар менен жабдуу;

- саламаттыкты сактоо уюмдары үчүн тез жардам автомашиналарын сатып алуу;

- саламаттыкты сактоо жаатында мамлекеттик-жеке өнөктөштүктүн ар кандай долбоорлорун ишке ашыруу;

- өтө жугуштуу инфекциялык ооруларды дарылоо үчүн дары каражаттарынын стратегиялык запасын түзүү;

- жугуштуу оорулардын алдын алуу, диагностикалоо жана дарылоо методдору жөнүндө маалымдоо боюнча калк менен активдүү иш алып баруу;

- COVID-19 коронавирустук инфекциясына каршы күрөшүүгө катышкан медициналык кызматкерлерди реабилитациялоо боюнча иш-чараларды уюштуруу;

- медициналык кадрлардын резервин түзүү.

Билим берүү чөйрөсүндө негизги көңүл мектепке чейинки балдарды өнүгүү жана окутуу программалары менен камтууга, жашына, жынысына, этностук, диний таандыгына, жашаган жерине, социалдык-экономикалык статусуна карабастан сапаттуу негизги жалпы жана орто билимге жетүүсүн камсыз кылууга, эмгек рыногунун заманбап талаптарына жана жеке муктаждыктарын жана кызыкчылыктарын канааттандырууга калктын сурамдарына ылайык эмгек көндүмдөрүн өнүктүрүүгө, билим берүүнү жана илимди маалыматтык камсыздоо үчүн маалыматтар базасын өнүктүрүүгө, билим берүүнү мониторингдөө жана сапат системасын киргизүүгө багытталган.

Мындан тышкары, билим берүүнү санариптештирүү жаатында күчөтүлгөн чаралар көрүлөт: санариптик инфратүзүмдү түзүү, тиешелүү платформаларды жана маалымат базаларын уюштуруу жана Интернет менен камтууну кеңейтүү, бул окуучулардын бардык категориялары үчүн толук убакыттуу жана сырттан окутуу процесстеринин жеткиликтүүлүгүн жана сапатын жогорулатат.

Мамлекеттик миграциялык саясат, Кыргыз Республикасындагы демографиялык кырдаалды эске алуу менен, калкты өлкө боюнча бирдей бөлүштүрүү максатында шаар тургундарынын санын акырындык менен жогорулатууга жана иш менен камсыз болуунун өсүшүнө көмөк көрсөткөн өнүгүүнүн келечектүү пландарын иштеп чыгууга жана ишке ашырууну камсыз кылууга; өлкөдөн чыгып кеткенге чейин, чет өлкөдө жүргөндө жана алар кайта келгенде эмгектенген мигранттарга жардам көрсөтүү боюнча комплекстүү иштерди жүргүзүүгө; Кыргыз Республикасына кайрылмандардын ыктыярдуу көчүп келүү процессин уюштурууга багытталат.

7. 2022-2023-жылдарга макроэкономикалык болжол

2022-2023-жылдарга экономикалык саясаттын негизги максаттары экономикалык өсүштүн оң тенденцияларын сактап калуу, күтүлгөн көйгөйлөрдү алдын алуу жана туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылуу болот.

2022-2023-жылдарга карата макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн болжолдуу маанисин баалоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишинин программасына (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2020-жылдын 17-июнундагы № 2377-VI токтому) киргизилген иш-чараларды жана инвестициялык долбоорлорду толук, өз убагында жана ийгиликтүү аткарууга жана алардын өлкөнүн экономикасына натыйжалуу таасир тийгизишине негизделген, анда экономикалык өзгөртүүлөр ИДПнын жылына 3%дан кем эмес өсүшүн камсыз кылууга мүмкүндүк берет, алардын ишке ашырылышы аткаруучу бийлик органдарынан ири улуттук долбоорлорду толук ишке ашыруу үчүн активдүү аракеттерди, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкарууну, экономиканын бардык тармактарына түрткү берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын натыйжалуу реформалоону, ыңгайлуу инвестициялык климатты түзүүнү, ишкердик чөйрөдө ийкемдүү жөнгө салуучу саясатты жана мыйзамдардын туруктуулугун талап кылат.

11-таблица

2022-2023-жылдарга ИДПны өндүрүүгө кошкон тармактардын реалдуу салымдары, % менен

2020-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүнө жана 2021-жылга болжолдонгон көрсөткүчтөргө негизденип, 2022-2023-жылдарга ИДПнын жылдык орточо реалдуу өсүшү 3,6% деңгээлде болжолдонууда.

Тармактар боюнча 2022-2023-жылдарда болжолдонгон жылдык орточо өсүш темпи: айыл чарбасында - 3,2%ды, өнөр жайда - (-1,2%ды), курулушта - 9,6%ды, кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө - 4,4%ды түзөт.

Жалпысынан 2022-2023-жылдардын мезгилинде инфляциянын деңгээли катуу соккулар болбогон шартта бир маанидеги көрсөткүчтөрдүн деңгээлинде болжолдонот, мындай болжолдун негизине макроэкономикалык туруктуулуктун тенденциясын чыңдоого багытталган, макулдашылган акча-кредиттик жана бюджеттик-салык саясатын жүргүзүүнү улантуу киргизилген. Мында акча-кредит саясатынын негизги максаты болуп баалардын туруктуулугуна жетишүү жана кармап туруу саналат.

Экономиканын бардык тармактарында өсүштүн оң темпи болжолдонот.

2022-2023-жылдарда өсүмдүк өстүрүүнүн түшүмдүүлүгүн көбөйтүү жана мал чарбасынын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча мамлекет жана жеке сектор тарабынан көрүлүүчү чаралардын эсебинен айыл чарбанын өсүшүнүн реалдуу темпи орточо 3,2%га көбөйүшү болжолдонууда. Айыл чарба тармагынын өсүшүнүн реалдуу темпине жетишүү үчүн төмөнкүдөй иш-чаралар аткарылат:

- суроо-талап өтө чоң болгон өсүмдүктөрдүн айдоо аянттарын системалуу түрдө көбөйтүү жана айдоо аянттарын оптималдаштыруу;

- тамчылатып сугаруу системасын активдүү пайдалануу;

- күнөскана чарбаларын андан ары өнүктүрүү;

- айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүүнүн алдыңкы технологияларын пайдалануу, айыл чарба продукцияларын өндүрүүнүн көлөмүн жана экспорттук потенциалын көбөйтүү үчүн органикалык, минералдык жана органикалык-минералдык жер семирткичтерди колдонуу;

- иштеп жаткан кредиттик жана лизинг программалары боюнча мамлекет тарабынан айыл чарба өндүрүүчүлөрүн колдоону улантуу;

- өндүрүштүк процесстерди жана башкарууну оптималдаштыруу, айыл чарбасындагы энергетикалык жана ресурстук чыгымдарды кыскартуу.

Өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү 2022-2023-жылдарда жылына орточо 98,8% деңгээлинде болжолдонууда. Мындай төмөндөө 2023-жылы Кумтөр кенинде өндүрүштүн көлөмүнүн 1,4 эсеге төмөндөшү менен шартталат.

Өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү иштеп жаткан өнөр жай ишканаларын туруктуу иштетүү, токтоп турган өндүрүштөрдүн ишин жандандыруу, Талды-Булак Сол жээк, Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык, Жерүй, Чаарат кендеринин көлөмүн көбөйтүүнүн эсебинен болжолдонууда.

Кумтөр кенинде ишкананын өндүрүштүк планына ылайык 2022-жылга салыштырмалуу 2023-жылы негизги металлды өндүрүүнүн көлөмүн 40% азайтуу болжолдонууда.

Тамак-аш продуктуларын (анын ичинде суусундуктарды) өндүрүүнүн көлөмүн жылына орточо 4,7%га көбөйтүү; текстиль өндүрүшүнүн көлөмүн; кийим жана бут кийим, тери жана башка булгаары буюмдарын чыгарууну жылына орточо 5,1%га өстүрүү; кокс жана тазартылган мунай продуктуларын өндүрүүнүн көлөмүн жылына орточо 12,0%га көбөйтүү, курулуш материалдарынын өндүрүшүн жылына орточо 2,7%га өстүрүү; фармацевттик продукцияларды өндүрүүнү жылына орточо 9,5%га жогорулатуу күтүлүүдө.

Электр энергиясы, газ, буу жана кондидионерленген аба менен камсыздоонун көлөмүнүн жылына орточо 3,9%га көбөйүшү болжолдонууда. 2023-жылы электр энергия сын иштеп чыгаруу 16040,2 млн. кВт/с көлөмүндө болжолдонууда, бул 2021-жылга салыштырганда 778 млн. кВт/с көбүрөөк, ал Токтогул гидротүйүнүнүн айрылышына Нарын дарыясынын агып келишинин көп жылдык орточо агымын эсепке алуу менен эсептелген.

2022-2023-жылдары курулуш тармагын өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары төмөнкүлөр болот:

- айыл тургундарын жаңы сугат жерлери менен камсыздоо үчүн ирригациялык инфратүзүмүн куруу, ошондой эле колдонуудагы ирригациялык инфратүзүмүн модернизациялоо жана реабилитациялоо;

- калктын аярлуу катмарлары үчүн жеткиликтүү социалдык турак жайларды куруу;

- турак жай курулушунун, социалдык жана өнөр жай багытындагы курулуштардын көлөмүн жогорулатуу, жаңы архитектуралык курулуш системасына, имараттардын тибине жана заманбап технологияга өтүү;

- автомобиль жолдорун реабилитациялоо жана сактоо, либералдуу, коопсуз эл аралык транспорт коридорлорун түзүү, анын ичинде жолдорду долбоорлоодо жана курууда жаңы технологияларды колдонуу;

- курулуш тармагында мамлекеттик жеке өнөктөштүк механизмдерин кеңири колдонуу;

- Камбар-Ата ГЭС-1, Жогорку Нарын ГЭСтер каскадын жана башка генерациялоочу объекттерди курууга жана реконструкциялоого инвестицияларды тартуу.

2022-2023-жылдарда каржылоонун бардык булактарынан капиталдык салымдардын жалпы көлөмү орточо 12,9%га (2022-жылы 221,6 млрд. сомдон 2023-жылы 255,5 млрд. сомго чейин) өсөт. 2021-жылга карата болжолдонгон капиталдык салымдардын түзүмү 2023-жылдагы капиталдык салымдардын жалпы көлөмүнөн 67,3%га чейин ички инвестициялардын үлүшүнүн төмөндөшүнөн жана өлкөгө чет элдик кредиттердин көлөмүнүн көбөйүшүнө байланыштуу тышкы инвестициялардын 32,7% үлүшүнө өсүү жагына өзгөрөт.

Курулуш тармагында жылына орточо 9,6% деңгээлинде реалдуу өсүш темпи болжолдонууда. Курулуш тармагынын ИДПга кошкон салымы орточо алганда 1,0 пайыздык пунктту түзөт.

2022-2023-жылдарда кызмат көрсөтүүлөр тармагындагы өсүш орто эсеп менен жылына 104,4% болжолдонууда. 2022-2023-жылдары республиканын экономикасынын өнүгүүсү 2020-жылдагы кризиске чейинки деңгээлге келет. Негизги соода өнөктөш өлкөлөрдүн экономикалык өнүгүүсүнүн акырындык менен калыбына келиши мигранттардын акча которууларынын агымынын өсүшүнө алып келет.

Чакан жана орто бизнестин иштерин калыбына келтирүү калкты иш менен камсыз кылуунун өсүшүнө жана анын бакубат жашоосуна алып келет.

Бул факторлор чекене-дүң сооданын көлөмүнүн көбөйүшүнө көмөктөшөт, ошону менен жылдык орточо өсүш темпи 4,6% деңгээлинде болжолдонууда.

Транспорттук кызмат көрсөтүүлөрдүн жандандырылышы менен күйүүчү майлоочу материалдар жана тетиктерди сатуунун көлөмү жогорулайт.

2020-2021-жылдарга жылдырылган улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу боюнча иштер калыбына келтирилет, бул кызмат көрсөтүүнүн көптөгөн түрлөрүн өнүктүрүүгө кошумча түрткү болот.

Акча которуулардын агымын жана калктын акчалай кирешелерин көбөйтүү кыймылсыз мүлк, финансылык ортомчу, билим берүү жана башка чөйрөлөрдө кызмат көрсөтүүнүн көлөмүнүн өсүшүнө оң таасирин тийгизет.

2019-2023-жылдарга туризмди өнүктүрүү чөйрөсүндөгү Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн программасына киргизилген иш-чараларды аткаруу (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 31-январындагы № 36 токтому) 2022-2023-жылдары туристтик тармактын өсүш темптерин орточо 6,5%га жеткирүүгө көмөктөшөт. Туризмдеги кызмат көрсөтүү курорттук-рекреациялык туризмдин, тоо туризми, маданий туризмдин эсебинен жогорулайт. Туризмди өнүктүрүүнүн куралы туристтик кластерлерди, анын ичинде тоо кластерлерин түзүү болуп саналат. Өлкөнүн туристтик потенциалын ишке ашыруу жана сервистик кызмат көрсөтүүлөрдү кеңейтүү менен кызмат көрсөтүүнүн бардык тармактары жакшы мультипликативдүү натыйжага ээ болушат.

Туристтик тармактардын көлөмүнүн өсүшү мейманкана жана ресторандык кызмат көрсөтүүнүн өсүшүнө көмөкчү болот, 2022-2023-жылдары жылдык өсүш темпи 104,7% деңгээлинде болжолдонууда.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө пландалган көрсөткүчтөргө жетпей калууга алып келиши мүмкүн болгон тобокелдиктер төмөнкүлөр болуп саналат:

- ЕАЭБге мүчө мамлекеттер тарабынан бөгөт коюуларга байланыштуу үчүнчү өлкөлөрдөн келген (Кытай, Түркия) продукциялардын импортунун кыскарышынан улам соода тармагында пландалган көлөмдөрдүн аткарылбай жатышынан КЭРден керектөө товарларынын соода агымы башка багыттарга багытталышы мүмкүн (Кытай Эл Республикасы - Казакстан - Россия Федерациясы);

- 2020-жылдагы коронавирустун тез жайылышынан улам рынокторду жоготуу, чакан жана орто бизнес субъекттеринин ишинин жай калыбына келиши;

- ата мекендик жеткирүүчүлөрдүн жабдуулануу деңгээлинин төмөндүгү, ата мекендик авиаташуучулардын тиешелүү авиапаркынын жоктугу, "Кыргыз темир жолу" Улуттук компаниясы" мамлекеттик ишканасынын кыймылдуу курамынын жетишсиз жабдылышы;

- санаторийлик комплекстердин тиешелүү жабдуулануусу тууралуу маселенин чечилбей келиши, бул кызмат көрсөтүүнүн өсүшүнө тоскоолдук жаратат;

- кызмат көрсөтүүчү ишканалардын технологиялык жактан артта калуусу;

- айрым компаниялар экономикалык жагдайлары жакшы болгон дүйнөнүн башка өлкөлөрүндөгү ийгиликтүү долбоорлорго багыттарын өзгөртүүсүнөн улам геологиялык чалгындоо иштеринин жайлашы;

- улуттук валютанын курсунун өзгөрмөлүүлүгү.

2022-2023-жылдары тышкы экономикалык иштерди өнүктүрүүгө оң таасирин тийгизген негизги факторлор төмөнкүлөр болот: республиканын ДСУга мүчө болуу артыкчылыгы; ЕАЭБ интеграциялык бирикмесинде толук кандуу иштөө; өз ара пайдалуу негизде эки тараптык кызматташуулар; кызмат көрсөтүүлөрдүн, анын ичинде туристтик кызматтарды экспорттоонун маанисинин жогорулашы.

ЕАЭБ алкагында үчүнчү өлкөлөр менен соода кызматташтыкты кеңейтүү боюнча иштер улантылат, бул тышкы рыноктордо ата мекендик товарларга жетүүнү камсыз кылат.

ЕАЭБдин бажы-тарифтик саясаты товарларды ташып кирүүнүн жана ташып чыгаруунун сарамжалдуу катыштыгын колдоого, өндүрүүчүлөрдүн атаандашуу жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга, тышкы соодада товардык түзүмдү жакшыртууга, экономикада инвестициялык процесстерге дем берүүгө, анын ичинде чет өлкөлүк түз инвестицияларды тартууга багытталат, ошондой эле ички баалардын өсүшүн кармап турууга, бюджеттин фискалдык функциясын камсыздоого, тышкы экономикалык иштердин операторлорунун түз жана кыйыр чыгымдарын кыскартууга көмөктөшөт.

2022-2023-жылдары тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмүнүн өсүшү жылына орточо 4,6%да болжолдонууда жана 2023-жылы 7150,0 млн. АКШ доллары деңгээлине жетет. 2022-2023-жылдары товарлардын экспортунун көлөмүнүн номиналдык өсүшү орточо 0,7%га, ал эми импорт - 6,4%га болжолдонууда. Мурункудай эле, экспорттун негизин алтын түзөт, ал экспорттун түзүмүнүн 30%га жакынын ээлейт. Алтындын экспортунун азайышы "Кумтөр" кенинде алтынды өндүрүүнүн кыскарышына байланыштуу болууда.

2022-2023-жылдары социалдык өнүктүрүү саясаты мамлекеттин реалдуу мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен, мамлекеттин кепилдик берилген социалдык милдеттенмелерин толук көлөмдө аткарууга, калктын жашоо деңгээлин жогорулатууга жана жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын абалын жакшыртууга багытталат.

Орто мөөнөттүү келечекте калкты социалдык жактан коргоо чөйрөсүндө жарандардын өтө аярлуу категорияларына даректүү социалдык жардамдарды берүү, эмгекке жарамдуу калктын экономикалык активдүүлүгүнө дем берүү жана оор жашоо кырдаалынан чыккандарга көмөк көрсөтүү боюнча иштер улантылат.

Пенсиялык камсыздоо чөйрөсүндөгү саясат Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо системасын өнүктүрүү концепциясынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 24-ноябрындагы № 670 токтому) алкагында ишке ашырылат. Пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыздоо жана мамлекеттик социалдык камсыздандыруу системасын өркүндөтүү аркылуу пенсияларды көбөйтүү боюнча чаралар аткарылат, ал пенсиялык системада камсыздандыруу принциптерин андан ары жакшыртуу үчүн пенсиялык камсыздоону реформалоого жана пенсионерлердин ар кандай жаш курактык топторунун керектөөлөрүн эске алуу менен пенсиялык системаны түзүүчү камсыздандырууну модернизациялоого багытталат.

Болжолдонгон макроэкономикалык параметрлерден улам, 2022-2023-жылдары социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот.

2022-2023-жылдары калктын акчалай кирешелеринин номиналдык өсүшү орточо 5,0% деңгээлинде болжолдонууда. Акчалай киреше түзүмүндө орточо эмгек акынын номиналдык өлчөмү орточо 4,4%га жогорулайт жана 2023-жылы 20332,8 сомду түзөт.

2022-2023-жылдары калктын киши башына ИДПнын өсүш көлөмү орточо 4,4%ды түзөт.

Жашоо минимумунун өлчөмү 2021-жылдагы 5405,5 сомдон 2023-жылы 5897,2 сомго чейин жогорулайт. Эмгекке жарамдуу курактагы калк үчүн жашоо минимумуна карата орточо айлык эмгек акынын катыштык коэффициенти 2023-жылы 3,09 деңгээлинде түзүлөт.

2021-жылы пенсиянын номиналдык өлчөмү 5,0%га жогорулайт жана 2023-жылы 6530,0 сомду түзөт.

Жалпы жумушсуздуктун болжолдонгон деңгээли төмөндөйт жана 2023-жылы 6,5%ды түзөт.

2023-жылы жакырчылыктын деңгээли 20,7% өлчөмүндө болжолдонууда жана 2019-жылы иш жүзүндө түзүлгөндөргө салыштырганда 0,6 пайыздык пунктка жогорулайт.

Корутунду

2021-2023-жылдары экономикалык саясат жана Өкмөттүн программалык документтериндеги чараларды натыйжалуу ишке ашыруу өлкөдө макроэкономикалык туруктуулукту камсыздоого жана экономикалык өсүштүн оң динамикасын сактап калууга мүмкүндүк берет, ал өлкөнүн ИДПсын түзүүчү экономиканын бардык тармактары менен колдоого алынат. 2021-2023-жылдарда орто мөөнөттүү келечекте экономикалык өсүш орточо жылына 4,1%да болжолдонууда.

Орто мөөнөттүү максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөргө инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетүүгө болот.

Өкмөт зарылдыгына жараша негативдүү процесстерден экономикага дүйнөлүк конъюнктуранын начарлашына байланыштуу мүмкүн болуучу кесепеттерди жана дисбаланстарды/кооптуулуктарды жөнгө салууга багытталган чаралар системасын иштеп чыгат.

Орто мөөнөттүү мезгилге болжолдонгон максаттык көрсөткүчтөрдү аткаруунун маанилүү шарттары саясий туруктуулукту сактоо, экономиканын секторлоруна инвестициялардын болжолдонгон көлөмдөрүнүн келип түшүүсү, ошондой эле тышкы жана ички соккулардын экономикага таасирин азайтуу үчүн чараларды көрүү болуп саналат.

Муну менен бирге 2020-жылы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүн азайтууга/жогорулатууга багытталган жаңы факторлордун пайда болушу менен экономикада иш жүзүндө түзүлгөн кырдаалды эске алуу аркылуу 2021-2023-жылдарга болжолдонгон макроэкономикалык көрсөткүчтөр оңдолушу мүмкүн экендигин белгилей кетүү зарыл.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүү болжолунун көрсөткүчтөрүнүн тизмеги ушул 2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолунун 1-14-тиркемелеринде аныкталды.

(1) ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин статистикалык комитеттеринин жана ЭВФтин маалыматтары (World Economic Outlook Update, January 2019)

(2) Банк системасынын аналитикалык балансына ылайык, жеке жана юридикалык жактардын жана башка финансы-кредиттик мекемелердин кредиттери гана камылган, ал эми Өкмөткө жана резидент эместерге берилген кредиттер эске алынбайт.

(3) Өсүү темпи ДКН боюнча берилген.

(4) Экономикалык активдүүлүктүн көрсөткүчү (2020-жылдын январь-майында).

(5) Россия Федерациясынын экономикалык өнүктүрүү министрлигинин маалыматы.

(6) Казакстан Республикасынын Улуттук экономика министрлигинин маалыматы.

(7) Saxo Bank, Citigroup дун эксперттери, Standard Chartered инвестициялык фондунун аналитиктери.

(8) Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин баалоосу.

(9) ФАОнун данга болгон суроо-талаптардын жана сунуштардын каскача сереби.

(10) Региондор боюнча 2019-жылга ИДПны эсептөө Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин баалоосунун негизинде жүргүзүлдү.

(11) Кайра иштетилген сырьенун наркын эсепке албаганда.

(12) Иштетип алма сырьенун наркын эсепке албаганда.

(13) Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин баасы.

Кыскартуулардын тизмеси:

2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөрү

2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын ИДПсын өндүрүү жана акыркы пайдалануу түзүмү

2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын ИДПны түзүүчү тармактарындагы дүң продукциялар жана өсүү темптери

2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын айыл чарбасын, токой чарбасын жана балык уулоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу