Тиркеме

Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министирлигинин 2019-жылдын 25-февралындагы № 3-дп буйругу менен бекитилген

Топуракты изилдөөнүн материалдарын

 корректировкалоо жөнүндө методикасы

1. Жалпы жоболор

1. Топуракты текшерүү мурда өткөрүлгөн текшерүүлөрдүн материалдарын корректировкалоону жана картада топурактын камтылышын толуктоодо, контурлардын чектерин тактоодо же картографиялык тиркемелерди кайра түзүүнү карайт жана ушул Методиканын талаптарына ылайык өткөн жылдардын ири масштабдуу изилдөөлөрүнүн материалдарын шайкеш келтирүүдө турат.

2. Ири масштабдуу топурак изилдөөлөрүнүн материалдарынын төмөнкү беш тобу корректировкалоого жатат:

-   15 жыл жана андан ашык жылдар мурда түзүлгөн материалдар;

-   изилдөөлөр өткөн бардык мөөнөтүнүн материалдары, эгерде топурак картасын түзүү үчүн жерди пайдалануу контурдук планы негиз болгон болсо.

-      эки жылдан кем эмес мурда бир топ аймактарда түп тамырынан бери мелиорация (кургатуу, сугаруу ж.б.) өткөрүлгөн жерди пайдалануу материалдары, ошондой эле, акыркы 3-5 жыл мезгилинде эрозиянын интенсивдүү процесстери, өзгөчө шамал эрозиясы болгон жерлер;

-      материалдар камтылышы боюнча жакшы сапатта, бирок, изилденген жерлердин чектери жерди пайдалануунун заманбап чектерине дал келбейт же акыркы 3-5 жылда олуттуу чарба ичиндеги жерлерди трансформациялоо болуп өткөн;

-      15 жылдан кем эмес мурда аткарылган материалдар, курамындагы топурак картасы аэрофотосъемка жана топографиялык карталардын негизинде сапаттуу аткарылган, бирок, керектүү курам жана тиркемелердин тиешелүү сапаты (картограмма, очерк ж.б.) жок.

3. Ири масштабдагы топурак изилдөөлөрүндөгү оңдоочу кемчиликтер, картанын өзүндө, ошондой эле, аны коштоочу картографиялык жана текстик тиркемелерде болушу мүмкүн.

4. Эгерде топурактык картанын камтылышында кемчиликтердин көп саны болсо, анда мындай карта биринчи текшерүү материалдарын колдонуу менен кайра түзүлүүгө тийиш.

5. Тигил же бул материалдарды оңдоонун зарылдыгы жана кезектүүлүгү, өткөн жылдарда топуракты текшерүүнү түзөтүү боюнча боло турган иштердин көлөмдөрү болгон материалдарды жакшылап изилдөө жолу менен белгиленет. Изилдөөнүн жыйынтыгында айыл аймактарынын же түзөтүү боюнча иштер пландалган аймактагы чарба субьекттердин тизмеси түзүлөт.

6. Топуракты изилдөө материалдары 15 жылда бир жолу оңдолот. Интенсивдүү мелиорация өткөрүлгөн аймакта 5-10 жылда бир жолу болот. Топуракты изилдөөчүлөр топурак картасына өзгөртүү киргизет, топуракты колдонуу боюнча сунуштарды такташат. Эгерде топурактын начарлоосу байкала турган болсо (эрозияга учураган топурактардын аянттарынын кеңейишин, топурактын туздануусун, саздануусун) топуракты изилдөөчү бул көрүнүштүн себептерин тактоого жана аларды жок кылууга сунуштарды берүүгө милдеттүү. Топурактын начарлоо фактылары жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына жана райондук агрардык өнүктүүрү башкармалыктарына маалымат катары жеткирилиши керек.

7. Ар бир жер пайдалануу жана мамлекеттик жер запасынын аймагы аларды колдонуу жана жакшыртуу боюнча бүтүндөй жерди пайдаланууда топурактардын мүнөздөмөсүн жана сунуштарды камтыган керектүү картографиялык тиркемелери жана топурак очерки бар топурак картасын камтыган ири масштабдуу топуракты изилдөө материалдары менен камсыздалышы керек.

Бул материалдарды атайын талаа изилдөолөрүнүн, лабораториялык жана камералдык иштердин негизинде түзүшөт.

1:50 000 жана ири мастабдагы топурак карталары ири машстабдууларга кирет.

8. Топуракты изилдөөнүн материалдары Мамлекеттик жерге жайгаштыруу, Мамлекеттик жерлерди эсепке алуу жана баалоо, аймактын топурактык өзгөчөлүктөрүн билүүнү талап кылган райондордун, облустардын жана республиканын жыйынды топурак карталарын түзүүгө жана башка максаттар үчүн дайындалат.

9. Топурак катмарларын изилдөөнүн жыйынтыктарынан келип чыккандарды ири масштабдуу топурак изилдөөлөрдүн материалары төмөнкү маселелер боюнча сунуштарды камтууга тийиш:

- айыл чарба жерлерин которуу (трансформациялоо);

- топурактын суу жана шамал эрозиясынан коргоо;

-      сугат, кургатуу, маданий техникасы;

-      топурактарды химиялык мелиорациялоо (гипстөө ж.б.);

-      которуштуруп айдоону туура жайгаштыруу;

-      айыл чарба өсүмдүктөрүнүн курамы;

-      топурак шарттарына жараша агротехника өзгөчөлүктөрү жана жер семирткичтерди колдонуу;

-      чөп чабынды жана жайыттарды жакшыртуу.

10. Топуракты изилдөө боюнча иштерди пландоо Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр-жайы жана мелиорация министрлиги тарабынан жүргүзүлөт. Изилдөөлөрдү “Кыргызмамжер-долбоорлоо” мамлекеттик жерге жайгаштыруу боюнча долбоорлоо институту мамлекеттик ишканасына караштуу Республикалык топурак- агрохимиялык станциясы жана анын филиалдары өткөрөт.

11. Илимий-методикалык жетекчилик Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлигинин жана Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Биология институту тарабынан жүргүзүлөт.

12. Ири масштабдуу топурак изилдөөлөрүн жана топурак карталарын түзүү топурак таануучулар, химик-аналитиктер, картографтардын жана башка адистердин катышуусу менен аткарылат.

Иштер топурак таануучулардын жетектөөсү алдында макулдашылган программалар боюнча жүргүзүлөт.

13. Топурак изилдөөлөрүнүн жыйынтыктарынын негизинде, жерлерди пайдалануу жана жакшыртуу боюнча сунуштарды иштеп чыгууда илимий-изилдөө мекемелеринин, тажрыйба станциялардын, агрохимиялык лабораториялардын, ошондой эле, жерлерди колдонуунун алдыңкы тажрыйбалары колдонулат.

14. Топуракты изилдөө иштери үч жумушчу мезгилинен турат – даярдоо, талаа жана камералдык (аяктоочу).

2. Текшерилген аймактардын татаалдыгынын

 категорияларынын мүнөздөмөсү

15. I категория: жарым чөл райондору, начар бөлүнгөн рельефи бар талаалар, бир түрдүү ботаникалык жана топурак катмары менен, топурак комплекстеринин контурлары 15-20% чейин. Аймактын таштактылуугу 10м³/га чейин.

16. II категория: ар түрдүү топурак пайда кылуучу тектерден жана өсүмдүк катмарларынан турган, тоо этектеринин, бөксө тоолордун жана орто тоолордун ар түрдү рельефи бар талаалардын жана жайыттардын райондору.

Тайыз топурак калыңдыгы, туздуу, эрозияга чалдыккан жана таштуу топурактардын орун алышы. Бадалдуу жана токойлордун өсүшү 25% аянтка чейин.

Топурак компоненттеринин контурлары 30% чейин.

Аймактын таштуулугу 10 дан 50 м³/га чейин.

17. III категория: катуу кескин айырмаланган бөксө тоо жана жайыттын рельефтери, майда- контурлуу аймактар, солонецтер, кумдар, тоо аскалары жана кум шагылдар менен коштолгон 30% ашык бадалдуу жана токойлуу жерлер.

18. Өсүмдүк жана топурак катмарынын комплекстүүлүгү (40-60%) орун алган аз өздөштүрүлгөн аймактар, топурак пайда кылуучу тектердин көп түрдүүлүгү. Бактардын татаал курамынан түзүлгөн, өтө жыш өскөн бадалдардын орун алышы.

Аймактын таштактуулугу 50 м³/га жогору.

3. Топуракты изилдөө этаптары

19. Даярдоо мезгили:

- бул мезгилде топуракты изилдөө обьекттерин белгилешет; изилдөө масштабын аныктайт, талаа жана камералдык иштердин көлөмдөрү; иштердин календарлык пландары жана лабораториялык талдоолордун болжолдуу программасы түзүлөт, картографиялык, адабий жана сурамжылоо материалдары чогултулат;

- аны менен катар топурак картасы жасала турган масштабдагы топографиялык негизди (карта же план) даярдоо же көчүрүү керек;

- бул негиздердин сапаты талаа изилдөөлөрү үчүн олуттуу мааниге ээ: негиз канчалык толук болсо, топурактык карта ошончолук мыкты жана так болушу мүмкүн. Топурактык изилдөөлөр үчүн толук кандуу негиз болуп аэрофотосъемка материалдары боюнча түзүлгөн топографиялык карта эсептелет;

- талаа изилдөөлөрүнүн масштабына жана жердин татаалдык категориясына жараша текшерүү аянтына талап кылынган топурактык кесиндилеринин болжолдуу саны аныкталат;

- талаа иштерине даярдоо процессинде адис-аткаруучулар райондун жаратылыш шарттарын мүнөздөгөн материалдар менен таанышат; климатты, рельефти, геологиялык жана гидрогеологиялык өзгөчөлүктөрдү, топурак пайда кылуучу тектердин жана өсүмдүктөрдүн, топурактардын систематикасын, чарбаны жүргузүу системасы жана башкалар боюнча сунуштарды, агроөндүрүштүк топтоо схемасын изилдешет.

20. Талаа мезгили:

- талаа топурактык изилдөөлөр мамлекеттик администрацияларды, Райондук агрардык өнүктүрүү башкармалыктарын, айыл аймактарынын администрацияларын топурак изилдөөлөрдүн башталгандыгы жана алардын милдеттери тууралуу маалымат бергенден тартып башталат. Ошол эле учурда, иштерди уюштуруу жана өткөрүү менен байланышкан маселелер макулдашылат;

- топурак изилдөөлөрдүн жана топурак картасынын масштабы айыл аймагынын адистештирилгендигине, жерлерди колдонуу интенсивдүүлүгүнө жана топурак кыртышынын татаалдыгына жараша белгиленет. Ушуга байланыштуу, республикада колдо болгон топографиялык негиздерге жараша дыйканчылык аймактары үчүн– 1:10 000, 1:25 000 масштабдагы карталар, жайыт зонасы үчүн 1:50 000 же 1:100 000 маштабдагы карталар колдонулат;

- ири масштабдуу топурак картасы жогорку тактык менен айырмаланышы керек, аны менен топурактардын жаратылышта жайгашышынын тактуулугун чагылдырылган деңгээли түшүндүрүлөт;

- талаа изилдөөлөрүнүн процесси рекогносцирленген изилдөөрлөрдөн жана картага түшүрүүдөн турат.

21. Топурактарга рекогносцирленген изилдөө жүргүзүү:

- топуракты пайда болуу шарттарына жана айыл аймагынын топурактарынын системалуу тизмесин тактоого байланышкан топурактардын таралышынын мыйзам ченемдүүлүгү менен таанышуу үчүн өткөрүлөт.

- рекогносцировкалоо процессинде изилдене турган аймакта жайгаша турган топурак топурак кесиндилери (разрез) белгилеп, ал профилдер боюнча каттамдарды (маршрут) белгилөө керек. Муну менен катар, бир нече негизги топурак- геоморфологиялык профилдерди түзүү жана сүрөттөө пайдалуу;

- рекогносцировка менен төмөндөгүлөр такталат:

1) аймактын геоморфологиялык түзүлүшү;

2) эрозиянын негизги типтери жана айыл аймагында, райондо алардын таркалуу мыйзам ченемдүүлүгү;

3) мындан аркы изилдөөлөрдүн түрлөрү жана көлөмү.

22. Түздөн-түз топурак изилдөө:

- бул айыл аймагынын геоморфологиялык райондорунун чектерин жана рельеф формаларынын классификациясын тактоо менен башталат;

- профилдер боюнча топурактарды терең так изилдөө үчүн (генетикалык горизонттор боюнча), топурактык ар түрдүүлүгүн аныктоо жана алардын ортосунда чектерди белгилөө үчүн текшериле турган аймакта топурак кесиндилерин – чуңкурларды казып түзүшөт. Алардын тереңдигине жараша (жана багытына) негизги кесинди (разрез), текшерүүчү (жарым кесинди) жана казынды болуп айырмалашат;

-      аймактагы кесиндилер жайгашкан жерлер фотопланга же топокартага түшүрүлүп жана алардын номерлери коюлат. Кесиндилерди белгилөө тактыгы планда ±3 мм ашпагандай болууга тийиш;

-      картадагы топурак контурларынын мазмунун тастыктоочу топурак кесиндилеринин саны топурак изилдөө маштабына жана топурак кыртышынын татаалдыгына жараша аныкталат;

- түзүлө турган картанын масштабына жана топурак изилдөөсү үчүн жергиликтүү аймактын татаалдык категориясына жараша бир топурак кесиндисинин туура келген гектарлардын болжолдуу саны 1-тиркемеде келтирилген;

- негизги кесинди, текшерүүчү (жарым кесинди) жана казынды ортосундагы катыш төмөнкүдөй сунушталат: 1:4:5 – топографиялык негизде иштөөдө, 1:4:2 – аэрофотосъемка материалдарында иштөөдө.

1-тиркеме

Бир топурак кесиндисине туура келген гектарлардын саны (казындысыз)

- негизги кесиндилер топурактын толук катмарларын изилдөө үчүн типтүү жерлерде жайгаштырышат, ошондуктан, алар топурактын бардык катмарларын жана энелик тектин жогорку бөлүгүн ачуусу керек. Кесиндилердин алдыңкы (отвесная) бетине күн тийгендей кылып казылат. Алардын кубаттуу топурактардагы тереңдиги 2 м кем эмес болууга тийиш. Эгерде тыгыз катуу тектер же жер алдындагы кара суулар 2 м тегерегинде жайгашкан болсо, негизги топурак кесиндисинин тереңдиги тыгыз породанын жайгашкан тереңдиги же суунун пайда болушу менен чектелет. Жер алдындагы кара суулардын жайгашуу тереңдигин аныктоо үчүн пайдаланылып жүргөн кудуктарды да колдонсо болот. Негизги кесиндилер боюнча топурактын генетикалык номенклатурасын (тип, типче, түркүмү, түрү, түрчөсү) аныкташат;

- текшерүүчү кесиндилер (жарым кесинди) негизинен негизги кесиндилер сыяктуу эле типтүү жерлерде жайгаштырылат жана алар негизги кесиндилер аркылуу табылган топурак контурларынын таралышын белгилөө жана аймактагы олуттуу топурактык касиеттеринин өзгөрүшүн аныктоо үчүн колдонулат. Алар энелик тектердин башталганга чейин бардык топурактык катмарларын ачууга тийиш. Жарым кесиндилердин тереңдиги 0,8 ден 1,0 м чейин болот;

- казынды топурак түрчөлөрүнүн таркалуу чектерин тактоо үчүн жана кандайдыр бир өзүнчө касиеттердин өзгөрүүсүн тактоо, мисалы гумустук катмардын калындыгын аныктоо үчүн түптөйт. Казыктын тереңдиги ар түрдүү топурактарда 0,4 дан 0,8 м чейин болот;

- каналдардын, сарптоолору, жолдордун жана топурак грунтунун бузулуусу бар башка жерлерде кесилиштерди түптөөгө болбойт;

- толук кесилиштер жана жарым чуңкурлар кабыл алынган форма боюнча топурактык күндөлүктө сүрөттөлөт. Жазуулар жөнөкөй карандаш менен так, белгилүү, кыскартуусуз жазылат;

- “топурактын аталышы” графасы топуракты сүрөттөгөндөн кийин толтурулат жана анда топурактын генетикалык тиешелүүлүгү, анын катмарлануу өзгөчөлүгү, агып кетүү деңгээли, механикалык курамы көрсөтүлөт. «Пункт» графасында административдик райондун, айыл аймагынын аталышы жазылат; андан ары кесилиш кырдаал элементине байланыштырылат, алар топнегизде болот;

- “ландшафт” графасы аймактын жалпы физико-географиялык мүнөздөмөсүн, ботанико-географиялык, геоморфологиялык жана рельефти сүрөттөөнү камтышы керек;

- “рельефке карата кесилиштеги абал” графасында кесилиш жайгашкан рельефтин элементи көрсөтүлөт: тегиздик, жогорулатуу, эңкейиш (анын экспозициясы, крутизна);

- “жер түрлөрү” графасында иштетилбеген топурактар үчүн үстөмдүк кылуучу өсүмдүк ассоциациясы, жабылуу деңгээли,уулуу жана желбей турган өсүмдүктөр ж.б. келтирилет, ал эми жер бөлүштүрүү зонасы үчүн – өстүрүлгөн өсүмдүктөр жана негизги отоо чөптөр жана алардын таркалуусу көрсөтүлөт;

- “микрорельеф жана топурактын үстүнкү бөлүгү” графасында чакан рельефтин билинүүсү жана мүнөздөмөсү жазылат; топурактын үстүнкү бөлүгүнө карата анын түсүн, жыштыгын, кыртышынын барлыгын же түстөрүн, айдоо өзгөчөлүгүн, таштактыгын, эрозия түрүн жана алардын пайда болуу өзгөчөлүгүн, сугаруу тармагынын абалын, пландоо иштеринин зарылдыгын ж.б. көрсөтүү керек.

- “топуракты түзүүчү порода” графасында топуракты түзүүчү (энелик) породанын аталышы, анын механикалык курамы жана кубаттуулугу көрсөтүлөт;

- жер алдындагы суулардын тереңдиги алардын топтолуп калган деңгээли боюнча көрсөтүлөт. Жер алдындагы суунун болжолдуу минералдашуусу төмөнкү градациялар менен даамдап белгиленет: ичүүчү суу, туздуу ичүүчү, туздуу, өтө туздуу.

- топурактык кесилиштин сүрөттөлүшү кайра буулоодон кийин жарык берилген тараптан жүргүзүлөт;

- тышкы көрүнүшү боюнча топурактык профиль генетикалык горизонтторго бөлүнөт, андан кийин аларды схема боюнча сүрөттөшөт: мааниси, аталышы жана горизонттордун кубаттуулугу (.... дан .... чейин см) , түсү, нымдуулугу, механикалык курамы, түзүмү, жайгашуусу, тамыр системасы, жаныбарлардын ишмердиги, жаңы пайда болуулар, кошуу, кийинки горизонтко өтүү өзгөчөлүгү;

- генетикалык горизонтторго тамгалык түшүндүрмөлөрдү берүү керек: А – гумустук горизонт, В – өтүүчү жана С – топурак түзүүчү порода, өзгөрүлбөгөн же начар өзгөрүлгөн топурак түзүү процесстери менен болот;

- аталган негизги горизонттор бир катар кошумча горизонтторго бөлүнөт (мисалы, таза топурактагы А – чымдуу горизонт, А₂ – чым алдындагы; айдоо жерлеринде Ап – айдоо горизону, Апп – айдоо алдындагы ж.б.);

23. Топурактын түсү. Топурактын түсүн аныктоодо анын артыкчылык кылган түсү, өңү жана негизги түстүн болушу белгиленет. Эки, ал эми айрым учурда үч түстүн айкалышуусу бакалат, негизинен, акыркы сөз топурактын негизги түсүнө көрсөтүлөт, мисалы, агыш ачык же бозомук күңүрт боз. Топурактын түсүн аныктоого топурак мазогун алуу сунуш кылынат.

Топурак горизонтунун түсү бирдей болбогон учурда тактардын, чекиттердин жана себептердин артыкчылык кылган түсү көрсөтүлөт, алар түстү өзгөртүү менен шартталууга тийиш (гумус агымы, кальций карбонаттарынын топтолушу, темир кычкылы жана аралашмасы ж.б.).

24. Топурактын нымдуулугу. Талаа сүрөттөөлөрүндө адатта төмөнкүлөрдү айырмалашат: кургак топурак (чаңдайт), жаңы (чаңдабайт, колду бир аз муздатат), бир аз нымдуу (бир аз топтолот), нымдуу (кол менен жакшы топтолот; топуракка төшөлгөн кагаз тез көгөрөт), нымдуу (колду нымдатат жана ага коюлат), нымдуу (топурактан суу бөлүнүп турат).

25. Механикалык курам. Талаада кол менен кармап билүүгө болот, ошондой эле, белгилүү бир көндүмдү талап кылган “кургак” жана “нымдуу” ыкма деп аталган усул менен топуракты тоголоктоо менен аныктоого мүмкүн.

26. Топурактын түзүмү өзүнчө болгон топурак майда формалары жана көлөмү боюнча мүнөздөлөт.

27. Топурактын түзүлүшү. Сырткы көрүнүшү боюнча тыгыздык (байланыштуулук) жана көпшөктүүлүгү (скважности) менен белгиленет.

Түзүлүшү боюнча топуракты төмөндөгүлөргө бөлүштүрөт: жука көпшөк -боштуктардын диаметри 1 мм чейин; көпшөк - боштуктардын диаметри 1-3 мм; губкалуу - көңдөй - 3-5 мм; тешиктүү көңдөйлөр 5-10 мм, уячалуу көңдөй- 10 мм жогору; түтүктүү - топуракта жашаган жандыктардын жолдору; жука жараңкалуу - 3 мм аз диаметрдеги жараңкалар; жарык сыяктуу – жараңкалар 3-10 мм, жылчыктуу жараңкалар 10 мм ашык.

28. Тыгыздуулугу боюнча айырмасы. Айырмалашат: өтө тыгыз жайгашуу, тыгыз жайгашуу, начар тыгыз жайгашуу, борпоң жайгашуусу, чачырама жайгашуу.

29. Тамыр системасы. Тамырлардын генетикалык катмарлар боюнча таркалуусу, ошондой эле, топурак катмарында төмөнкү шкала боюнча көз болжолу менен эске алынат; өтө көп, көп, аз, бирден. Тамырлардын көлөмү жана алардын таркалуу мүнөздөмөсү көрсөтүлөт. Айрым топурак катмараларынын жыштыгына байланыштуу тамырлардын таркалуу мүнөздөмөсүнө өзгөчө көңүл бурушат.

30. Жаныбарлардын иш аракети. Кротовин, червороин, капролиттердин, боштуктардын ж.б. формасы жана саны (көп, аз) сүрөттөлөт.

31. Жаңы пайда болгон заттар. Жаңы пайда болгон заттарга, өзүнүн келип чыгуусу боюнча топурак пайда болуу процессинен көз каранды болгон: тез эрип кетүүчү туздарды (так, түстөр, кабык, чекиттер), гипс, карбонаттар, темир окиси, алюминий, марганец, фосфор, темир кычкылы, кремнезем жана башка көз менен айырмалай турган туз жана кычкылдыктар кирет.

32. Чоочун заттар. Чоочун заттарга топурак пайда болуу процессине тийешеси жок, кирпичтин калдыктары, көмүр, таш, чордон, сынган идиш-аяктар, сөөктөр ж.б. ар түрдүү предметтер кирет.

33. Таштуулук. Таштардын топурактагы кездешиши жана өлчөмү көз менен байкап көрүү жолу менен белгиленет, андагы таштар диаметри 5 см ашык, ошондой эле, алардын айдоо горизонтундагы санын эске алуу (1-тиркеме) көрсөтүлөт.

34. Кийинки катмарга өтүү мүнөздөмөсү. Өтүүнүн төмөнкүдөй градацияларын айырмалашат: кескин- бир катмардан башка катмарга 5 см ашык аралыкта алмашканында; ачык – бир катмардан башкасы менен 2-5 см аралыкта алмашканда; акырындык менен бир катмардан башкасы менен 5 см ашык аралыкта алмашканында; тил сыяктуу (гумустун агымы же түрдүн калыптануусу).

Бир топурак катмарынан башкасына өтүү түсү, механикалык курамы, тыгыздыгы, түзүмү, кошулуулар ж.б. боюнча аныкталат.

4. Талаада топурак үлгүлөрүн алуу, таңгактоо жана аларды лабораторияга ташуудагы эрежелер

35. Топурак кесиндисин сүрөттөөдөн кийин, бөлүнгөн генетикалык катмарларды талдоо максатында ар биринен 0,5 кг кем эмес (бардык толук кесиндилерден жана айрым жарым кесиндилерден) салмактагы топурактын үлгүлөрүн алышат.

Үлгүлөрдү кесиндинин тазаланган тактасынан тартып, ылдыйдан өйдө жана ортодон же 10 см ашпаган кубаттуулуктагы катмарлар менен генетикалык катмарлардан бир нече орундарынан тандап алышат.

Катмарлуу топурактарда жана жерлерде үлгүлөрдү ар түрдүү механикалык курамдагы катмарларды аралаштырууга болбойт.

36. Эгерде генетикалык катмар 10 см кем калыңдыкка ээ болсо, анда үлгүнү горизонттун бардык калыңдыгынан алышат; бардык топуракта милдеттүү түрдө топурак катмарынын үстүнкү жагынын үлгүсү болууга тийиш. Айдалган жерлердеги топурактан айдоо аянтынан үлгүнү анын бүтүндөй тереңдигинен алышат же анын жарымынын жогорку жана төмөнкү жагынан өзүнчө алат жана айдоо алдындагы горизонттон милдеттүү түрдө алууга тийиш.

37. Эгерде туздуу жана башка топурактарда кайсы бир катмарда кандайдыр-бир заттардын запасын аныктоо керек болсо, үлгүнү генетикалык катмардын бардык калыңдыгынан алат (эгерде топурак катмары абдан калың болсо, анда андан эки же бир нече үлгү алышат).

38. Кесиндини бургулоодо үлгүлөрдү казылган скважиналардан ар бир 60-70 см катмардан же тектер алмашканда алышат; жер алдындагы кара суу пайда болгон учурда анын үлгүсүн 0,5 л көлөмүндө алат, анда суунун химиялык анализи зарыл болот.

39. Топурактын, топурак пайда кылуучу тектердин жана жер алдындагы кара суулардын үлгүлөрүн талаа журналында топурак кесиндисин сүрөттөөдө катташат.

40. Үлгүлөрдү алгандан кийин топурак кесиндилерин көмүшөт. Муну менен катар гумустук катмар топурактын үстүнкү жагында жайгашуусу керек.

41. Тандалып алынган үлгүлөрдү мүшөктөргө же тыгыз таңдалган кагазга таңгакташат жана шпагат жиби менен байлашат. Ар бир үлгүгө этикетканы толтурат (2-тиркеме), аны үлгүнү таңгактоодо ичине салышат. Этикеткага айыл аймагынын аталышын (чарба субьектилеринин), топурак кесиндисинин номерин, генетикалык катмарларды жана үлгү алуу тереңдигин, жылын, айын, числосун жана изилдөөчүнүн аты жөнүн жазышат.

Бир топурак кесиндисиндеги бардык үлгүлөрдү чогуу таңгакташат жана андан кийин кесиндинин номерин көрсөтүшөт. Эгер, үлгүлөр абдан нымдалган, ошондой эле, туздуу болсо, пергамент кагазына же полиэтилен пленкасына таңгакташат. Талдоо үчүн суунун анализин бөтөлкөгө куюушат жана консервациялайт, ага 1-2 мл толуол кошушат, пробка менен жабышат; бөтөлкөгө “этикетка” таңгактайт.

42. Талаа иштеринин процессинде алынган топурак үлгүлөрүн кургатышат, карап чыгышат жана талдоо үчүн тандап алышат. Жыйынтыгында үлгүлөрдү салыштырып карап чыгуу үчүн топурактын талаа сүрөттөмөсүнө тактоолорду (түсү, түзүмү, бөлүнүшү ж.б.) киргизет.

2-тиркеме

Топурак үлгүсүнүн этикеткасы

43. Талдоого бул топурактын типтүү кесиндилеринен үлгүлөрдү тандап алышат.

44. Лабораториялык талдоолор үчүн тандалган топурактардын үлгүлөрүнүн ведомостту эки нускада түзүлөт. Негизги үлгүлөрдү даярдоо менен бирге, ошондой эле, шифрлик этикетка алдында, дагы контролдук талдоолор үчүн үлгү да дайындашат.

45. Талдоолорду өз убагында аткаруу үчүн үлгүлөрдү отряддын (топтун башчысы) жетекчиси менен макулдашуу боюнча жерди пайдалануу топурагынын же анын бөлүгүнүн (көп аймак болгон учурда) талаа картографиясынын аякташы боюнча лабораторияга жиберет. Карап чыгуудан жана топурактын үлгүлөрүн талдоонун жыйынтыгы боюнча ашып калгандары жок кылынат.

46. Лабораторияга жиберүү алдында топурактардын үлгүлөрү сөзсүз түрдө кургак желдеген жайда кургатылышы же кургак аба абалына чейин кургак абада ачык жерде кургатылышы керек. Нымдуу үлгүлөрдү ташууда жана сактоодо органикалык заттардын чирүү процесси башталат, көк пайда болуп, кездеме жана кагаз таңгактары бузулуп, этикеткасы нымдалышат жана айрылат.

47. Үлгүлөрдү тандоо, аларды таңгактоо жана ташуу эрежеси талаа иштерине кирет.

5. Талаа топурак картасын даярдоо

48. Талаа топурак изилдөөлөрүнүн маанилүү этабы болуп, талаа топурак картасын түзүү эсептелет.

Ийгиликтүү картографиялоого негиз болуп топурак жана топурак түзүүчү – рельеф факторлору, өсүмдүктөр, топурак пайда кылуучу жана негизги тектер, чарбада пайдаланылышы жана башка шарттар ортосунда мыйзам ченемдүү байланышты белгилөө болуп эсептелет.

49. Генетикалык катмарлар боюнча тандалган кесилиштердин саны айыл аймагынын (чарбасынын) топурагынын бардык түрүн камтыгандай жана жетиштүү кайталанууну камсыздагандай (аянтына жараша – топурактын ар бир түрү үчүн 2-4 кесинди) болушу керек.

50. Бүтүндөй топурак катмары боюнча (бардык генетикалык катмарлар жана топурак пайда кылуучу тектер үчүн) талдоолордун төмөнкү түрлөрү өткөрүлөт: механикалык курамы; карбонаттар (СО₂); рН; суу тундурмасы (туздануу бар болгондо); сиңирилген натрий жана сиңирүү сыйымдуулугу шор топурактар учун (80-100 см тереңдикке чейин).

51. 50 см тереңдикке чейин (айдоо жерлеринде – практикалык айдоо жана айдоо алдындагы катмарлар) талдоолордун төмөнкү түрлөрү өткөрүлөт: гумус, фосфор, азот, калий, структурасы, көлөм жана басымдуу салмак.

52. Дыйканчылык аймактары үчүн топурактык картографиясында эгерде агрохимиялык картограммалар боло турган болсо, кыймылдуу фосфаттардын жана алмашылуучу калийдин аныктамаларын өткөрбөөгө болот. Негизги типтер жана типчелер үчүн жалпы азоту, фосфор, калий аныктамаларын өткөрүү керек.

53. Топурак кесиндилерин жана топурак пайда кылуучу факторлорду изилдөөнүн жыйынтыгында механикалык курамы, топурак пайда кылуучу жана төшөлгө тектери боюнча генетикалык типти, типчени, түркүмүн жана топурак түрүн, ар түрдүүлүгүн белгилешет жана мунун барын өз алдынча топурак контурлары түрүндө негиз катары киргизишет.

Картографиялоонун милдети бирдей болгон топурактардын аянтын бөлүп жана контурлоо жана аларды пландык негизге киргизүү керек.

Адатта табийгатта бир топурактын экинчиси менен мейкиндик алмашуусу акырындык менен болот, ошондуктан, картада топуракты бөлүп көрсөтүүлөр тигил же бул деңгээлде схемалаштырылган.

Топурактын катмары акырындык менен мейкиндикте өзгөрүүсүндө ар түрдүү топурактар ортосундагы чек ара кошумча топурак кесиндилери же казындыларын казуу менен аныкталат. Топурак контурларынын чектерин камералдык мезгилге эмес изилдөөнүн жүрүшүндө түздөн-түз талаа картасына киргизишет. Күндөлүктөрдөгү чийилген карта бөлүкчөлөрү боюнча топурак картографиясын жүргүзүүгө болбойт.

54. Талаа иштери аяктагандан кийин айыл аймагынын же чарба субьектеринин топурак картасында милдеттүү түрдө жакын жайгашкан айыл аймактарынын же чарбалардын топурак карталары менен салыштырылып көрсөтүлөт. Чектеш чарбалар менен болгон топурак номенклатуралары жана топурак түрчөлөрүнүн чектери боюнча бардык келишпестиктер талаада гана чечилет.

Топуракты изилдөөнүн толук кандуулугу биринчи кезекте талаа иштеринин сапатына жараша болот. Талаа иштеринде болгон каталар көпчүлүк учурда топтолгон материалдарды камералдык иштеп чыгууда оңдолушу мүмкүн.

55. 1000 га жерге талдоолордун багыттык саны жана жыйындысы 3-тиркеме келтирилген. Бул сандар шарттуу болуп эсептелет жана багыт үчүн берилген.

3-тиркеме

Текшерилген аянттарда талдоолордун түрлөрү жана саны

3-тиркеменин уландысы

6. Камералдык мезгил

56. Талаа иштерин текшерүү жана топурак картографиясынын материалдарын камералдык иштеп чыгуу иштер төмөнкү түрлөрдөн турат:

- лабораториялык талдоолор;

- акыркысы болуп түзүү жана сызып чыгуу: топурак картасынын түп нускасын түзүү;

- акыркы нускасын түзүүдөн, картограммалардын түп нускаларын түзүүдө;

- сызып чыгаруу, контурлардын аянттарын эсептеп чыгуу;

- топуракты текшерүүнүн жыйынтыктары боюнча баяндама (түшүндүрмө катты) жазуу;

- топурак картасын жана картограмманы көбөйтүү.

6.1. Лабораториялык изилдөөлөр

57. Ири масштабдуу топурак изилдөөлөрүндө топуракты талдоо эки топко бөлүнөт:

1) Топурактын ар тараптуу генетикалык мүнөздөмөсү үчүн алардын аталышын тактоо жана маанилүү касиеттерин негизги же жалпы кызмат кылуучу, алардын аталышын тактоо жана маанилүү касиеттерин аныктоо;

2) Тиешелүү картогарммаларды түзүү жана практикалык сунуштарды иштеп чыгуу үчүн кызмат кылган талдоолор.

58. Негизги (жалпы) анализдердин төмөнкү түрлөрү жана ыкмалары сунушталат:

- гигроскопиялык суу.

- натрий пирофосфатын даярдоо менен механикалык талдоо;

- электоо талдоосу (кургак жана нымдуу элөө);

- фенилактранил кычкылдыгын колдонуу менен Тюрин усулу боюнча гумустун камтылышын аныктоо;

- потенциометрикалык айнек электроду бар рН суу суспензиясын аныктоо;

- Грабаров жана Уварова, Алешин же Захарчуктун модификациясында Бобко жана Аскинази усулу боюнча сиңирүү сыйымдуулугун аныктоо;

- Грабаров модификациясында Антипов-Каратаев жана Мамаевдин усулу боюнча сиңирилген натрийди аныктоо;

- Голубев боюнча СО₂ карбонаттарды газоволюметрикалык усул менен аныктоо;

- жалпы кабыл алынган методика боюнча суу тундурмасын талдоо;

- салмактык ыкма менен гипсти аныктоо.

А+В катмарларынын чегинде азыктандыруу заттарынын запастарын мүнөздөө үчүн жалпы жана кыймылдуу азфк заттардын (NPK) формасын аныктайт:

- Кьельдаль боюнча азоттун жалпы камтылышын;

- Гинзбург боюнча жалпы фосфорду аныктоо;

- Мещеряков боюнча бир таразадан алынган үлгүдөн азот, фосфор жана калийдин жалпы камтылышы;

- азоттун кыймылдуу формасы - Тюрин – Кононова боюнча азоттун кыймылдуу формасы-гидролиздүү азотту аныктоо;

- Крамсков боюнча – нитрификациялык жөндөмдүүлүктү аныктайт.

- Мачигин боюнча фосфат жана калий кыймылдуу формасын аныкташат.

59. Топурактын талдоолорунун аткарылышы тууралуу маалыматтар аналитиктин жумушчу журналына киргизилет, ал эми, талдоолордун жыйынтыктарына лаборатория башчысы кол коет жана тапшырыкчыга берет.

60. Топурактардын талдоолорунун жыйынтары менен лабораториядан алынган ведомостторду салыштырып текшерүү жолу менен текшерет жана топурактардын негизги жана шифрленген үлгүлөрү боюнча маалыматтарды салыштырат.

Эгерде тигил же бул талдоонун түрлөрүнүн жыйынтыктары дал келбеген айырмаларга ээ боло турган болсо, анда бул партиянын бардык анализделген үлгүлөрүнө кайрадан талдоо жүргүзүлөт.

61. Топурактардын үлгүлөрүн топурактарды ири масштабдуу текшерүү боюнча иштерди толук аяктаганга чейин (3 жылга чейин) сактайт.

6.2. Акыркы топурак картасын түзүү жана жол-жоболоштуруу

62. Талаа материалдарын иштеп чыгуу, топурак картасын түзүү.

Топурак изилдөөлөрүнүн корутундулоочу деңгээли болуп талаа материалдарын камералдык иштеп чыгуу эсептелет. Аларга, топурак күндөлүктөрүн, топурак үлгүлөрүн жана топурактын лабораториялык талдоолорун карап чыгуу жана текшерүү, топурактын суу-физикалык касиеттеринин аныктамаларынын жыйынтыгын акыркы жол-жоболоштуруу, акыркы топурак картасын түзүү жана жол-жоболоштуруу, ошондой эле, карталардын (картограмманын) тиешелүү жыйындысын түзүү, топурактын аянтын эсептеп чыгуу, топурак очеркин сүрөттөө, топурак карталарын жана картограммаларды жол-жоболоштуруу жана көбөйтүү.

63. Камералдык иштерди төмөнкү тартипте өткөрүү сунушталат:

- аба-кургак абалында үлгүлөрдү карап чыгуу (эгерде кандайдыр бир себептерден улам алар талаада каралбаган болсо);

- топурак талдоолорунун жыйынтыктарын текшерүү;

- талаа топурак картасынын талдоолорунун негизинде оңдоо, топурактын системалык тизмесин түзүү;

- систематикалык тизменин негизинде топурак картасынын акыркы түп нускасын түзүү;

- чектеш жайгашкан жерди пайдалануучулар менен топурак контурларынын чектерин байланыштыруу (талаа байланышынан кийин акыркы);

- карта жана картограмма жыйындыларын түзүү;

- айыл чарба жерлерин түрлөрүнө жараша топурак контурларынын аянттарын эсептеп чыгуу;

- топурак очеркин жазуу;

- топурак очеркин оңдоодон жана сызып чыгуудан кийин топурак жана атайын карталарды текшерүү.

64. Топурактын систематикалык тизмеси төмөнкү тартипте түзүлөт:

1) Өрөөндөр топурагы (тоо-талаалуу),

2) Тоо этектеринин топурактары (тоолуу),

3) Интразоналдык топурактар:

- шалбаа аллювиалдык;

- шалбаа жайылма;

- саздак шалбаа;

- шалбаа саздак;

- саздак;

- саздак илдүү;

- саздак чым-көңдүү.

4). Чопо жыйындылары.

5). Аллювиалдык шилендилер.

6). Айыл чарба өндүрүшүндө пайдаланбаган башка жерлер: мүрзөлөр, жар-чуңкурлар ж.б.

65. Ар бир контурдун ичинде топурак түрүн, түрчөсүн көрсөтүү менен бирге, топурактын индексине, түрчөлөрүнө ирээтик номери коюлат.

Топурактардын түрчөсүнүн жазылышын түзүү тартиби төмөнкүдөй:

1) Топурактардын тибинин жана типчелеринин аталышы;

2) Топурактын калыңдыгын көрсөтүү менен айыл чарба жеринин түрлөрү;

3) Эрозияга чалдыгышынын же жуулуп кетүүнүн деңгээли;

4) Таштактуулук деңгээли;

5) Майда шагылдуу деңгээли;

6) Туздуулук деңгээли;

7) Шордуулук деңгээли;

8) Топурактын механикалык курамы.

6.3. Топурак очеркин жазуу

66. “Топурактар (айыл аймагынын аталышы) жана аларды жакшыртуу боюнча сунуштар (оңдоо)” баяны топурак картасына түшундүрмө тексти жана анын картограммаларын коштоочу болуп эсептелет (36-37 тиркемелер).

Аны төмөнкү схема боюнча жазышат.

1) Титулдук баракчада мекеменин аталышын, иштин аталышын, жумуштарды аткаруучулардын колу бар мөөрдү, жетекчилерди жана очерк чыккан жылды камтыйт.

2) Мазмуну

Киришүү: өткөрүлгөн топурак изилдөө тууралуу максаттары жана негизги маалыматтары; изилдөө масштабы; картографиялык негиз мүнөздөмөсү; тиешелүү ыкмаларды көрсөтүү менен түрлөрү боюнча аткарылган талдоолор; топуракты текшерүүнү жана камералдык иштерди аткаруучулар.

I. Айыл аймагы тууралуу жалпы маалымат

Айыл аймагынын жана анын жайгашкан жеринин аталышы. Эсептелген маалыматтар боюнча текшерилген жерлердин аянты (айыл чарба жерлери боюнча бөлүштүрүү).

II.      Жаратылыш шарттары

2.1. Рельеф жана топурак пайда кылуучу тектер.

Рельефтин негизги элементтери: суу бөлүштүрүүчу жерлер, террасса, чыгаруу конустары, саптуу тоо этектери ж.б.

Мезо- жана микрорельефтин формалары. Топурак пайда кылуучу тектер жана төшөлгө тектердин мүнөздөмөсү (топурактын калыңдыгы жана таркалуусу). Топурак бетинин түзүлүшүнө геоморфологиялык шарттардын, топурак пайда кылуучу жана төшөлгө тектердин таасири.

2.2. Жер үстүндөгү жана жер алдындагы кара суулар.

Жер алдындагы кара суулардын жайгашуу тереңдиги, алардын минералдашуусу, рельеф менен байланышы. Топурактын калыптанышына (гидроморфтук, саздак жер, туздуулук ж.б.) жер алдындагы суулардын таасири.

Жер үстүндөгү суулар, азыркы коллектордук-дренаждык торчолордун натыйжалуулугу.

2.3. Климат (жакын жайгашкан метеостанциянын маалыматтары менен мүнөздөлөт). Айыл аймагы жайгашкан климаттык зона жана провинция.

Орто айлык жана жылдык аба температурасы, суук болбогон мезгилдин узактыгы, таасирлүү температуралардын суммасы.

Орто жылдык жана орто айлык саны, жаан-чачын болуу өзгөчөлүгү.

Жылдын мезгили боюнча үстөмдүк кылуучу шамалдар.

Айыл аймагынын алдыңкы өсүмдуктөрүнө карата климаттык ресурстар тууралуу жалпы жыйынтыктар.

2.4. Өсүмдүктөр.

Айдоо жерлери үчүн өтө кеңири жайылган отоо чөптөрдүн негизги түрлөрү.

Жайыт, чөп чабынды жерлери үчүн табигий- тоют берүү жерлеринин өсүмдүктөрүнүн типтери боюнча жүргүзүлөт, бадалдуулуктун, отоо чөптүн көптүгүнүн ж.б. барлыгы.

III.     Топурак катмары (ушул методиканын 4-35- тиркемелери).

Айыл аймагынын топурак катмарынын жалпы мүнөздөмөсү республиканын топурак-географиялык райондоштуруу (провинция, чөйрө, район) схемасында анын ордун көрсөтүү менен башталат.

Топурак түзүлүшүнүн шарттарына байланыштуу, айыл аймагынын жеринде топурактардын таралуу мыйзам ченемдүүлүгү.

Айыл аймагынын топурактарын жана алардын аянтын индекстештирүү жана систематикалык тизме берилет. Тоо-талаалуу, тоолуу, интразоналдык топурактар, аллювиалдык наностор жана башкалар.

Төмөнкүдөй ирээтте топурак типтеринин (типчелеринин) бөлүнгөн кесилишинде топурак катмарынын мүнөздөмөсү берилет.

Жер алдындагы кара суулардын жайгашуу шарты кыскача жүргүзүлөт. Генетикалык горизонттор боюнча (А,В,С, топурак калыңдыгы, түсү, механикалык курамы, структурасы, түзүлүшү, жаңы пайда болгон заттар, кошундулар, топурак катмарларынын бири- бирине өтүү мүнөздөмөсү) негизги морфологиялык белгилерди жалпылоо.

Топурактын курамынын физикалык (механикалык курамы), физико-химиялык жана химиялык (гумус; азот, фосфор жана калийдин камтылышы; СО₂; рН; суу тундурмасынын курамы; сиңирүү сыйымдуулугу; сиңириген натрий) мүнөздөмөсү.

Айдалган топурактарды мүнөздөгөндө топурактын касиеттерине айдоонун тийгизген таасири (катмар боюнча гумустун мындан терең өтүүсү же тескерисинче агып кеткенде, карбонаттардын профили боюнча кайра бөлүштүргөндө ж.б. жыйынтыгында гумустук катмардын азаюусу) байкалат.

Таблицада кесилиштердин талдоолорунун маалыматтарын келтирүү керек.

IV.     Эрозияга чалдыккан топурактар

Татаал жаратылыш факторлорунун жана адамдын туура эмес чарба ишмердиги менен айкалышууда топурак пайда болуу шарттарынын жыйындысы эрозиялык процесстердин өнүгүүсүнө көмөк көрсөтөт.

Республиканын аймагында суу эрозиясынын болуусуна көмөк көрсөткөн терс факторлордун бири жердин ылдыйда жайгашкандыгы эсептелет. Бул планда суу эрозиясына абдан аярлуу болуп айдоо жерлери эсептелет, өзгөчө бир градустан ашык жердин жантайыңкылыгы бар айдалган жерлер, ошондой эле, жайыт жерлери негизинен 30 градус жана андан жогору өйдөлүктөгү тоо этектеринде жана андан жогору жайгашкан, бул суу эрозиясынын процесстеринин пайда болуусуна максималдуу мүмкүнчүлүк түзөт.

Суу эрозиясы менен катар айыл чарба жерлерине олуттуу зыянды шамал эрозиясы да келтирет.

Бул бөлүмдө топуракты жакшыртууга багытталган негизги иш-чараларды келтирүү менен жерлердин эридирленгендик деңгээли боюнча жалпы аянт берилген.

V.    Топуракты бонитировкалоо

Топурак жана жаратылыш ресурстарын аларды туура баалоо жана эсепке алуу мүмкүн болгон учурда гана аларды сактоого жана максатуу пайдаланууга жетишүүгө болот.

Топурактардын табигый күрдүүлүгү боюнча жерлерди обьективдүү баалоо максатында топурактарды баалоо (бонитировкалоо) ыкмасы иштелип чыккан.

Тигил же бул чарбакер субьекттердин текшерүүгө алынган аймагынын топурагын баалоо, Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын адистери иштеп чыккан (Бишкек, 1994-жыл) “Кыргыз Республикасынын топурактарды баалоо боюнча методикалык көрсөтмөсүнө” ылайык жүргүзүлөт.

Топурактарды балл менен баалоону төмөндөтүүгө түзөтүүлөр ар бир жерлердин түрү үчүн өзүнчө 8.6.- таблицага ылайык келтирилет.

VI.    Сунуштар жана жыйынтыктар.

Текшерүү боюнча бардык изилденген жана сүрөттөлгөн бөлүмдөр боюнча (климат, рельеф, айыл аймактары тууралуу жалпы маалымат, дыйкан чарбалары ж.б.) жыйынтыктар чыгарылат. Ошондой эле, деградация факторлору боюнча (эрозияга чалдыгышы, таштуулук, туздуулук, шордуулук ж.б.) жыйынтыктар жазылат.

Ар бир деградация факторлору боюнча конкреттү сунуштар иштелип чыгат.

67. Топуракты текшерүүнүн аяктаган материалдары айыл аймагынын, айыл өкмөтүнүн ыйгарым укуктуу өкүлү менен макулдашылат жана айылдык кеңеш жана Райондун администрациясы тарабынан бекитилет.

68. Андан ары топурак материалдары (топурак очерки жана топурак картасы) “Кыргызмамжердолбоорлоо” институтунун техникалык архивине тапшырылат, экинчи нускасы Мамлекеттик каттоонун райондук жерге жайгаштыруу бөлүмүнө жана үчүнчү нускасы практикалык колдонуу үчүн айыл аймактарынын айыл өкмөтүнө тапшырылат.

Карталарды, картограммаларды түзүү жана баянды жазуу

 үчүн топуракты изилдөөчүгө практикалык колдонмо

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 4-тиркеме

Рельефтердин тиби:

1.  Макрорельеф – аймактын чоң участогунун элесин аныктаган бир нече жүздөн бир нече миң метр бийиктикке чейин боло турган жер үстүндөгү рельефтин ири формалары (тоо кыркалары, тоо арасындагы эңкейиштер, вулканикалык конустар, жапыз жерлер ж.б.).

1.  Мезорельеф – макрорельеф бөлүктөрү, орточо өлчөмдөрдөгү жердин үстүнкү бөлүгүнүн бирдей эместиги, тоолор жана сай жээктердин же чаптардын, башкача айтканда, макро жана микроформалар ортосундагы аралыктар.

2.  Микрорельеф – негизги экзогендик процесстер, бир нече метрден ашык бийиктикте өйдө-ылдый болгон, рельефтин абдан ири формаларынын бөлүктөрү катары колдонуу менен шартталган рельефтин майда формалары (мисалы, чап ойдуңдары, агын ойдуңдары ж.б).

Рельеф типтери

Топуракты изилдөө материалдарын корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 5-тиркеме

Топурактардын типтеринин жана типчелеринин шарттуу белгилери

5-тиркеменин уландысы

5-тиркеменин уландысы

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 6-тиркеме

Топурактык картага шарттуу белгилер

6-тиркеменин уландысы

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 7-тиркеме

Топуракты механикалык курамы боюнча бөлүштүрүү (Качинский боюнча)

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 8-тиркеме

Көлөмү боюнча механикалык курамдын фракцияларынын классификациясы жана аталышы

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 9-тиркеме

Топурактын төмөнкүдөй түзүмүн айырмалашат:

1.  Мегаструктура, же чон кесек топурактуу (түзүмдүк бөлүмдөр 10 мм ашпаган көлөмдө);

2.  Макроструктура, же комоктуу тоголоктошкон - данча (10 – 0,25 мм);

3.  Микроструктура (< 0,25 мм)

Тоголоктошкон-дандуу структура – өсүмдүктөр үчүн жагымдуу суу, аба жана жылуулук режимин камсыздаган топурактын маанилүү курамдары.

Топурактын айдалган катмарынын түзүмдүк абалын баалоо үчүн шкала

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 10-тиркеме

Кургак абалда топурак катмарларынын тыгыздыгынын төмөнкү деңгээлин айырмалашат:

1.    Өтө тыгыз – стамеска же бычак бир аз тереңдикке топуракка киргенде (бир нече мм), аны балка менен какканда гана кирет;

2.    Тыгыз – стамеска же бычак бир аз тереңдикке топуракка киргенде (1-2 см), бир топ күч-аракет менен киргизгенде гана;

3.    Тыгыздалган - стамеска же бычак бир аз тереңдикке топуракка киргенде (2-3 см), бир топ күч-аракет менен киргизгенде гана;

4.    Начар тыгыздалган - стамеска же бычак бир нече сантиметрге топуракка киргенде, бир аз күч-аракет менен киргизгенде гана;

5.    Борпоң – топурак бир аз түрткөндө оңой кирип кетет.

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 11-тиркеме

Скелетүүлүк деңгээли боюнча топуракты бөлүштүрүү

Скелеттүүлүк топурак катмарынын 0-100 см калыңдыгы майда таш (3-10 мм), шагыл жана галка (1-2 мм) топурактын салмагынан пайыздарда камтылышы менен аныкталат.

Топурактардын скелетин классификациялоо

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 12-тиркеме

Топурактардын таштуулук деңгээли

Топурактын таштуулук деңгээли анын таштар менен жабылган пайызы менен мүнөздөлөт. Топуракты таштар менен жабуу проценти боюнча төмөнкү градиациялар бөлүнүп көрсөтүлөт (жабылышы %): 10 кем- аз таштуу; 10-20- орто таштуу; 20-40- көп таштуу; 40 ашык – өтө көп таштуу.

Көлөмдөрү боюнча (диаметрде) таштар бөлүнөт:

– жумуру таштар – 100 см чоң;

– ири таштар 60 дан 100 см;

– орто таштар 30 дан 60 см;

– чоң эмес таштар – 5 ден 10 см;

– майда таш жана шагыл – 1 ден 5 см.

Айыл чарба иштерине таасири боюнча, ошондой эле тазалоо ыкмаларына карата таштардын төмөнкү топтору түзүлгөн:

– 60 см ден жана андан жогору – иштердин механизациясына жол беришпейт, себеби жабдуулар жана машиналар сынып калат;

– 30-60 см, ошондой эле;

– 10-30 см – негизинен, соко жана сеялкаларга терс таасирин тийгизет;

– 5-10 см – негизинен түшүм жыйноочу машиналарына зыян тийгизет;

– галька жана шагыл (1-5 см) – топурактардын механизацияланган иштетүүсүнө тоскоолдук кылбайт, ошондуктан алар тазаланууга тийиш эмес.

Таштуулук деңгээли бир гектар аянтка отуз сантиметрлик катмарда кубикалык метрде таштардын көлөмү менен мүнөздөлөт.

0-30 см топурак катмарындагы таштуулугунун

 жана таштардын көлөмүн топтоштуруу

Топурактардын бул тобу Кыргызстандын аймагында топурактардын таштуулугун жана таштуулук деңгээлинин көп таркалуусун эске алуу менен түзүлгөн.

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 13-тиркеме

рН топурактын чөйрөсү

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 14-тиркеме

Карбонаттуулук деңгээли, СО₂ в %

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 15-тиркеме

Топурактын гумустук абалынын көрсөткүчтөрү

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 16-тиркеме

Гумустук катмарда жалпы азоттун жана гумустун запастары боюнча топурактарды бөлүштүрүү шкаласы (А+В), т/га

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 17-тиркеме

Чүй өрөөнүндө топурактын гумус менен камтылышынын

деңгээли боюнча градациялар

(Воронов С.И., Мамытова Б.А. 1987)

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 18-тиркеме

С : N катыштык мүнөздөлүшү

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 19-тиркеме

Топурактын жалпы азот жана фосфор менен камтылышынын деңгээли, %

Калий жердин үстүнкү катмарында (2,14%) жана чөкмө тектерде камтылат, алар көптөгөн топурактар үчүн энелик болуп эсептелет. Чополуу жана кумайлуу топурактарда жалпы саны 2% чейин, кээде 3% чейин болот.

Ар кандай топурактарда бул элемент менен өсүмдүктөрдүн камсыздалуусу анын топурактагы жалпы камтылуусу менен гана аныкталбайт, анын кошулмаларынын формалары ортосундагы катыш менен белгиленет: топурактагы калийдин көпчүлүк бөлүгү өсүмдүтөр үчүн эрибей турган жана аз сиңе турган формада болот.

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 20-тиркеме

Нитраттык азоттун, фосфордун жана калийдин (орточолонгон маалыматтар) кыймылдуу формалары менен камсыздоо боюнча топурактардын топтолушу

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 21-тиркеме

Топуракта жеңил гидролизделүүчү азоттун камтылышы

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 22-тиркеме

Шордонуу деңгээли боюнча топурактын классификациясы

Шор баскан катмарлардын жайгашуу тереңдиги боюнча (сугат айдоо жерлери үчүн) шор баскан жерлерди бөлүштүрүү

Алмашуучу натрийдин камтылышы боюнча солонцтерди бөлүштүрүү

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 23-тиркеме

Гипс катмарынын анын жогорку чегинде

тереңдиги боюнча (см) топуракты бөлүштүрүү

SO₄ (%) эсебинде (СаSO₄ х 2Н₂О) гипстин (%) камтылышы боюнча топуракты бөлүштүрүү

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 24-тиркеме

Айдоо жана айдоо алдындагы катмарлардан тез ээричүү туздарды азайтып кетирүү үчүн кышкы сугаруу практикада колдонулат.

Мындай сугаруу профилактикалык деген аталышка ээ.

Бул ыкма менен айдоо жана айдоо алдындагы катмарларды жетиштүү түрдө суу менен жууга мүмкүн болот.

Күз- кыштын алдында сугатынын жакшы натыйжалуулугу суу нормасы 1500-3000 м³/га болгондо жетет.

S = жер алдындагы кара суу жана топуракта

S – туз режиминин индекси

Эгерде S бирдиктен кем болсо – капиллярлар боюнча ным көтөрүлгөндүктөн топурактар тузданууга дуушар болот.

S бирдикке барабар болгон учурда – критикалык деңгээлге жакын болгон бирдей теңдештик пайда болот.

S бирдиктен көп учурда – жер алдындагы кара суулардын көтөрүлүшү менен шарталган туздануудан арылуу процесси башталат.

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 25-тиркеме

Катион алмашуусунун сыйымдуулугун баалоо

(100 г топуракта мг-экв. менен)

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 26-тиркеме

Сугаруу сууларын баалоо, г/л

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 27-тиркеме

Минералдаштыруу деңгээли боюнча жер алдындагы кара сууларды классификациялоо

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 28-тиркеме

Топурактардын туздалуу химизми (тиби)

Топурактын үстүнкү кармарынын кыртышынын чегинде (үстүнкү чеги) болот: туздуу (0-30 см); солончактуу (30-80 см); терең солончактуу (80-150 см); терең туздануу (> 150 см).

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 29-тиркеме

Туздануу деңгээлин аныктоо жана суу тундурмасынын маалыматтары боюнча туздарды химизмин аныктоо

Топуракта туздануу процессинде ар түрдүү бирикмелерден турган ар түрдүү туздар топтолот, негизинен катиондор Nа⁺, Са⁺⁺, Мg⁺⁺ жана аниондор Cl ‾, SO₄‾ ‾, СО₃‾ ‾, НСО₃‾. Топуракта туздардын көп топтолуусу айыл чарба өсүмдүктөрүнө терс таасирин тийгизет. Уулуу туздарга Nа₂CO₃, МgСО₃, NаНCO₃, Мg(НСО₃)₂, Nа₂SO₄, МgSO₄, NаCl, МgCl₂ жана СаCl₂ кирип, муну менен катар эң уулу туз болуп көмүр кычкыл натрий болуп эсептелет. Өсүмдүккө андан аз таасир этүүчүлөргө, хлордуу жана күкүрт кычкылдуу туздар кирип, муну менен катар хлордуу туздар күкүрт кычкылына караганда өсүмдүтөр үчүн абдан зыяндуу болуп эсептелет. Туздуу эмес топурактарда аниондордун негизги массасын НСО₃‾ и NО₃‾ түзөт.

Химизм боюнча туздалган топурактын бөлүнүшү (туздардын сапаттык курамы) негизинен аниондордун катышына негизделет. Туздуулук тибинин аталышында камтылуусу 20% суммадан жогору болгон мг-экв аниондор болгон аниондор киргизилет; аталышындагы артыкчылык кылган анион акыркы орунга коюлат. Эсепке СО₃‾ ‾ аниондорунун камтылышы киргизилбейт, себеби СО₃‾ ‾ жалпы жегичтикке кирет.

Эгерде суу тундурмасында SO₄‾ ‾ жана Cl ‾олуттуу артыкчылык кылганда (топурактын катмарларынын биринде) СО₃‾ ‾ иондору мг-кв, аниондордун суммасынан 20% кем эмес, бирок 100 г топуракта 0,03 мг-экв ашык эмес, туздуу болуу “сооданы эске алуу менен” аталышын кошуу аркылуу артыкчылык кылган иондорго карата аныкталат. Ошондой эле НСО₃‾ иондоруна карата жасоого болот, эгерде алардын суу тундурмасындагы саны 100 г топуракта 1,4 мг-экв жогору болсо, ал эми НСО₃‾ көп Са⁺⁺, Мg⁺⁺ (в мг-экв). Эгерде НСО₃‾ жогорку камтылуусу Мg(НСО₃)₂ менен шартталган болсо, туздануу тиби гидрокарбонаттык катары аныкталат. Туздануу химизмин аныктоодо 25, 26 таблицасын колдонуу керек.

Нейтралдуу туздар менен катар камтылган айрым соода жана “сооданын катышуусу менен” туздануу тибине киргендер менен катар топурак таблицага киргизилген эмес. Туздануунун содалык тибиндеги топурактарда, ошондой эле сода-хлориддик же сода-сульфаттык болуп калууда катиондор арасында Nа⁺ артыкчылык кылат.

Хлориддүү топурактардын арасында, ал эми айрым учурда сульфаттык-хлориддүү типте NaCl тышкары топуракта, ошондой эле МgCl₂ жана СаCl₂ кездешет,

(катышы 1ашык) болот.

Туздук курамда МgCl₂ катышканда  катышы 1 кем,

ал эми СаCl₂ катышканда  катышы 1 ашык.

Бул топурактарда гипстин барлыгынан улам хлориддүү-сульфаттык жана сульфаттык типтерди топурактын туздануу деңгээлинен аныктоо абдан татаал, алар туздардын жалпы суммасында, ошондой эле SO₄‾ ‾ иондор концентрациясында көрсөтүлөт.

Топуракты химиялаштыруунун аталган типтери үчүн туздануу деңгээлин аныктоо кыйынчылыгын эске алып, аны улуу иондордун камтылышы SO₄‾ ‾ жана Cl‾ боюнча аныкташат, ошондой эле уулуу туздардын суммасы боюнча.

Уулу туздардын жана туздардын эсеби мындай ирээттеги топурактагы суу тундурмаларынын талдоолорунун жыйынтыктары боюнча жүргүзүлөт (эсептер үчүн 100 г топуракта мг-экв билинген иондор концентрациясы алынат). СО₃‾ ‾ иондору уулуу туздар менен гана (Nа₂CO₃ жана МgСО₃) байланышкан, ошондуктан алардын баары уулууга кирет.

НСО₃‾ иондору суу тундурмаларында уулуу туздар NаНCO₃, Мg(НСО₃)₂ болушу менен шартталат жана уулуу эмес туздар Са(НСО₃)₂. Биринчи кезекте суу тундурмасындагы кальций менен байланышкан НСО₃‾ иондорунун боло турган камтылуусуна киргендерди табышат, себеби кальций бикарбонаттары азыраак эрийт. Иондордун калган саны НСО₃‾ уулуга кирет. Ал кальций иондорунун санына НСО₃‾иондорунун концентрациясын азайтуу жолу менен (анын суу тартылуусундагы катышы НСО₃‾иондоруна карганда аз, бул топуракта гипс жок болгондо болот) эсептелет.

Аниондук курамы боюнча топуракта туздануу химизми (тиби)

Суу тартылуусунда Са⁺⁺иондору НСО₃‾бардык иондоруна караганда көп болгон учурда НСО₃‾ уулуу эмес иондорго кирет.

SO₄‾ ‾ иондору НСО₃‾ иондору сыяктуу эле топуракта уулуу (Nа₂SO₄ жана МgSO₄) уулуу эмес (CaSO₄) туздардын барлыгы менен шартталган.

Башталышында уулуу эмес туздардын SO₄‾ ‾ иондорунун камтылышын аныктайт, ал топуракта кальцийдин барлыгы менен шартталган. SO₄‾ ‾иондорунун саны (CaSO₄ менен байланышкан) НСО₃‾ менен байланышкан Са⁺⁺иондорунун санында азайтылган суу сормосунун Са⁺⁺ иондорунун камтылуусу менен коштолот. Андан кийин SO₄‾ ‾ (Nа⁺ жана Мg⁺⁺ менен байланышкан) уулуу иондорунун камтылуусун эсептейт. Ал үчүн жалпы мазмундан SO₄‾ ‾суу сормосунда Са⁺⁺ иондорунун санын эсептейт, НСО₃‾ : SO₄‾ ‾ (уулу иондор) = SO₄‾ ‾ (суу сормосунда) – (Са⁺⁺ суу сормосунда – Са⁺⁺, НСО₃‾менен байланышкан) иондору менен байланышкан кальций чоңдугуна азайтылат.

Cl‾ иондору уулууга киргизет, себеби анда камтылган бардык туздар уулуу болуп эсептелет.

Топуракта уулуу туздардын камтылышы боюнча туздануу деңгээлин баалоо үчүн акыркылардын санын абсолюттук кургак топурактын массасынан пайыздар менен көрсөтүү керек. Ал үчүн 100 г топуракта мг-экв билинген иондордун концентрациясын тиешелүү коэффициенттерге көбөйтүшөт:

СО₃‾ ‾ үчүн 0,0300; НСО₃‾ га- 0,0610; Cl ‾ - 0,0355; SO₄‾ ‾ - 0,0480;

Mg⁺⁺ - 0,0122; Nа⁺ - 0,0230 и Са⁺⁺ - 0,0204.

Андан кийин уулуу иондордун пайыздык камтылуусун кошот жана топурактын туздануу деңгээлин баалашат.

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 30-тиркеме

Туздардын химиялашуусуна жараша туздануу деңгээли боюнча топуракты классификациялоо

•  Эскертүү: туздуу катмарлардын жайгашкан тереңдигине карабастан

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 31-тиркеме

Туздардын химиялашуусуна жараша туздануу деңгээли боюнча топуракты классификациялоо

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 32-тиркеме

Туздардын химиялашуусуна жараша туздануу деңгээли боюнча топуракты классификациялоо

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 33-тиркеме

Туздардын химиялашуусуна жараша туздануу деңгээли боюнча топуракты классификациялоо

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 34-тиркеме

Туздардын химиялашуусуна жараша туздануу деңгээли боюнча топуракты классификациялоо

Топуракты изилдөө материалдарын

корректировкалоо жөнүндө методикалык

көрсөтмөсүнө 35-тиркеме

Туздардын химиялашуусуна жараша туздануу деңгээли боюнча топуракты классификациялоо