тиркеме

Кызыл-Туу айылдык кеңешинин кеңешинин 8-сессиясы

Төрага ___________ А.Алимов

13-февраль 2025-жыл

Токтом №8-7

2025 -жылдан 2030-жылга чейинки мезгилдерге

орто мөөнөттүү жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук планы

МАЗМУНУ

КИРИШҮҮ

1-БӨЛҮМ. ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ

1.1.    Айыл аймагы жана токой чарбасы[1] жөнүндө маалымат – географиялык абалы, климаты, айылдары жана калкы

1.2. Жаратылыш ресурстарын, анын ичинде токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар жөнүндө кыскача маалымат

2-БӨЛҮМ. ТОКОЙ ЧАРАБАНЫН ЖАНА АЙЫЛ АЙМАГЫНЫН ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫ

2.1. ААнын жайыт ресурстары

2.1.1. Жайыт участокторунун картасы

2.1.2. Жайыт ресурстарынын жалпы мүнөздөмөсү (аянты, түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу, абалы, карталар, мезгилдүүлүгү)

2.1.3. Жайыт инфраструктурасынын объекттери жана анын абалы

2.1.4. Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашууну эске алуу менен жайыттардын абалына баа берүүнү талдоо

2.2. Жер ресурстары

2.2.1. Жерлердин категориялары

2.3. Мамлекеттик токой фондунун (МТФ) жаратылыш ресурстары

2.3.1. МТФ жайыттарын пайдалануу

2.3.2. МТФ жайыттарынын абалын баалоо

2.3.3. МТФ жайыттарын башкаруу

2.4. Токой ресурстары

2.4.1. МТФ токойлору жөнүндө жалпы маалымат

2.4.2. МТФ жана ӨКЖА кирбеген токойлор ​​жөнүндө маалымат

2.5.    Суу ресурстары

2.5.1. Суу ресурстарынын курамдык бөлүктөрү (саздар, дарыялар, көлдөр, булак суулары)

2.6.    Биотүрдүүлүк

3-БӨЛҮМ. МАЛДЫН САНЫ ЖАНА АЛАРДЫН ЖАЙЫТ ТОЮТУНА БОЛГОН КЕРЕКТӨӨСҮ

3.1. Шарттуу малдын башы

3.2. 5 жылга болжолдонгон шарттуу малдын саны жана тоютка болгон керектөө

3.3. Сезонго жараша жайыттарда жана жайыттардан башка жерлерде тоюттун көлөмү

3.4. Даярдалуучу тоюттун көлөмү

3.5. Тоют балансы

3.6. Малдын асылдуулугун жакшыртуу

3.7. Эпизоотияга каршы иш-чаралардын планын иштеп чыгуу

4-БӨЛҮМ. ЖАЙЫТТАРДЫ БАШКАРУУ ЖАНА ПАЙДАЛАНУУ, АЛАРДЫ ЖАКШЫРТУУ ЖАНА КАЛЫБЫНА КЕЛТИРҮҮ БОЮНЧА 5 ЖЫЛГА ЧЕЙИНКИ МЕЗГИЛГЕ АДАПТАЦИЯЛЫК ИШ-ЧАРАЛАРДЫН ОРТО МӨНӨТТҮҮ ПЛАНЫ

4.1. Фокус-топтун жыйынтыгы боюнча жайыт пайдалануучулардын муктаждыктарын баалоону талдоо

4.2. Жайыт ресурстарын башкаруу планы

4.2.1. Жайыттардын абалына мониторинг жүргүзүү жана баалоо боюнча иш-чаралар

4.2.2. Жайыттарды пайдалануу планы

4.2.3. Жайыттарды башка максаттар үчүн пайдалануу жана башкаруу планы

4.3. Жер ресурстарын башкаруу планы

4.3.1. Жер фондусун жакшыртуу боюнча чаралар

4.3.2. Пайдаланылбаган жана деградацияланган жерлерди пайдалануу планы

4.4. Токой эмес жер ресурстарын башкаруу планы

4.4.1. МТФ жайыт ресурстарын баалоо планы

4.4.2. МТФ жайыттарына мал жаюу графиги

4.5.    Токой ресурстарын башкаруу планы

4.5.1. Токой ресурстарын көбөйтүү боюнча иш-чаралар

4.5.2. Токойдун жыгач эмес (недревесных) ресурстарын пайдалануу боюнча иш-чаралар

4.5.3. Мамлекеттик токой фондусунун жерлерин дыйканчылык, чөп чабуу жана бал челектерди жайгаштыруу үчүн пайдалануу

4.5.4. МТФ жерлерин маданий-ден соолукту чыңдоо максатында пайдалануу планы

4.6. Суу ресурстарын пайдалануу планы

4.6.1. Суу ресурстарын сактоо боюнча иш-чаралар

4.6.2. АА аймагынын суу жетпеген аймактарына суу чыгаруу боюнча иш чаралар

4.6.3. Суу коргоо зоналарын түзүү боюнча чаралар

4.7. Биологиялык ресурстарды башкаруу планы

4.7.1. Эң маанилүү биотүрдүүлүккө мониторинг жүргүзүүнү уюштуруу

4.7.2. Туристтик ишмердүүлүк үчүн аймактарды аныктоо

4.7.3. Кичи корук аянттарын уюштуруу

4.8. Мал чарбасын башкаруу планы

4.8. Малдын асылдуулугун жакшыртуу боюнча иш чаралар

4.8.2. Тоют базасын жакшыртуу боюнча иш чаралар

4.8.3. Эпизоотияга каршы иш чаралар

4.9. Жайыттарды башкаруу боюнча адистердин жана ОГУЛдун потенциалын жогорулатуу

5-БӨЛҮМ. КИРЕШЕ АЛЫП КЕЛҮҮЧҮ ИШ-АРАКЕТТЕРДИН АБАЛЫ ЖАНА ӨНҮГҮҮСҮ

5.1. Аялдар үчүн шарттарды жана мүмкүнчүлүктөрдү жакшыртууну эске алуу менен кошумча нарк чынжырларын түзүү потенциалын талдоо

5.2. КНЧти түзүү жана өнүктүрүү стратегиясы

5.3. Каржылоо жана колдоо

6-БӨЛҮМ. ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫН БАШКАРУУДАГЫ ГЕНДЕРДИК АСПЕКТИ

6.1. Гендердик теңчилик жана жаратылыш ресурстарын туруктуу башкаруу

6.2. Гендердик бөлүштүрүлгөн маалыматтарды чогултуу

6.3. Жаратылыш ресурстарын башкаруунун гендердик планын иштеп чыгуу

7-БӨЛҮМ. КОМПЛЕКСТҮҮ БАШКАРУУНУН ЖЫЛДЫК ПЛАНЫ

7.1. Жылдык пландын мазмуну

ТИРКЕМЕ 1. АО жана ОГУЛдун жайыттарды башкаруу боюнча ишинин графиги

ТИРКЕМЕ 2. Мал жаюунун календардык планы жана графиги

ТИРКЕМЕ 3. Жайыттарды баалоо жана мониторинг планы

ТИРКЕМЕ 4. Перспективалык иш планы, 2025-2030 жж.

ТИРКЕМЕ 5. Жылдык инвестициалык иш планы, 2025 ж.

ТИРКЕМЕ 6. Ички эрежелер жана бузуулар үчүн жоопкерчилик

КЫСКАРТУУЛАР:

КИРИШҮҮ

Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук планы (ПКУПРУИК) “Кыргыз Республикасынын токойлоруна жана жайыттарына климаттык инвестициялоо аркылуу көмүртекти секвестрациялоо” долбоорунун алкагында иштелип чыккан.

ПКУПРУИК – бул жергиликтүү калктын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын экологиялык, экономикалык жана социалдык кызыкчылыктарын эске алуу менен жаратылыш ресурстарын комплекстүү пландаштыруу жана башкаруу.

Жаратылыш ресурстары, анын ичинде Кызыл-Туу (аталышы) айыл аймагынын мамлекеттик жайыттары жана токойлору мамлекеттин менчигинде болуп, башкаруу жана пайдалануу, Кыргыз Республикасынын 1999-жылдын 2-июнундагы Жер кодексине жана Кыргыз Республикасынын 1999-жылдын 8-июлундагы Токой Кодекси, Кыргыз Республикасынын 2005-жылдын 12-январындагы Суу кодекси, Кыргыз Республикасынын 2009-жылдын 26-январындагы “Жайыттар жөнүндө” Мыйзамы, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн “Жайыттар жөнүндө” токтому МТФ жерлерин тескөө жана пайдалануу үчүн” жана Кыргыз Республикасынын башка тиешелүү ченемдик укуктук актыларына ылайык жүзөгө ашырылат.

ПКУПРУИК токой жана жайыттарды башкаруунун тиешелүү мамлекеттик органдары тарабынан бекитилген Жайыттарды жана токойлорду башкаруу планын иштеп чыгуунун типтүү жоболоруна ылайык, анын ичинде суу ресурстары, Айыл чарба жана кайра иштетүүчү өнөр жай министрлигинин 04-13/152, 15.05.2024-жылдардагы буйругу менен бекитилген башкаруу планын иштеп чыгуунун типтүү жобосуна, ошондой эле токой чарбаларын башкаруу пландарынын формасына ылайык иштелип чыккан.

Бул план ОГУЛдун жумушчу тобу тарабынан иштелип чыгып, тиешелүү токой чарбасынын өкүлдөрүнүн жана башка кызыкдар тараптардын, анын ичинде райондук агрардык өнүктүрүү башкармалыгынын (РУАР) катышуусу менен айылдык аймактын жалпы чогулушунда жактырылды.

ПКУПРУИК – жергиликтүү кеңештин сессиясында каралып, жактырылган жана жаратылыш ресурстарын пайдалануу боюнча айыл өкмөттөрү жана токой чарба ишканалары менен тиешелүү келишимдерди түзгөн бардык жеке жана юридикалык жактар ​​тарабынан милдеттүү түрдө аткарылууга тийиш.

ПКУПРУИКтин максаты: жаратылыш ресурстарынын абалын жакшыртуу, анын ичинде жайыт жана токой аянттарынын абалын жакшыртуу; токой аянттарын көбөйтүү, жайкы жана алыскы жайыттарга жеткиликтүүлүктү жогорулатуу; сүт өндүрүүнү жана малдын салмагын көбөйтүү, климаттын өзгөрүп жаткан шарттарында токой пайдалануучулардын, жайыт пайдалануучулардын кызыкчылыктарын коргоо жана алдын ала иш-аракеттерди өнүктүрүү аркылуу мал чарбасын өнүктүрүүгө жана жамааттын мүчөлөрүнүн кирешелеринин өсүшүнө өбөлгө түзүү жана жакырчылыкты кыскартуу. Планды толугураак ишке ашыруу үчүн жаратылыш ресурстарын башкарууга кеминде 30% аялдарды жана жаштарды тартуу пландаштырылууда. Ишке ашыруу мөөнөтү 5 жыл.

1-бөлүм. жалпы маалыматтар

1.1.    Айыл аймагы жана токой чарбасы жөнүндө маалымат – географиялык абалы, климаты, айылдары жана калкы

Географиялык абал: Жалал-Абад облусунун Сузак районунун Кызыл-Туу айыл аймагы район борборунан 18 км, облус борборунан 9 км, Бишкек шаарынан 550 км алыстыкта жайгашкан. Дениз денгээлинен 1200 метр бийиктикте. Кызыл-Туу айыл аймагынын борбордук айылы болуп Мундуз айылы эсептелет. Аймактын карамагына жалпысынан 20 айыл кирет. Алар: Ак-Баш, Кызыл-Сенир, Жашасын, Таштак, Бостон, Орто-Азия, Талаа-Булак, Акчалуу, Алмалуу, Шатрак, Соку-Таш, Ак-Терек, Каринген, Кызыл-Алма, Алчалуу, Ак-Булак, Кара-Кол, Жазы-Кечуу жана Жаны-Ачы айылдары. Кошуна төмөнкү айыл аймак, шаарлар жана райондор менен чектешкен. Алар: Түндүк тарабынан Базар-Коргон районун Могол айыл аймагы жана Сузак районун Кыз-Кол айыл аймагы менен чектешет. Ал эми түштүк тарабынан Сузак жана Ленин айыл аймактары менен чектешет.

Жалпы аянты  - Айылдык аймактын жалпы аянты 32 000 км² түзөт.

Климаты: Негизинен тоолуу аймак, айыл аймактын 15 айылы тоо зонасында жайгашкан. Алыскы айыл айыл аймактын борбордук айылы Мундуз айылынан 45 км алыстыкта жайгашкан. Деңиз деңгээлинен 1200 метр бийиктикте жайгашкан. Жогорку зонада жайгашкан тоолуу айылдарды кыш оор түшөт. Кардын калыңдыгы 1,5-2 метрге чейин жетет. Кышында орточо температура -1тен -15градуска чейин төмөндөйт. Жайы мээлүн, орточо температура +15тен +30 градуска чейин ысыйт.

Кызыл-Туу айыл аймагынын Кара-Көл айылы тоолу зона. Жай мезгилинде туристер үчүн эң сонун мумкүнчүлүк. Кара-Көл айылы Ачы өрөөнүнүн түндүк батышында, деңиз денгээлинен 1600 м бийикте жатат. Айылда жайгашкан көлдүн суу алдындагы аянты 0,5 га жерди ээлейт. Кара-Көлдүн аба-ырайы жайкысын мээлүүн, кышкысын кары калың жаайт. Жаңгак токойлуу аянты 150 га жер. Көлдүн айланасындагы пайдаланууга боло турган жалпы жер аянты 15 га. Көлдүн жанында ичүү жана тамак-аш даярдоого ылайык пайдаланууга таза, лабораториянын анализинен өткөн булак суу бар. Кара-Көл айылынан Базар-Коргон районунун Кара-Үңкүр дарыясынын аралыгы 3 (үч) км аралыкта. Ал жерге авто унаа менен же ат менен барып балык уулап, жуунуп саякаттап эс алып келсе болот. 4 км аралыкта Арсланбап өрөөнүнө барып эс алуу жайларына эс алып келүү мүмкүнчүлүгү бар. Кара-Көл айылы дары чөптөргө бай: чалкан, жалбыз, сарымсак, кийик от, зверобой, бозонач, жапайы ромашка, булдүркөн, бака жалбырак ж.б., мөмө берүүчү дарактар: жаңгак, алма, жапайы алма, алча, долоно, изирик, айван сары. Көлдүн айланасын байырлаган жаныбарлар: түлкү, карышкыр, кашкулак, коен, чөө, кирпи, ачкүсөн.

Кызыл-Туу айыл аймагындагы 20 айылдын ичинен Кара-Көл айылынын жакынкы жайыттарынын табигый жаратылышынын жайгашуусу жакшы жана туризмге ылайык келип, жер көчкү коопсуздугу жок ошондой эле башка коңшу айылдардан айырмаланып, 5,0 га жерде көл жайгашкандыктан абасы салыштырмалуу салкын, бадал токойлорго бай. Жапайы жаныбарлар, түлкү, коен, кыргоол, келгин куштар, алагүү байырлайт. Арстанбап тоолоруна жакын жайгашып, жайыттар кеңири болуп, малдар жайында жакынкы жайлоолорго чыгып кетишет.

Кызыл-Туу АА калкы 31 797 адам, 5 367 кожолук, аялдардын саны: 15 962 аял. 2024-жылы айыл аймактын жалпы калкы 31 797 адамды түздү , анын ичинен 15 935 эркектер, аялдардын саны 15 962 киши. 2023-жылга салыштырмалуу 31 адамга көбөйгөн. Калктын өсүшүнүн болжолу жылына калктын өсүшүнүн 2,5 % болжолу. 2029-жылга чейин калктын санын 4 368 адамга чейин көбөйтүү пландалууда.

Тургундардын негизги киреше булагы айыл чарбасы, мал чарбачылыгы жана соода сатык. Айыл аймагынын тургундарынын 42% мал чарбачылыгында, 35% дыйканчылыкта, 14% соода сатык менен 0,8% жана 0,1% башка тармактарда эмгектенишет.

Токой чарбасы 1994- жылы уюштурулган. Токой чарбасынын аймагы 2 029 га.

1-таблица. Калк жана үй чарбалары жөнүндө маалымат

1.2.    Жаратылыш ресурстарын, анын ичинде токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар жөнүндө кыскача маалымат

Кыргыз Республикасынын 2009-жылдын 26-январындагы №30 «Жайыттар жөнүндө» мыйзамына ылайык мамлекеттик менчиктеги жайыттарды башкаруу боюнча жоопкерчилик жана көзөмөл жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына өткөрүлүп берилген. Кыргыз Республикасынын Токой кодексине ылайык, токой чарбаларынын аймактары Кыргыз Республикасынын токой чарбачылыгын башкаруучу мамлекеттик органынын башкаруусунда болот.

CS-FOR долбоорунун алкагында жаратылышты башкаруу боюнча жамааттык топ (ОГУЛ) түзүлдү, ал эми ОГУЛдун курамында жумушчу топтор түзүлүп, алар айыл өкмөттөрүнө жайыттарды жана токой чарбаларына токойду башкаруу жана пайдалануу боюнча колдоо көрсөтөт.

2-Таблица. Токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар

Айыл өкмөт башчысы, ОГУЛдун жетекчиси менен макулдашып, Жумушчу топтун курамын түзөт. Кызыл-Туу АА башчысынын 2024-жылдын 12-июлундагы №01-9/152 буйругу менен жумушчу топтун курамы тузүлгөн.

3-Таблица. Жумушчу топтун курамы

Жайыттарды башкаруу схемасы

2-БӨЛҮМ. ТОКОЙ ЧАРАБАНЫН ЖАНА АЙЫЛ АЙМАГЫНЫН ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫ

2.1. ААнын жайыт ресурстары

Айыл аймактын жайыт ресурстары - бул айыл жерлеринде мал жаюуга арналган жер участокторунун жана жаратылыш ресурстарынын жыйындысы. Бул ресурстарга төмөнкүлөр кирет: жайыт жерлери - үй жаныбарларын (уй, кой, эчки жана башка) жаюу үчүн атайын бөлүнгөн жерлер; инфраструктура - жайыттарды натыйжалуу пайдаланууну камсыз кылуучу тосмолор, жолдор, көпүрөлөр, мал эс алуучу жайлар сыяктуу элементтер.

Бул ресурстар узак мөөнөттүү келечекте жергиликтүү фермерлердин жана малчылардын муктаждыктарына кызмат кылуу үчүн аларды сарамжалдуу пайдалануу, бөлүштүрүү жана коргоо үчүн жооптуу болгон айыл аймактын бийлигинин башкаруусунда.

2.1.1. Жайыт участокторунун картасы

№1 карта. Жайыт участокторунун картасы

(Кагаз түрүндө сунутлат)

№2 карта. Жайыт инфраструктурасы

(Кагаз түрүндө сунутлат)

2.1.2. Жайыт ресурстарынын жалпы мүнөздөмөсү (аянты, түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу, абалы, карталар, мезгилдүүлүгү)

Кызыл-Туу Айыл аймагынын жайыт жерлеринин жалпы аянты 23 186 га түзөт.

Кызыл-Туу АА мал жаюунун колдонуудагы системасы жайыттарды башкарууда 23186 га участкаларын 6 зонасын камтыйт. Ошондой эле, мал түшүм жыйналгандан кийин айдоо аянттарында, көп жылдык бактарда (жайыттан башка жерлер) багылат. Ар бир жайыт участогунда талаа жана шалбаа жайыттары бар. Пайдалануу мезгили боюнча жайыттар жазгы-күзгү, жайкы, кышкы болуп бөлүнөт, бирок иш жүзүндө жайыттар сезондору боюнча жазгы-жайкы, жазгы-жай-кышкы, жайкы, күзгү-кышкы жана жыл бою жайыттар катары пайдаланылат.

Жайыт ресурстарын мүнөздөөгө жайыттардын атайын долбоор аркылуу даярдалган электрондук карталар колдонулат. Пландагы эсептөөлөр жамааттык карталоону түзүү учурунда алынган маалыматтарга ылайык жүргүзүлөт.

Кызыл-Туу айыл аймагында пайдаланылбаган жайыттар жок.

4-таблица. Жайыт участокторунун өзгөчөлүктөрү тууралуу маалымат

Кызыл-Туу айыл аймагында мамлекеттик актынын негизинде 18 996 га жайыт жери катталган. Пайдаланууга жарактуу жайыт аянты 16 866 га. Анын ичинен жаздоо-күздөө жайыты 10 155 га, жайлоо жайыты 7 111 га. Ал эми пайдаланууга жараксыз жайыттар 630 га. Жалпы жайыт аянтынын 1100 бадалдуу токой, 630 га тик каптал, аскалуу жана таштак жерлер болуп эсептелинет. Бул жайыт жерлери мал жаюуга пайдаланууга жараксыз жерлер.

Кызыл-Туу айыл аймагындагы жайыт жана токой жерлеринде тарыхый эстеликтер жок, ал эми суу булактары: Кара-Көл, Кочкор Ата, Кашка Суу, Көк Арт, Ташбака-Күңгөй ж.б., жайгашкан жерлер бар.

Жайыттарды пайдалануу мезгили. Жайыттар жана айыл чарба жерлери, жайыттардан тышкары, мал жайуунун жана аларды күркөлөрдө кармоонун мөөнөттөрү боюнча төмөнкүдөй мезгилдерге бөлүнөт:

5-таблица. Жайыттарды пайдалануу сезону

Мал жаюу мезгили жыл сайын климатка жараша болот. Жаз эрте келсе, жаздоо жайытынын күнгөй тарабы 15-марттан, ал эми тескей тарабындагы жайыттарды 10-апрелден баштап пайдалана башташат. Ал эми, жаз кеч келген жылдары, жайытка 10-15 күн кеч чыгышат.

Жайлоо жайытына май айынын аягынан июнь айынын башына чейин көчүп башташат. Жайлоодон август айынын аягынан, сентябрдын ортосуна чейин көчүп келишет.

Күздөө жайытын, биринчи кар жааганга чейин пайдаланышат.

Жаздоо-күздөө жайыт участокторунун өзгөчөлүктөрү. Жаздоо-күздөө жайыт участокторунун жалпы аянты 14 583 гектарды түзөт. Анын ичинен пайдалануудагы жайыт аянты 12853 га. Жайыт пайдалануучулар жайыттарды жаз жана күз мезгилинде пайдаланышат. Бул жайыттарга күнгөй тарабында март айынын ортосунан, ал эми тескей тарабында апрель айынын башынан жайып башташат. Жаздоо-күздөө жайыттарынан май айынын башынан баштап жайлоого көчө башташат. Себеби, күнгөй беттеги жайыттарга мал эрте чыккандыктан, жайытта желчү тоют калбай калат. Ал эми, тескей жайыттардан май айынын аягында, күн ысып баштаганда жайлоого айдашат.

Жайыттарда негизги тоют өсүмдүктөрүнөн шыбак, арпакан, сары кашка беде, кара чөптөр жана булактардын айланасында уй беде, ак беде, бака жалбырак өсөт. Малдар жайлоого кеткенден кийин, жайыттагы чөптөр кайра калыбына келип, малдар жайлоодон түшкөндөн кийин, күздөө жайыт катарында пайдаланылат. Ошону менен бирге, малдар жайлоодон түшкөн убакта эгин талаалар бошоп, көпчүлүк мал, аңыздарга жайылат.

Малчылар, башка аймактардан алып келген малдарды 1чи кар жааганга чейин күздөө жайытында багышып, анан таратып беришет. Ошондуктан, жаз-күз мезгилдеринде жайыттарда нормадан көп басым болуп, жайыттар деградацияга учуроодо.

Талаа-Булак, Акчалуу, Шатрак, Сок-Таш, Ак-Терек, Акбулак, Кызыл-Алма, Кара-Көл, Кара-Инген, Кашка-Суу айылдарынын тургундары Үч кызыл, Кара-Булак жана Жаз кечүү участогун апрелдин башынан баштап жайып, майдын аягына чейин пайдаланышат. Андан кийин, Үч кызыл жайыттарына (Ачы, Ташбака, Кочкор-Ата, Талаа-Булак, Осунбек Булак, Кедей Таппас, Кой Таш, Чыны Булак, Уч Кызыл, Чоон Кыштоо , Муратбек Булак, Туура Булак, Казган Булак, Ысмаил Кыя) чыгышат. Ал жайыттарда май айынан, сентябрь айына чейин жайлашат.

Жайыт пайдалануучулар токой чарбасынын жайыттарын пайдаланууда, токой чарбанын адистери менен ар бир жайыт пайдалануучу өз алдынча келишим түзүшөт.

Жайлоо жайыт участокторунун өзгөчөлүктөрү. Үч Кызыл, Кара-Булак жана Жаз Кечүү жайыттардын жалпы аянты 14 582 га. Анын 25% таштак, көчкү жана 4,3% жогору тик кырлуу аска-зоо болгондуктан, пайдаланууга жараксыз. Деңиз денгээлинен 1300 метр бийиктикте жайгашкан. Жайыт, айыл өкмөтүнөн 20-90 км алыстыкта жайгашкан. Жайыт пайдалануучулар жана мал жандыктар булак сууларынан пайдаланышат. Үч Кызыл, Кара-Булак жана Жаз Кечүү жакынкы жайыт катары, жайыт пайдалануучулар жай мезгилинде июнь айынын башынан, сентябрдын ортосуна чейин 270 күн пайдаланышат.

Эчкилүү, Кара Таш, Көк-Арт, Калдама жайытынын жалпы аянты 8603 га. Анын ичинен 1049 га жер аянты, башкача айтканда, 12,2% жар, көчкү коркунучу бар, бадалдуу, таштак жана 45⁰тан жогору тик каптал жерлер болгондуктан, пайдаланууга жараксыз. Деңиз денгээлинен 2400-2800 метр бийиктикте жайгашкан. Айыл өкмөтүнөн 90 км. алыстыкта жайгашкан. Бул жайыттарда малдар 120 күн багылат. Бул жайыттардын өзгөчөлүгү, жай мезгилинде айылдан алыскы жайыт катары пайдаланышат. Улам күн ысыган сайын жогору жылып отурушат.

Өткөн жылдагы Кызыл-Туу АА тарабынан алынган маалыматтарга ылайык, айыл аймагындагы малдын жалпы саны 27392, анын ичинен 7027 бодо мал, жыл бою бордоп семиртүү багытында колдо 500 ШМБ багылат, жайыттарга 26892 мал чыгат.

Мал жаюу аянттарынын өзгөчөлүктөрү:

1.     Эчкилүү жана Кара Таш - Жайлоо

2.     Уч Кызыл – Жаздоо, Жайлоо, Күздөө

3.     Кара-Булак – Жаздоо,Жайлоо, Күздөө

4.     Көк Арт - Жайлоо

5.     Калдама – Жайлоо

6.     Жазыкечүү – Жаздоо, Жайлоо, Күздөө

Жайыт участоктун жалпы аянты 23186 гектарды түзөт. Анын ичинен пайдалануудагы жайыт аянты 18996 га. Жайыт пайдалануучулар жайыттарды жаз, жай,күз мезгилинде пайдаланышат. Бул жайыттарда мал жаюу сентябрдын аягына чейин уланат. (сентябрь айынын аягында жайыт чөптөрү куурап калат.) Кара-Көл, Көгарт, Кочкор Ата, Ташбака күңгөй жана башка булак суулардан жайлоосунда мал сугаруучу булактар ​​бар.

Жайыттардын түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу жана алардын абалы. Ар бир сезон боюнча жайыт участокторунун бүгүнкү күндөгү пайдалануу абалына мониторинг жасап, жайыт участоктору канчалык деңгээлде ашыкча басым менен пайдаланып жаткандыгын аныктап алсак, жайыттарды эффективдүү пайдалануу жана башкаруу боюнча картинаны ачыктап алган болот элек. Ошондуктан, ар бир жайыт участогу боюнча сыйымдуулугун аныктап, бүгүнкү күндөгү жайылып жаткан малдардын саны, жайыт адисинин маалыматынын негизинде жазылды.

6-таблица. Жаздоо, күздөө жайыт участоктору боюнча сыйымдуулугу

Жаздоо, күздөө жайыт участокторунда жаз мезгилине караганда түшүмдүүлүктүн жогору экендигин эске алып, күзүндө мал жаюу мезгили 70 күн деп эсептесек, анда 6279 шартуу малдын жаюуга болот.

Күз мезгилинде айыл чарба жерлерине эгилген эгиндер чаап-жыйналгандан кийин, эгин талаалар да жайыт катары пайдаланылып келет.

Жайлоо жайыт участоктору боюнча сыйымдуулугу

Жаздоо жайыт участокторунда 50 күн багыла тургандыгын эске алсак, сыйымдуулугу жалпысынан 10461 шартуу баш экендигин аныктап алдык. Малдар жайлоодон кайткандан кийин, күздөө жайытына багылат. Күздөө жайыт участоктору жай мезгилинде эс алып, бир топ калыбына келип калгандыктан, түшүмдүүлүгү жаз мезгилине караганда бир топ түшүмдүү болуп калат деп эсептеп, түшүмдүүлүгүн жаз мезгилине караганда бир топ жогору эсептелди.

7-таблица. Жайыт участокторунан башка жерлер боюнча сыйымдуулугу

Айыл тургундарынын мал жандыктары күз мезгилинде жайыт участокторунан сырткары, айыл чарба жерлериндеги түшүмдөр жыйналып алынган жерлерге жайылат. Ошентип, күз мезгилинде жайыттарга жана аңыздарга жалпысынан 18 302 шарттуу малдын башы жайылат. Ал эми сырттан келген малдар, кайра өз ээлерине кайтарылып берилгендиктен. Күзгү жайытты жетишээрлик деп эсептесек болот.

8-таблица. Жайлоо жайыт участоктору боюнча сыйымдуулугу жана басым

Жайлоо жайыттарга 20-майдан баштап, июндун башына чейин көчүп барышып, август айынын аягынан, сентябрь айынын ортосуна чейин орточо 120 күн жайлашат. Жайыттардын түшүмдүүлүгү боюнча алынган маалыматтардын негизинде, жогорудагы таблицада көрүнгөндөй жайлоо жайытына 8023 шарттуу баш жаюуга мүмкүн.

Жайкы жайыттардын түшүмдүүлүгү 5,6 ц/га. Жаздоо 3,5 ц\га; күздөө 3,5 ц\га жана кыштоо -1,5 ц/га. Жыл бою пайдаланылуучу, эң аз түшүм берген жайыттар. Алынган натыйжалардын негизинде жайыттардын сезон боюнча сыйымдуулугу аныкталган. Жайыттардын негизги аймагында оптималдуу сыйымдуулук учурдагы жүктөмгө ылайык келет, буга калктуу конуштарга жакын участоктор кирбейт Кара-Булак жана Үч Кызыл жайыттары жана жыл бою колдонулат.

Алынган маалыматтын жана түшүмдүүлүктүн негизинде жайыттарга жүргүзүлгөн баалоого ылайык Кызыл-Туу АА жайыт участокторунун жалпы абалы жөнүндө жыйынтык чыгарылат.

Натыйжалар көрсөткөндөй, жайыт Эчкилуу -Кара Таш, Уч кызыл, Кара Булак, Көк Арт, Калдама, Жазкечүү участокторунда жайыттар деградацияланган, буга мурдагы кургак жылдар жана малды ашыкча жаюу таасир эткен.  

1-сүрөт. Жайыттарды пайдалануу картасынын мисалы.

2.1.3. Жайыт инфраструктурасынын объекттери жана анын абалы

АА тарабынан түзүлгөн жумушчу топ, айыл аймагындагы инфраструктуранын абалына талдоо жүргүзгөн. Кызыл-Туу айыл аймагында 2 жеке ветеринардык дарыкана бар, айыл аймак боюнча жуут пункту, Беккари чуңкуру жок. Кызыл-Туу ААда жайытка баруучу 100 км жол бар, анын 30 км начар абалда. 11 көпүрөлөрдүн ичинен 5 жараксыз абалда. 5 сугат пункттары: Шатрак, Талаа-Булак, Осунбек Булак жана Кочкор Ата мал суу ичүүчү системасы бар. Анын ичинен 2 Кочкор-Ата жана Талаа-Булак суу пунктарын оңдоо жана калыбына келтирүүнү талап кылат.

Жайыт инфраструктурасынын объекттери жана башка объекттер жөнүндө маалыматтар (мисалы, туризм, аңчылык, маданий мурас объекттери, жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн сейрек жана жоголуп бара жаткан түрлөрүнүн бар экендиги жөнүндө маалыматтар) келтирилет.  

2.1.4. Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашууну эске алуу менен жайыттардын абалына баа берүүнү талдоо боюнча негизги чаралары төмөндөгүлөр:

Акыркы жылдары өлкөбүздөгү климаттын өзгөрүүсү, Кызыл-Туу айыл аймагынын аймагында байкалууда: 2023-жыл кургакчыл болуп, жайы жаан-чачынсыз болуп, жогорку температура болгон. Жайыттарда чөптөр күйүп, кээ бир булактар кургап калган, мунун баары малдын продуктуулугуна терс таасирин тийгизген. 2024-жылы жаз-жай айларында жаан-чачындын көп болушу жайыттардын өсүмдүктөрүнө жакшы таасирин тийгизген, бирок, ошол эле учурда, малды жайкы жайыттарга өз убагында чыгарууда (жайыттарда чөптөрдүн кеч өнүп чыгышы) кыйынчылыктар болгон (төмөн температурадан, катуу жамгырдан, селден, бороондуу дарыялардан өтүүдөгү кыйынчылыктардан ж.б.).

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматы боюнча, айыл аймагында сел жүрүү коркунучу бар Көк-Арт, Алмалуу, Уч кызыл, Кара-Булак жайыт аймактары, жер көчкү түшүүсү мүмкүн болгон жерлер бар. Бул участоктордо жайыттарды пайдалануунун планын түзүүдө, Кыргызгидромет тарабынан иштелип чыккан аба ырайынын божомолун жана алдын ала эскертүү системасынын маалыматтарын колдонуудабыз.

Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу боюнча төмөндөгү иштер аткарылат:

·       Өзгөчө кырдаалдарды болжолдоого мониторинг жүргүзүүнүн натыйжалары боюнча иш-чараларды пландаштыруу (сел ташкындарына, катуу суукка жана жаан-чачынга, жер көчкүлөргө, кургакчылыкка ж. б.);

·       Жайыт пайдалануучуларга климаттын өзгөрүшүнүн жайыттарга жана малдын продуктуулугуна тийгизген таасирин түшүндүрүү;

·       Жайыттын сыйымдуулугуна ылайык мал жайуу планын түзүү менен, ага жылдын аба ырайы да таасир этет;

·       Деградация болгон жайыттарды которуштуруп пайдалануу;

·       Жайыттарды пайдалануу мөөнөттөрүн жөнгө салуу менен, эс алууну камсыз кылуу;

·       Алыскы жайыттарды пайдалануу менен жайыт аянттарын кеңейтүү;

·       Инфраструктураны жакшыртуу, куруу жана реабилитациялоо менен (сарайлар, көп жылдык чөптөрдү себүү, жер семирткичтерди чачуу, суу ичүүчү жайларды куруу ж.б.);

·       Кышкы тоют камдоону уюштуруу, кургакчылык мезгилди эске алуу менен, тоюттун запастарын көбөйтүү;

·       Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашкан малдардын асылдуулугун жакшыртуу.

·       Малды жайытка жайууну жана климатка ыңгайлашуу чараларын пландаштыруу менен жайыттардын абалына мониторинг жана баалоо жүргүзүү;

·       Альтернативдүү ишкердикти өнуктүрүү (айыл чарба жана мал чарба продуктуларын кайра иштетүү ж.б.)

Жогорудагы белгиленген иш чаралардын негизги максаты климаттын өзгөрүшүнө жергиликтүү коомчулуктун туруктуулугун жана мал чарбачылыгынын мүмкүнчүлүгүн жогорулатуу болуп эсептелет.

2.2. Жер ресурстары

Айыл аймактын жер ресурстары - бул айыл өкмөтүнүн карамагында турган, айылдык конуштун ар кандай муктаждыктары үчүн пайдаланылуучу жер участоктору.

Айыл өкмөтү жооптуу: 

-Жер ресурстарын бөлүштүрүү жана пайдалануу;

-Алардын абалын жана эксплуатациялоонун укук ченемдүүлүгүн контролдоо;

-Жерди эрозиядан, түгөнүүдөн жана булгануудан коргоо боюнча чараларды иштеп чыгууну жана ишке ашырууну.

Жерди натыйжалуу башкаруу айыл экономикасын өнүктүрүү жана жергиликтүү жамааттын туруктуулугун камсыз кылуу үчүн маанилүү.

2.2.1. Жерлердин категориялары

Кызыл-Туу айыл аймагындагы айыл чарба жерлерин кошо алганда жер ресурстарынын жалпы аянты 43 000 га, анын ичинен жайыт аянты 23 186 га. Кызыл-Туу АА мындан тышкары, жай мезгилинде мамлекеттик токой фондунун жана коңшу ААнын жайыттары узак мөөнөттүү (УДП) пайдаланылат. Жайыттар келишимдин негизинде пайдаланылат.

9-таблица. ААнын жер ресурстары

Билдирүү: Айыл аймагындагы бүгүнкү күндөгү жайыт аянты менен статкомдун маалымында айырмачылык болууда.

10-таблица. Айыл чарба жерлеринин структурасы

Кызыл-Туу ААда төмөнкү айыл чарба өсүмдүктөрү өстүрүлөт: Буудай 584 га, арпа 384 га, беде 278,5 га, жүгөрү 300 га, эспарцет 21,4 га, картошка 0,6 га, шалы-күрүч 351,3 га, жашылча 10,62 га (өсүмдүктүн аталышы жана алардын аянты гектар менен), анын ичинен эң чоң аянтты: буудай 584 га.

Көп жылдык бактар (мисалы, бакчалар, эрозияга каршы көчөттөр, баш калкалоочу тилкелер) 54,0 ээлейт. га, алардын ичинен эң кеңири таралгандары: жаңак, долоно, мисте, алча, алма (көп жылдык чөптөр аталышы). Көп жылдык чөптөр ээлеген аянт 1909,0 га (өсүмдүктүн жаңак, долоно, мисте, алча, алма аталышы) өстүрүүгө ылайыктуу. Бадалдуу-дарак өсүмдүктөрү: 54,0 га. Башка жерлер – бул 16888 га жерлер болуп саналат (жер көчкү, суулар, сел жеген, жолдор, аң-жарлар, аска-зоолор ж.б.).

2.3. Мамлекеттик токой фондунун (МТФ) жаратылыш ресурстары

Мамлекеттик токой фондусунун жаратылыш ресурстары - бул мамлекеттик менчикте турган токой фондусунун жерлеринин чегинде турган жаратылыш байлыктарынын жыйындысы. Бул ресурстар мыйзамдар менен жөнгө салынат жана экономикалык, экологиялык жана социалдык максаттарда колдонулат.

Мамлекет токой фондусунун ресурстарынын пайдаланылышына контролдукту атайын органдар аркылуу жүзөгө ашырат. Бул ресурстар экологиялык туруктуулук, экономикалык өнүгүү жана социалдык туруктуулук үчүн маанилүү.

2.3.1. МТФ жайыттарын пайдалануу

Кызыл-Туу айыл аймагынын тургундары Кызыл-Уңкур жана Орток токой чарбасынын жайыт аянттарын пайдаланышат. Пайдалануудагы жайыт аянты 2029 га. Токой чарбасынын аймагына бардыгы болуп 9150 мал башы менен 13 жайыт пайдалануучулар чыгат.

11-таблица. Ижарага алынган МТФ жайыттары

12-таблица. МТФ жерлеринде жаюуга болжолдонгон мал

2.3.2. МТФ жайыттарынын абалын баалоо

Жайыттардын абалына баалоо ОГУЛдун жумушчу тобу тарабынан токой чарба адистери менен биргеликте жүргүзүлөт жана жайыттардын түшүмдүүлүгү жана сыйымдуулугу, алардын абалы аныкталат. Бул маалыматтардын негизинде токой чарбасынын жайыттарын пайдалануунун графиги иштелип чыгылат. МТФнын жайыттарынын жер фондунун абалын баалоо, ААнын жайыттары сыяктуу эле методологияны колдонуу менен жүргүзүлөт.

13-таблица. Жайыттардын абалын баалоо

14-таблица. Жайыттын сыйымдуулугу

15-таблица. Мал жаюу графиги

2.3.3. МТФ жайыттарын башкаруу

МТФ жайыттарын комплекстүү башкаруу үчүн айыл өкмөттөр менен токой чарбасынын ортосунда МТФнын жаратылыш ресурстарын биргелешип башкаруу боюнча Меморандум түзүлөт.

2.4. Токой ресурстары

Токой ресурстары-бул ар кандай экономикалык, экологиялык жана социалдык муктаждыктар үчүн колдонула турган токойлордо табылган жаратылыш байлыктарынын жыйындысы. Аларга жыгач гана эмес, токой экосистемасынын башка компоненттери, мисалы, өсүмдүктөр, жаныбарлар дүйнөсү, топурак, суу жана климаттык функциялар кирет.

2.4.1. МТФ токойлору жөнүндө жалпы маалымат

2024-жылга карата Кызыл-Туу АА мамлекеттик токой фондунун (МТФ) чарбасынын аймагында Кызыл-Туу АА боюнча 2029 токой аянты катталган. Кызыл-Туу Айыл аймагынын жашоочулары Базар-Коргон районунун Кызыл-Ункур жана Сузак районунун Орток токой чарбасы менен мал багуучулар жеке келишимдин негизинде токой фондусун жерлерин пайдаланышат. Жергиликтүү тургундардын айтымында, жерди пайдалануу абдан интенсивдүү. Бул колдонулган жыгач эмес токой продуктыларына терс таасирин тийгизет.

520 га баары ижарага алынган жерлер

16-таблица. Токой чарбасынын жерлерин пилоттук бөлүштүрүү жөнүндө маалымат

2.4.2. МТФ жана ӨКЖА кирбеген токойлор ​​жөнүндө маалымат

2024-жылга карата айыл аймагынын аймагында мамлекеттик токой фондусуна жана өзгөчө корголуучу аймактарга​ кирбеген 2029 га токой аянттары бар.

Кызыл-Туу АА Кара-Көл, Кызыл-Алма, Алчалуу, Кара-Инген,Талаа-Булак, Ак-Булак айылдарында бак-дарактарга - ак чечек алча,жангак, жапайы алма, мисте- момолу момо жемиштерге, ал эми бадалдуу дарактарга – караган, шилби, табылгы, каргат, кожогат, моюл өсөт.

-      Учурда Абалы туруктуу, жыл сайын куураган жок болгон аянттар жергиликтуу тургундар тарабынан калыьына келтируу иштери жургузулуп турат. АА тарабынан коншу токой чарбаларынын питомниктеринен жаны кочоттор отургузулат. Мал жандын коптугунон коргоо тосмолору жоктугунан мал жакдыктар тарабынан зыянга учуроо көйгөйлөр бар.

-      Бактын түрлөрү: Пайдаланышы- аталган момо дарактардан жемиштери ар кандай варенье жасоо,кургатып пайдалануу, дарылык пайдалануу, озгочо жанагак токойлорунан басымдуулук кылат. Ал эми жапайы алма менен алчаны Жалал-Абад шаарындагы ишкерелер тарабынан сатып алынат да, жергиликтүү калк киреше табышат.

-      Жакшыртуу чаралары: Келечеги - Токой фондунун жерлери айыл тургундарына келишимдин негизинде тургундарына берилет. Келишимдин негизинде жерлердин ижара акылары алынат, Кошумча көчөттөрдү тигүү милдетттендирилет. Өзгөчө Талаа-Булак айылында 2га мисте тааласын кенейтүү пландалууда. Атайын коргоо тосмолору менен тосуп коргоого алуу зарыл. Токойлорду коруй турган ыктыярдуу жашоочуулар менен келишимдер түзулүп корууга алынып турат. Токойго зыян келтирген жарандарга карата чаралар көрүлүп келет.

Айыл аймагынын аймагында жайгашкан МТФ жана өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарына кирбеген токойлорду башкаруу боюнча жана айыл өкмөтүнүн мүмкүнчүлүгүн каралат.

2.5. Суу ресурстары

Айыл аймактын суу ресурстары - бул жергиликтүү калктын чарбалык, айыл чарбалык, турмуш-тиричилик жана экологиялык муктаждыктары үчүн пайдаланылуучу айылдык конуштун аймагында жайгашкан суу объектилеринин жыйындысы.

2.5.1. Суу ресурстарынын курамдык бөлүктөрү

Суу ресурстарын башкаруу жана сактоо биздин милдетибиз. Бул алмаштырылгыс ресурс, ал жашоону камсыз кылат, экосистемаларды азыктандырат жана экономиканы бекемдейт. Кызыл-Туу айыл аймагынын аймагында Көк-Арт, Кызыл-Үнкүр, Кашка-Суу дарыялары Ачы суусу агат, Кара-Көл, Кочкор-Ата көлдөрү жайгашкан, жасалма мөңгүлөр жок. Ар бир жайыт участоктордо табигый булактар бар. Булактардан адамдар жана малдар суу ичишет. Булак суулар агып кетет. Мисалы : Кочкор-Ата мал суу ичүүчү суу системасы, Талаа-Булак, Шатрак, Осунбек-Булак мал суу ичүүчү каптажтар курулган жана пайдаланып жатат.

Суу ресурстарындагы көйгөйлөр:

1.      Суу ресурстарын айылдар арасында бөлүштүүрүнү пландоо жана уюштуруу;

2.      Гидрологиялык, кар көчкү, жер үстүндөгү суулардын булгаанышына байкоо жүргузүү;

3.      Калктуу конуштардын жана объекттердин аймактарын селден жана суу ташкындарынан коргоону, селден коргоочу курулмаларды курууну камсыз кылуучу иш-чараларды жүргүзүү, инженердик курулмаларды эксплуатациялоону камсыздоо;

4.      Бассейндердин алкагында суу ресурстарын башкаруунун туруктуу системасын түзүү үчүн жергиликтүү деңгээлдерде чечимдерди кабыл алууну камсыз кылуу.

2.6.    Биотүрдүүлүк

Кызыл-Туу АА жайыттардын жана токойлордун аймагында төмөндөгүдөй дары-дармек, эндемикалык өсүмдүктөр өсөт: Ромашка, алгы, кийик от, кымыздык, ак пияз, сарымсак, чүкүрү, ышкын. Кашкулак , суур, кирпи, кекилик, таш бака, улар, кийик, аюу, карышкыр, коен, талаа тоок.

Биологиялык ар түрдүүлуктү сактоонун пайдасы: Биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо бул жөн гана түрлөрдү жана экосистемаларды коргоо эмес, бул биздин келечегибизге салынган инвестиция. Биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо көптөгөн артыкчылыктарды берет, анын ичинде:

·       Жергиликтүү калк дары-дармек өсүмдүктөрүн жана долононун гүлүн чогултуп, атайын кургатып, чай катары пайдаланууга болот.

·       Дары-дармек өсүмдүктөрүн көзөмөлсүз чогултуунун натыйжасында сасык матар өсүмдүктөрү дээрлик жок болуп кетти. Аймакта мурда көп болчу, азыр алар дээрлик жок болуп кетүү куркунучунда.

3-БӨЛҮМ. МАЛДЫН САНЫ ЖАНА АЛАРДЫН ЖАЙЫТ ТОЮТУНА БОЛГОН КЕРЕКТӨӨСҮ

3.1.    Шарттуу малдын башы

Кызыл-Туу АА жыл сайын жылдын аягында айыл башчылар, жеке ветеринардык адис жана айылдагы активдүү адамдардын катышуусу менен малдын эсеби жүргүзүлөт. 2024-жылдын 1-январына карата Кызыл-Туу ААда 27392 ШБ катталган. (13-таблица). Тургундар малдардын бир нече түрүн кармашат: Уй, жылкы, кой, эчки кармашат. Негизги малдар ири мүйүздүү малдар -10432, жылкылар- 3721, майда жандыктар шарттуу -13240 малды түзөт. Негизинен жергиликтүү фермерлер сүт жана эт өндүрүү үчүн жергиликтүү породаларды багышат. Ошондой эле, эт багытындагы кой-эчкилерди кармашат. Сүттөр, сүт жыйноочулар аркылуу сатылат.

17-таблица. Малдын саны жана түрлөрү боюнча тоют керектөөсү

Кызыл-Туу АА жайыттарында 76 малчы мал жаят, анын ичинен 50 пайыз малы бөлөк айыл өкмөттөрдөн келген малдар. 76 малчынын жарым малы бөлөк жактан келген малдар. Кызыл-Туу АА жайыттарында 8023 шарттуу малдын башы багыла турган болсо, факты боюнча 27392 шарттуу малдын башы багылууда, демек бул жайытта малдын саны 3,5 эсе көп жайылууда.

18-таблица. Малчылар аркылуу жайлоого чыккан малдын жалпы саны

3.2.    5 жылга болжолдонгон шарттуу малдын саны жана тоютка болгон керектөө

2020-2024-жылдарга малдардын ар кандай түрлөрүнүн өсүү темпинин негизинде малдардын санынын өсүү болжолуна талдоо көрсөткөндөй, орточо жылдык өсүш 5% экендигин көрсөттү, 2030-жылга карата 1,7% түзөт. 21224 ШБ 347,125,950 тонна кургак затты талап кылат.

19-таблица. Малдын саны жана түрлөрү боюнча малдын тоют керектөөсү

Кызыл-Туу АА малдын санынын орточо өсүүсү 2022-2024 жылы, жылына 10-11 пайыз түздү. Эгерде ушул өссүш менен барсак 2030-жылга 48526 ШБ тузөт. Демек 2024-жылдын ШБнан 2030-жылы 1,7 эсеге көбөйөт. Демек бүгүнкү күндөгү биздин жайытка келген малдардын 40 пайызы башка жактан келген малдар. Жайытыбызды сакташ үчүн сырттан келген малдардын баарын токтотушубуз керек. Экинчиден өзүбүздүн малдарды сандан сапатка өткүрүшүбүз зарыл. Бул үчүн жасалма уруктандырууну колго алуу зарыл.

3.3.    Сезонго жараша жайыттарда жана жайыттардан башка жерлерде тоюттун көлөмү

20-таблица. Сезонго жараша жайыттарда жана жайыттардан башка жерлерде тоюттун көлөмү

Ар бир жайыттын орточо түшүмдүүлүгү (жайыттарда жана жайыт участокторунан башка жерлерде тоюттун болушун сезон боюнча эсептөөдө жана талдоодо) жеткиликтүү тоютту баалоо жана аныктоо үчүн, ар бир чарчы метриндеги кургак зат таразага тартылат. Жайыттарда мал жаюунун жол берилген ченемдери орто эсеп менен 50-60% түзөт.

3.4. Даярдалуучу тоюттун көлөмү

Даярдалган тоюттун түшүмү 2024-жылдын статистикалык маалыматынын алынды.

21-таблица. Даярдалган тоют (мисалы)

3.5     Тоют балансы

Малдын даярдалуучу жана жайыт тоютуна болгон муктаждыгы. Колдо болгон малды тоют менен талаптагыдай камсыз кылуу үчүн даярдалган жана жайыт тоюттарына малдын муктаждыгын билүү зарыл.

22-таблица. Малдын жайытка жана даярдалган тоютка болгон муктаждыгы (КЗ)

Айыл аймагынын жайыттарында малдар 270 күн кармалат. Айыл аймагында бордоп семиртүү жолу менен 500 ШБ багылат.

Тоютка болгон муктаждыкты аныктап, жыл жана сезон боюнча тоют балансын аныктоо зарыл, бул маалыматтарды 22-таблицадан көрүүгө болот. Айыл аймагында жайыттагы тоюттар болгон малдын 74%ын гана жаюуга болот экендигин көрсөттү. Ал эми кышка даярдалуучу тюот, колдо богон малдын 50%ына жетээрлиги аныкталды.

Жайыттардын түшүмдүүлүгүн жана малдын тоютка болгон муктаждыгын талдоо, айыл аймагында жазгы жана жазгы жайыт тоюттары менен жетишсиз камсыз болгондугун көрсөттү. Малды жайлоодо тоют менен камсыз кылуу үчүн зарыл болгон өлчөмдөгү тоют даярдалат. Айыл аймагынын ар бир жашоочусуна жер үлүштөрү түрүндөгү айдоо жерлери мал багуу үчүн жетиштүү көлөмдө бөлүнгөн.

3.6. Малдын асылдуулугун жакшыртуу

Кызыл Туу айыл аймагында малдын асылдуулугун жакшыртуу 65 кожолуктардагы 87 уйларды иш жүзүндө уруктандыруу жолу менен жүргүзүлдү. Маалыматтарды 20 таблицадан көрүүгө болот «Айыл чарба жаныбарларын жасалма уруктандыруу»

23-таблица. Малдарды жасалма жол менен уруктандыруу

Кызыл-Туу АА боюнча 87 мал жасалма уруктандырылган. Анын төлү 42 баш музоо алынган.

23-таблицага ылайык «Малдарды жасалма уруктандыруу» иштеп жаткан 1 жасалма уруктандыруу пунктунан, 87 баш уйлар уруктандырылды, төл 61 башты түзөт. Ошонун негизинде, малдын тукумун жакшыртуу планын түзүп, асыл тукум малдын сапаттуу үрөндүк материалы менен жасалма уруктандыруу пункттарын уюштуруп, асылданган малдарды көбөйтүү зарыл.

Кызыл Туу АА да 6902 уйдун 50%ы саан уй деп эсептесек, 3451 уйдан күнүнө 6 литрден сүт саалса, күнүнө 20706 литр сүт саалат. Уйдун сүт саалуу күнү 7 ай (210күн) деп эсептесек, жылына 4 348 260 литр сүт саалат. Бир уй жылына 1260литр сүт саалат.

Кызыл Туу ААда 6902 баш уйлар жана 4898 жаш бодо малдар катталган. 1 баш күнүнө 0,2кг салмак кошсо, 1 жылда 73 кг салмак кошот. Ал эми жаш бодо мал күнүнө 0,35кг салмак кошсо, жылына 128кг салмак кошот.

Малдын сүт жана эт өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн малдарды жасалма уруктандыруу жолу менен малдардын асылдуулугун жакшыртууу керек. Биздин аймакта климаттык шартка адаптацияланган С имментал, Ала Тоо жана швиц породаларынын уруктарын алып келип көбөйтүү керек. Ал эми эт багытында абердин-ангус породаларын көбөйтүү керек.

Малдарды асылдандырууда тоют базасын чыңдоо багытында иш чараларды жүргүзүү зарыл. Чыктуу тоют даярдоо багытында силос жана сенаж тоюттарын даярдоо зарыл.

Бул иштерди аткаруу үчүн муниципалдык ишканаларга кайра бөлүштүрүү фондунун жерлеринен жер аянттарын бөлүп берип, беде жана жүгөрү аянттарын кеңейтүү керек.

Долбоордун алкагында, жумушчу топтун сунушу менен 4 мобилдик жасалма уруктандыруу пункттарын ачып, тиешелүү жабдуулар жана сапаттуу уруктар менен камсыздоо багатында иш алып баруу зарыл.

Малдарды асылдандыруу менен малдан көбүрөөк пайда табууга үндөө багытында иш аракеттерди жүргүзүү керек.

3.7.    Эпизоотияга каршы иш-чаралардын планын иштеп чыгуу

ФКМИ жана ЭЭБдин веб-сайттарында жайгашкан расмий маалыматтын анализине таянсак, жаныбарлар дагы да болсо жугуштуу ылаңдардан жабыркап келишет. Алардын кесепетинен малдын азыктуулугу төмөн болуп, мал чарбачылыгына көз каранды болгон үй бүлөлүк бюджетти толуктоодо фермердик чарбаларга жана үй чарбаларына олуттуу экономикалык зыян келтирилүүдө. Мындай абал бир катар жугуштуу жана инвазивдик ылаңдардын козгогучтарын өрчүтүүгө шарт түзгөн региондордун табигый-климаттык шарттарынын өзгөчөлүгүнө, жаныбарларды багуу жана кармоо талаптардын бузулгандыгына байланыштуу.

Жүргүзүлгөн анализге көңүл бурсак, айрым жугуштуу ылаңдарга чалдыгуу дээрлик жок экендиги көрүнүп турат, андыктан аларга каршы алдын ала пландуу иш-чаралар Кызыл-Туу айыл аймагында туура жолдо бараткандыгынан кабар берет

Малдардын ээлерин жана малдардын ден соолугун коргоо боюнча ветеринардык кызмат көрсөтүүчү ветеринардык адисти сурамжылоо, ошондой эле лабораториялык анализдин жана ушул айыл аймактагы мамлекеттик ветеринардык кызматтын отчетторун изилдөөнүн жыйынтыктары бул айыл аймактын аймагындагы мал айрым жугуштуу ылаңдар менен аз санда ылаңдап тургандыгын көрсөтүп турат. Бул ылаңдардын ичинен бодо малдын бруцеллозу жыл сайын катталып турат. Мындан тышкары, табигый очоктору бар же жаныбарларды тоюттандыруу жана багуу эрежелери бузулганда пайда болуучу бир катар жугуштуу ылаңдар да кездешет. Алардын алдын алуу үчүн белгиленген пландуу иш-чараларды өткөрүү талап кылынат. Сузак районундагы Кызыл-Туу айыл аймагынын малдардын ден соолугун коргоо планы ушулардын баарын эске алуу менен түзүлдү.

Райондук ветеринария башкармалыгы менен биргеликте ветеринардык дарыгер тарабынан иштелип чыккан, айыл өкмөтү тарабынан бекитилген эпизоотияга каршы иш-чаралардын жылдык пландын негизинде иш алынып барылат.

Бекитилген план тиркелет.

4-БӨЛҮМ. ЖАЙЫТТАРДЫ БАШКАРУУ ЖАНА ПАЙДАЛАНУУ, АЛАРДЫ ЖАКШЫРТУУ ЖАНА КАЛЫБЫНА КЕЛТИРҮҮ БОЮНЧА 5 ЖЫЛГА ЧЕЙИНКИ МЕЗГИЛГЕ АДАПТАЦИЯЛЫК ИШ-ЧАРАЛАРДЫН ОРТО МӨНӨТТҮҮ ПЛАНЫ

4.1.    Фокус-топтун жыйынтыгы боюнча жайыт пайдалануучулардын муктаждыктарын баалоону талдоо*

Көйгөйдү аныктоо. СИНС методдору менен айылдардын жалпы чогулуштарында жана жыйындарында төмөнкү артыкчылыктуу багыттар аныкталган, аларды чечүү климаттын өзгөрүү шарттарында адаптациялоого жана туруктуу өнүгүүгө мүмкүндүк берет

24-таблица. Абалды баалоо анализи