Тиркеме

Табигый тоют жерлерине геоботаникалык изилдөө жүргүзүү, ири масштабдуу карталарды түзүү жана геоботаникалык

 изилдөө материалдарын тууралоо методикасы

1.    Жалпы жоболор

1.  Методика республикадагы областар, райондор жана айыл аймактары боюнча табигый жайыттардын  көлөмдүү масштабдагы (1:10 000 – 1:50 000) геоботаникалык изилдөөлөрүн жүргүзүүгө жазылган.

2. Табигый жайыттарды геоботаникалык изилдөөдө төмөнкүлөр каралат:

1) өсүмдүк каптоосу, анын түзүлүшү жана курамы, таралган жер шартына байланыштуулугу;

2)  жайыттардын аймактар боюнча таралышы, аянты жана өзгөчөлүгү;

3) жайыттарды колдонуунун мезгилдүүлүгү малдын түрүнө жараша жарамдуулугу;

4) жайыттын тоют өсүмдүктөрү, түшүмдүүлүгү, сапаты жана мезгилдүү колдонулушу;

5) маданий техникалык абалы (тапталган, таштуу, бадал баскан, желбөөчү таштанды, отоо чөптөр жана уулу өсүмдүктөр ж.б.).

3. Изилдөөгө жайыттар жана табигый өсүмдүктүү жер тилкелери алынат, б.а. табигый жайыт катары колдонулуучу жерлер.

4. Геоботаникалык изилдөөлөр пландуу-картографиялык мастабда 1:10 000, 1:25 000, 1:50 000, дагы тагыраак изилдөөлөр жүргүзүлөт.

5. Жайыттарда кайталап изилдөө жүргүзүү: өсүмдүк курамы 25- 50%дан жогору өзгөрүлгөндө жана түшүмдүүлүгү, тоюттун сапаты, жайыттарды колдонууда экологиялык шарттары, мелиорация жасалганда Методиканын негизинде жүргүзүлөт. Кайталанып жасалуучу изилдөөлөр эреже катары 15 жылда бир жолу жүргүзүү талапка ылайыктуу.

6. Методика боюнча мурда изилденген геоботаникалык изилдөөлөргө толуктоолор, түзөтүүлөр геоботаникалык изилдөөлөрдүн жыйынтыгы менен алардын чеги контуру кайрадан аныкталат жана картага түшүрүлөт.

7. Геоботаникалык изилдөөлөрдүн материалдары:

1) жер иштетүү долбоорлордо жана чиймелерде;

2) топурак жана геоботаникалык материалдарды бириктирүү үчүн жерди баалоо иштерин жүргүзүүдө жана тоют жерлеринин, анын ичинде жайыттардын сапатын мүнөздөгөндө;

3) табигый тоют жерлерин, жайыттардын санын жакшыртуу жана сарамжалдуу пайдалануу боюнча сунуштарды иштеп чыгууда;

4) административдик район, област, республика боюнча геоботаникалык карта түзүү жана түшүндүрмө берүүчү тиркемелер үчүн;

5) жаратылышты коргоо иш чаралары жана башка максаттар үчүн колдонулат.

8. Геоботаникалык изилдөөлөрдүн жыйынтыгында төмөнкү иш кагаздар жасалат:

– табигый жайыт жерлердин карталары, геоботаникалык, маданий техникалык абалы боюнча, аны сарамжалдуу иштетүү. Маданий техникалык абалы боюнча картада жакшыртуу иш чаралары кошо каралат.

-         “Табигый жайыт жерлерди геоботаникалык изилдөөнүн материалдарынын” очерки;

-         контурдук ведомость түзүлөт.

2.    Уюштуруу иштери

10. Геоботаникалык изилдөө иштери “Кыргызмамжердолбоорлоо” жерге жайгаштыруу мамлекеттик долбоорлоо институту жана анын аймактардагы экспедициялары өндүрүштүк тапшырманын жана Методиканын негизинде иштерди жүргүзөт.

11. Геоботаникалык изилдөөлөрдү жүргүзүү үчүн “Кыргызмамжердолбоорлоо” жерге жайгаштыруу мамлекеттик долбоорлоо институтунун курамында өндүрүштүк бөлүмтөр уюштурулат.

Бөлүмдөрдүн курамына ушул Методиканын талаптарына ылайык тоют жерлерин, анын ичинде жайыттарды толук мүнөздөмөсүн алуусун камсыз кылган адистер кириши керек (геоботаника, керек болсо, топурак таануу, картография, жерге жайгаштыруу ж.б.). Мында иштин чыныгы көлөмү, пландоо жана картографиялык материалдын сапаты ж.б. эске алынат.

12. Геоботаникалык изилдөөлөр белгилүү бир административдик аймактын чегинде өсүмдүктөрдүн толук вегетациялык мезгилинде жүргүзүлөт. Өсүмдүктөрдүн вегетациялык мезгилине карата: эрте жазда гүлдөөчүлөр – жазында, жайында гүлдөөчүлөр – жайында,  күзүндө гүлдөөчүлөр – күзүндө каралат. Эгерде геоботаникалык изилдөөлөрдү мал чарбачылыгына карата  алсак тоонун таманынан жогору көздөй жылышат: (жазгы жайыт – жазында, жайкы жайыт – жайында жана күзгү-кышкы – күзүндө).

Геоботаникалык изилдөөлөр Методиканын кийинки бөлүмүндө берилет. Геоботаникалык изилдөөлөр үч этапка бөлүнөт: даярдоо, талаа жана камералдык иштери.

3.    Даярдоо иштери

13. Даярдоо иштери төмөнкү этаптардан турат:

1) өткөн жылдарда жүргүзүлгөн геоботаникалык жана топурак кыртышын изилдөө иштеринин материалдарын карап, анализдөө менен жалпылоо;

2) картага түшүрүлгөн аймактын табигый-чарбалык шарттары жана масштабы өндүрүштүк иштердин өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен изилдөө технологиясын тактоо;

3) уюштуруу иштеринде сурап-билүү жана башка материалдар алынат, талаа жана камералык иш кагаздар, карталар, контурдук ведомостор, очерктер каралат;

4) адабияттык маалыматтар боюнча өсүмдүктүүлүгүн, климатын, рельефин, топурагын, геологиясын жана ландшафтарын кароо, топтоо жана талдоо;

5) жайыттын түшүмдүүлүгү боюнча маалыматтарды талдоо;

6) белгилүү аймакта кеңири таралган өсүмдүк түрлөрүнүн тизмесин алдын ала түзүү;

7) тоют, зыянкеч жана уулуу өсүмдүктөрдү бөлүп кароо, ошондой эле дары өсүмдүктөр, сейрек кездешүүчү жоголуп бара жаткан түрлөр жана коргоого алынгандарды белгилөө;

8) изилденүүчү райондо мурдагы жылдардагы геоботаникалык изилдөөлөр жана адабияттык маалыматтардын негизинде жайыт жерлерди алдын ала классификациялоо;

9) ведомостко жер иштетүү боюнча жалпы маалыматтарды толтуруу  (1-форма);

10) картографиянын негизин даярдоо: горизонталдык жана фототон менен аэросүрөттөрдү тартуу, материалдарды шифрлеп белгилөө;

11) жер иштетүүнүн түзөтүү планы: геоботаникалык, топурак жана топографиялык карта аэросүрөттөрдүн материалдары жок болсо, топографиялык картаны колдонуу;

12) схемалык ландшафтык райондоштуруу жүргүзүү.

Ал үчүн  масштабы туура келген топокарта, горизонталдык фотоплан жана башка  материалдар  (геоморфологиялык, төртүнчүлүк чөкмө, топурак жана геоботаникалык) карталарын колдонуу;

-        бул материалдарды окуп жана талдап, мүнөздүү элементтин чегин аныктоо менен белгилүү аймактын топурак тибин, табигый жайыттарын бөлүштүрүү, о.э. бир типтүү топурак жана пайдалуу туютардын таралуу чегин кароо;

-        тоо капталдарды жана өрөөндөрдүн чегин, анын негизинде жумушчу фотопланга туш менен белгилөө;

- алдын ала топурактын жана жайыттарды типтештирүү тизмесин түзүү, ар бир тоо белдигинин аралыгын так аныктоо жана таксономиялык бирдигин көрсөтүү.

14. Планшетке жер иштетүүнүн чегин түшүрүү жана кылдат карап чыгуу, Жер шарттарынын өзгөчөлүктөрүн  эске алуу менен картага түшүрүү.

15. Изилденүүчү табигый жайыттар геоботаникалык иштерди жүргүзүүдө татаалдыгына карата үч категорияга бөлүнөт:

I категория:

түздүктүү, адыр-дөнсөлүү начар бөлүштүрүлгөн рельеф, бир типтүү өсүмдүк каптоосу менен 1 дм² картада 5тен кем эмес геоботаникалык контур түшүрүү.

2 категория :

 Тоо этектери, жапыс тоолор жана бөксө тоолордогу аянттарда орточо бөлүштүрүлгөн рельефи, ар түрдүү өсүмдүк каптоосу: бадал баскан жана шорлуу аянты 25% чейин; 1дм²  картада 5тен 15 чейин геоботаникалык контур түшүрүү.   

3 категория:

Бөксө тоолордо жана бийик тоолордо рельефи татаал бөлүштүрүлгөн; аз өздөштүрүлүүчү аймактар; бадал баскан жана шорлуулугу 50%дан жогору; татаал курамдуу токой, бүтүндөй бадалдуу өсүндүлөр каптаган;  1 дм²  картада 15тен жогору болгон геоботаникалык контур түшүрүү.

4.    Талаа иштери

16. Талаа иштерин жүргүзүүдө:

1) аймакты алдын ала карап чыгуу, байкоо жүргүзүү;

2) жаратылыштагы табигый жайыттарды картага түшүрүү;

3) өсүмдүктөрүн жана топурагын сүрөттөп жазуу;

4) жайыттардагы тоют өсүмдүктөрдүн абалына баа берүү жана пайдалануу менен жакшыртуу жолдорун кароо сунуштоо;

5) тоюткор өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн аныктоо жана курамын тактоо;

6) талаада топтолгон материалдарды 1-лик кайра иштетүү аткарылат.

              §1. Аймакты алдын ала карап чыгуу, байкоо жүргүзүү

17. Геоботаникалык изилдөөлөр жүргүзүлүүчү аймактын жер шарты, өсүмдүктүүлүгүнүн мыйзам ченемдүү каралуусу жана айыл чарбалык маданий өсүмдүктөрүнүн абалы менен таанышуу. Теориялык даярдануу мезгилиндеги маалыматтарды талаада тастыктоо.

Административдик аймактагы жайыт жерлерди изилдөөгө бир же бир нече маршрутту тандоо жана аныктоо. Ошондой эле өсүмдүк коомдоштугунун түзүлүшүн жана түшүмдүүлүгүн динамикасын тактоо максатында белгилүү бир жер тилкесин тандоо. Тандалган жер тилкенин жана изилденген аймактын координаттарын талаа күндөлүгүнө жазуу (журналга).

Аймакты алдын ала карап чыгуу, байкоо жүргүзүү иштери, максаты, маршрутту тактоо, өсүмдүк каптоосун мүнөздүү белгилерин аныктоо, өсүмдүктүүлүк менен топурактын өз ара байланышын белгилөө, талаа иштерин жүргүзүүдө күтүлүүчү кыйынчылыктарды аныктоо жана  алынган масштабга карата точкаларды белгилөө болуп саналат (табл.1.)

Геоботаникалык изилдөөлөрдү 1000 га аянтка жүргүзүлүүчү точкаларды сүрөттөп жазуу.

ЭСКЕРТҮҮ: өсүмдүктөрдүн топтому (укос), сүрөттөп жазуу белгиленген точкаларга дал келүүсү зарыл.

§2. Табигый жайыттарды картага түшүрүү

18. Белгилүү бир жайыт аймактарын карап пландап-картага түшүрүүдө геоботаникалык чийме же жайыттар бирдей белгиленет.

Геоботаникалык контурду картага түшүрүүдө:

1)          Экологиялык шарттар (рельеф, топурак, нымдуулук ж.б);

2)           Өсүмдүктүүлүктүн курамы жана түзүлүшү доминант же индикатор өсүмдүк түрлөрү;

3)          Чөп өсүмдүктөрдүн азыктуулугу жана тоюттук сапаты;

4) Маданий техникалык абалы.

19. Көлөмдүү  масштабдагы картада геоботаникалык контур  өзүнчө бир жайыт катары чеги, топографиялык картага дал келиши керек.

20. Көлөмдүү топографиялык контурда геоботаникалык контурдун чеги бийиктик белдиктери, өсүмдүктөрдүн таралышы дал келүүсү зарыл.

21. Геоботаникалык контур бир типтүү жана комплекстүү болушу мүмкүн. Бир типтүү контур өсүмдүктүүлүгү жана экологиялык шарттары бирдей болгон жер тилкелерге мүнөздүү.

Ар түрдүү контур - ар кандай типтеги жер тилкелерге: өсүмдүктүүлүгү жана экологиялык шарттары боюнча айырмаланат, бирок аларды бириктирип бир контурга белгилөө жана өзүнчө изилдөөлөрдү жүргүзүү талапка ылайыктуу. Эгерде комплекстүү контурду бөлүүдө, ар бир компонентин аянттын көрсөтүү менен сүрөттөп жазуу ыңгайлуу.

Комплекстерде өзүнчө ар бир компонентине бир типтүү узундуктарды жүргүзүү менен эсептөө түз сызыктуу таксация ыкмасы болуп саналат. Комплекстик контурдагы аянттардын катышын көз болжол менен дагы аныктоого болот.Жаратылыштагы табигый жайыттардын жаңы контурларын, алардын өсүмдүк курамына, түрлөрүнүн пайыздык катышына карата бөлүнүп, комплекстүү мүнөздөлөт.

22. Табигый жайыттарды көлөмдүү жана үзгүлтүксүз масштабда картага түшүрүүдө сүрөткө тартуу жана топографиялык маршруттук ыкмалар жүргүзүлөт. Түздүктөрдө маршруттук изилдөө бири-бирине катарлаш изилденет, рельефтин негизги элементтери: террас, каптал, эңкейиш жерлер, жээктер ж.б. Ошондой болсо дагы ландшафтын бардык элементтери камтылат. Ал эми тоолуу райондордо маршруттук изилдөөгө жолдор, жөө жолдор, капчыгайлар кошо алынат.

23. Жайыттар - айыл чарба жерлердин ортосунда жайгашса, улам кезеги менен контурлары белгиленет.  Мында жайыт жерлердин ортосундагы айыл чарба жерлеринин контуру кошо чийилет.

24. Геоботаникалык карта түшүрүүдө эң майда контур, жайыттарда  1 м²   болушу шарт (бардык масштабтар үчүн).

25. Геоботаникалык жана топурак таануучулардын талаа иштери бир фотопланда аткарылат:

1) топографиялык контурду изилдөөдө жана топографиялык контурдун чегинде жаңы контур түшүрүүдө өсүмдүк курамынын өзгөрүүсүн, тоюттуулук сапаты, азыктуулугу, жайыт жерлердин маданий техникалык абалы, ошондой эле топурактын түрү белгилери өзгөрүүсүз кабыл алуу;

2) изилдөөдө тоо капталдарынын 2-лик жана 3-лүк катарын анын өсүмдүк жана топурак кыртышынын айкалышын жана комплексин тастыктоо;

3) геоботаникалык жана топурак контурлары өсүмдүк топтому (укос), аны кайра иштетүү жана сүрөттөп жазуу инструкциянын талаптары менен жасалгалоо.

26.  Бардык белгиленген фотопландагы геоботаникалык контурлар талаа күндөлүгүнө (2-форма) маршруттук жүрүү катары менен жазылат. Журналдагы бардык тилкелер толук жана түшүнүктүү толтурулушу талапка ылайыктуу.

§3. Өсүмдүктүүлүктү жана топуракты сүрөттөп жазуу

27. Ар бир белгиленген геоботаникалык контурга  негизги жаратылыш өзгөчөлүгүнүн көрсөткүчтөрүнө жараша мүнөздөмө берүү, аны үнөмдүү иштетүү жана жакшыртуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу. Геоботаникалык  контурларда өсүмдүктөрдүн курамына түшүндүрмө берилет (3-форма), түшүндүрмө  өсүмдүктөрдүн курамы, бийиктиги, жыштыгы  типтери, рельефи окшош аянттарга жараша берилет. Чабынды  жана жайыт типтери, алардын түшүмдүүлүгүн аныктоосуна түшүндүрмө бирдей кайталанусу зарыл. Мындай кайталануу  ушул жер тилкелериндеги чабынды  жана жайыттын жогорку түшүмдүү экендигинен кабар берет.

28.        Аймактын өсүмдүктүүлүгүн баяндап жазуу, болжолдуу 100 м² жүргүзүлөт, ал эми өсүмдүктүүлүгү аз сейрек кездешкен жерлерде көлөмдүү аянтка алынат.  Аймактын аталышы басымдуу өсүмдүк түрүнүн биомассасына жана проекциялык каптоосуна жараша алынат. Башкача айтканда басымдуу таралган өсүмдүк түрү, аймактагы чөп өсүмдүктөрүнүн 20% жогору болсо алынат.

Жайыттардын тибин аныктоодо өсүмдүктүүлүк 1-орунда турат

Пландуу түрдө аталышы жана контурдун катары жазылат. Жер тилкенин географиялык абалы жана рельефи (мезорельеф), ал эми комплекстүү өсүмдүктүүлүктө белгилүү микрорельефи аныкталат, бийиктик белдиги, чөп өсүмдүктөрүнүн жалпы тыгыздыгы пайыздык катышы белгиленет.

Өсүмдүктөрдүн аталышы кыргызча жана орус тилинде, ошондой эле чарбалык мааниси жана ботаникалык топторго бөлүнүп жазылат.

29.  Чөп өсүмдүктөрүнүн арасында кездешүүчү дарак жана бадалдарды белгилөө. Аныкталбаган өсүмдүктөрдү шарттуу убактылуу аталыш атоо менен белгилөө, аны гербарийге алуу, аныктагандан кийин кошуп жазуу, толуктоо.

30. Сүрөттөп жазуу бланкасына  кездешүүчү өсүмдүк түрлөрү толугу менен жазуу. Кургак массанын салмагы 1 м² өсүмдүк топтомун (укосту) тартып, кургатып, талдоо иштери аяктагандан кийин жазуу жасалгалоо. Ал эми  чөп өсүмдүктөрүнүн чарбалык маанисин жеринде аныктоо. Белгилүү аянттагы  бардык өсүмдүк түрлөрү, топурагы, таш ж.б. көз ченеми менен алуу.

31. Өсүмдүк каптоосунун орточо бийиктиги, андагы эң бийик өсүмдүккө  карата алынып, коомдоштуктун кабаттуулугу аныкталат.

32. Топуракты мүнөздөп жазуу изилдөөдөн кийин геоботаникалык жана топурак контуруна жараша алынат.

Эгерде топурак кыртышы боюнча жазылган карталар жана изилдөөлөргө толуктоо керек болсо кайрадан изилдөөлөрдү жүргүзүү менен жасалган илимий адабияттарды, карталарды кароо жана толуктап жазуу  (2000, 2008, 2015 ж.ж.).

§4. Табигый жайыт жерлердин маданий техникалык абалын

 сүрөттөп жазуу

33. Жайыттын түшүмдүүлүгү жана сапаты анын табигый техникалык абалы менен байланыштуу: алар таштуу, бадалдуу, отоо чөптүү, тапталган жерлер ж.б.

Маданий техникалык абалын талаа журналына (Ф-2) так көрсөтүү: бадалдын түрү, дарактар, булгоочулардын таралуу мүнөзү, көлөмү жана аймактуу каптоо пайызы толук жазылат.

34. Жайыт жерлерди топтоштурууда, анын маданий техникалык абалы төмөнкү чоңдуктар менен каралат:

1) Таза – жайыттарда бадалдар, дарактар, таш жокко эсе, жер тилкесинде 10%га чейин кездешүү;

2) Таштуу – начар, аянтта таш каптоо 10%дан 20%га чейин; орточо- же жогору - болсо таш каптоо 20%дан жогору;

3) Бадал каптоо – начар, бадалдар азбы же көппү аянтта 10%дан 25%га чейин ээлеши; жогору – бадалдар азбы же көппү жер тилкесинин 25%дан 70%га чейин ээлеши;

4) Токойлуу – начар – дарактардын мажыраларынын туюктугу 0,10дон  0,25%га чейин; жогору - дарактардын мажыраларынын туюктугу 0,25тен 0,70%га чейин;

5) Тапталган – орточо – жайыт жер тилкелерин туура эмес пайдалануунун натыйжасында азыктуу чөп өсүмдүктөрү азайып, 20-25% азыктуулугу төмөн өсүмдүктөргө алмашуусу; күчтүү – жайыт тилкелеринде, ашыкча мал жайуудан 25-75% чейин азыктуу тоют өсүмдүктөрү түшүмдүүлүгү төмөн өсүмдүктөргө алмашуусу жана кыйма-чыйма жол болуп тапталышы;

6) Булгоочулар – катуу сабактуу, зыяндуу жана уулуу өсүмдүктөрдүн түрлөрү. Уулуу чөп өсүмдүктөрү булгоочу катары, ал 3%дан жогору болгондо белгиленет;

Булгоочу жүн жана зыяндуу чөптөр 5%дан жогору, катуу сабактуу желбөөчү чөп өсүмдүктөрдүн каптоосу 10%дан жогору болсо. 

35. Маданий техникалык абалы боюнча контур, төмөнкү камералдык иштерде колдонулат:

а) маданий техникалык абалы боюнча карта түзүүдө;

б) типологиялык курамын мүнөздөөдө;

в) жайыттарда тоют өсүмдүктөрдүн запасын, азыктуулугун аныктоодо;

г) контурдук ведомосту түзүүдө;

д) жайыттарды маданий техникалык абалын түрлөр жана чондуктар боюнча эсептөө менен жер тилкелер боюнча таксономиялык бирдиктерде классификациялоодо.

§5. Жайыттардын түшүмдүүлүгүн  аныктоо

36. Жайыттардын түшүмдүүлүгүн  аныктоодо жер тилкелери туура таӊдоо керек (квадрат, трансекты). 

1) Алынган жер тилкелеринин өсүмдүк каптоосу сүрөттөп жазылуучу жер тилкесине орточо алынат, анын өсүмдүктөрү орто  же бийик болушу керек. Комплектик каптоодо түшүмдүүлүктү ар бир элементине жараша өзүнчө аныктоо зарыл;

2) Түшүмдүүлүктү аныктоо негизинен эки метод менен жүргүзүлөт:өсүмдүк топтому (укос) методу (квадрат аянттан) жана үлгү (модель) өсүмдүк методу ( узунунан тик бурчтуу аянтта - транцектерде) жүргүзүлөт;

3) Түшүмдүүлүктү аныктоодо  жайыттардын баардык  типтеринде биринчи метод, ал эми экинчи метод көбүнчө  чөл жерлерде  бадалдарды жана  жарым бадалдарды аныктоодо колдонулат;

4) Өсүмдүк топтому (укос) методу боюнча аныктоо;

Бул методто 1 метр чарчы жердин болгон өсүмдүктөрү кесип же кыркып алынат, ал 3-5 жолу кайталанат. Чөл, жарым чөл өсүмдүктүү жерлерде  2,5 м2   4 жолу кайталанып жэ 1 м2 10 жолу кайталанып алынат. Өсүмдүктөрдү кесип алууда чөп өсүмдүктөрүнө жана алардын керектелишине жараша алынат. Кесип алууда топурактан 7-6 см  жогору алынат, бийик чөптүү шалбааларда жайыттарда 4-6 см, орто чөптүү шалбааларда 3-4 см,  жапыз чөптүү шалбааларда 2-3 см топурактан жогору алынат.

5) Изилденүүчү жердин жайгашуу, тик капталдары жантайынкы же тик экендиги аныкталып, ага жараша түшүмдүүлүккө түзөтүүлөрдү киргизүү зарыл, мында өлчөнгөн жалпы аянттын иш жүзүндө алынган жер бетин, анын проекциясынын айырмасын чыгаруу зарыл. Ал эми аз жантайынкы жерлер кийин 150  тик капталдардан айырма   жогору байкалат;

6) Түшүмдүүлүктү  баардык жайыттарда аныктап  абалын белгилөө керек. Кесип алынган массаны ошол замат таразага тартуу жана кургатылгандан кийин кайра тартуу керек. Мында кургак коэффициенти аныкталат. Кесип алынган өсүмдүктөрдүн массасын  чирте каптарга (марлевый мешок) салынып этикеткаланып, (4-форма) салмагы тартылат;

7) Алынган өсүмдүк топтому (укос) ботаникалык анализдөө чарбалык-ботаникалык топтору:  дандуулар, чанактуулар, доңуз сырттар, шыбактар ар  түрдүү чөптүү, анын ичинен  жейиле турган, жейилбей турган, уулуу өсүмдүк түрлөрүнө бөлүштүрүлөт. Кургатылгандан кийин (тоют абалы) ар бир өсүмдүк түрүн (өзгөчө дандуулар)  өзүнчө тартылат, тартылган жыйынтык өсүмдүк топтомунун (укос) ведомостко (5-форма) милдеттүү түрдө өсүмдүк түрү көрсөтүлүп жазылат;

8) Үлгү (модель) өсүмдүк  методу боюнча аныктоо. Бул ыкма так аныктоолорго алынат өсүмдүктүн орточо көлөмүн аныктоо, ал өсүмдүктү үлгү катары тандоо жана  үлгү катары алуу өсүмдүктүн санынан көз каранды. Бул ыкма бадалчалуу жана жарым бадалчалуу чөл өсүмдүктүүлүгүнө жана чымдуу чөп өсүмдүктөрүнө, б.а. коомдоштук анча туюк эмес бадалчалар басымдуу жерлерге, ошондой эле көлөмдүү аянтка колдонулат.  Бадалдардын желүүчү бөлүгүн кесип алуу бир жылдык бутагын алуу, үлгү өсүмдүктүн топтошкон бутактардын санын жалпы аянтка эсептеп алуу талапка ылайыктуу; эсептелүүчү аянттын көлөмү 10дон 100 м² алынат, ал аянттагы бадалдар жыштыгынан же сейректигинен көз каранды;

37. Тоюттун сапатын аныктоодо  өсүмдүктүүлүктү  ботаникалык салмагын  анализдөөгө карата алынат. Ал эми химиялык анализге  үлгүлөр (чөп өсүмдүктөр) же ушул типке мүнөздүү бир өсүмдүк түрү алынат.

                                                  §6. Гербарий  топтоо

38. Жайыт жерлерди сапаттык баалоо, өсүмдүктөрдүн тоют же зыяндуу экендигин билбей туруп берүүгө мүмкүн эмес. Ошондуктан геоботаникалык изилдөөлөр анын флоралык курамын толук ачып берет.

Гербарийге өсүмдүктөрдү топтоо бардык талаа иштери жүргүзүлгөн мезгилдерде  алынат. Жазында – вегетация мезгили эрте жүргөн өсүмдүктөр алынат (эфемерлер жана эфемероиддер), жайында – вегетациялык мезгили жайында  жүрүүчү өсүмдүктөр (дандуулар, чанактуулар, ар түрдүү чөп өсүмдүктөрү), күзүндө - вегетациялык мезгили кеч өсүмдүктөр (шыбактар, сагандар) жыйноо талапка ылайыктуу. Алынган ар бир  өсүмдүктү этикетка менен белгилөө зарыл (6-форма). Аныкталбаган,  тааныш  эмес, ошондой эле тоют жана балластык өсүмдүк түрлөрүн милдеттүү түрдө алуу зарыл.

§7. Топтолгон материалдарга  талаада алгачкы тактоо жүргүзүү

39. Ар бир мезгилде талаа жумуштарын аткарууда алынган материалдарды тактоо керек.

1) жайыт жана чабынды боюнча алынган материалдарды типтештирүү, аныктоо;

2) геоботаникалык контурларды аэрофотосүрөттөлүшү дал келиши менен же кесилишинде, материалдардын картографиялык-пландуу чектерин сыя менен белгилөө, контурдун катары, точкаларды сүрөттөө, өсүмдүктүн топтому (укос), топуракты иштетүү ж.б.;

3) иш кагаздарды системага салуу жана иретөө (талаа журналы, бланкаларды сүрөттөп жазуу, карта, гербарий, тоюткор өсүмдүктөрдүн үлгүлөрү ж.б);

4) өсүмдүк топтомун (укос) кургагандан кийин  чарбалык-ботаникалык топторго жана өсүмдүк түрлөрү боюнча бөлүштүрүү, алардын таза салмагын чыгаруу;

5) жыйынтыгын ведомостко жазуу, толтуруу.

40. Талаа материалдарынын толуктугуна жана сапатына баа экспедициялардын жетекчилери, техникалык бөлүм, институттун жетекчилиги тарабынан жүргүзүлөт жана акты менен түзүлөт. Айыл аймагындагы жайыттарды геоботаникалык изилдөөнүн натыйжалары райондук администрацияга маалымдалат жана тиешелүү макулдашуу протоколу менен түзүлөт.

5.    Камералдык иштер

41. Камералдык иштер талаада жүргүзүлгөн геоботаникалык изилдөөлөрдүн материалдарын тактап, төмөнкү көрсөткүчтөрдү киргизүү:

1) талаа геоботаникалык изилдөөлөрдүн материалдарын системалаштыруу;

2) типтердин жана модификациялардын клацификациясын тактап, акыркы варианттын  иштеп чыгуу (жэ колунда болгон клацификация менен);

3) жайыттардын түшүмдүүлүгү боюнча материалдарды иштеп чыгуу, тактоо;

4) контур боюнча ведомост  түзүү;

5) тоют жерлердин картасын түзүү;

6) тоют жерлеринин маданий техникалык абалынын баштапкы (оригинал) картасына айкалыштырылып жаңы автордук түзүү жана аларды жакшыртуу боюнча иш чараларды жүргүзүү, сарамжалдуу пайдалануу сунуштары;

7) жайыттардын тоют запасын аныктоо жана  контурлардын аянттарын эсептөө;

8) отчет (очерк) түзүү;

8) геоботаникалык изилдөөлөрдүн материалдарын көбөйтүп алуу.

§1. Геоботаникалык изилдөөлөрдүн материалдарын

системага келтирүү

42.  Материалдарды системага келтирүүдө:

Өсүмдүктөрдүн сүрөттөп жазууда, түшүмдүүлүктү аныктоо, контур боюнча бланкаларын, пландык-картографиялык материалдарды, талаа журналдарын жана башка талаа материалдарын  иретке келтирүү:             

1)гербарийлерди, өсүмдүк түрлөрүн аныктоо, аталыштарын тактоо;

2)өсүмдүктөрдүн тизмесин түзүү;

3)    химиялык анализ жүргүзүүгө алынган үлгүлөргө ведомост   түзүү    (9-форма), үлгүлөрдү агрохимиялык лабораторияга анализге  тапшыруу.

§2. Тоют жерлеринин акыркы классификациясын иштеп чыгуу

43. Табигый тоют жерлеринин акыркы классификациясы талаа изилдөө иштеринин негизинде иштелип чыгат. Аймактардын территориясында бөлүнгөн топурактардын тизмеси такталат.

Тоюттун ар бир аныкталган түрү жердин табигый касиеттери (климат, рельеф, топурак, өсүмдүктөр) жана экономикалык артыкчылыктары (түшүмдүүлүгү, жерде жайгашуусу, маданий-техникалык абалы) менен мүнөздөлүшү керек. Райондун административдик чегинде жайыттарды классификациялоо керек. Табигый чөптөр төмөнкү класстарга бөлүнөт:

Тоолордогу вертикалдык белдиктер

Класстарды аныктоодо негизги түздүктүү белгилери: түздүктүү- кеңдик зооналар (Балхашта, Кенес-Анархай), тоолордо – бийиктик белдиктер, өрөөндөрдө – кыртыштык-суу режимдери.

Класс – пайдалуу тоюттарды классчаларга бириктирүү, белгилүү бийик тилкелер өсүмдүктөрдүн типологиялык белгилерин эске алуу менен мүнөздөлөт  жана өсүмдүктөрдүн тибине дал келет.

Классча – керектүү тоют тибтердин тобун бириктирүү топурактын мүнөзү боюнча, релефинин шарттары  окшош бирдей жашоо формаларына кирет жана өсүмдүктөрдүн класстарынын формациясына жооп берет.

 Топтоштуруу тиби -  бирдей жалпы түзүлүштөгү (басымдуу, эдификаторлор) тоюттардын тибине бириктирүү экологиялык шарттары боюнча бир бүтүн экендигин көрсөтөт жана өсүмдүктөрдүн формациясына жооп берет.

 Пайдалуу тоюттардын тиби  - ассоциаций биригиши, ассоциациядагы сейрек топтор, флорасынын курамы боюнча окшош,тоютун сапаты,структурасы, чарбалык белгилери,топурактын мүнөзү жана нымдуулугу.

 Ачык байкалган басымдуу болгон түрлөрдүн жок болушу (мисалы шалбалуу талаалар) типке бөлүүнүн  топтоштурунун негизи мүнөздүү  өсүмдүктөр үчүн каралат.

Пайдалуу тоюттардын модификациясы – зоогендик  жана антропогендик факторлордун  таасиринде чөп өсүмдүктөрдүн өзгөрүүсү кирет.

44. Пайдалуу тоюттардын классификациясы түзгөндөн кийин өсүмдүктөрдү жазган бланканы шифровкалоо  жана талаа журналына милдеттүү түрдө талаадагы картографиялык материалдарды пайдалануу менен жазуу.

§3. Тоюттардын түшүмдүүлүгү боюнча материалдарды тазалоо

45. Орулган чөптөрдү тазалоо ведомостко жазылат: чөптөр алынган күнү, планшеттин номери, контуру, өсүмдүктөрдү жазуу, аймактын абалы, чарбалык-ботаникалык жана фракциясы боюнча өсүмдүктөрдүн тобу.

Түшүмдүүлүктү аныктоо үчүн талаа иштери мезгилиндеги бардык өсүмдүк топтомдору (укос) алынат. Жыйналган өсүмдүк топтомдору (укос) ведомостун бардык тилкелеринде өсүмдүктөрдүн түрү, салмагы – грамм менен көрсөтүлөт. Маалыматтарды тандап алгандан кийин, бардык топтун салмагы суммаланат жана чарбалык-ботаникалык топтун ар биринин проценттик салмагы жалпы өсүмдүк топтомдору (укос)  жалпы салмагынан аныкталат. Жалпы  өсүмдүк топтомдорунун (укос) салмагы суммаланат жана ал  өсүмдүк топтомдорунун санына бөлүнөт, андан орточо валдык түшүмдүүлүгү келип чыгат. 

Жылдык орточо түшүмдүүлүктү аныктоо үчүн метеорологиялык шарттардын түзөтүлгөн коэффиценти киргизилет. Ал үчүн гидрометеорология кызматы алдын ала анализ жасалган байкоолору абанын температурасы жана жаан-чачын жакынкы метеостанция постордун изилдөөлөрүнөн алынат.

Чөп өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгү кайсы бир деңгээлде жазгы-кышкы мезгилдердеги гидротермикалык режимден көз каранды, метеорологиялык байкоо жүргүзүү 1-октябрдан кийинки жылдын 1-октябрына (“Айыл чарбанын жылы” деп аталат) чейин жүргүзүлөт. Ал үчүн жаан-чачындын саны гана эмес, анын түшүү убактысына жана мүнөзүнө (нөшөрлөп же жай жааган, вегетациялык мезгилде бир калыпта болушу), ошондой эле температуралык режимге жараша болот.

 Жайыттардагы ар кандай типтеги чөп өсүмдүктөрү нымдуулук шарттардын өзгөрүүсүн түрдүүчө кабыл алат: талааларда – күчтүү, шалбааларга жана шалбалуу-талааларга салыштырмалуу. Альптык шалбааларда түшүмдүн жогору болушу жаан-чачындын санынын жогору болушуна караганда, температуранын жогору болушу маанилүү оң таасир берет. Түшүмдүүлүктү аныктоодо төмөнкүлөрдү эске алуу зарыл: жазгы-күзгү даярдык, вегетациялык мезгилдеги жаан-чачындын саны, алардын түшүү мүнөзү, жантайынкы жана капталдардын багыты. Көп жылдык байкоолордо алынган материалдар көрсөткөндөй,  жаан-чачындын түшүшү нормалык жаан-чачындын түшүшүнө түз пропорцияналдуу болушу мүмкүн эмес. Мисалы, эгерде вегетациялык мезгилде жаан-чачындын түшүшү 150% болсо, ал жагымдуу шартта бирдей бөлүштүрүлгөндүгүнө карабай, түшүмдүүлүк ортодон төмөн же 50%дан төмөн болот, ал эми талаа өсүмдүктөрүндө 30-40%, шалбалуу талааларда – 25-30%, шалбааларда 1-20% барабар болот. Ал эми кыртыштык нымдуу шалбааларда, жаан-чачындын түшүшүнө көз каранды эмес. Метеошарттарга түзөтүүлөрдү негиздөө үчүн  2-таблица келтирилет.

      2-таблица

Метерологиялык шарттар боюнча

46. Жайыттарда жашыл тоют катары колдонуу санын аныктоо үчүн, тоюттун запасынын коэфицентине түзөтүү киргизүү.

Аны аныктоодо өсүмдүк топтомдорунун ботаникалык анализдерин булгоочу ар бир өсүмдүк тибине эсептөө.

Ошондой болсо дагы желбөөчү өсүмдүктү, кайсы бир бөлүгүн жаныбарлар керектейт, ал эми жакшы желүүчү өсүмдүк кээде желбөөчү болуп калып калат.

Алардын коэффициенти аныкталгандан кийин, желүүчү массанын түшүмдүүлүгү эсептелет. Андан кийин чөп өсүмдүктөрүн мезгилдик пайдалануу динамикасынын коэффициенти аныкталат. 

Эгерде өсүмдүк топтомдорунун убактысы мезгилине деп алынса, анда түшүмдүүлүк башка мезгилдерге которуу коэффициенти менен колдонулат,    3-таблица берилди. 

3-таблица

Мезгилдүү колдонууда чөп өсүмдүктөрүнүн өсүү динамикасы (салмагы  % га алынат)

47. Жердин аянты  түшүмдүүлүк контурду алууда тик капталы 15⁰ капталдарга түзөтүүлөрдү киргизүү, ченелүүчү же эсептелүүчү жердин талаа беттик аянты менен проекциялык аянттын ортосундагы айырма эске алынат. Материалды кайра иштетүүнү жеңилдетүү максатында, бул пайыздар эсептелбеген аянттын контуруна көбөйтүлөт, ал эми аянттын түшүмдүүлүгү, андагы капталдардын тик капталдарына кошо алынат.

4-таблица

Жантайынкы жерлерге түзөтүүлөр

Бардык эсептөөлөрдүн жыйынтыгы жайытты контур менен мезгилдүү колдонуу, өсүмдүк топтомдору (укос) кайсы жерден алынса ошол жердин түшүмдүүлүгүн аныктайт.

48.  Ар бир мезгилдин түшүмдүүлүгү эсептелген сумманы өсүмдүк топтомунун (укос) санына бөлүү менен өзүнчө анын орточо (арифметикасы) түшүмдүүлүгү  ошол мезгилдеги жайыттын тибине карата алат.

49. Ар бир типти сапаттык мүнөздөөдө жана жайыттын модификациясы адабияттык маалыматтарды негизинде, андагы тоют өсүмдүктөрдүн азыктуулугу химиялык анализи (тоют бирдиги жана протеиндин сиңимдүүлүгү) менен аныкталат.  Мында тоют өсүмдүктөрдү көппү же азбы жакын топторго топтоштуруу зарыл, анда ботаникалык курамы, өскөн жери, вегетациялык мезгилдери ж.б. эске алынат. 

50. Жайыт жерлердин ар биринде тоют бирдигинин кармалышы жана протеиндин сиңимдүүлүгүн эсептөө, чарбалык өсүмдүк топторунун же өсүмдүк түрлөрүнүн азыктуулугун жана алардын тоюттун курамына кирген пайызын эске алуу менен эсептелет. Бирок өсүмдүктөрдүн белгилүү бир тобуна мүнөздүү болгон азыктык баалуулугу (100 кг кургак затка), белгилүү топтогу өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгү центр/га көбөйтүлөт.

§4 Контур боюнча  тизме түзүү

51. Контур боюнча  тизме түзүү геоботаникалык картада (12-форма) көрсөтүлгөн бардык контурларга  мүнөздөмө берүүгө алып келет. Контур боюнча  тизме түзүү үчүн алынган чөп өсүмдүктөрүнүн тизмеси жана жазган бланкалар, талаа журналындагы маалыматтар алынат.

 Контур боюнча  тизме  1-бөлүмдү түзүүдө ведемостогу 5-, 7-, 10-, 11-, 14-графадан башкасын алып картографиядагы талаа материалдарын пайдаланып, тизменин бардык графасын геоботаник толтуруусу керек.

Биринчи тилкеге картадагы контурдун саны коюлат. Жайгашкан орду милдеттүү түрдө планшет менен такталат, шифр талаа журналынан алынып жазылат. Жайыттын жана топурактын типтеринин аталышы ошол контурдун мүнөздүү өзгөчөлүктөрүн сактоо менен райондор боюнча иштелип чыккан классификацияга жооп бергидей жазылат. Жайыттардын  типтеринин аталышы жазылгандан кийин талаа журналынан же өсүмдүктөр талдап жазылган бланкадан 5-6 басымдуу өсүмдүк түрү жазылат.

Түшүмдүүлүгү  валдык, о.э. желүүчү салмагы белгилүү бир контурдагы мезгилгилдүү колдонуучу өсүмдүк топтомдору (укос) кайра иштетилген  ведомосттун тизмесинен алынып жазылат, өсүдүк топтомдору кайсыл контурдан алынса, ошондой тоюттуу калган контурлар үчүн да пайдаланылат.

Экинчи бөлүмүндү түзүүдө 5-графага контурдун аянты коюлат. Контурдун жалпы аянты пайызына дал келишин (6-графдан кароо), ал эми        7- графага бардык контурдун аянтындагы ар бир компоненти коюлат, эгерде ал комплекстүү эмес болсо. 10- графага таш, бадал, токой  каптаган аянт коюлат,  9- графадагы пайызга дал келсе.

Жайыттын түшүмдүүлүгүн аныктоодо катуу сабактуу өсүмдүктөр, зыянкеч өсүмдүктөр менен булганган, ошондой эле тапталган жерлер, жайыттагы жолдор (тапталган жайыттар) кошо эске алынат.

7- жана 10- графадан эсептелип алынган жыйынтыгы 2-графага коюлат. Ал эми 12-, 13-графада өсүмдүк топтомдору (укос) кайра иштеткен 1га центнерге  алынган түшүмдүүлүгү коюлат.

14-графада желүүчү массанын дүң салмактык запасы коюлат, түшүмдү эсептөө жолу менен алынган желүүчү салмак ц/га аянтка колдонулат.

15-, 16-, 17-графада чабынды жана айдоо жерлер үчүн га аянтка жарамдуулук пайызына  дал келгени коюлат.

18-графада жайыт түрлөрү жана пайдалануу мезгили коюлат.

§5 Жайыттардын  тоют өсүмдүктөрүнүн жыйынтыктоочу геоботаникалык картасын түзүү жана  жасалгалоо

52. Жыйынтыктоочу  табигый тоют өсүмдүктөрдүн геоботаникалык картасы талаадагы геоботаникалык картанын негизде түзүлөт.

Геоботаникалык картада контур тоют өсүмдүктөрдүн классификациялоонун кабыл алынган бирдиги жана учурдагы жайыттард мүнөздөөчү көрсөткүчтөр менен чагылдырылат.

 Акыркы геоботаникалык картаны түзүүдө геоботаникалык контур талаа иштеринде такталган геоботаникалык картадан жана жер иштетүүчү адабияттык планы боюнча  тактоо, контурду жыйынтыктоочу номерлөө, анын типтологиялык курамы жана шарттуу белгилери райондун тоют өсүмдүктөрүнүн классификациясынын негизинде коюлат. Картада типтердин шифры жана ээлеген аянттардын пайызы контурда сандык катарда коюлат.

Картаны боеп-түстөп жасалгалоодо ар бир классчага алынган түс  дал келгендей жасалат. Карта түстөлгөндөн кийин штамп жана шартуу белгилер толтурулат. Жасалган картанын экземпляры экспедициянын жетекчиси текшерет жана чийүү (чертежный) бөлүмүнө берилет.

§6 Табигый тоют жерлердин маданий техникалык абалы жана  аларды үнөмдүү пайдалануу,  жакшыртуу иш чаралары боюнча сунуштарды кошуп  карта түзүү

53.  Картага шифр, өсүмдүк топтомдору (укос), номер жана контур,  такталган аралаш жана мазмуну, мезгилдүү колдонуу, чөп өсүмдүктөрүнүн маданий-техникалык абалыколдонуу жана жакшыртуу чаралары биргеликте алынат.  Ар бир контурда номери, анын жанына бөлчөк сыяктуу бөлүнгөн: типтин номери жана модификациянын (шифры), бөлүүдө - контурдун аянты жана чөп өсүмдүктөрдүн орточо түшүмдүүлүгү берилет.

                             26

Мисалы:   -;       мында 5 –контурдун катары,  26 – геоботаникалык  шифр,  

4-га аянттын контуру, 6,4-ц/га желүүчү кургак массанын орточо түшүмдүүлүгү.

Комплекстүү контур эгерде, эки же бир нече типтен турса, анда шифрлөө иретүүлүгү алардын контурдагы пайыздык катышына карата жазылат. Биринчи орунда аянты жогору болгон типтин шифры коюлат, андан кийин аз катыштагы типтин катары саны коюлат. Типтердин пайыздык катышы боюнча 3 категорияга бөлүнөт:

а) 50% катыштагы типтер – алардын ортосуна «+» белги коюлат;

б) 49 дан 20%  чейинки типтер  алардын ортосуна « - » белги коюлат;

в) 20% дан аз болгон типтерде, экинчи комплекс () кашаа менен белгиленет.

Эгерде комплекстүүлүк тоют өсүмдүктөрдүн түрү боюнча көрсөтүлсө (жайыттар, аскалардын учтары, чабындылар, айдоо жерлер) анда төмөнкү белгилер комплекстүү коюлат:

                                  26-35% ;                                                                                16-25% ;

                                  5-15% ;                                                                        36-50% ;

Белгилер жайыт жерлердин түсүнө дал келгидей боелот. Азыркы жайыт жерлердин маданий техникалык  абалы иштелип чыккан белгилер менен көрсөтүлөт: бардык жайыт жерлердин маданий техникалык  абалы үчүн. Маданий техникалык  абалынын баскычы атайын иштетилип чыккан белгилер жана индекс, жалпы кабыл алынган топографиялык белгилерди эске алуу менен белгиленет. 

 Сунушталган иш-чаралар картада белгилерге дал келгидей кызыл туш менен  чагылдырылат.

Картада аралаш аянттар кармалган, аянт жана штамп жайыт жерлердин экспликациясына кирет.

Картанын экземплярлары экспедициянын жетекчиси тарабынан  текшерилет кол коюлат андан кийин карта көбөйтүүгө берилет. 

§7 Аянттын контурун жана тоют запасын эсептөө

54. Комплекстин компонентеринин аянттары, бөлүнгөн контурлардын курамындагы проценттик катышына жараша аныкталат. Запасы (запасы)  колдонулган аянтагы желүүчү массанын түшүмдүүлүгүн кайра эсептөөдө аныкталат. Мезгил боюнча колдонуучу тоют жерлерди жана запасын эсептөө контурдук ведомосттун негизинде жүргүзүлөт. Мезгил боюнча колдонуучу тоюттун запасы жана аянтты  жер тилкелердин чек араларында  колдонуучу чарбалар боюнча  эсептелет.(13-, 14-формалар). Изилдөө маалында, иш жүзүндө колдонуучу жайыттарга мүнөздөмө берилиши керек. Тоют жерлеринин аянттары жөнүндө алынган маалыматтар жер-учёттук маалыматтар менен салыштырылып, алардын дал келбестигине түшүндүрмө  берилет.

55. Ар бир жер иштетүүдө табигый  тоют жерлерге геоботаникалык изилдөөлөр жөнүндө очерк түзүлөт.

56. Геоботаникалык изилдөөлөрдүн жыйынтык материалдары: геоботаникалык карта, маданий техникалык абалын жана жакшыртуу чараларын сунуштоо картасы, 4 даана геоботаникалык очерк даярдоо, алар “Кыргызмамжердолбоорлоо” институнун архивине,  областтардагы экспедицияларга, тапшырык ээсине (заказчик) жана айыл чарба чөйрөсүндө мамалекеттик саясатты жүргүзүүчү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга берилет.

Геоботаникалык картаны, контурдук ведомосту жана 13- форма (кардар менен макулдашуунун негизинде) берилбесе болот, ал эми кол жазманы жерге жайгаштыруу долбоорун түзүү үчүн колдонууга калтырылат.

6.    ГЕОБОТАНИКАЛЫК  ИЗИЛДӨӨЛӨРДҮН МАТЕРИАЛДАРЫН  ТУУРАЛОО

57. Тактоону өткөн жылдарда жүргүзүлгөн чоң масштабдагы геоботаникалык изилдөөлөрдүн материалдары менен  бул колдонмонун негизинде  жүргүзүлөт. Тактоо иштеринде мурдагы материалдарга  тиешелүү өзгөртүүлөрдү, толуктоолорду киргизүү,  картада геоботаникалык контурларды чек араларын кайра кароо зарыл.

58. Тактоо иштери чоң масштабтагы геоботаникалык изилдөөлөрдүн материалдарында жүргүзүлөт.

               1)   табигый тоют жерлерин, анын ичинде интенсивдүү пайдалануу аймактарында 10 же андан көп жыл мурун түзүлгөндөргө;

               2) Эки жылдан кем эмес 30% жерлерде  жасалган мелиорациялык иштердин (кургатуу, айдоо) чарбалык материалдары;

               3) геоботаникалык изилдөөлөрдүн материалдары cапаттуу, бирок чарбалык жерлердин чек аралары акыркы 3-5 жылда ички өзгөртүүлөрү (транформацияланышы) (30%) чейин болгондо;

               4) геоботаникалык изилдөөлөрдүн материалдары сапатуу, бирок алардын тиркемелеринин курамы жана сапаты начар негизсиз болсо, анын ичинен: тоют жерлерин жакшыртуу боюнча сунуштар,  контурдук ведомосттор, очерк же ушул колдонмого ылайык мүнөздөп жазуу;

               5) пландуу–картогpaфиялык негизде толук эмес геоботаникалык карталар;

               6) мурун дагы колдонмолордо мазмуну толук эмес геоботаникалык карталарда өндүрүштүк же башка объектилер түшүрүлгөн эмес;

59. Жайыттардын маданий техникалык абалы боюнча картага төмөнкү учурларда оңдоолорду киргизүүгө болот:

1) маданий техникалык  абалынын көрсөткүчтөрү толук эмес же жок болсо;

2) геоботаникалык картага түзөтүүлөрдү киргизүүдө, жайыттардын маданий-техникалык абалы боюнча карта  негизги документ боло алат;

3) картада иш жүзүндө маданий техникалык абалынын көрсөткүчтөрү (аянтта 30% чейин) дал келбөөчүлүк болот.

60. Мурда жасалган кеңири масштабдагы геоботаникалык изилдөөлөрдүн керектүүлүгү жана ирети материалды толук окуп чыккандан кийин, анын негизинде жасала турган иштин көлөмү, тизмеси  түзүлөт.

61. Геоботаникалык картага өзгөртүүлөрдү киргизүүдө аэрофотосүрөт жана топографиялык карталар болсо жеңил жеткиликтүү болот.

Геоботаникалык картага түзөтүүлөрдү киргизүүдө керектүү:

1)   түзөтүлүүчү картанын түп нускасы менен керектүү иш кагаздары болсо;

2)   мурдагы жылдардагы геоботаникалык изилдөөлөрдүн материалдары;

3)   түзөөтүү иштери түзөтүүчү картаны анализдөөдөн башталат.

Түзөтүү иштерин жыйынтыктоодо талаада ошол жеринде каралып текшерилип, толуктоолор киргизилет.

Контурду тактоодо жана толтуруда материалдарда аэрофотосүрөттөр жок болсо, ал талаа жеринде жүргүзүлөт.

7.    Геоботаникалык изилдөөлөрдү жалпылоо

62. Жалпылоонун жыйынтыгы менен райондор боюнча материалдар, андан кийин бүтүндөй республикада даярдалат. Ал материалдар карта жана отчеттордон турат.

63.  Районго карта түзүү

Карта I:50 000 масштабында түзүлөт, ал эми көлөмдүү  райондор үчүн карта 1:100 000 масштабында жасалат.

Картаны түзүү үчүн жер тилкелерди  аны иштетүү чектеринин контуру топтоштурулуп  райондордун бардык  чарба аянттары бир масштабка киргизилет. Пландуу түрдө  райондун картасына ботаникалык контурлар чектери берилет абалды эске алуу менен жүргүзүлөт. Контурдун чектери аралаш аянттар менен жер иштетүүчүлөр тарабынан киргизилген болсо, анын шифровкасынын так туура экендигин текшерүү зарыл. Картанын масштабында көрүнбөй калган майда контурларды жакынкы контурга кошуп процентик катышы менен көрсөтүү зарыл.

64. Райондор үчүн төмөнкү карталар даярдалат:

1) геоботаникалык, өсүмдүктөрдүн кеңири таралганын көрсөтүүчү, курамы бир типтүү жана чарбалык мүнөздөмөсү карата;

 2) тоюттардын чарбалык абалы, колдонуу мезгилдери, түрлөрү жана чарбалык абалынын көрсөткүчтөрү;

3) жайыт жерлерде басымдуу отоо чөп өсүмдүктөрү жана баласстык өсүмдүктөрү болсо. 

8.    Геоботаникалык  картаны түзүү

65. Биринчиден геоботаникалык  карта Кыргыз Республикасынын жайыттарынын клацификациясынын шарттуу белгилери   менен түзүү. Геоботаникалык  картаны түзүүдө  контурга шифрдин номерин киргизүү, аны типологиялык курамына, бийиктик зоналарына туура шифровка берилгенин  кайрадан карап текшерип тактоо керек. Типтердин комплекстик катышуусун белгилер менен +50% катышуусу, - белгиси  49% дан 20% га чейин экенин көрсөтөт ( ) менен 20% кем экенин көрсөтөт. Биринчи орунда басымдуу жайыт тиби коюлат. Көп кездешкен майда контурларды аныктап, алардын типтүү комплектүүлүгүн көрсөтүү  керек.  Картаны боёдо же түстөөдө типтердин группасына, жайыт тибин басымдуулугун Кыргыз Республикасынын тоютарынын классификациясынын шарттуу белгилери менен  дал келген белгилер менен белгилөө.

Таблицада ар бир жайыт тибинин аянтты жана түшүмдүүлүгү  мезгил боюнча көрсөтүлөт.

Картага түшүндүрмө жазууда типтердин ирети, алардын модификациясы жана мүнөздүү өзгөчөлүгү чагылдырат.

9.    Геоботаникалык  картаны жасалгалоо

66. Картага түшүрүүдө:  кара туш (түстүү карта), иш кагаздын беттерин жайгаштыруу  схемасы, аралаш, жер иштетүүчүлөрдүн тизмеси, шарттуу белгилер, жайыт жерлердин типологиялык курамы, басымдуу өсүмдүк типтери берилет.

10.  Тоют жерлеринин маданий техникалык картасын түзүү  жана жакшыртуу боюнча  сунуштар

67.Картага геоботаникалык контурлардын чек аралары, типтүү курамы жана жайыттын  түшүмдүүлүгү  көрсөтүлөт.

68. Ар бир контурга жайыт жеринин түрүн,колдонуу мезгили, маданий техникалык абалынын даражасы жана түрү көрсөтүлөт.  Тоют жерлеринин маданий техникалык абалынын даражасы ( таштуулугу, бадал каптоо,    отоо чөптөр үстөмдүүлүгү) эки баскыч менен көрсөтүлөт:  начар 25% төмөн, күчтүү 25% жогору болсо. Жер тиркелеринин биргелешкен тоют түрлөрү боюнча шарттуу белгилер берилет.  Жайыттарды мезгил менен колдонуу түрдүү түстөр менен белгиленет. Сунушталган иш чаралар кызыл түс менен тиешелүү жерлерге белгиленет.

69. Карта таблицалар менен коштолот, тоют жерлерге типологиялык мүнөздөмө берилет, алардын чарбалык мааниси га аянтка эсептелген тоюттун запасы центнер менен берилет.

11.  Тоют жерлеринин маданий техникалык абалынын картасы жасалгалоо жана жакшыртууга сунушталган иш чаралар

70. Картага:  картуш (түстүү карта), шарттуу белгилер, тоют жерлеринин чарбалык (маданий техникалык) абалы жана жакшыртуу үчүн сунушталган иш-чаралар, түшүрүлөт.

1) Табигый тоют жерлеринин булганышы боюнча карта балластык өсүмдүктөр менен кээ бир  салыштырмалуу кеңири жайылган балластык өсүмдүктөрдү топтоштуруу менен жасалган геоботаникалык картанын негизинде даярдалат.

 2) Картаны жеңилдетүү максатында, аймакта салыштырмалуу кеңири таралган катуу сабактуу жана зыяндуу өсүмдүктөр фондук болуп (түстүү берилет), ал эми уулу өсүмдүктөр масштабдан тышкары белгилер менен белгиленет.

3) Карталарды түстөө жалпы жоболорго ылыйык макулдашылган   шартуу белгилер менен жасалат. Өсүмдүктөрдү картографиялык түшүрүү методу Эл аралык кабыл алынган белгилер (коллоквиум) менен жүргүзүлөт.  Түстөрдү тандоо экологиялык-фитоценологиялык принципте негизделет. Баштапкы алынган түстөрдүн шкаласы, түстөрдүн гаммасы өсүмдүктүүлүктүн айлана чөйрө менен болгон байланышын ачык чагылдырышы керек. Анда ыссык жерлер (жарым чөлдөр) күлгүн түс менен; кургак жерлер (талаалар) – сары, сары-күрөң түс менен; шалбаалар – жашыл түс менен; шалбалуу талаалар – ачык жашыл, ачык көгүш түс менен; даря жээктериндеги өрөөндөр – көк түс менен берилет. Кээ бир булгоочу, булганган жерлер түстү тандоо экологиялык факторго карата алынат.

4) Көпчүлүк жайыттар  бир нече өсүмдүктөрдүн тобу менен булганган. Мындай учурда булгоочу өсүмдүктөр басымдуу таралган өсүмдүктөрдүн же булгоочулардын пайыздык катышы менен алынат.  Ал “басымдуу” таралган отоо чөп контурга түс берүүчү көрсөткүч болуп саналат. "Коштоочу» булгоочулар шартуу белгилер менен берилет. Мында шарттуу белгилер чөп өсүмдүктөрдө булгоочунун пайыздык катышын, ал эми берилген түс анын түрүн билдирет.  Ал эми “коштоочу же жандоочу” өсүмдүк түрү – булгоочу өсүмдүк топтомдорун (укосту) бөлүп талдап тартуу анализдөө учурунда аныкталат.

5) Белгилөөдө: D – белгиси 5тен 10%ке чейин балласта катнашын көрсөтөт;   Δ -  11ден  25%га чейин; □  - 25 тен – 30% жана андан жогору экендигин билдирет.

6) Контурда,отоо чөптөр аянттын 25%дан жогору болсо, жайыт жерлер өтө булганган топко кирип, булгоочу отоо чөпкө берилген түс менен боелот.

7) Контурда, отоо чөп 25%дан төмөн болсо, алсыз (начар) булганган деп, булгоочу отоо чөп өсүмдүгүнүн шартуу белгиси коюлат жана анын түсү менен боелот. Сандык көрсөткүчтөр  таблица түрүндө берилет, алынган отоо чөптөр жайыттардын аянтына алынып, алардын пайыздык кармалышы, валдык түшүмдүүлүгү жана тоюттун  болжолдуу төмөндөшү центрнерге алынат.

12.  Жайыт жерлердин булгануу картасын жасалгалоо

71. Картага түшүрүлөт: картуш менен, булганган тоют жерлер жөнүндө маалымат (таблица) шартуу белгилер менен белгиленет.

72. Бардык карталар аткаруучулардын эксземпляры, техникалык бөлүмдүн жетекчиси, экспедициянын жетекчиси тарабынан каралып текшерилет, кол коюлуп бекитилет жана көбөйтүүгө берилет.

13.  Геоботаникалык изилдөөлөрдүн отчетун түзүү

73. Отчетту түзүүдө “Чарбалар боюнча геоботаникалык изилдөө жүргүзүлгөн материалдарды” анализдөөдөн башталып жана адабияттык булактар колдонулуп төмөнкү планда жасалат.

14.  Ишти тапшыруу жана текшерүү

74. Геоботаникалык изилдөө материалдарын жалпылоо боюнча иштин толуктугун жана сапатын контролдоону "Кыргызгипрозем" долбоорлоо институтунун жетекчиси жүргүзөт

               Ар бир объект боюнча, текшерүү учурунда, белгиленген кемчиликтерди четтетүү жөнүндө белги коюу менен текшерүүчүлөрдүн колу коюлган, жумушту кабыл алуу актылары түзүлүшү керек.

75. Кыргыз Республикасынын Жер кодексинин 15-беренесине ылайык, бул материалдарды райондук, мамлекеттик администрация тарабынан бекитилет. Геоботаникалык изилдөө иштери райондук, мамлекеттик администрация тарабынан бекитилгенден кийин, толук  аткарылган же бүткөн жумуш болуп эсептелет.

15.  Документтерди  жасалгалоо жана тапшыруу же каттоо

76. Бекитилген материалдар 5 даана  жазылат, отчет жасалгаланат, геоботаникалык изилдөөлөр жүргүзүлгөн  жайыт жерлерди картасы: геоботаникалык, маданий техникалык абалы, булгануусу, баласстык өсүмдүктөр менен түзүлөт. 

77. Материалдар 5 даана жасалат, түп нуска «Кыргызмамжердолборлоо» МДИнин архивинде сакталат жана бирден областык жер жайгаштыруу экспедицияларына, “Кадастр” ММнин райондук филиалдарына,  тапшырык ээсине (заказчик) жана айыл чарба чөйрөсүндө мамалекеттик саясатты жүргүзүүчү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга берилет.

                                                  Формалар тизмеси

Форма 1 Жер колдонуу  боюнча маалыматтар

Форма 2 Талаа журналы

Форма 3 Өсүмдүктүүлүктү сүрөттөп жазуу бланкасы

Форма 4 Өсүмдүк топтомдорунун (укос) этикеткасы

Форма 5 Өсүмдүк топтомдорунун (укос) ведомосту 

Форма 6 Гербарийге  этикетка

Форма 9 Тоюттун азыктуулугу жана химиялык курамы   .

Форма 10 Табигый жайыт жерлердин типологиялык курамы

Форма 12 Жер тилкелеринин контурдук ведомосту

Форма 13 Табигый жайыт жерлердин мүнөздөмөсү

Форма 14 Жайыттардын аянты жана тоюттун запасы                                                                                                             

Форма 15 Жайыт жерлердин  маданий техникалык абалы                                                                                                                 

Форма 16 Табигый жайыт жерлерди жакшыртууга сунушталган иш-чаралар

Форма 17 Очерктин болжолдуу программасы