КӨК-АРТ АЙЫЛ АЙМАГЫНЫН АЙЫЛДЫК КЕҢЕШИ

ТОКТОМ

 

Көк-Арт айыл аймагынын айылдык кеңешинин II чакырылышынын

 III сессиясынын

 

2025-жыл 23-январы №11

 

Көк Арт айыл аймагынын 2025-жылдан 2030-жылга чейинки мезгилдерге орто мөөнөттүү жаратылыш ресурстарын

комплекстүү башкаруу жана климаттын

өзгөрүүсүнө туруктуулук планын бекитүү жөнүндө

 

Көк Арт айыл аймагынын “Жаңы Багыт” муниципалдык ишканасынын жетекчисинин убактылуу милдетин аткаруучу К.Малашевдин билдирүүсүн угуп жана талкуулап, Көк Арт айылдык кеңеши токтом кылат:

 

1. Көк Арт айыл аймагынын 2025-жылдан 2030-жылга чейинки мезгилдерге орто мөөнөттүү жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планы алымча кошумчасы менен 1-тиркемеге ылайык бекитилсин.

2. 2025-жылдан 2030-жылга чейинки мезгилдерге орто мөөнөттүү жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планынын аткарылышын камсыз кылуу жагы айыл өкмөтүнүн башчысы О.Анаркуловго жүктөлсүн.

3. Токтомдун аткарылышын көзөмөлдөө жагын өзүмө калтырам.

 

 

Төрага

К. Исмаилов

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Көк-Арт айылдык кеңешинин II чакырылышынын 23-январь, 2025-жылдагы кезектеги III сессиясынын № 11 Токтомуна 1-тиркеме

 

 

кыргыз республикасынын

 жалал-абад облусунун

сузак району

көк арт айылдык аймагы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2025 -жылдан 2030-жылга чейинки мезгилдерге

орто мөөнөттүү жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Таран Базар айылы, 2025-ж

 

 

МАЗМУНУ

 

КИРИШҮҮ

1-БӨЛҮМ. ЖАЛПЫ МААЛЫМАТ

1.1. Айыл аймагы жана токой чарбасы[1] жөнүндө маалымат – географиялык абалы, климаты, айылдары жана калкы

1.2. Жаратылыш ресурстарын, анын ичинде токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар жөнүндө кыскача маалымат

 

2-БӨЛҮМ. ТОКОЙ ЧАРАБАНЫН ЖАНА АЙЫЛ АЙМАГЫНЫН ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫ

2.1.     ААнын жайыт ресурстары

2.1.1.  Жайыт участокторунун картасы

2.1.2. Жайыт ресурстарынын жалпы мүнөздөмөсү (аянты, түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу, абалы, карталар, мезгилдүүлүгү)

2.1.3.  Жайыт инфраструктурасынын объекттери жана анын абалы

2.1.4. Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашууну эске алуу менен жайыттардын абалына баа берүүнү талдоо

 

2.2.     Жер ресурстары

2.2.1.  Жерлердин категориялары

 

2.3.     Мамлекеттик токой фондунун (МТФ) жаратылыш ресурстары

2.3.1.  МТФ жайыттарын пайдалануу

2.3.2.  МТФ жайыттарынын абалын баалоо

2.3.3.  МТФ жайыттарын башкаруу

 

2.4.     Токой ресурстары

2.4.1.  МТФ токойлору жөнүндө жалпы маалымат

2.4.2. МТФ жана ӨКЖА кирбеген токойлор ​​жөнүндө маалымат

 

2.5.     Суу ресурстары

2.5.1. Суу ресурстарынын курамдык бөлүктөрү (саздар, дарыялар, көлдөр, булак суулары)

 

2.6.     Биотүрдүүлүк

 

3-БӨЛҮМ. МАЛДЫН САНЫ ЖАНА АЛАРДЫН ЖАЙЫТ ТОЮТУНА БОЛГОН КЕРЕКТӨӨСҮ

3.1.     Малдын саны. Шарттуу малдын башы

3.2.     Тоютка болгон муктаждык

3.3. Жайыттан алынуучу тоюттун көлөмү жана камсыздалышы

3.4.     Даярдалуучу тоюттун көлөмү

3.5.     Тоют балансы

3.6. 5 жылга болжолдонгон шарттуу малдын саны жана тоютка болгон керектөө

3.7.     Малдын асылдуулугун жакшыртуу

3.8. Ветеринардык-профилактикалык жана эпизоотияга каршы иш-чаралардын планын иштеп чыгуу

 

4-БӨЛҮМ. ЖАЙЫТТАРДЫ БАШКАРУУ ЖАНА ПАЙДАЛАНУУ, АЛАРДЫ ЖАКШЫРТУУ ЖАНА КАЛЫБЫНА КЕЛТИРҮҮ БОЮНЧА 5 ЖЫЛГА ЧЕЙИНКИ МЕЗГИЛГЕ АДАПТАЦИЯЛЫК ИШ-ЧАРАЛАРДЫН ОРТО МӨНӨТТҮҮ ПЛАНЫ

4.1. Фокус-топтордун жыйынтыгы боюнча муктаждыктарды/көйгөйлөрдү баалоону талдоо

4.1.1. Көйгөйдү аныктоо

 

4.2.     Жайыт ресурстарын башкаруу планы

 

 

4.2.1.  Жайыт пайдалануунун учурдагы абалы

4.2.2.  Жайыттарды пайдалануу планы

4.2.3. Жайыт ресурстарын башка максаттар үчүн пайдалануу жана башкаруу планы

4.2.4. Жайыттардын абалына мониторинг жүргүзүү жана баалоо боюнча иш-чаралар

 

4.3.     Айыл чарба багытындагы жер ресурстарын башкаруу планы

4.4.     Токой эмес жер ресурстарын башкаруу планы

4.5.     Токой ресурстарын башкаруу планы

4.6.     Суу ресурстарын пайдалануу планы

4.7.     Биологиялык ресурстарды башкаруу планы

4.8.     Мал чарбасын башкаруу планы

4.9. Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруунун иш аракеттер планы

4.10. Иш чаралар жана инвестициялар. Перспективдүү план

 

5-БӨЛҮМ. КИРЕШЕ АЛЫП КЕЛҮҮЧҮ ИШ-АРАКЕТТЕРДИН АБАЛЫ ЖАНА ӨНҮГҮҮСҮ

5.1. Аялдар үчүн шарттарды жана мүмкүнчүлүктөрдү жакшыртууну эске алуу менен кошумча нарк чынжырларын түзүү потенциалын талдоо

5.2. КНЧти түзүү жана өнүктүрүү стратегиясы

5.3.     Каржылоо жана колдоо

           

6-БӨЛҮМ. ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫН БАШКАРУУДАГЫ ГЕНДЕРДИК АСПЕКТИ

6.1. Гендердик теңчилик жана жаратылыш ресурстарын туруктуу башкаруу

6.2. Гендердик бөлүштүрүлгөн маалыматтарды чогултуу

6.3. Жаратылыш ресурстарын башкаруунун гендердик планын иштеп чыгуу

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кыскартуулар

АА	Айылдык Аймак
АӨ	Айыл өкмөтү
АРИС	Коомчулукту өнүктүрүү жана инвестициялоо агенттиги
АИК	Климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоо
ПКУПРУИК	Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук планы
ОГУЛ	Жаратылышты башкаруу боюнча жамааттык топ
КРС	Ири мүйүздүү мал
МиОП	Жайыттардын абалына Мониторинг жүргүзүү жана баалоо
МВРСХПП	Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жай министрлиги
РУАР	Райондук агрардык өнүктүрүү башкармалыгы
ОМСУ	Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органы
ПИО	Жасалма уруктандыруу пункту
СВ	Кургак зат
УГ	Шарттуу баш
ЧВС	Жеке ветеринардык адис
УДП	Узак мөөнөттүү пайдалануудагы участок
ГЛФ	Мамлекеттик токой фонду
РКФР	Орус Кыргыз өнүктүрүү Фонду
СИНС	Коомчулуктун муктаждыгын биргелешип аныктоо
ФГ	Фокус топ
ЦДС	Кошумча нарк чынжырчасы
ЛХ	Токой чарбасы
CS—FOR
МП	Муниципалдык ишкана
МЧС	Өзгөчө кырдаалдар министрлиги
ЧМЖ	Майда жандыктардын чумасы
НДЛП	Не древесные лесные продукты
УПР	Жаратылыш ресурстарын башкаруу
МЖП	Мамлекеттик жаратылыш паркы
ӨКЖА	Өзгөчө корголуучу жаратылыш аймагы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КИРИШҮҮ

Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүшүнө туруктуулук планы (ПКУПРУИК) “Кыргыз Республикасынын токойлоруна жана жайыттарына климаттык инвестициялоо аркылуу көмүртекти секвестрациялоо” долбоорунун алкагында иштелип чыккан.

ПКУПРУИК – бул жергиликтүү калктын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын экологиялык, экономикалык жана социалдык кызыкчылыктарын эске алуу менен жаратылыш ресурстарын комплекстүү пландаштыруу жана башкаруу.

Жаратылыш ресурстары, анын ичинде Көк Арт айыл аймагынын мамлекеттик жайыттары жана токойлору мамлекеттин менчигинде болуп, башкаруу жана пайдалануу, Кыргыз Республикасынын 1999-жылдын 2-июнундагы Жер кодексине жана Кыргыз Республикасынын 1999-жылдын 8-июлундагы Токой Кодекси, Кыргыз Республикасынын 2005-жылдын 12-январындагы Суу кодекси, Кыргыз Республикасынын 2009-жылдын 26-январындагы “Жайыттар жөнүндө” Мыйзамы, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн “Жайыттар жөнүндө” токтому МТФ жерлерин тескөө жана пайдалануу үчүн” жана Кыргыз Республикасынын башка тиешелүү ченемдик укуктук актыларына ылайык жүзөгө ашырылат.

ПКУПРУИК токой жана жайыттарды башкаруунун тиешелүү мамлекеттик органдары тарабынан бекитилген Жайыттарды жана токойлорду башкаруу планын иштеп чыгуунун типтүү жоболоруна ылайык, анын ичинде суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлигинин 04-13/152, 15.05.2024-жылдагы буйругу менен бекитилген башкаруу планын иштеп чыгуунун типтүү жобосуна, ошондой эле токой чарбаларын башкаруу пландарынын формасына ылайык иштелип чыккан.

Бул план ОГУЛдун жумушчу тобу тарабынан иштелип чыгып, тиешелүү токой чарбасынын өкүлдөрүнүн жана башка кызыкдар тараптардын, анын ичинде райондук агрардык өнүктүрүү башкармалыгынын (РУАР) катышуусу менен айылдык аймактын жалпы чогулушунда жактырылды.

ПКУПРУИК – жергиликтүү кеңештин сессиясында каралып, жактырылган жана жаратылыш ресурстарын пайдалануу боюнча айыл өкмөттөрү жана токой чарба ишканалары менен тиешелүү келишимдерди түзгөн бардык жеке жана юридикалык жактар ​​тарабынан милдеттүү түрдө аткарылууга тийиш.

ПКУПРУИКтин максаты: жаратылыш ресурстарынын абалын жакшыртуу, анын ичинде жайыт жана токой аянттарынын абалын жакшыртуу; токой аянттарын көбөйтүү, жайкы жана алыскы жайыттарга жеткиликтүүлүктү жогорулатуу; сүт өндүрүүнү жана малдын салмагын көбөйтүү, климаттын өзгөрүп жаткан шарттарында токой пайдалануучулардын, жайыт пайдалануучулардын кызыкчылыктарын коргоо жана алдын ала иш-аракеттерди өнүктүрүү аркылуу мал чарбасын өнүктүрүүгө жана жамааттын мүчөлөрүнүн кирешелеринин өсүшүнө өбөлгө түзүү жана жакырчылыкты кыскартуу. Планды толугураак ишке ашыруу үчүн жаратылыш ресурстарын башкарууга кеминде 30% аялдарды жана жаштарды тартуу пландаштырылууда. Ишке ашыруу мөөнөтү 5 жыл.

 

1-бөлүм. жалпы маалыматтар

1.1.   Айыл аймагы жана токой чарбасы жөнүндө маалымат – географиялык абалы, климаты, айылдары жана калкы

Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы Көк Арт айыл аймагы, Кара Алма, Курманбек жана Көк Арт айыл аймактарынын базасында уюштурулган. Айыл аймагынын жаңы курамында 15 айыл катталган. Көк Арт айыл аймагынын административдик борбору Таран Базар айылы. Сузак районунун административдик борборуна чейинки аралык Таран Базар айылынан – 55 чакырым, Канжыга айылынан – 87 чакырым.

Көк Арт айыл аймагынын айылдары деңиз деңгээлинен 1100 – 1700 метрге чейин бийиктикте жайгашкан. Көк Арт айыл аймагы Сузак районунун түндүк чыгышынан орун алган. Чыгыш тарабынан Тогуз Тороо району, түштүк чыгышынан Өзгөн району, түштүк батышынан Көк Жаңгак шаары, батышынан Багыш айыл аймагы жана түндүгүнөн Кыз Көл айыл аймагы менен чектешет. Түндүгүнөн жана чыгышынан Фергана тоо кыркасы менен курчалган.

Айыл аймагынын климаты жайы ысык, кургак жана ала булуттуу, ал эми кышы өтө суук, кар жаап, айрым жерлерде ала булуттуу болот. Жыл бою температура адатта -5°Cден 38°Cге чейин өзгөрөт жана сейрек учурларда -15°Cден төмөн же 38°Cден жогору. Аймакта эң ысык аба ырайы июнь айынын аягынан, августтун ортосуна чейин. Эң суук күндөр декабрь, январь айларында орточо -15°Cден - 5°Cге чейин болот. Жаан-чачындын жылдык орточо саны 450-1200 мм. Жер алдындагы суулары 1000 метрден ашык тереңдикте.

Айыл аймагынын калкынын саны 2024-жылдын 1-январына карата 31 986 киши, кожолуктардын саны 6 071.

Тургундардын негизги киреше булагы айыл чарбасы, мал чарбачылыгы жана соода сатык. Айыл аймагынын тургундарынын 82%ы мал чарбачылыгы, 74%ы дыйканчылык, 35%ы соода сатык менен жана 17%ы башка тармактарда эмгектенишип, күнүмдүк тиричилигин өткөрүп келишет.

Аймакта Кара Алма токой чарбасы 1947-жылы жылы уюштурулган. Токой чарбасынын жалпы аймагы 41644.5 га. анын ичинен токой жерлеринин аянты 26 690.4 га, анын ичинен токой каптаган аянты 20890.0 га, токой каптабаган аянты 5800.4 га. Ал эми токой эмес жерлери (айдоо, чөп чабык, жайыт, бак, саздак, жолдор, суулар) 14 954.1 га аянтты ээлейт.

1-таблица. Калк жана үй чарбалары жөнүндө маалымат

 

1.2. Жаратылыш ресурстарын, анын ичинде токойлорду жана жайыттарды башкарууга жооптуу адамдар жөнүндө кыскача маалымат

Кыргыз Республикасынын 2009-жылдын 26-январындагы №30 «Жайыттар жөнүндө» мыйзамына ылайык мамлекеттик менчиктеги жайыттарды башкаруу боюнча жоопкерчилик жана көзөмөл жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына өткөрүлүп берилген. Кыргыз Республикасынын Токой кодексине ылайык, токой чарбаларынын аймактары Кыргыз Республикасынын токой чарбачылыгын башкаруучу мамлекеттик органынын башкаруусунда болот.

CS-FOR долбоорунун алкагында жаратылышты башкаруу боюнча жамааттык (ОГУЛ) түзүлдү, ал эми ОГУЛдун курамында жумушчу топтор түзүлүп, алар айыл өкмөттөрүнө жайыттарды жана токой чарбаларына токойду башкаруу жана пайдалануу боюнча колдоо көрсөтөт.

2-Таблица. Жаратылышты башкаруу боюнча жамааттык топтун курамы

Айыл өкмөт башчысы, ОГУЛдун жетекчиси менен макулдашып, Жумушчу топтун курамын түзөт. Көк Арт айыл өкмөт башчысынын 2024-жылдын 14-августундагы 282-б буйругу менен жумушчу топтун курамы түзүлгөн.

 

3-Таблица. Жумушчу топтун курамы.

 

 

 

 

 

 

 

Жаратылыш ресурстарын башкаруу схемасы

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-БӨЛҮМ. ТОКОЙ ЧАРАБАНЫН ЖАНА АЙЫЛ АЙМАГЫНЫН ЖАРАТЫЛЫШ РЕСУРСТАРЫ

 

2.1.     ААнын жайыт ресурстары

2.1.1.  Жайыт участокторунун картасы

 

№1 карта. Жайыт участокторунун картасы

 

№2 карта. Жайыт инфраструктурасы

 

 

2.1.2. Жайыт ресурстарынын жалпы мүнөздөмөсү (аянты, түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу, абалы, карталар, мезгилдүүлүгү)

Көк Арт айыл аймагы, административдик-аймактык реформанын негизинде Курманбек, Кара Алма жана Көк Арт айыл аймактарынын базасында кайрадан түзүлгөндүктөн, мурдагы Курманбек жана Көк Арт айыл аймактарынын жайыттарынын аянтын суммардык түрдө кошуп, жыйынтыгын алдык. Мурдагы Кара Алма айыл аймагы токой чарбанын территориясында жайгашкандыктан, жайыт аянты жок. Токой чарбанын жайыт жерлерин пайдаланып келишкен. Жергиликтүү тургундар мал жаюу үчүн жайыттардан башка, айыл чарба түшүмдөрү жыйналгандан кийин айдоо аянттарын, көп жылдык бактарды (жайыттан башка жерлер) пайдаланышат. Ар бир жайыт участогунда талаа жана шалбаа жайыттары бар. Пайдалануу мезгили боюнча жайыттар жазгы-күзгү жана жайкы болуп бөлүнөт, бирок иш жүзүндө жайыттар сезондору боюнча жазгы-күзгү, жазгы-жайкы-күзгү жана жайкы жайыттар катары пайдаланылат.

Жайыт ресурстарын мүнөздөөгө жайыттардын электрондук карталары колдонулат. Пландагы эсептөөлөр жамааттык карталоону түзүү учурунда алынган маалыматтарга ылайык жүргүзүлөт.

 

4-таблица. Жайыт участокторунун өзгөчөлүктөрү тууралуу маалымат

Көк Арт айыл аймагында мамлекеттик актынын негизинде 15692 га жайыт жери катталган.

Пайдаланууга жарактуу жайыт аянты 10140 га. Анын ичинен жаздоо-күздөө жайыты -3211га, жайлоо жайыты -6929 га.

Ал эми пайдаланууга жараксыз жайыттар -5552 га. Анын ичинен жаздоо-күздөө жайыттарында -1291га, жайлоо жайытында -4261га.

Таблицада көрүнүп тургандай, жалпы жайыт аянтынын 35,4%ы бадалдуу токой, 45⁰ тик каптал, аскалуу жана таштак жерлер болуп эсептелет. Бул жайыт жерлери мал жаюуга пайдаланууга жараксыз жерлер.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Жайыттарды пайдалануу мезгили

Жайыттар жана айыл чарба жерлери, жайыттардан тышкары, мал жаюунун жана аларды күркөлөрдө кармоонун мөөнөттөрү боюнча төмөнкүдөй мезгилдерге бөлүнөт:

5-таблица. Жайыттарды пайдалануу сезону

Мал жаюу мезгили жыл сайын климатка жараша болот. Жаз эрте келсе, жаздоо жайытынын күнгөй тарабы 15-марттан, ал эми тескей тарабындагы жайыттарды 10-апрелден баштап пайдалана башташат. Ал эми, жаз кеч келген жылдары, жайытка 10-15 күн кеч чыгышат.

Жайлоо жайытына май айынын аягынан июнь айынын башына чейин көчүп башташат. Жайлоодон август айынын аягынан, сентябрдын ортосуна чейин көчүп келишет.

Күздөө жайытын, биринчи кар жааганга чейин пайдаланышат.

 

Жаздоо-күздөө жайыт участокторунун өзгөчөлүктөрү.

Жаздоо-күздөө жайыт участокторунун жалпы аянты 4502 гектарды түзөт. Анын ичинен пайдалануудагы жайыт аянты 3211 га. Жайыт пайдалануучулар жайыттарды жаз жана күз мезгилинде пайдаланышат. Бул жайыттарга күнгөй тарабында март айынын ортосунан, ал эми тескей тарабында апрель айынын башынан жайып башташат. Жаздоо-күздөө жайыттарынан май айынын башынан баштап жайлоого көчө башташат. Себеби, күнгөй беттеги жайыттарга мал эрте чыккандыктан, жайытта желчү тоют калбай калат. Ал эми, тескей жайыттардан май айынын аягында, күн ысып баштаганда жайлоого айдашат.

Жайыттарда негизги тоют өсүмдүктөрүнөн шыбак, арпакан, сары кашка беде, кара чөптөр жана булактардын айланасында уй беде, ак беде, бака жалбырак өсөт. Малдар жайлоого кеткенден кийин, жайыттагы чөптөр кайра калыбына келип, малдар жайлоодон түшкөндөн кийин, күздөө жайыт катарында пайдаланылат. Ошону менен бирге, малдар жайлоодон түшкөн убакта эгин талаалар бошоп, көпчүлүк мал, аңыздарга жайылат.

Малчылар, башка аймактардан алып келген малдарды 1-кар жааганга чейин күздөө жайытында багышып, анан таратып беришет. Ошондуктан, жаз-күз мезгилдеринде жайыттарда нормадан көп басым болуп, жайыттар деградацияга учуроодо.

Саты жана Калмак Кырчын айылдарынын тургундары Калмак Кырчын айылындагы Шамалдуу Кыр жайыт участогун апрелдин башынан баштап жайып, майдын аягына чейин пайдаланышат. Андан кийин, Кара Алма токой чарбасынын жайыттарына (Ак Таш, Кайынды Булак, Ак чөп, Ак терек, Ак Ноот, Шейит, Аалы, Кайналы, Бел Алма) чыгышат. Ал жайыттарда май айынан, сентябрь айына чейин жайлашат.

Жайыт пайдалануучулар токой чарбасынын жайыттарын пайдаланууда, токой чарбанын адистери менен ар бир жайыт пайдалануучу өз алдынча келишим түзүшөт.

Жаратылыш ресурстарын комплекстүү башкаруу жана климаттын өзгөрүүсүнө туруктуулук планы түзүлгөндөн кийин, токой чарбанын жайыт жерин, айыл өкмөтү келишимдик негизде пайдаланууга алышы мүмкүн.

 

Жайлоо жайыт участокторунун өзгөчөлүктөрү.

Үрүмбаш жайытынын жалпы аянты 5398 га. Анын 55,8%ы таштак, көчкү жана 45⁰тан жогору тик кырлуу аска-зоо болгондуктан, пайдаланууга жараксыз. Деңиз денгээлинен 2500-2800 метр бийиктикте жайгашкан. Жайыт, айыл өкмөтүнөн 57 км алыстыкта жайгашкан. Жайытты аралап, Үрүмбаш суусу агып өтөт. Жайыт пайдалануучулар жана мал жандыктар ошол суудан жана булак сууларынан пайдаланышат. Үрүмбаш жайыты алыскы жайыт катары, жайыт пайдалануучулар жай мезгилинде июнь айынын башынан, сентябрдын ортосуна чейин 125 күн пайдаланышат. Үрүмбаш жайытында Кашка Суу, Ак Суу, Атамкул, Эчкилүү, Кара Таш, Тайгак Таш, Курбан, Шерден, Сары Кыр, Сасык Үңкүр жайыт участоктору бар. Үрүмбаш жайытынын Тайгак Таш, Курбан, Шерден, Сары Кыр жайыт участокторунда шамал тынбай согуп турган кырлуу жер болгондуктан, жайыт тез эле кургап, чөп чыкпай такырланып калат.

Сары-Булак жайытынын жалпы аянты -1240га. Жайыт жер көчкү коркунучу бар кызыл аймакта жайгашкан. 540га жер аянты, жер көчкү коркунучу бар жаракалуу жерлер болгондуктан, пайдаланууга жараксыз. Айыл өкмөтүнөн 20-30 км алыстыкта жайгашып, деңиз денгээлинен 2000-2500 метр бийиктикте жайгашып, Көк-Арт суусу агып өтөт. Жайыт пайдалануучулар жана мал жандыктары ошол суудан жана булак сууларынан пайдаланышат. Көк-Арт суусундагы мал өтүүчү көпүрөнүн абалы жакшы деп эсептелинет. Ал көпүрө менен Сары-Булак айылынын тургундары да пайдаланышат. Айылга жакын жайгашкандыктан, чөп чабык катары да пайдаланышат. Көк Арт участогуна Ак Кыя, Артел, Сары Булак, Сары Колот, Каду, Алма жайыт участоктору кирет. Бул жайыттарды жергиликтүү тургундар жаздан күзгө чейин пайдаланышат.

Канжыга жайытынын жалпы аянты -1160 га. Анын ичинен 410 га жер аянты, башкача айтканда, 35,3%ы жар, көчкү коркунучу бар, бадалдуу, таштак жана 45⁰тан жогору тик каптал жерлер болгондуктан, пайдаланууга жараксыз. Суук Кыр жайыт участогу жайлоо жайыты катары пайдаланылып, Орто Канжыга, Чоң Канжыга, Талаа Канжыга жайыт участоктору чөп чабык жана жаздоо-күздөө жайыты катары да пайдаланышат. Деңиз денгээлинен 2400-2800 метр бийиктикте жайгашкан. Айыл өкмөтүнөн 25-60 км. алыстыкта жайгашкан. Бул жайыттарда малдар 245 күн багылат. Бул жайыттардын өзгөчөлүгү, жаз мезгилинде айылга жакын жерлерин жайыт катары пайдаланышат. Улам күн ысыган сайын жогору жылып отурушат. Ал эми жазда пайдаланган жерлерди корушуп, чөп чабык катары пайдаланышып, кышкыга тоют камдашат. Тоют камдап алгандан кийин күздөө жайыты катары пайдаланышат.

Чоң Таш жайытынын жалпы аянты 910 га. Жайыт пайдалануучулар Бел саз, Үч Темир, Чоң Таш, Курт Булак жайыт участокторуна конушат. Түшүмдүүлүгү гектарына 690кг, сыйымдуулугу -753 шарттуу малдын башы, 125 күн жай мезгилинде гана пайдаланышат. Чоң Таш жайытына баруучу жолдор жана көпүрөлөрдүн начардыгынан көчүп конууда бир топ, көйгөйлөр жаралып келет.

Серүүн жайыты 882 га аянтты ээлеп, апрель айынан, сентябрга чейин пайдаланылат. Серүүн жайыты ортоңку жайыт катары эсептелгендиктен, жаз мезгилинин ортосунан, күз мезгилинин башына чейин пайдаланышат. Түшүмдүүлүгү гектарына 690кг, сыйымдуулугу 753 шарттуу малдын башы. Жайыттын абалы орто. Жайытка баруучу жол, көпүрөлөрүнүн абалы начар.

Капка жайыты май айынан сентябрь айына чейин, жайкы жайыт катары пайдаланышат. Түшүмдүүлүгү 333кг/га, сыйымдуулугу -202ШБ. Жолдору, көпүрөлөрдүн абалы начар.

Сасык Үңкүр жайыты жайлоо жайыты катары пайдаланылат. Деңиз денгээлинен 2500 метр бийиктикте жайгашкан. Жайытка баруучу жолдору жана көпүрөлөрү начар абалда жана жыл сайын жайытка көчүп конуу мезгилинде оңдоп түзөөгө муктаж. Жайыттын сыйымдуулугу 173 шарттуу баш мал болсо, бүгүнкү күндө, сыйымдуулугунан 2 эсе ашык жүк менен пайдаланылып келет.

 

Жайыттардын түшүмдүүлүгү, сыйымдуулугу жана алардын абалы.

Ар бир сезон боюнча жайыт участокторунун бүгүнкү күндөгү пайдалануу абалына мониторинг жасап, жайыт участоктору канчалык деңгээлде ашыкча басым менен пайдаланып жаткандыгын аныктап алсак, жайыттарды эффективдүү пайдалануу жана башкаруу боюнча картинаны ачыктап алган болот элек. Ошондуктан, ар бир жайыт участогу боюнча сыйымдуулугун аныктап, бүгүнкү күндөгү жайылып жаткан малдардын саны, жайыт адисинин маалыматынын негизинде жазылды.

6-таблица. Жаздоо жайыт участоктору боюнча  сыйымдуулугу

Жаздоо жайыт участокторунда 50 күн багыла тургандыгын эске алсак, сыйымдуулугу жалпысынан 1 729 шартуу баш экендигин аныктап алдык.

Малдар жайлоодон кайткандан кийин, күздөө жайытына багылат. Күздөө жайыт участоктору жай мезгилинде эс алып, бир топ калыбына келип калгандыктан, түшүмдүүлүгү жаз мезгилине караганда бир топ түшүмдүү болуп калат деп эсептеп, түшүмдүүлүгүн жаз мезгилине караганда бир топ жогору эсептелди.

7-таблица. Күздөө жайыт участоктору боюнча сыйымдуулугу

Ал эми күздөө жайыт участокторунда жаз мезгилине караганда түшүмдүүлүктүн жогору экендигин эске алып, күзүндө мал жаюу мезгили 70 күн деп эсептесек, анда 1 640 шартуу малдын жаюуга болот.

Күз мезгилинде айыл чарба жерлерине эгилген эгиндер чаап-жыйналгандан кийин, эгин талаалар да жайыт катары пайдаланылып келет.

8-таблица. Жайыт участокторунан башка жерлер боюнча сыйымдуулугу

Айыл тургундарынын мал жандыктары күз мезгилинде жайыт участокторунан сырткары, айыл чарба жерлериндеги түшүмдөр жыйналып алынган жерлерге жайылат. Ошентип, күз мезгилинде жайыттарга жана аңыздарга жалпысынан 18 301 шарттуу малдын башы жайылат. Ал эми сырттан келген малдар, кайра өз ээлерине кайтарылып берилгендиктен. Күзгү жайытты жетишээрлик деп эсептесек болот.

9-таблица. Жайлоо жайыт участоктору боюнча  сыйымдуулугу

Жайлоо жайыттарга 20-майдан баштап, июндун башына чейин көчүп барышып, август айынын аягынан, сентябрь айынын ортосуна чейин орточо 120 күн жайлашат. Жайыттардын түшүмдүүлүгү боюнча алынган маалыматтардын негизинде, жогорудагы таблицада көрүнгөндөй жайлоо жайытына 2 510 шарттуу баш жаюуга мүмкүн.

 

1-сүрөт. Жайыттарды пайдалануу картасынын мисалы.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.1.3. Жайыт инфраструктурасынын объекттери жана анын абалы

Айыл өкмөт тарабынан түзүлгөн жумушчу топ, айыл аймагындагы инфраструктуранын абалына талдоо жүргүзгөн. А/Анын аймагында мал суу ичүүчү жайдан башка инфраструктуралык объекттер жок. А/Ада жайытка баруучу 360 км жол бар, анын 300 км начар абалда. 12 көпүрөлөрдүн ичинен 10у оңдоп түзөтүүгө муктаж. Себеби, жайыт сууларына курулган көпүрөлөр, малдар убактылуу өтүүгө ылайыкташып курулат. Курулуш нормаларына ылайык куруу үчүн чоң суммадагы каражатты талап кылгандыктан, андай каражаттын булагын аныктоодобуз. 14 мал суу ичүүчү жайлардын ичинен 5өө оңдоону же калыбына келтирүүнү талап кылат.

Жайыт инфраструктурасынын объекттери жана башка объекттер жөнүндө маалыматтар (мисалы, туризм, аңчылык, маданий мурас объекттери, жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн сейрек жана жоголуп бара жаткан түрлөрүнүн бар экендиги жөнүндө маалыматтар) келтирилет.

Жайыт жана ветеринардык инфраструктураны АА жайыт картасында көрсөтүү зарыл.

 

2.1.4. Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашууну эске алуу менен жайыттардын абалына баа берүүнү талдоо

Акыркы жылдары өлкөбүздөгү климаттын өзгөрүүсү, Көк Арт айыл аймагынын аймагында да кеңири байкалууда: 2023-жыл кургакчыл болуп, жазы жаан-чачынсыз болуп, жайында жогорку температура. Жайыттарда чөптөр күйүп, кээ бир булактар кургап калган, мунун баары малдын продуктуулугуна терс таасирин тийгизүүдө. 2024-жылы жаз-жай айларында жаан-чачындын көп болушу жайыттардын өсүмдүктөрүнө жакшы таасирин тийгизген. Бирок, ошол эле учурда, малды жайкы жайыттарга өз убагынан эрте чыгарышып жана сырттан малды өтө көп алып келишип, жайыттарга 5-10 эсе ашыкча басым жасалууда.

Климаттын өзгөрүүсүнүн таасири тоют камдоого да өзүнүн терс таасирин тийгизүүдө. Кыш мезгилинде кардын аз өлчөмдө жаашы жана жазда жаан-чачындын нормадан аз жаашы айыл чарба жерлерине эгилген эгиндердин түшүмдүүлүгү начар болууда. Натыйжада, тоюттун аз камдалышы, колдо багуу мезгилинде тоют тартыштыгын пайда кылып, тоют сатып алууга кошумча каражат чыгымын талап кылууда. Кошумча тоют сатып алууга каражаты жетишпеген үй-бүлөлөр, колдо болгон тоютту үнөмдөп жеткирүүнүн амалын кылышканы менен малдар өтө арык болуп, малдын продуктуулугу төмөндөөдө.

Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин маалыматы боюнча, айыл аймагынын Сары Булак, Көк Арт жайыт аймактарында сел жүрүү коркунучу бар, жер көчкү түшүүсү мүмкүн болгон жерлер бар. Бул участоктордо жайыттарды пайдалануунун планын түзүүдө, Кыргызгидромет тарабынан иштелип чыккан аба ырайынын божомолун жана алдын ала эскертүү системасынын маалыматтарын колдонуудабыз.

Климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу боюнча төмөндөгү иштер аткарылат:

·         өзгөчө кырдаалдарды болжолдоого мониторинг жүргүзүүнүн натыйжалары боюнча иш-чараларды пландаштыруу (сел ташкындарына, катуу суукка жана жаан-чачынга, жер көчкүлөргө, кургакчылыкка ж.б.);

·         жайыт пайдалануучуларга климаттын өзгөрүшүнүн жайыттарга жана малдын продуктуулугуна тийгизген таасирин түшүндүрүү;

·         аба ырайынын катаал жылдары, жайыттарга сыйымдуулугунан 10-15% га азыраак мал жайуу планын түзүү;

·         деградация болгон жайыттарды которуштуруп пайдалануу;

·         жайыттарды пайдалануу мөөнөттөрүн жөнгө салуу менен, эс алууну камсыз кылуу;

·         инфраструктураны жакшыртуу, куруу жана реабилитациялоо менен (вет.сервис, көп жылдык чөптөрдү себүү, жер семирткичтерди чачуу, суу ичүүчү жайларды куруу ж.б.);

·         кышкы тоют камдоону уюштуруу, кургакчылык мезгилди эске алуу менен, тоюттун запастарын көбөйтүү;

·         климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашкан малдардын асылдуулугун жакшыртуу;

·         айдоо аянттарынын структурасын өзгөртүү. Жогорку түшүм бере турган тоют аянтын көбөйтүү.

 

2.2.     Жер ресурстары

2.2.1.  Жерлердин категориялары

Айыл аймагынын жалпы аянты 99 296.10 га. Кара-Алма жана Орток токой чарбалары Көк Арт айыл аймагынын территориясында жайгашкандыктан, токой чарбаларга тиешелүү жерлер, жер балансында Көк Арт айыл аймагында отурат. Төмөндөгү таблицада токой чарбаларга тиешелүү жайыт жана токойлуу жерлерди өзүнчө бөлүп көрсөттүк. Токой чарбаларга тиешелүү жерлер айыл өкмөтүнүн балансында катталганы менен башкаруу жана пайдалануу жоопкерчилиги токой чарбаларда.

 

 

10-таблица. ААнын жер ресурстары

Көк Арт айыл аймагында 1260.0 га бадалдуу жана мөмө жемиш токой аянттары катталган. Бул токой аянттары бүгүнкү күндө кароосуз жана башкаруусуз абалда. Токой участокторуна инвентаризация жасап, башкаруу жана пайдалануу жолдору анализ жасалууда.

Көк Арт айыл аймагынын айыл чарба жерлери 30420.18 га жер аянтын түзөт. Төмөндө айыл чарба жерлеринин структурасын таблица түрүндө көрсөттүк.

11-таблица. Айыл чарба жерлеринин структурасы

Айыл аймагы тоолуу аймак болуп эсептелгендиктен, жергиликтүү тургундардын негизги тиричилиги мал чарбасы болуп, тоют болуучу айыл чарба өсүмдүктөрү көп эгилет. Беде -2615 га, эспарцет -100га, арпа -4288 га, буудай -1769 га, жүгөрү -378 га.

Көк Арт айыл аймагында көп жылдык мөмөлүү бак өсүмдүктөрү 27.55 га аянтты ээлейт.

 

 

2.3. Мамлекеттик токой фондунун (МТФ) жаратылыш ресурстары

2.3.1.  МТФ жайыттарын пайдалануу

Көк Арт айыл аймагынын тургундары, Кара Алма токой чарбасынын Кара Алма, Үрүмбаш жана Көк Арт токой бөлүмдөрүнүн жайыттарын пайдаланышат. Токой чарбанын жалпы жайыт аянты 12806.1 га. Ал жайыт аянттарынын 8572 га жайытына Көк Арт айыл аймагынын 3775 шарттуу малдын башы жайылат.

 

12-таблица. Ижарага алынган МТФ жайыттары

 

Көк Арт айыл аймагынын тургундары Кара Алма токой чарбасынын жайыттарын пайдалануу үчүн, жайлоого көчүү учурунда, токой чарбанын постторунан малдардын ветеринардык эмдөөдөн өткөндүгү тууралуу справкасын көрсөткөндөн кийин, ошол жерде малдардын санын аныкташат да, жайыт пайдалануучулар менен жайыт пайдалануу келишимдерин түзүшөт.

13-таблица. МТФ жерлеринде жаюуга болжолдонгон мал

 

2.3.2. МТФ жайыттарынын абалын баалоо

Жайыттардын абалын баалоо ОГУЛдун жумушчу тобу тарабынан токой чарба адистери менен биргеликте жүргүзүлөт жана жайыттардын түшүмдүүлүгү жана сыйымдуулугу, алардын абалы аныкталат. Бул маалыматтардын негизинде токой чарбасынын жайыттарын пайдалануунун графиги иштелип чыгылат. МТФнын жайыттарынын жер фондунун абалын баалоо, ААнын жайыттары сыяктуу эле методологияны колдонуу менен жүргүзүлөт.

 

14-таблица. Жайыттардын абалын баалоо

 

Жайыттарга ашыкча жүк келтирбей пайдалануу жана жайыттардын абалына баалоо жүргүзүп туруу үчүн жайыттардын сыйымдуулугун аныктап туруубуз керек. Себеби, жайыттар ашыкча жүктөм менен пайдалануунун натыйжасында жайыттар деградацияга учуроодо. Бул өз кезегинде климаттын өзгөрүүсүнө алып келип, ар кандай жаратылыш кырсык, кесепеттерин себеп болууда. Ошондуктан, жыл сайын жайыттардын абалына мониторинг жүргүзүп, жайыттардын сыйымдуулугуна байкоо жүргүзүп турабыз.

15-таблица. Жайыттын сыйымдуулугу

 

Кара Алма токой чарбасынын жайыттарынын мал жаюу мезгили бирдей аныкталган.

16-таблица. Мал жаюу графиги

 

2.3.3. МТФ жайыттарын башкаруу

МТФ жайыттарын комплекстүү башкаруу үчүн айыл өкмөттөр менен токой чарбасынын ортосунда МТФнын жаратылыш ресурстарын биргелешип башкаруу боюнча Меморандум түзүлөт.

 

2.4.    Токой ресурстары

2.4.1. МТФ токойлору жөнүндө жалпы маалымат

2024-жылга карата Кара Алма токой чарбасынын аймагында 26 690,4 га токой аянты бар. Айыл аймагынын жашоочулары токой фондусун жана токой эмес аймактарды чарбалык иштерге активдүү пайдаланышууда. Жергиликтүү тургундардын айтымында, жерди пайдалануу абдан интенсивдүү. Бул колдонулган жыгач эмес токой продуктыларына терс таасирин тийгизет.

 

17-таблица. Токой чарбасынын жерлерин пилоттук бөлүштүрүү жөнүндө маалымат

 

2.5. Суу ресурстары

2.5.1. Суу ресурстарынын курамдык бөлүктөрү (саздар, дарыялар, көлдөр, булак суулары)

Кара Алма токой чарбанын аймагынан Кара Алма, Үрүмбаш суулары агат жана алар Көк Арт дарыясына кошулат. Бул суулардын Көк Арт айыл аймагынын дыйканчылыгына колдонулбайт.

2.6. Биотүрдүүлүк

Биологиялык ар түрдүүлүк төмөнкүчө чагылдырылган. Жайыттардын жана токойлордун аймагында төмөндөгүдөй дары-дармек, эндемикалык өсүмдүктөр өсөт: уй беде, мята, сасык матар, ак кодол.

Жергиликтүү калк дары-дармек өсүмдүктөрүн чогултат долононун гүлүн чогултуп кургатып, чай катары пайдаланууга болот.

Дары-дармек өсүмдүктөрүн көзөмөлсүз жыйнап сатуунун натыйжасында, сасык матар өсүмдүктөрү дээрлик жок болуп кетүү коркунучунда турат.

 

 

 

 

3-БӨЛҮМ. МАЛДЫН САНЫ ЖАНА АЛАРДЫН ЖАЙЫТ ТОЮТУНА БОЛГОН КЕРЕКТӨӨСҮ

 

3.1.    Малдын саны. Шарттуу малдын башы

А/А жыл сайын жылдын аягында айыл башчылар, жеке ветеринардык адистер жана айылдагы активдүү адамдардын катышуусу малдын эсеби жүргүзүлөт. Айылдык аймакта малдын санын тактоо үчүн ар башка булактардан чогулган маалыматтарды колдонуу керек. Себеби, бир эле булактан алынган маалымат так эмес болуп эсептелет. Мисалы, айыл аймактын электрондук базасында катталган малдын саны, кээ бир тургундар кредит алуу үчүн ашыкча малды жана пособие алуу үчүн малдын санын кыскартып койгон учурлар кездешет. Ошондуктан, биз малдын санын тактоо үчүн төмөндөгү 3 булактан алынган маалыматтарды чогулттук.

           

18-таблица. 1-булак. Статистикалык комитеттин №6 формасы.

Статистикалык комитеттин маалыматы боюнча айыл аймакта 26 684 шарттуу малдын башы эсептелди. Жайлоого чыккан жана колдо багылган эт, сүт багытындагы малдардын баары эсепке алынды.

 

19-таблица. 2-булак. Малчылар аркылуу жайлоого чыккан малдын жалпы саны (булак - жайыт адиси)

Жайыт адисинин маалыматы боюнча жайыт билетин алып, жайытка чыккан жалпы малдардын жалпы эсеби алынды. Бул жерде аныкталган эсепти так деп айтууга мүмкүн эмес. Себеби, бодо мал жана майда жандыктар менен жайытка чыкканда, сөзсүз түрдө мингич ат пайдаланылат. Жогорудагы таблицада көрүнгөндөй бодо мал жана майда жандык менен жайлоого чыккан малчыларда, бир да мингич ат көрсөтүлгөн эмес.

Бул жерде эске алуучу жагдай, биринчи, жергиликтүү жайыт пайдалануучулар сырттан алып келген (алыскы, жакынкы туугандарынын, куда-сөөк) малдардын так эсебин беришпейт. Жергиликтүү малчы жайыт билетин алууда, колунда болгон жалпы малдын башын көрсөтүшөт. Ошондуктан, жергиликтүү малчылар аркылуу сырттан канча мал киргенин аныктоого мүмкүн эмес.

Жайытка чыккан малдардын саны жогорудагы көрсөткүчтөн бир топ жогору болушу мүмкүн.

Экинчи, башка айыл аймактын малчылары, жайыт адиси аркылуу, 2125 шарттуу мал башына жайыт билетин алып, биздин айыл аймактын жайытын пайдаланып келишет. Сырттан келген жайыт пайдалануучулар үчүн, жайыт пайдалануу акысын, өзүнчө тариф менен аныктап, айылдык кеңештен бекитип алуубуз керек.

 

20-таблица. 3-булак. Айыл аймагында жыл сайын жүргүзүлүүчү мал санактын жыйынтыгы.

Айылдык аймактагы малдын саны статистикалык маалымат менен айыл башчылары жана ветеринардык адистердин жылдын аягындагы мал санактын жыйынтыгы бири биринен көп деле айырма бербеди.

 

3.2. Тоютка болгон муктаждык

Жайыттарды рационалдуу пайдалануу үчүн малдын тоютка болгон муктаждыгын аныктап, мал кармоо үчүн канча көлөмдөгү даярдалган тоют жана канча көлөмдө жайыт тоюту керектелет деген эсептөөлөрдүн негизинде тоют балансын аныктап алдык. Тоюттун көлөмүн кургак зат түрүндө өлчөгөн туура. Себеби, кургак зат – кургатылган тоют массасы, килограмм менен өлчөнөт. Эгерде, тоютка болгон муктаждыкты кургак зат (КЗ) менен эсептей турган болсок, муктаждыктын көлөмү жыл боюнча өзгөрбөйт. Ал эми тоют жашыл массасынын көлөмү жаздан күзгө чейин өзгөрүп турат. Ошондуктан, тоютка болгон муктаждыкты, керектөөнү кургак зат түрүндө эсептесек, бул сандар өзгөрүүсүз калат.

Малдын тоютка болгон муктаждыгын аныктоо үчүн бир баш малдын 1 күнгө тоюттун кургак зат түрүндө керектөөсүн, андан кийин бир шарттуу малдын башына 1 күнгө кургак зат түрүндө керектөөсүн аныктап алдык.

            Статистикалык комитеттин маалыматы боюнча айылдык аймакта 26 684 шарттуу малдын башы бар деп эсептесек, анда кургак затты малдын түрү боюнча күнүмдүк керектөөсүнүн көлөмүн аныктап, төмөндөгүдөй жыйынтыкка келдик.

21-таблица. Малдын саны жана түрлөрү боюнча тоют керектөөсү

Бул жерде, айылдык аймактагы 26 684 шарттуу баштын күнүмдүк керектөөсү 200 124 кг кургак зат түрүндө тоют керектөөсү аныкталды.

Кургак затты күнүмдүк керектөөсүн аныктап алгандан кийин, колдо багуу мезгилинде жана мал жаюу мезгилинде керектелүүчү тоюттун көлөмүн төмөндөгү таблицада аныктап алабыз.

22-таблица. Мезгилдер боюнча тоют керектөөсү

Айыл аймактагы 26 684 шарттуу баш малга 200 124 кг өлчөмүндөгү кургак зат талап кылынса, колдо багуу мезгили 120 күндө 24 014 880 кг кургак зат түрүндөгү тоют керектелээри келип чыгат.

Ал эми жайытка мал жаюу мезгили 245 күндө 49 030 380 кг өлчөмүндөгү кургак зат талап кылынаары аныкталды.

Биз, жогоруда, айыл аймактагы шарттуу малдын башына колдо кармоо мезгилинде жана жайыттарга жаюуда канча көлөмдө тоют керектелээрин аныктап алдык.

 

3.3. Жайыттан алынуучу тоюттун көлөмү жана камсыздалышы

Мал жаюу мезгилинде тоютка болгон муктаждыкты аныктап алгандан кийин, жалпы керектөөнүн канча бөлүгүн жайыттан алаарыбызды эсептеп алабыз. Ал үчүн жайыт категориялары жана жайыт участоктору боюнча жайыттын түшүмдүүлүгүн аныктап алуубуз керек. Биздин учурда, “Кыргызгипрозем” институтунун 2010-жылдагы жайыттарга жүргүзүлгөн мониторингдин жыйынтыгы боюнча алынган маалыматтарды колдонобуз. Ал эми, жайыттардын бүгүнкү күндөгү түшүмдүүлүгү боюнча мониторинг жүргүзүлгөндөн кийин, так маалыматтар менен толуктап түзүп чыгабыз.

23-таблица. Жайыт тоютунун жалпы көлөмү

Биздин пайдалануудагы жайыттарыбыздагы тоюттун көлөмүн аныктап алдык.

24-таблица. Жайыт тоютуна муктаждык

Бүгүнкү күндө биздин жайыттарыбызга фактически жайылып жаткан малдардын шартуу башына тоют муктаждыгын аныктадык.

 

25-таблица. Жайыт тоютунун балансы

Бүгүнкү күндө жаздоо жана күздөө жайытына фактически жайылган малдар орточо 46% жайыт тоюту менен камсыз болгонун көрө алабыз. Бул деген жайытка нормадан 2 эсе ашыкча мал жайылып жаткандыгын билдик.

Ал эми жайлоо жайытына чыккан малдардын 49%ы жайыт тоюту менен камсыз болот. Башкача айтканда, жайыт эки эсе ашыкча жүк менен пайдаланылып жаткандыгын көрдүк.

Демек, бүгүнкү күндөгү пайдаланып жаткан жайыттарыбызга жайыттарды башкаруу планына толугу менен өзгөртүү киргизип, жайыттарды пайдалануу шарттарын жаңыдан түзүп чыгуу милдетибиз турат.

 

3.4. Даярдалуучу тоюттун көлөмү

Ар бир жеке жана фермердик чарбалар малдарын кышкы колдо багуу мезгилине, өздөрүнүн үлүштүк жана улуттук кайра бөлүштүрүү фондунун жерлерине эгилген эгиндерден тоют камдашат. Айыл аймагында даярдалуучу тоюттун түшүмдүүлүгү жөнүндө маалымат райондук статистикалык комитеттин маалыматынын негизинде, түшүмдүүлүктүн орточо көрсөткүчтөрүнөн алынды.

 

26-таблица. Тоют өсүмдүктөрүнүн орточо түшүмдүүлүгү

Айыл аймакта түшүмдүүлүк төмөн болгондугунун себеби, айыл чарба жерлеринин дээрлик көпчүлүгү шарттуу сугарма жана кайракы жерлер болуп эсептелет. Ал эми чөп чабынды жерлери жаз мезгилинде мал жайыт катары пайдаланылып, малдар жайлоого кеткенден кийин, ал жерлерди коруп, чөптөрүн чаап алышат.

 

27-таблица. Даярдалган тоюттун эсеби

Көк Арт айыл аймагындагы айыл чарба багытындагы 12 938 га жер аянтына эгилген эгиндерден жыйналган тоют жалпысынан кыш мезгилинде колдо багуу шартында, 36 213 шарттуу малдын башына жетээрлик тоют даярдалаарын аныктап алдык.

Биздин аймакта 26 684 шарттуу малдын башы бар экендигин эске алсак, анда камдалган тоют менен кеңири камсыз болоору көрүнүп турат. Мындан, жергиликтүү тургундарга, кыш мезгилинде кошумча мал алып, бордоп семиртүүгө же даярдалган тоют менен асыл тукум малдарды багуу сунушталат.

 

3.5. Тоют балансы

Малдын даярдалуучу жана жайыт тоютуна болгон муктаждыгы

Тоют балансын түзүү - учурдагы же келечектеги жайыт пайдаланууну жана тоют камдоону пландаштыруу үчүн негизги инструмент болуп эсептелет. Колдо болгон малды кыш мезгилинде тоют менен талаптагыдай камсыз кылуу үчүн даярдалуучу тоюттун көлөмүн жана жайыт тоюттарына малдын муктаждыгын билүү үчүн, даярдалган тоюттардын жана пайдалануудагы жайыт тоютунун маалыматтарын колдонобуз.

28-таблица. Малдын жайытка жана даярдалган тоютка болгон муктаждыгы

Жогорудагы, малдардын тоютка болгон муктаждыгын эсептөөдө, айыл аймагындагы айыл чарба жерлеринен даярдалган тоют, малдарды кыш мезгилинде колдо багууда жетишээрлик экендигин көрүүгө болот. Ал эми, айыл аймактагы болгон малдарды жайытка жаябыз деп эсептесек, анда жайытка, сыйымдуулугунан 10 эсе ашыкча мал жайылып жаткандыгын көрүүгө болот.

Жыйынтыгында, сырттан келген малдарды чектөөнү, малдарды асылдандыруу менен малдын санын азайтуу жана жайыттарды эс алдыруу, которуштуруп пайдалануу сыяктуу иш-чараларды эске алуу менен жайыттарды пайдалануу планын түзүп чыгуу сунушталат.

Айыл аймакка 2 учурда сырттан мал алып келишип, айыл аймактын жайыттарын пайдаланышат. Биринчи учурда, башка айыл аймактын жайыт пайдалануучулары. Булар, жайыт адиси аркылуу жайыт билетин алышып, жайыттарды пайдаланышат. Ал эми экинчи учурда, айыл аймактын ичиндеги жайыт пайдалануучулар башка айыл аймактагы тууган-урук, куда-сөөктөрүнүн жана башка туугандык катышы бар адамдардын малдарын алып келип багып, мал баккан акысын алышат.

Жогоруда, жайытка болгон жүктөм (нагрузка) 10 эседен ашыкча болгондугун эске алсак, анда сырттан келген малдарды абсолюттук түрдө чектөө, бүгүнкү күндүн эң чоң көйгөйлөрү болуп калууда. Ошондуктан, сырттан келген малдарды чектөө боюнча ички эрежелерди кабыл алуубуз керек.

 

 

3.6. 5 жылга болжолдонгон шарттуу малдын саны жана тоютка болгон керектөө

Биз жогоруда бүгүнкү күндөгү малдарды жайыттарга жаюуда жана даярдалган тоют менен камсыз кылуудагы ресурстарыбызды эсептеп алдык. Ал эми келечектеги 5 жылда малдарыбыз өсүп отурса, жайыттарыбыз жана кышкы мал кармоодо тоют менен камсыздоого мүмкүнчүлүгүбүздү эсептеп алабыз. Ал үчүн райондук статистикалык комитетинин буга чейинки 5 жылдык өсүү темпин негиз кылып, келечектеги 5 жылда малдын көбөйүүсүн төмөндөгү таблицанын жардамы менен аныктап алабыз.

 

29-таблица. Малдын тоютка болгон муктаждыгынын өсүү темпи

2020-2024-жылдарга малдардын ар кандай түрлөрүнүн өсүү темпинин негизинде малдардын санынын өсүү болжолуна талдоо көрсөткөндөй, орточо жылдык өсүү темпи 0,01% болсо, анда 2030-жылга карата бүгүнкү күндөгү малдын санынан 30%га өсөөрү болжолдонууда. Эгерде, малдын өсүү темпи биз болжолдогондой боло турган болсо, 35 086 шарттуу малдын башына 263 145 тонна кургак зат тоют талап кылат. Демек, биздин аймактагы малдын саны ушул темп менен өсө турган болсо, анда жайытка болгон ашыкча жүктөм дагы 30%га жогорулайт дегенди көрүүгө болот.

 

3.7. Малдын асылдуулугун жакшыртуу

Көк Арт айыл аймагы 2012-жылдары айыл чарба министрлиги тарабынан 1 даана жасалма уруктандыруучу жабдуулар менен камсыздалган. Бирок, ошол мезгилдери жасалма уруктандырууга тиешелүү заттар жана каражаттар менен камсыздалбастан, толук кандуу иштебей калган.

Бирок, жергиликтүү тургундар өздөрүнүн демилгеси менен малдын асылдуулугун жакшыртуу максатында, 2023-жылы 32 мал жасалма уруктандырылып, 28 мал төлдөгөн. Ал эми 2024-жылы 40тай кожолукта 50 мал жасалма уруктандыруу жолу менен абердин ангус жана швиц породалары уруктандырылып, бүгүнкү күндө жыйынтыгын күтүп жатышат.

Ошондой эле, жеке фермерлер өздүк каражаттарына, чет мамлекеттерден эт, сүт багытындагы симменталь жана монбельярд породасындагы уйларды сатып алып келишүүдө. 2023-2024-жылдары жалпысынан жеке фермерлер тарабынан 138 асыл тукум мал сатылып алынып келинди. Ал малдардын көпчүлүгү бооз, тубар уйлар. Сатылып алынып келинген малдар, бүгүнкү күндө фермерлердин короосунда багылып, биздин шартка адаптация болууда.

Сатылып алынган жана уруктандырылган малдар жөнүндө маалымат төмөндөгү таблицада берилди.

 

30-таблица. Малдарды жасалма жол менен уруктандыруу

Жасалма уруктандыруу Барпы айыл аймагынын жеке уруктандыруучу пунктунун адистери тарабынан жүргүзүлүүдө.

Жогорудагы маалыматтардын негизинде жергиликтүү тургундардын асыл тукум малдарга кызыгуусу жылдан жылга артып бараткандыгын байкоого болот. Демек, малдын тукумун жакшыртуу планын түзүп, асыл тукум малдын сапаттуу үрөндүк материалы менен жасалма уруктандыруу пункттарын уюштуруп, асылданган малдарды көбөйтүү зарылдыгы бүгүнкү күндүн талабы болуп турат.

Малдын асылдуулугун жакшыртуу менен эт, сүт өндүрүмдүүлүгү жогорулайт. Демек, малдан пайда табууга өбөлгө түзүлөт. Асыл тукум малдарды үй шартында кармоо менен жергиликтүү тургундардын киреше булагы көбөйүп, жайыттарга малдар аз жайылып, жайыттардын жакшырышына шарт түзүлөт.

 

3.8. Ветеринардык-профилактикалык жана эпизоотияга каршы иш-чаралардын планын иштеп чыгуу

Райондук ветеринария башкармалыгы менен биргеликте ветеринардык дарыгер тарабынан иштелип чыккан, айылдык кеңеш тарабынан бекитилген ветеринардык-профилактикалык жана эпизоотияга каршы иш-чаралардын планын негизинде иш алынып барылат.

31-таблица. Ветеринардык-профилактикалык жана эпизоотияга каршы иш-чаралардын планы

Айыл аймагында жалпысынан 12 жеке ветеринардык адистер райондук ветеринардык башкармалык менен келишимдик негизде ветеринардык-профилактикалык жана эпизоотияга каршы иш-чараларды аткарып келишет.

Жеке ветеринардык адистер, элге кызмат көрсөтүүдө айылдык кеңеш тарабынан бекитилген тарифтин негизинде кызмат көрсөтүп келишүүдө.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4-БӨЛҮМ. ЖАЙЫТТАРДЫ БАШКАРУУ ЖАНА ПАЙДАЛАНУУ, АЛАРДЫ ЖАКШЫРТУУ ЖАНА КАЛЫБЫНА КЕЛТИРҮҮ БОЮНЧА 5 ЖЫЛГА ЧЕЙИНКИ МЕЗГИЛГЕ АДАПТАЦИЯЛЫК ИШ-ЧАРАЛАРДЫН ОРТО МӨНӨТТҮҮ ПЛАНЫ

 

4.1. Фокус-топтун жыйынтыгы боюнча муктаждыктарды/көйгөйлөрдү баалоону талдоо

4.1.1. Көйгөйдү аныктоо

Үстүбүздөгү жылдын сентябрь айында, Көк Арт айыл аймагында долбоор алкагында чечилүүчү көйгөйлөр жана муктаждыктарды аныктоо үчүн 11 айылда фокус-топ өткөрүлгөн. Ага 364 адам катышып, анын 60%ын аялдар жана 33%ын жаштар түздү.

Төмөндө фокус-топтордо аныкталган көйгөйлөрдү бир топ багыттарга бөлүп алдык. Ар бир көйгөйлөр боюнча аткарылуучу иш чараларды белгилеп алабыз да, иш чаралардын планын түзүп чыгып, күтүлүүчү натыйжаларды аныктап алабыз. Ошол иш чаралар планында белгиленген иш-чаралар кайсы мөөнөттө, ким тарабынан аткарылаары белгиленет. Ошондой эле, аткарылуучу иш-чаранын каржы булагы сөзсүз аныкталат. Жыйынтыгында, аныкталган көйгөйлөрдү чечүү менен дени сак, асыл тукум малдарды көбөйтүү аркылуу жеке кирешелерди жогорулатуунун негизинде токойлорду, жайыттарды эффективдүү башкаруу жана пайдалануу менен жаратылышты жакшыртууга багытталат.

            СИНС методдору менен айылдарда өткөрүлгөн фокус -топтордо төмөнкү артыкчылыктуу багыттар аныкталган, аларды чечүү менен климаттын өзгөрүү шарттарында адаптациялоого жана туруктуу өнүгүүгө мүмкүндүк берет.

32-таблица. Абалды баалоо анализи

 

4.2. Жайыт ресурстарын башкаруу планы.

4.2.1. Жайыт пайдалануунун учурдагы абалы

Көк Арт аймагында жайыттарды интенсивдүү пайдаланууга жетишүү болуп саналат. Ал үчүн учурдагы жайыттарды пайдалануу системасын анализдеп чыгып, ашыкча басым менен пайдаланылып жаткан жайыттарды оптималдаштыруу жана жайытка көчүп конуу убагын так аныктап алуубуз керек.

33-таблица. Жайыттын учурдагы абалына анализ жасоо жана оптималдаштыруу

 

Жогоруда жайыттардын учурдагы абалына жайыт адисинин маалыматы боючна анализ жасаганыбызда көпчүлүк жайыттарыбыз эн аз дегенде 2 эседен 6 эсеге чейин ашыкча басым менен пайдаланылып жаткандыгын көрдүк. Жайыттарды оптималдуу пайдалануу үчүн ашыкча мал жайылып жаткан жайыттарда, малчыларга түшүндүрүү иштерин жүргүзүп, малдын санын азайтуу сунушталат. Жана басым аз жайыттарга, басым көп жайыттардагы малды которуу сунушталды.

 

4.2.2. Жайыттарды пайдалануу планы

Акыркы жылдардагы мониторингдин маалыматтарын талдоо, калктуу пункттарга жакын жазгы жайыт участокторунда белгиленген нормадан бир кыйла ашыкча экендигин көрсөттү. Бул участоктордун абалына терс таасирин тийгизет. Бул участоктор үчүн мал жаюу системасы иштелип чыгып, малдардын сыйымдуулугуна жараша бөлүштүрүлдү. Ошондой эле, жайытка чыгуунун тартиби жана графиги иштелип чыкты. Деградациянын жайылуу коркунучу бар участоктордо интенсивдүү которуштуруу системасын колдонуу пландаштырылууда. МжБнын жыйынтыгы менен жайыттардын абалы аныкталып, анын негизинде жайыт которуштуруп пайдалануу колдонулат, өз убагында эс алдыруу, рационалдуу пайдалануу жана жайыт аянттарын жакшыртуу камсыз кылынат.

 

34-таблица. Жайыт пайдалануунун учурдагы пландалган системасы

Жайыттардын абалын жакшыртуу жана жайыт участокторунун түшүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн деградация болгон аймактарды эс алдыруу жана которуштуруп пайдалануу сунушталат. Жана жайытка чыгуучу малдын санына чектөө киргизүү керек. Мисалы, сырттан келген малдарды жана жайыт пайдалануучуларды убактылуу киргизбей туруу тууралуу айылдык кеңештин чечими кабыл алынышы керек.

35-таблица. Жайыттарды эс алдыруу

Мал жаюуну көзөмөлдөө үчүн жайыттардын пайдалануу графиги түзүлөт. Графикти так сактоо боюнча ар бир жайыт пайдалануучуга алдын ала маалымдалып, эскертүүлөр берилет.

             

 

 

 

 

 

           

36-таблица. Мал жаюу графиги

Жайыт пайдалануучулар жайлоо жайытынан кайткандан кийин күздөө жайытынан сырткары чөп орок жерлерине жана аңыздарга жайышат. Ошондуктан, күздөө жайыттарына анчалык көп жүктөм болбойт.

Жайыт пайдалануу планын түзүүдө, жайыт пайдалануунун учурдагы пландалган системасынын негизинде, жайыттардагы бүгүнкү күндөгү басымды эске алуу менен төмөндөгүлөр сунушталат:

1.    Климаттын өзгөрүшү менен жайыттардын кунардуулугу төмөндөп жаткандыгын жана жакынкы жана алыскы жайыттарга мал нормадан көп жайылгандыктан деградацияга учурап жаткандыгын жайыт пайдалануучуларга түшүндүрүү;

2.    Жайыттын абалына дайыма мониторинг жана баалоо жүргүзүп туруу;

3.    Кезектешип жаюу системасын киргизүү менен жайыттарды белгилүү убакытка тыныктыруу (эс алдыруу) графигин түзүү.

4.    Мал жаюу планын жайыттардын сыйымдуулугуна жараша түзүү (кургакчыл болгон жылдары жайыттарга басымды нормадан 10-15% азайтуу менен түзүү); (33-таблица)

5.    Жаздоо жайыт участокторун эс алдыруу (малды кеч күздө жаюу) планын иштеп чыгуу;

6.    Кышка даярдалган тоюттун көлөмдөрүн көбөйтүү, чыктуу тоюттарды пайдаланууну демонстрациялоо;

7.    Малдын асылдуулугун жогорулатуу;

8.    Алыскы жайыттардын жолу начар болгондуктан пайдаланылбай жаткан алыскы жайыттарды өздөштүрүү;

4.2.3. Жайыт ресурстарын башка максаттар үчүн пайдалануу жана башкаруу планы

Көк Арт айыл аймагынын жайыт ресурстары мал жаюу менен байланышпаган башка максаттар үчүн пайдаланууга мүмкүнчүлүгүбүз кеңири. Мисалы, аарычылык, туризм, кымыз менен дарылоо, мөмө-жемиштерди жыйноо, эс алуу жана башка бир топ максаттарга пайдаланып, кошумча киреше булагын табууга болот.

Айыл аймагынын жайыт ресурстарын мал жаюу менен байланышпаган башка максаттарга пайдалануу укугун берүүнүн тартиби, КРнын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 13-сентябрындагы №515 Токтому менен бекитилген, Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 1-ноябрындагы №662 Токтомунун редакциясына ылайык, “Жайыт ресурстарын мал жаюу менен байланышпаган башка максаттарга пайдалануу укугун берүүнүн тартиби жөнүндө” типтүү жобо ылайык жөнгө салынат.

 

37-таблица. Жайыт ресурстарын башка максаттар үчүн пайдалануу жана башкаруу планы

           

Жайыт ресурстарын башка максаттарга пайдаланууга берүү боюнча толук кандуу иш аракеттер жүргүзүлүшү керек. Кээ бир башка максаттарга пайдалануучулар мыйзамда белгиленген тартиптерге баш ийбестен өз алдынча пайдаланып келген учурлар бар.

 

4.2.4. Жайыттардын абалына мониторинг жүргүзүү жана баалоо боюнча иш-чаралар

АА жайыттарынын аймагында, жайыттарды туура пайдалануу үчүн атайын участоктор​​тандалып алынат, бул участоктордо жайыттардын абалына жыл сайын мониторинг жүргүзүлүп, алынган натыйжалар, ошол эле жердеги башка жайыт аянттарынын абалына баа берүү үчүн колдонулат. Мониторингдин натыйжалары жыл сайын жайыт системасын жакшыртуу жана жайыттарды жакшыртуу боюнча чараларды жүргүзүү үчүн колдонулат. Жайыттардын абалын жакшыртуу жана көрүлгөн чаралардын натыйжалуулугу боюнча мындан аркы иштер үчүн жайыттардын абалына жыл сайын мониторинг жүргүзүү пландаштырылууда (төмөндө мониторингдин таблицасы, анда аянттар жана мөөнөттөр камтылган).

38-таблица. Жайыттардын абалына мониторинг жүргүзүү жана баалоо боюнча иш-чаралар

 

 

 

 

 

4.3. Айыл чарба багытындагы жер ресурстарын башкаруу планы

Бүгүнкү күндө, айыл чарба багытындагы жерлерди пайдаланууда, ар бир жеке жана фермер чарбалары өз билимине ылайык ар кандай ыкмада иштетип келүүдө. Натыйжада, айыл чарба багытындагы жерлердин асылдуулугу начарлап, эгиндердин түшүмдүүлүгү төмөн болууда. Ошондуктан, айыл чарба багытындагы жерлерди натыйжалуу, туруктуу башкаруу аркылуу алардын түшүмдүүлүгүн жогорулатуу жана узак мөөнөттүү пайдаланылышын камсыз кылуу багытта, төмөндөгү иш-аракеттерди аныктап, иш жүргүзүүбүз абзел.

39-таблица. Айыл чарба багытындагы жер ресурстарын башкаруу планы

 

4.4. Токой эмес жер ресурстарын башкаруу планы

Токой эмес жерлерди натыйжалуу жана туруктуу пайдалануу үчүн эрозияны алдын алуу жана бузулган жерлерди калыбына келтирүү, био ар түрдүүлүктү жана эко системалык тең салмактуулукту сактоо, суу ресурстарын натыйжалуу пайдалануу, экологиялык туруктуулукту камсыздоо багытында төмөндөгүдөй иш-аракеттер планынын негизинде аракеттенүүбүз керек.

 

40-таблица. Токой эмес жер ресурстарын башкаруу планы

 

4.5. Токой ресурстарын башкаруу планы

Токой ресурстарын туруктуу жана натыйжалуу пайдалануу аркылуу жаратылыштын эко системалык туруктуулугун жана биологиялык ар түрдүүлүктү камсыз кылуу менен климаттын өзгөрүүлөрүнө туруштук берүүнү камсыздоо негизги милдетибиз болуп эсептелет. Ал үчүн токойлорду сактоо жана коргоо, токой аянттарын калыбына келтирүү жана биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо багытында төмөндөгүдөй иш аракеттерди жүргүзүү керек.

 

41-таблица. Токой ресурстарын башкаруу планы

 

4.6. Суу ресурстарын пайдалануу планы

Айыл чарбасынын негизги булагы – суу болуп эсептелет. Ошондуктан, сууга болгон муктаждыкты натыйжалуу башкаруу жана аны келечек муундар үчүн сактап калуу максатында төмөндөгү пландын негизинде иш алып баруубуз зарыл. Суу ресурстарын эффективдүү пайдалануу – бул экологиялык, экономикалык жана социалдык туруктуулукту камсыздоо менен суунун жетишсиздигин алдын алууга, эко системаларды сактоого жана калктын жашоо сапатын жогорулатууга багытталат.

42-таблица. Суу ресурстарын пайдалануу планы

 

4.7. Биологиялык ресурстарды башкаруу планы

       Биологиялык ресурстарды натыйжалуу башкаруу менен жаныбарлардын жана өсүмдүктөрдүн сейрек кездешкен түрлөрүн коргоо аркылуу, табигый жаратылышты сактоо менен токойлор, жайыттар, суулар жана башка эко системаларды калыбына келтирүүгө багытталган төмөндөгү иш аракеттер жасалат.

43-таблица. Биологиялык ресурстарды башкаруу планы

 

4.8. Мал чарбасын башкаруу планы

Мал чарбасы жергиликтүү тургундардын негизги киреше булагы болгондуктан, сандан сапатка өтүп, малдын асылдуулугун жакшыртуу менен малдан пайда табууга өтүү бүгүнкү күндүн негизги милдети болуп турат. Себеби, малдын асылдуулугун жогорулатуу менен малдын саны кыскарат жана жергиликтүү калктын киреше булагы жакшырат. Натыйжада, жайыттарга болгон ашыкча басым азайып, жайыттардын калыбына келүүсүнө өбөлгө түзүлөт. Ошондуктан, төмөндөгү иш-аракеттер планынын негизинде иш-чараларды түзүп, элдин ар бир катмарына жеткиликтүү иш алып баруубуз зарыл.

44-таблица. Мал чарбасын башкаруу планы