Кыймылдуу мүлктү баалоо СТАНДАРТЫ

1-глава. Жалпы жоболор

1. Бул стандарт кыймылдуу мүлктү баалоо жаатындагы түшүнүктөрдү, терминологияны, баалоо жүргүзүү методологиясын жана тартибин аныктайт.

2. Бул стандарт Кыргыз Республикасында баалоо ишинин субъекттери тарабынан нарктын түрүн, баалоо объектин, баалоого карата ыкмаларды жана баалоо методдорун аныктоодо колдонууга милдеттүү болуп саналат жана төмөнкүлөрдү баалоого жайылтылат:

1) материалдык формадагы кыймылдуу мүлктү;

2) транспорт каражаттарын;

3) машиналарды жана жабдууларды.

2-глава. Баалоо ыкмалары

3. Кыймылдуу мүлктүн наркын баалоодо төмөнкүдөй ыкмалар колдонулат:

1) чыгымдуу;

2) салыштырмалуу;

3) кирешелүү.

Рыноктук, техникалык жана башка маалымат болгондо, баалоо үчүн үч ыкма тең колдонулат.

Ыкмалардын кайсы бирин колдонуунун мүмкүн эместиги баалоо жөнүндө отчетто негизделиши керек.

4. Чыгымдуу ыкма.

Чыгымдуу ыкма так көчүрмөнү кайра түзүү наркынын же учурдагы (баалоо күнүнө карата) баада баалоо объектин жаңы катары ошого тете алмаштырууга (алмаштыруу наркы) жана ага мүнөздүү жалпы эскирүүгө байланыштуу объекттин наркынын жоготууларынын ортосундагы айырма катары ордун толтуруунун калдык наркын аныктоого негизделет.

Объекттин наркын аныктоодо чыгымдуу ыкманын башкы элементтери болуп баалануучу объектти түзүү, сатып алуу жана орнотуу менен байланышкан чыгымдар (коромжулар) саналат.

Объекттин наркын белгиленген, өндүрүштүк процесске тартылган катары аныктоодо объектти кайра түзүү (алмаштыруу) наркы объектти сатып алууга, ташууга жана орнотууга (монтаждоо жана ишке киргизүү-жөндөө иштерине) бардык чыгымдарды эске алуу менен аныкталат.

Белгиленбеген, өндүрүштүк процесске тартылбаган объекттин наркын аныктоодо кайра түзүү (алмаштыруу) наркынын курамына даярдоочу заводдун сатуу баасы жана объектти белгиленген жерге жеткирүү боюнча транспорттук чыгымдар, ошондой эле бардык алымдар жана акциздер кирет.

Баалоо объектин толук эмес комплекттөөдө (айрым түйүндөр, агрегаттар, шаймандар жана башкалар жок болсо) жетишпеген элементтердин наркын комплекттелген объекттин кайра түзүү (алмаштыруу) наркынан алып салуу зарыл.

Жалпы эскирүүдө ар кандай факторлордун таасирине байланыштуу объекттин наркынын төмөндөшү эске алынат. Эскирүүнүн себептери объекттин өзүнө же бул объекттин тегерегиндегилерге (кыйла мыкты жана атаандаштыкка жөндөмдүү аналогдордун пайда болушуна, жаңы технологиялардын пайда болушуна же объект киргизилген технологиялык чынжырчанын өзгөрүшүнө), же объектке түздөн-түз тиешеси жок, башкача айтканда ага карата тышкы жагдайларга тиешелүү болушу мүмкүн. Кыймылдуу мүлк объекттеринин баасынын түшүүсүнүн негизги факторлору болуп физикалык, функционалдык жана экономикалык эскирүүлөр саналат.

Физикалык эскирүүнү эсептөөдө баалануучу объекттин кызмат кылуу мөөнөтүн, жүргүзүлгөн оңдоолорду, түйүндөрүнүн жана агрегаттарынын техникалык абалын, ошондой эле жоголгон керектөө касиеттерин калыбына келтирүүнүн техникалык мүмкүнчүлүгүн жана экономикалык максатка ылайыктуулугун эске алуу зарыл.

Функционалдык эскирүү бул технологиялык өзгөрүүлөрдүн, жаңы конструкциялардын жана материалдардын пайда болушунун, объектти оптималдуу колдоно албоонун натыйжасы, натыйжасыз жайгаштыруу жана компановкалоо, заманбап өндүрүштүн талаптарына салыштырмалуу өндүрүштүк кубаттуулуктун ашыктыгы, өндүрүштүк процесстин тең салмаксыздыгы сыяктуу жана башка факторлордон улам объектти оптималдуу пайдалануу мүмкүн эместигинин натыйжасы болуп эсептелет.

Экономикалык (тышкы) эскирүү объективдүү экономикалык себептердин, жабдуулардын айрым түрлөрүн пайдаланууга коюлуучу чектөөлөрдүн, объекттин инвестициялык жагымдуулугун төмөндөтүүчү тышкы чөйрөнүн башка факторлорунун натыйжасында объектти толук эмес иштетүү менен байланышкан.

5. Салыштырмалуу ыкма.

Салыштырмалуу ыкма окшош объекттердин мүнөздөмөлөрүн жана касиеттерин салыштырууга негизделген жана алмаштыруу принцибинде түзүлөт: рационалдуу ыкма менен потенциалдуу сатып алуучу объект үчүн керектөө касиеттери боюнча рыноктогу объектинин наркынан ашык төлөбөйт.

Салыштырмалуу ыкма мындай объекттерди сатуу жана сунуштоо жөнүндө ишенимдүү рыноктук маалымат болгондо колдонулат.

Рыноктук маалыматтарды жыйноо бүтүмдүн негизги шарттары, физикалык, техникалык мүнөздөмөлөрү, баалоо объектинин наркын түзүүгө жана өзгөртүүгө түз таасирин тийгизген параметрлер жана элементтер боюнча бааланган объекттердин максималдуу окшоштугуна шайкештик талаптарын канааттандырууга негизделүүгө тийиш.

Милдеттүү салыштырмалуу эсепке алынууга тийиш болгон негизги элементтерге жана мүнөздөмөлөргө төмөнкүлөр кирет:

1) өткөрүлүп берилүүчү укуктардын курамы;

2) бүтүмдөрдү жүргүзүү жана каржылоо шарттары;

3) бүтүмдөрдү жүргүзүү убактысы (датасы);

4) физикалык жана техникалык мүнөздөмөлөр (анын ичинде комплектациялоо);

5) экономикалык көрсөткүчтөр;

6) баалоо объекти менен байланышпаган нарктын компоненттери.

Киргизилген оңдоолор (түзөтүүлөр) абсолюттук жана салыштырмалуу (пайыз, үлүш менен) чоңдуктарда берилиши мүмкүн.

Бир мезгилде бир эле объектти баалоо үчүн бир нече мүнөздөмөлөр жана көрсөткүчтөр боюнча салыштыруу жүргүзүлүшү мүмкүн.

Салыштырмалуу ыкма менен аныкталган баалануучу объекттин наркынын чоңдугу жөнүндө акыркы чечим ушуга окшош объекттерге түзүлгөн бүтүмдүн (же сунуштардын) оңдоп-түзөтүлгөн бааларынан алынган талдоонун негизинде кабыл алынат.

Рыноктук так маалымат болгондо, баалоо объектинин наркын салыштырмалуу ыкма менен аныктоо үчүн математикалык статистиканын методдорун колдонууга уруксат берилет.

6. Кирешелүү ыкма.

Кирешелүү ыкма күтүү принцибине негизделет жана наркты баалануучу объектти эксплуатациялоодон келечекте күтүлгөн кирешелердин (пайдалардын) дисконттолгон (азыркы учурга келтирилген) чоңдугу катары карайт. Келечекте күтүлүп жаткан артыкчылыктардын булагы: эксплуатациялоодон түшкөн киреше (өндүрүш процессинде колдонуу же ижарага алуу), реверсиядан (ээлик кылуу мөөнөтүнүн аягында сатуудан) түшкөн киреше.

3-глава. Наркка таасир этүүчү факторлор

7. Кыймылдуу мүлктү эксплуатациялоодо, сатууда же консервациялоодо күтүлбөгөн факторлор же форс-мажордук жагдайлар келип чыккан учурда наркты эсептөөдө сарптоолор жана чыгымдар эске алынууга жана объектти баалоо жөнүндө отчетто ачылууга тийиш.

8. Кыймылдуу мүлктүн наркына өндүрүүчү-өлкө жана конкреттүү объектти чыгарган фирманын аброю сыяктуу факторлор олуттуу таасир этет. Бул факторлор чыгымдуу жана салыштырмалуу ыкмаларды колдонуу менен наркты эсептөөдө баалоо жөнүндө отчетто эске алынууга жана ачылууга тийиш.

9. Эгерде кыймылдуу мүлктү эксплуатациялоо материалдык эмес активдерди (программалык каражаттарды, адистештирилген маалыматтар базаларын, лицензияларды, техникалык документтерди ж.б.) колдонбостон мүмкүн болбосо, анда баалоо тапшырмасына жараша материалдык эмес активдердин наркын өзүнчө же баалоо объектинин наркынын курамында эске алуу керек.

10. Баалоо базасын тандоо баалоо максаттарына жана баалануучу кыймылдуу мүлк турган жашоо циклинин этабына шайкеш келиши керек.

Ошол эле учурда төмөнкүдөй объекттер бар:

1) орнотууга арналган, чогултулган же сыноо эксплуатациясынан өтүүчү;

2) эксплуатациялоодо турган;

3) убактылуу эксплуатацияланбаган жана капиталдык оңдоодо, реконструкциялоодо, модернизациялоодо турган жана башкалар;

4) консервацияда же запаста турган;

5) сатуу же өткөрүп берүү үчүн чыгарууга даярдалган;

6) эксплуатациялоодон чыгарылган, бөлүштүрүп ажыратылууга жана утилдештирилүүгө тийиш болгон.

11. Кыймылдуу мүлк объекттеринин типтеринин жана мүнөздөмөлөрүнүн айырмачылыгына байланыштуу аларды идентификациялоодо төмөнкү факторлорду эске алуу талап кылынат:

1) кыймылдуу мүлк объекттери ишин улантып жаткан бизнестин ордунда жайгашкан жана анын курамына интеграцияланып бир бүтүн катары бааланат;

2) кыймылдуу мүлк объекттери бизнестин жабылып калуу мүмкүндүгүндө бизнес жайгашкан жерде бир бүтүн катары бааланат;

3) кыймылдуу мүлк объекттери жайгашкан жеринен алып чыгуу үчүн өз-өзүнчө бааланат.

12. Кыймылсыз мүлк объекттеринин иштешин камсыз кылуу менен байланышкан жана алар менен ажырагыс болуп айкалышкан кыймылдуу мүлк баалануучу кыймылсыз мүлк объекттеринин курамына киргизилиши керек.

4-глава. Баалоо тапшырмасына карата талаптар

13. Баалоо тапшырмасы төмөнкүлөрдү камтышы керек:

1) баалануучу кыймылдуу мүлктү идентификациялоону;

2) баалануучу кыймылдуу мүлккө мүлктүк укуктарды идентификациялоо;

3) кардардын баалоо жана отчеттун натыйжаларын максаттуу пайдалануусу;

4) аныкталуучу нарктын түрү;

5) баалоо датасы, ага карата баалануучу мүлктүн наркы аныкталат.

14. Баалоо тапшырмасы баалануучу кыймылдуу мүлктүн башка активдер менен айкалыштыруу же интеграциялануу даражасын карап чыгышы керек, мисалы:

1) активдер жерге бекем бекитилиши мүмкүн жана активдин өзүнө же анын айланасындагы курулушка же имаратка зыян келтирбестен жылдырууга мүмкүн эмес;

2) өзүнчө машина интеграцияланган өндүрүш линиясынын бир бөлүгү болушу мүмкүн, натыйжада анын иштеши башка активдерге көз каранды.

Көрсөтүлгөн жагдайлар болгон учурда кайсы объекттер кирүүгө, ал эми кайсынысы баалоодон чыгарылууга тийиш экендигин аныктоо зарыл.

15. Баалоочунун отчетунда белгиленген баалоо объектинин рыноктук же башка наркынын чоңдугунун аныктыгы жөнүндө талаш-тартыш болгон учурда баалоо ушул стандартта белгиленген тартипте мүлк объектин баалоону учурдагы датага өткөрүү үчүн башка баалоочу тарабынан (кайталап баалоо) жүргүзүлүшү мүмкүн.