Курулуштагы ченемдик документтердин системасы

Биринчи жолу

______________________________________________________________________

Киргизүү датасы – 2026.06.20

1 Колдонуу чөйрөсү

1.1 Жалпы жобо

1.1.1 Бул курулуш ченемдери Кыргыз Республикасынын аймагында сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуу менен имараттарды жана курулмаларды долбоорлоого, курууга, сейсмотуруктуулугун жогорулатууга жана реконструкциялоого жайылтылат.

1.1.2 Бул курулуш ченемдери сейсмикалык жүктөмдөрдү азайтуу үчүн сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуу менен имараттарды жана курулмаларды долбоорлоо үчүн КР КЧ 20-02 жоболорун өнүктүрүүгө түзүлгөн.

1.1.3 Бул курулуш ченемдеринин негизги максаттары:

1.1.4 Бул курулуш ченемдеринде сейсмикалык таасирлерде конструкциялык системалардын динамикалык реакциясын азайтууга арналган сейсмикалык изоляциялоо системалары менен имараттарды долбоорлоо боюнча жалпы жоболор келтирилген.

1.1.5 Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды долбоорлоо жер титирөөгө туруктуу курулуш боюнча адистештирилген, жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатында эксперименттик-теориялык изилдөөлөрдүн тиешелүү тажрыйбасы бар адистештирилген уюмдардын милдеттүү илимий-техникалык коштоосу менен төмөнкү учурларда ишке ашырылат:

-      сейсмикалык изоляциялоо системаларын ар бир түрүн биринчи жолу колдонууда, жалгыз жана айкалышта;

-      имараттын ар бир конструктивдүү чечими үчүн сейсмикалык изоляциялоо системаларын биринчи жолу орнотууда;

-      атайын техникалык шарттарда же эсептөөлөрдө жана конструкциялоодо стандарттуу эмес (эксперименттик) техникалык чечимдерди киргизүүдө көрсөтмө болгондо.

1.1.6 Б ченемдердин жоболору сейсмикалык сейсмикалык изоляцияланган (турак жай, коомдук, өндүрүштүк) имараттарды долбоорлоого колдонулат, алар:

-      имараттын конструкциялык системасынын сейсмикалык реакциясын азайтууга арналган сейсмикалык изоляциялоо системалары имараттардын пайдубалдарынын же катуу жер астындагы бөлүктөрүнүн деңгээлинде жайгашат;

-      имараттардын конструкциялык системалары ушул ченемдердин 5-бөлүмүнүн жана КР КЧ 20-02 белгиленген сейсмикалык изоляцияланган имараттарды концептуалдуу долбоорлоонун негизги принциптерине жана критерийлерине эң көп деңгээлде шайкеш келет;

-      түздөн-түз жогору жагында сейсмикалык изоляцияланган катмар жайгашкан имараттын пайдубалынын же катуу төмөнкү бөлүгүнүн (жертөлө, цоколдук кабаттары) системалары имараттын сейсмикалык изоляцияланган бөлүгүнүн эсептик жүгүн эске алуу менен колдонуудагы ченемдерге ылайык долбоорлонот.

Түздөн-түз жогору жагында сейсмикалык изоляцияланган катмар орнотулган пайдубалдын же курулуштун катуу төмөнкү бөлүгүнүн (жертөлө, цоколдук кабаттары) системалары ушул ченемдердин жоболорун эске алуу менен долбоорлонууга тийиш.

1.1.7 Бул курулуш ченемдеринин жоболору сейсмикалык изоляцияланган имараттар үчүн жалпы болуп саналат жана каршылык көрсөтүү системасынын негизги элементтерин калыптандыруу үчүн колдонулуучу конструкциялык материалдардын түрүнө көз каранды эмес.

1.2 Колдонуунун чектөөлөрү жана өзгөчөлүктөрү

1.2.1 Ушул ченемдердин жоболору төмөнкүлөрдү долбоорлоого жайылтылбайт:

-      бир нече кабаттар же түзүмдүк системанын деңгээлдери боюнча бөлүштүрүлгөн энергияны диссипациялоо системалары менен жабдылган имараттарга;

-      күндүзү тектоникалык жаракалар пайда болушу мүмкүн болгон жерлерде жайгашкан имараттарга;

-      инженердик-геологиялык шарттар жогорку 10 жана 30 метр калыңдыкта-гы (имараттын негизинин деңгээлинен) тиешелүү түрдө 350 жана 400 т/м² кем сейсмикалык катуулугу менен мүнөздөлүүчү курулуш аянтчаларында жайгашкан имараттарга;

-      суюлтууга жөндөмдүү кыртыш катмарлары менен салынган курулуш аянттарында жайгашкан имараттарга.

1.2.2 IА, IБ и II сейсмикалык касиеттери боюнча кыртыш шарттарынын жол берилген типтери бар аянттарда сейсмикалык изоляцияланган имараттарды дол-боорлоодо (КР КЧ 20-02 6.1-таблица), жергиликтүү катмарлардын негизинде аз кубаттуулуктагы алсыз топурактар табылган учурда, аларды бекемдөө, алмаштыруу же негиздин нормативдик бекемдигин жана катуулугун камсыз кылуу менен жакшыртуу боюнча инженердик иш-чаралар каралышы керек.

1.2.3 Магнитудасы Мs≥6,5 кем болгон сейсмикалык активдүү жаракаларга чектеш аймактарда курулуучу имараттарга жана курулмаларга сейсмикалык изоляциялоо системаларды орнотууга жол берилбейт.

1.2.4 Ушул ченемдер менен регламенттелбеген сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды долбоорлоо жана куруу тиешелүү ченемдик документтер иштелип чыкканга чейин долбоорлоого атайын техникалык шарттар (АТШ) боюнча жүргүзүлүшү керек, алар:

-      жер титирөөгө туруктуу курулуш боюнча адистештирилген уюмдар, жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатында эксперименттик-теориялык изилдөөлөрдүн тиешелүү тажрыйбасы иштелип чыгат;

-      ар бир объект үчүн: инженердик-геологиялык шарттарды жана курулуш аянтынын сейсмикалык коркунучтуулугун; анын көлөмдүк-пландык жана конструкциялык чечилиштеринин жеке өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен иштелип чыгууга тийиш;

-      даректүү мүнөздө болуу жана долбоорлонуучу объекттин сейсмикалык коопсуздугун камсыздоо боюнча, ошондой эле сейсмикалык изоляциялоо системаларын жана аны түзүүчү түзүлүштөрдү монтаждоо жана пайдалануу боюнча конкреттүү иш-чараларды камтуу;

Сейсмикалык изоляцияланган имаратты долбоорлоого АШТны иштеп чыгуу тапшырыкчынын техникалык тапшырмасынын негизинде жана ага катуу ылайык келтирүү менен жүзөгө ашырылат жана комплекстүү эксперименталдык-теориялык изилдөөлөргө негизделиши керек, анын ичинде:

а) сейсмикалык изоляциялоо системаларын статикалык жана динамикалык жүктөмдөргө лабораториялык жана натуралык сыноолордун натыйжалары;

б) улуттук ченемдерге шайкеш келтирүүгө ылайыкташтырылган эл аралык стандарттардын усулдары боюнча аткарылган сандык моделдештирүү маалыматтары.

Э с к е р т ү ү – АТШ төмөнкү критерийлерге жооп берген жер титирөөгө туруктуу курулуш боюнча адистештирилген уюмдар, архитектура жана курулуш боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан иштеп чыгат:

а) жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатында эксперименталдык-теориялык изилдөөлөрдүн тажрыйбасынын болушу;

б) сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуу менен объекттерди практикалык долбоорлоо же ишке ашыруу тажрыйбасынын болушу;

в) имараттардын жана курулмалардын жер титирөөгө туруктуулугун изилдөө жаатында квалификациялуу адистердин болушу;

г) материалдык-техникалык базанын жана сыноо жабдууларынын болушу.

1.2.5 Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттардын долбоорлорун иштеп чыгууда КР КЭ 50-101, КР КЧ 20-02, КР КЧ 22-01, КР КЧ 31-02, КР КЧ 52-02, КР КЧ 53-01 колдонуудагы ченемдердин талаптары сакталууга тийиш жана ISO 22762, ISO 23618, ISO 80000, EN 1337, EN 15129 эл аралык жана европалык стандарттардын жоболорун Кыргыз Республикасынын колдонуудагы курулуш ченемдерине карама-каршы келбеген бөлүгүндө эске алуу сунушталат.

1.2.6 Ушул курулуш ченемдеринин жоболорун өнүктүрүүдө түзүлгөн документтердин (курулуш эрежелери, уюмдардын стандарттары, атайын техникалык шарттар, колдонмолор, сунуштамалар ж.б.) талаптары ушул ченемдердин милдеттүү талаптарына карама-каршы келбеши керек.

1.2.7 Ушул ченемдердин алкагында долбоорлонуучу сейсмикалык изоляцияланган имараттардын конструкциялык элементтери (тирөөч конструкциялары) темир-бетон, болот жана болот-бетон курама (болот-темир-бетон), жыгач же комплекстүү конструкциядан жасалган дубалдар менен аткарылышы мүмкүн деп болжолдонууда.

Темир-бетон, болот жана болот-темир-бетон жүк көтөрүүчү конструкцияларды, ошондой эле комплекстүү конструкциядагы дубалдарды долбоорлоо принциптери жана эрежелери КР КЧ 51-01, КР КЧ 52-02, КР КЧ 53-01 жоболору менен регламенттелет.

1.3 Атайын талаптар

1.3.1 Бул курулуш ченеминин жоболору төмөнкү учурларда жетекчиликке алынышы керек:

-      сейсмикалык изоляциялоо системалары менен имараттарды жана курулмаларды долбоорлоону жана курууну илимий-техникалык жактан коштоо;

-      сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарга талаптарды жөнгө салуучу атайын техникалык шарттарды жана башка документтерди (колдонмолорду, сунуштамаларды, стандарттарды ж.б.) түзүү;

-      ченемдик талаптарга, концептуалдык долбоорлоонун негизги принциптерине жана критерийлерине жооп берген көлөмдүк-пландоо жана конструкциялык чечимдерди тандоо;

-      антисейсмикалык түзүлүштөрдү тандоо;

-      сейсмикалык изоляцияланган имараттардын, сейсмикалык изоляциялоо жана сейсмикалык таасирлер системаларынын эсептик моделдерин тандоо;

-      сейсмикалык изоляцияланган конструкциялык системалардагы сейсмикалык таасирлердин таасирин аныктоо;

-      сейсмикалык изоляциялоо системаларынын жана сейсмикалык изоляцияланган имараттардын колдонуудагы ченемдердин талаптарына шайкештигин текшерүү.

1.3.2 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын долбоорлоодо сейсмикалык менен катар эксплуатациялык шамалдын жана температуралык таасирлерге байланыштуу таасирлер да эске алынышы керек.

1.3.3 Ушул курулуш ченемдери төмөнкүлөрдө колдонулушу мүмкүн:

-      долбоордук документтердин тапшырыкчылары (мисалы, сейсмикалык изоляциялоо системаларынын имараттардын сейсмикалык туруктуулугуна негизги талаптарды түзүү үчүн);

-      сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуу менен имараттарды жана курулмаларды долбоорлоонун жана куруунун сапатын контролдоону ишке ашыруучу адистер;

-      тийиштүү мамлекеттик органдар;

-      сейсмикалык изоляцияланган имараттарды эксплуатациялоо кызматынын адистери.

1.3.4 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар ар бир конструктивдүү чечимдеги өкүл имараттын долбоордук шарттарын тактоо үчүн динамикалык жүктөмдөргө натуралык сыноо жүргүзүү зарыл.

Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды динамикалык жүктөмгө сыноону тийиштүү тажрыйбасы, квалификациялуу адистери жана зарыл болгон жабдуулары бар адистештирилген уюмдар жүргүзүшү керек.

1.3.5 Ушул ченемдердин жоболоруна ылайык долбоорлоодо сейсмикалык изоляциялоо системалары менен жабдуу керек:

1.3.7 Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды долбоорлоодо инженердик-сейсмометриялык станцияларды орнотууну кароо жана ар кандай интенсивдүүлүктөгү жер титирөөлөрдө имараттардын жана курулмалардын жүрүшүнө мониторинг жүргүзүү жана ишенимдүү маалымат алуу үчүн жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатында тиешелүү эксперименттик-теориялык изилдөө тажрыйбасы бар адистештирилген уюмдун карамагына өткөрүп берүү керек.

Илимий-техникалык коштоодо сейсмикалык изоляциялоо системаларынын иштөөсүн контролдоо жана ар кандай интенсивдүүлүктөгү жер титирөөлөрдө имараттардын динамикалык реакциясын баалоо үчүн зарыл болгон инженердик-сейсмометриялык мониторингдин программасын иштеп чыгуу керек.

1.3.8 Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имарат курулуш сейсмикалык изоляциялангандыгы тууралуу маалымат берүүчү визуалдуу түрдө көрүнгөн көрсөткүчтөр менен жабдылышы керек.

2 Ченемдик шилтемелер

КР КЭ 50-101:2025 Имараттардын жана курулмалардын негиздери;

КР КЧ 20-02:2024* Сейсмотуруктуу курулуштар. Долбоорлоо ченемдери;

КР КЧ 22-01:2018 Учурдагы курулуштардын имараттарынын сейсмикалык туруктуулугун баалоо;

КР КЧ 31-02:2018 Бишкек шаарынын жана Ысык-Ата жарагына жакын айылдардын аймактарын долбоорлоо жана өнүктүрүү;

КР КЧ 51-01: 2024 Таш жана армоташ конструкциялары;

КР КЧ 52-02:2024 Бетон жана темир-бетон конструкциялары. Негизги жоболор;

КР КЧ 53-01:2024 Болот конструкциялары. Долбоорлоо ченемдери;

ISO 22762-1:2024 Эластомердик сейсмикалык коргоочу изоляторлор – 1-бөлүк. Сыноо методдору (Elastomeric seismic-protection isolators Part-1: Test methods);

ISO 22762-3:2024 Эластомердик сейсмикалык коргоочу изоляторлор – 3-бөлүк. Имараттар үчүн нускама-техникалык шарттар (Elastomeric seismic-protection isolators Part-3: Applications for buildings – Specifications);

ISO/TS 22762-4-2019 Эластомердик сейсмикалык коргоочу изоляторлор. 4-бөлүк. ISO 22762-3 колдонууга колдонмо (Elastomeric seismic-protection isolators – Part 4: Guidance on the application of ISO 22762-3);

ISO 22762-5:2021 Эластомердик сейсмикалык коргоочу изоляторлор – 5-бөлүк: Имараттар үчүн жылма сейсмикалык изоляторлор (Elastomeric seismic-protection isolators – Part 5: Sliding seismic-protection isolators for buildings);

ISO 23618:2022 Конструкцияларды долбоорлоо негиздери (Bases for design of structures – General principles on seismically isolated structures);

ISO 80000-1:2022 СИ бирдиктери жана эселиктерди жана башка бирдиктерди колдонуу боюнча сунуштар (SI units and recommendations for the use of their multiples and of certain other;

EN 1337:2000 Таяныч бөлүктөр. CEN (Structural bearings. CEN);

EN 15129:2018 Антисейсмикалык түзүлүштөр. CEN (Anti-seismic devices. CEN).

Э с к е р т ү ү л ө р

1   Ушул курулуш ченемдерин пайдаланууда Кыргыз Республикасынын аймагында колдонулуучу шилтеме ченемдик документтердин колдонулушун стандартташтыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук органынын техникалык регламенттердин жана стандарттардын улуттук маалымат фондунан жана архитектура-курулуш иши чөйрөсүндөгү саясатты иштеп чыгуу жана ишке ашыруу боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын учурдагы жылы жарыяланган маалыматтык көрсөткүчүнөн текшерүү максатка ылайыктуу. Эгерде шилтеме документ алмаштырылса (өзгөртүлсө), анда бул курулуш ченемдерин пайдаланууда алмаштырылган (өзгөртүлгөн) документти жетекчиликке алуу керек. Эгерде шилтеме документ алмаштырылбастан жокко чыгарылса, анда ага шилтеме берилген жобо ошол шилтемеге тиешеси жок бөлүгүндө колдонулат.

2   Ушул ченемдерде келтирилген эл аралык жана европалык стандарттар маалымдама булактары катары колдонулат. Алардын жоболору Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына жана ченемдик документтерине каршы келбеген бөлүгүндө колдонулат. Зарыл болгон учурда эл аралык жана европалык стандарттар Кыргыз Республикасынын аймагында колдонулуучу белгиленген ченемдик документтердин милдеттүү талаптары сакталган шартта долбоордук жана инженердик чечимдердин сапатын жогорулатуу үчүн пайдаланылышы мүмкүн.

3 Терминдер жана аныктамалар

3.1 акселерограмма: Убакыттын өтүшү менен жердин же куруу кыймылынын тездешин мүнөздөгөн график же санариптик маалыматтар түрүндөгү көз карандылык.

3.2 инструменталдык акселерограмма: Жер титирөө учурунда инструменталдык катталган акселерограмма.

3.3 жасалма акселерограмма: Убакыттын өтүшү менен кыймылдардын ылдамдануусунун өзгөрүү процессин мүнөздөөчү, ылдамдануулардагы реакциялардын берилген спектрине жана сейсмикалык процесстин башка кээ бир мүнөздөмөлөрүнө шайкеш келүүчү жасалма жол менен түзүлгөн көз карандылык, анын узактыгы, конверттин формасы жана жыштык курамы каралат.

3.4 имараттын негизги багыттары (имараттын конструкциялык схемасы): Пландагы имараттын термелүүсүнүн негизги котормо формаларынын багыттары менен дал келген эки горизонталдуу ортогоналдык багыт. Негизги багыттарды симметриялуу конфигурациясы жана симметриялуу массасы жана катаалдыгы бар үзгүлтүксүз имараттар үчүн гана аныктоого болот.

3.5 жарандык имараттар: Адамдын тиричилик жана коомдук муктаждыктарын тейлөөгө арналган имараттар. Жарандык имараттар шарттуу турак жай жана коомдук болуп бөлүнөт. Турак жай имараттары-бул турак үйлөр, мейманканалар жана жатаканалар. Коомдук имараттар – бул административдик имараттар, дарылоо-алдын алуу, билим берүү мекемелери, кинотеатрлар, музейлер жана башка ушул сыяктуу имараттар.

3.6 демпфер: Термелүүнү басаңдатуу же алдын алуу үчүн сейсмикалык коргоочу шайман.

3.7 демпфирлөө: Динамикалык таасирлердин таасирин азайтуучу конструктивдүү системадагы ички энергияны бөлүштүрүү механизмдеринин таасири.

3.8 деформация: Сырткы же ички күчтөрдүн таасири астында катуу нерсенин формасынын өзгөрүшү.

3.9 диафрагма: Горизонталдуу же дээрлик горизонталдуу конструкция (мисалы, горизонталдык сейсмикалык жүктөрдү сейсмикалык таасирлерге туруштук берүүчү вертикалдуу конструкцияларга өткөрүү үчүн арналган жабуу плитасы).

3.10 имараттын катуу ылдыйкы бөлүгү: Имараттын пайдубалын, ошондой эле жертөлө жана/же цоколдук кабатты камтыган төмөнкү бөлүгү, мейкиндиктин жогорку катуулугу менен мүнөздөлөт.

3.11 имараттын негизинде жазылган: Сейсмикалык изоляциялоо системасы жок имарат, эсептөөлөрдүн негизинде жазылган деп эсептелет.

3.21 жоопкерчилик коэффициенти: Курулманын иштебей калышынын кесепеттерин эске алуучу коэффициент.

3.22 жүрүү коэффициенти: Материалдын, конструкциялык системанын жана кабыл алынган долбоорлоо методикасынын өзгөчөлүктөрү менен шартталган курулманын сызыктуу эмес реакциясын эсепке алуу максатында сызыктуу эсептөөнүн натыйжасында алынган күчтөрдү азайтуу үчүн долбоорлоодо пайдаланылуучу коэффициент.

3.23 критикалык чектик шарттар: Конструкциянын (курулуштун) бузулушу же башка бузулуу формалары менен байланышкан абалдар. Критикалык чектик абалдар курулманын же анын элементинин максималдуу көтөрүү жөндөмдүүлүгүнө, кээ бир учурларда максималдуу жол берилген чыӊалууга же деформацияга туура келет.

3.24 конструктивдүү (тирөөч) элемент: Архитектуралык, механикалык же электрдик элемент, система же компонент, анын күчү жетишсиз же курулмага кошулуу ыкмасы кабыл алынгандыктан, конструкциялык системага туура келген сейсмикалык жүктү кабыл алуучу элемент катары долбоорлоодо каралбайт.

3.25 топурак негиз: Имараттан күч келүүлөрдү жана таасирлерди кабыл алуучу жана табигый жана техногендик процесстерден сейсмикалык таасирлерди имаратка берүүчү топурак массиви.

3.30 эреже: Принциптерге ылайык келген жана алардын талаптарынын аткарылышын камсыз кылган жалпы таанылган жоболор.

3.31 принциптер: Колдонуудагы ченемдерде келтирилген принциптер, эгерде башкача белгиленбесе, альтернатива жок жалпы жоболорду жана аныктамаларды, ошондой эле альтернатива жок талаптарды же аналитикалык моделдерди камтыйт.

3.32 эксплуатациялык жарамдуулук боюнча чектик абалдар: Ашып кеткенде курулманын же анын конструкциялык элементтеринин эксплуатациялык жарактуулугуна карата белгиленген талаптар аткарылбаган абалдар.

3.33 конструктивдүү эсеп: Конструкциянын каалаган жеринде таасирлердин (күчтөр, моменттер, стресстер, штаммдар) таасирин аныктоо процедурасы же алгоритми. Эсептөөнү ар кандай моделдерди колдонуп үч деңгээлде жүргүзсө болот: жалпы эсептөө, айрым конструкциялык элементтерди эсептөө, жергиликтүү эсептөө. Жалпы эсептөө – бул конструкциялык системада күчтөрдүн, моменттердин жана күч-аракеттердин макулдашылган чоңдуктарын, конструкциялык тутмга тийгизген таасири менен тең салмактуулукта турган жана геометриялык өлчөмдөргө, конструкциялардын өзгөчөлүктөрүнө жана конструкциялык материалдардын касиеттерине жараша аныктоо.

3.35 эсептелген сейсмикалык жүктөм: Ченемдердин жоболоруна ылайык аныкталуучу болжолдонгон эсептик сейсмикалык таасирлерге алардын реакциялары менен шартталган долбоорлонуучу имараттарга жүктөм.

3.36 эсептелген сейсмикалык кырдаал: Сейсмикалык таасирлерде курулма үчүн өзгөчө шарттарды эске алган эсептик кырдаал.

3.37 сейсмикалык жүктөм: Сейсмикалык таасир этүүдө имаратка таасир этүүчү инерциялык күчтөр.

3.38 сейсмикалык таасир (A_E): Жер титирөө учурунда жер кыймылынын таасири.

3.43 солкулдак реакциялардын спектри: Акселерограммага берилген таасирде сызыктуу-серпилгич осцилляторлордун термелүү системасынын максималдуу реакцияларынын (ылдамданууларында, ылдамдыктарында же жылышууларында) абсолюттук маанилеринин жыйындысы болгон, өздүк мезгилдердин (жыштыктардын) жана осцилляторлордун демпфирлөө параметринин функциясы катары түзүлгөн график.

3.49 таасир эффекти (E): Түзүмдүн элементтерине (мисалы, ички күчтөргө, моменттерге, чыӊалууларга, деформацияларга) же бүт түзүмдүн реакциясына (мисалы, ийилүү, бурулуштар) таасир этүүнүн натыйжасы.

4 Жалпы жоболор

4.1 Бул ченемдердин жоболору имараттардын жана курулмалардын конструкцияларына сейсмикалык жүктөрдүн таасирин азайтуучу сейсмикалык изоляциялоо системасын иштеп чыгууга жана колдонууга багытталган.

4.2 Бул ченемдердин жоболору сейсмикалык изоляцияланган курулуштардын каршылык көрсөтүүчү системалардын концептуалдык-түзүмдү долбоорлоо аспектилерин камтыйт, аларды сактоо Кыргыз Республикасынын аймагында имараттарды жана курулмаларды курууда анын түзүмдүк ишенимдүүлүгүнүн жана коопсуздугунун талап кылынган деңгээлде камсыз кылат.

4.3 Сейсмикалык изоляцияланган жарандык имараттын долбоордук конструкциялык-пландык чечимин ишке ашыруу ушул ченемдердин жоболоруна ылайык келген сейсмикалык изоляциялоо системасы же катуу төмөнкү бөлүгү бар имарат катары анын түзүмдүк долбоорлоо концепциясынын негизинде ишке ашырылышы керек.

4.4 Имараттын конструкциялык системасынын сейсмикалык таасирлерге болгон динамикалык реакциясын азайтуу анын табигый термелүү мезгилин негизги тонуна жараша көбөйтүү, термелүүнүн формасын негизги тонго жараша өзгөртүү, демпфациялоону жогорулатуу, кабаттар арасындагы кыйшайууларды азайтуу же көрсөтүлгөн эффекттердин айкалышы аркылуу жетишилет.

4.5 4.4-пункттун максаттарына жетүү үчүн сейсмикалык изоляцияланган имаратты долбоорлоодо анын бийиктиги боюнча туруктуулуктун жалпы конструктивдик системасы эки негизги бөлүккө бөлүнүшү керек, алар сейсмикалык изоляцияланган катмар менен бөлүнгөн, алар «субтүзүм» жана «супертүзүм» болуп классификацияланат.

4.6 Супертүзүмдүн сейсмикалык реакциясынын төмөндөө даражасын сейсмикалык изоляциялоо системасынын касиеттерин, сейсмикалык изоляциялоочу катмардын чегинде жайгашкан сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин (түзүлүштөрдүн, тирөөчтөрдүн) өзгөчөлүктөрүн, ошондой эле супертүзүмдүн мүнөздөмөлөрүн жана параметрлерин эске алуу менен аныктоо керек.

4.7 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттардын сейсмикалык таасирлерге реакциясын азайтуу жана чектөө жөндөмдүүлүгү пайдаланылган сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин касиеттеринен көз каранды.

4.8 Ушул ченемдерде каралган сейсмикалык изоляциялоо системасы үч түргө бөлүнөт:

4.9 Жер титирөөгө туруктуу курулуштун дүйнөлүк практикада кыйла кеңири таралган ыкмалардын бири сейсмикалык изоляциялоо системаларын, алар төмөнкү сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү колдонуу менен түзүлүшү мүмкүн:

4.10 Ушул ченемдердин жоболоруна ылайык сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды долбоорлоодо аларды жабдуунун төмөнкүдөй варианттары каралышы мүмкүн:

4.11 Ушул ченемдердин жоболоруна ылайык сейсмикалык изоляцияланган имаратты долбоорлоодо комбинацияланган типтеги сейсмикалык изоляциялоо системаларын түзүүгө жол берилет, аларда сейсмикалык изоляциялоо системаларынын типтеринин касиеттери да, сейсмикалык изоляциялоочу таянычтардын колдонулчу түрлөрүнүн параметрлери жана мүнөздөмөлөрү да айкалышууга тийиш (4.9 жана 4.10 караңыз). Комбинацияланган сейсмикалык изоляциялоо системаларын түзүүдө долбоорлоо максаттарына жетүү үчүн кошумча түрдө илешкектүү же гистерезис түрдөгү ар кандай демпферлер колдонулушу мүмкүн.

4.12 Сейсмикалык изоляциялоо системаларынын элементтери катары колдонулушу керек:

4.13 Сейсмобасаңдатуу системалары демпфердик түзүлүштөрдү жана термелүүнүн динамикалык өчүргүчтөрүн камтыйт.

4.14 Бул ченемдерде сейсмикалык изоляциялоонун апробацияланган системалары гана каралат, алар: дүйнөлүк практикада таанылган жер титирөөгө туруктуу курулуш; күчтүү жер титирөөлөрдө текшерүүдөн өткөн; эксперименттик-теориялык изилдөөлөрдүн натыйжалары боюнча өзүнүн натыйжалуулугун көрсөткөн.

4.15 Бир имаратта же курулмада сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн бир нече түрү колдонулушу мүмкүн.

4.16 Фундаменттердин конструкциялык чечимдеринде алардын бир калыпта түшүүсү каралуусу керек.

4.17 Имараттын же курулманын конструкциялык схемасына жана бийиктигине жараша сейсмикалык изоляциялоо системалары имараттын жер үстүндөгү бөлүгү менен жертөлөдөгү (жертөлөдөгү) кабаттын, жер үстүндөгү бөлүктүн жана фундаменттин конструкцияларынын ортосунда жайгашуусу мүмкүн.

4.18 Эластомердик таянычтарды колдонуу менен сейсмикалык коргоо системасын эсептөөдө жана долбоорлоодо ISO 22762 талаптарын сактоо керек, эластомердик таянычтарды кошкондо башка сейсмикалык түзүлүштөрдү колдонууда функциялык талаптарды, сейсмикалык изоляциялоо системаларын долбоорлоонун жалпы эрежелерин, материалдардын мүнөздөмөлөрүнө жана сыноолорго талаптарды, ошондой эле пайдалануу процессинде сейсмикалык изоляциялоочу элементтерди орнотууга жана аларды техникалык тейлөөгө талаптарды камтыган EN 15129 жоболорун сактоо керек.

4.19 Долбоордук шарттарда иштетилген эластомердик жана сүрүлүүчү кыймылдуу таянычтарга талаптар EN 1337 стандарттын мазмунунун негизинде белгилениши керек.

4.20 Сейсмикалык изоляциялоо системалары жана сейсмикалык изоляциялоо таянычтары эксплуатациялоонун эсептик мөөнөтү долбоорлонгон сейсмикалык изоляцияланган имаратты эксплуатациялоонун белгиленген мөөнөтүнөн аз болбоого тийиш.

5 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттарды долбоорлоонун негизги этаптары

5.1 Жалпы көрсөтмөлөр

5.1.1 Ушул ченемдердин талаптары, көрсөтмөлөрү жана сунуштары сейсмикалык изоляцияланган имараттарды концептуалдуу долбоорлоонун алкагында эске алынууга тийиш, аларды жабдуу сейсмикалык изоляциялоо системасынын типтерин Б тиркемесинде көрсөтүлгөн жана аларды сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн түрлөрүн пайдаланууну болжолдойт.

5.1.2 Б тиркемесинде айтылган типтердин бири сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган сейсмикалык изоляцияланган имаратты концептуалдуу долбоорлоо ушул ченемдердин тиешелүү талаптарына жана ушул ченемдердин негизги жоболорун толуктаган башка ченемдик документтерге негизделүүгө тийиш.

5.1.3 Имараттын концептуалдык долбоорлоо стадиясында:

5.1.4 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттын конструкциялык системасын жана схемасы тандоодо төмөнкүлөрдү эске алуу керек:

5.1.5 Концептуалдык долбоорлоо этабында имараттардын ишенимдүүлүгүн жана жер титирөөгө туруктуулугун жана аларды курууга кеткен чыгымдарды алдын ала аныктаган чечимдерди кабыл алуу зарыл. Сейсмикалык коркунуч фактору бузулууга жол бербөө жана зыянды чектөө боюнча негизги талаптарга жооп бере турган конструктивдик системаларды жана схемаларды иштеп чыгуу эске алынышы керек.

5.1.6 Имараттардын конструктивдик системалары төмөнкү түшүнүктөрдүн биринин негизинде иштелип чыгышы мүмкүн:

5.1.7 Имараттардын конструктивдик системалары пластикалык деформацияга жана энергиянын диссипациясына жөндөмдүүлүгүнө жараша үч класска бөлүнөт:

5.1.8 L пластикалуулук классына кирген конструктивдик системаларды долбоорлоодо төмөнкүлөр каралат:

5.1.9 Пластикалуулук М жана Н класстарына кирген конструктивдик системалар капаситивдүү долбоорлоо ыкмасын колдонуу менен иштелип чыгышы керек. Капасивдүү долбоорлоо методунун эсептик жана конструктивдик эрежелерин сактоодо:

5.1.10 Пластикалуулугу Н классына кирген конструктивдик системалар М классындагы конструктивдик системаларга караганда катуураак эрежелерди колдонуу менен иштелип чыгат жана М классындагы конструктивдик системаларга караганда салыштырмалуу чоңураак, пластикалык деформация жөндөмдүүлүгү жана энергияны гистерезистик сиңирүүдө жогорку жөндөмдүүлүкө ээ.

5.1.11 Пластиканын ар кандай класстарына кирген конструктивдүү системаларга жүрүм-турум коэффициентинин (q) ар кандай мааниси туура келет.

5.1.12 Имараттардын констурктивдик системаларын, алардын пластикалык деформацияга жөндөмдүүлүгүн эске алуу менен долбоорлоодо төмөнкү талаптар аткарылышы керек:

5.1.13 Конструктивдик системанын пластикалык классын белгилөөдө, тирөөч конструкциялардын пластикалуулугун жогорулатуу зарыл күчтү сактоо менен коштолушу керек экенин эске алуу керек. Пластиканы жогорулатуунун пайдасына түзүмдүн бекемдигин олуттуу кыскартууга жол берилбейт, анткени бул жагымсыз кесепеттерге алып келиши мүмкүн. Пластикалык классты белгилөөдө эске алуу керек:

5.1.14 Концептуалдык долбоорлоо этабында каралган негизги принциптерге ылайык, имараттардын конструктивдик системалары жана схемалары төмөнкүдөй мүнөздөмөлөргө ээ болушу керек:

5.1.15 Сейсмикалык изоляцияланган имараттын концептуалдык долбоорлоо процесси жалпысынан үч этапты камтыйт:

5.1.16 Сейсмикалык коркунуч факторун оптималдуу сарптоодо жер титирөөгө туруктуу курулмаларды долбоорлоонун колдонуудагы ченемдеринин негизги талаптарын аткарууну камсыздоочу конструктивдик системаны иштеп чыгуу үчүн имараттарды жана курулмаларды концептуалдуу долбоорлоонун алгачкы этаптарында эске алуу керек.

5.2 Концептуалдык долбоорлоонун баштапкы этабы

5.2.1 Концептуалдык долбоорлоонун баштапкы этабында сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имаратты баалоодо ушул ченемдерди жана имараттарды, курулмаларды долбоорлоодо жалпы болуп эсептелген талаптарды жана көрсөтмөлөрдү берүүчү башка ченемдик документтерди жетекчиликке алуу керек.

5.2.2 Сейсмикалык изоляциялоо системалары бар имараттарды концептуалдык долбоорлоонун баштапкы этабында, жалпы анализден тышкары, төмөнкүлөр керек:

5.2.3 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын жабдуу үчүн имараттын жарактуулугун баалоо төмөнкүлөрдү камтууга жана эске алууга тийиш:

5.2.4 Жалпы учурларда, жаңы курулуш үчүн имараттарды сейсмикалык изоляциялоо системалары менен долбоорлоо артыкчылыктуу:

в) анда супертүзүмгө эсептелген шамалдын таасирине туура келген эң чоң суммалык горизонталдык күч алардын чоңдуктарынын мүнөздүү маанилери менен туруктуу таасирлер жана күч келүүлөр менен гана шартталган имараттын сейсмикалык изоляцияланган бөлүгүнүн салмагынын 10 % ашпайт.

5.2.5 Төмөн профилдүү мейкиндик конфигурациялары бар имараттарга кабаттуулугу боюнча I, II же III жоопкерчилик классындагы, тиешелүүлүгүнө жараша КР КЧ 20-02 боюнча аз кабаттуу, орто кабаттуу жана көп кабаттуу деп идентификациялануучу курулуштар кириши мүмкүн.

5.2.6 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын колдонуунун эсебинен супертүзүмдүн эсептик сейсмикалык реакциясынын азайышынын талап кылынган даражасы имараттын арналышына жана анын экономикалык жана/же социалдык маанилүүлүгүнө жараша ар бир учурда жекече бааланышы керек.

5.2.7 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын конструктивдик системанын эсептик сейсмикалык реакциясынын азайышынын талап кылынган даражасын салыштыруу аркылуу тиешелүү анализдерден алынган натыйжалар боюнча баалоо керек:

5.2.8 Имарат үчүн сейсмикалык изоляциялоо системаларын алдын ала тандоодо төмөнкүлөрдү эске алуу керек:

5.2.9 Айрым сейсмикалык изоляцияланган таянычтарга карата супертүзүмдүн жергиликтүү, бир аз көтөрүлүшү, сейсмикалык изоляциялоо системаларынын деградациясына алып келбесе, керексиз катары каралышы керек.

5.2.10 Сүрүлмөлүү кыймылдуу таянычтары бар сейсмикалык изоляциялоо системаларын долбоорлоодо төмөнкүлөрдү камсыз кылуу керек:

5.2.11 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын алдын ала тандоодо төмөнкүлөрдү эске алуу керек:

-      сейсмикалык изоляциялоо системаларынын термелүү мезгилине жакын өз термелүү мезгилдери бар баалуу мүлктү же жабдууларды камтыган супертүзүмдөрдү өзгөчө текшерүү зарылчылыгы.

5.3 Долбоорлоонун концептуалдык ортоңку этабы

5.3.1 Долбоордук чечимдерди кабыл алуунун ортоңку этабында төмөнкүлөр керек:

-      сейсмикалык изоляциялоо системаларынын түрүн жана сейсмикалык изоляциялоочу катмарды түзүү үчүн колдонулуучу сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн номенклатурасын аныктоо жана конкреттештирүү;

-      тандалып алынган курулуш аянтчасынын шарттары жана субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн конструкциялык-пландоо чечиминин өзгөчөлүктөрү үчүн алгылыктуу болуп саналган курулуш планынын горизонталдык проекциясынын чегинде сейсмикалык изоляциялоо системаларынын жайгашуусунун схемалык схемасын дайындоо;

-      долбоорлонуучу имаратты сейсмикалык изоляциялоо системалары менен жабдуунун экономикалык максатка ылайыктуулугун баалоо, ал сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн наркы менен, ошондой эле аларды монтаждоо, эксплуатациялоо шарттары, тейлөө жана башка жумуштар менен байланышкан кошумча техникалык иш-чараларды жүзөгө ашыруу зарылдыгы менен шартталган.

Сейсмикалык изоляциялоо системаларын орнотуунун милдеттүү шартында имаратты долбоорлоого анын экономикалык максатка ылайыктуулугун баалоосуз жол берилет.

5.3.2 Имаратка сейсмикалык изоляциялоо системаларын орнотуу үчүн алгылыктуу долбоордук чечимди тандоодон мурун төмөнкүлөр болушу керек:

5.3.3 Долбоорлоонун максаттарына жетүү үчүн тактоочу эсептөөлөрдү жана сейсмикалык изоляциялоо системаларынын талап кылынган параметрлерине ылайыктуулугун баалоону жүзөгө ашырууда төмөнкүлөр зарыл:

5.3.4 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын тандоодо супертүзүмдүн термелүүсү сейсмикалык изоляциялоо системалары катмарынын деңгээлиндеги горизонталдык жылышууларга салыштырмалуу минималдуу өзүнүн деформациясы менен мүнөздөлгөн катуу беттин жакындашын камсыз кылуу керек.

5.3.5 Эсептөөлөрдүн натыйжаларын талдоодо сейсмикалык изоляцияланган имараттардын сейсмикалык туруктуулугу супертүзүмгө горизонталдык жүктөмдөрдүн чоңдугунан гана эмес, ошондой эле сейсмикалык изоляцияланган таянычтардын көтөрүмдүүлүгүнөн (бекемдигинен) жана супертүзүм менен субтүзүмдүн өз ара жылышууларынын жол берилген чектеринен да көз каранды экендигин эске алуу керек.

5.3.6 Эгерде сейсмикалык таасирлердин эсептик таасири сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн жол берилген параметрлеринен ашып кетсе же супертүзүмгө сейсмикалык жүктөмдөрдүн азаюу даражасы жетишсиз болсо, анда сейсмикалык изоляциялоо системаларына өзгөртүүлөрдү киргизүү жана эсептөөлөрдү кайталоо керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү тандоо жана аларды пайдалануу менен сейсмикалык изоляциялоо системалары түзүү субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн конструкциялык чечимдерин эске алуу менен ишке ашырылууга тийиш, алардын өз ара аракеттенүүсү сейсмикалык изоляциялоочур катмар аркылуу камсыз кылынат.

5.3.7 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын долбоорлоодо жана ишке ашырууда сейсмикалык изоляциялоочу элементтерге сыноолорду жүргүзүү жана зарыл болгон учурда бүтүндөй системанын эсептик параметрлерге, долбоордук жана ченемдик талаптарга ылайык келүүсүн тастыктоо керек.

Сыноолор 5.3.7.1–5.3.7.4-пункттарынын жоболоруна ылайык жүргүзүлүшү керек.

5.3.7.1 Сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин-өкүлдөрдүн паспорттук маалыматтарга жана талап кылынган параметрлерге жарактуу параметрлеринин шайкештигин эксперименттик текшерүү аларды долбоордо жана курулушта колдонууга чейин аткарылууга тийиш.

5.3.7.2 Сейсмикалык изоляциялоо системаларын тибинин жана схемасынын акыркы вариантын дайындоодон мурда сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн пайдаланылуучу анык (иш жүзүндөгү) параметрлеринин билдирилген паспорттук көрсөткүчтөргө ылайык келишин жана талап кылынган параметрлерди канааттандырууну эксперименттик текшерүү жүргүзүлүүгө тийиш (5.3.2 караӊыз).

Сейсмикалык изоляциялоочу элементтерди-өкүлдөрдү эксперименттик текшерүү алар тастыкталууга тийиш болгон параметрлердин тизмесин регламенттөөчү сыноо программасына ылайык аткарылууга тийиш.

Сыноолор жер титирөөгө туруктуу курулуш боюнча адистештирилген, жер титирөөгө туруктуу курулуш жаатындагы эксперименттик-теориялык изилдөөлөрдүн тиешелүү тажрыйбасы бар адистештирилген уюмдардын, квалификациялуу адистердин жана керектүү жабдуулардын катышуусу менен аткарылышы керек.

Сыноо программасы, эреже катары, колдонуудагы стандарттардын техникалык талаптарына ылайык келүүгө жана текшерүүнү караштырууга тийиш:

-      сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн касиеттерине температуралык таасирлердин таасири;

-      сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн шамалга жана алсыз сейсмикалык таасирлерге туруштук берүүсү, ошондой эле катуу жер титирөөдөн кийинки абалы;

-      горизонталдык циклдик жылышуулардын ар кандай чоңдуктарындагы сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн реакциялары;

-      сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн катуу жер титирөөдөн кийинки иштөө жөндөмдүүлүгү (баштапкы абалына карата жылышканда кайталанган сейсмикалык таасирлерге туруштук берүү жөндөмдүүлүгү).

5.3.7.3 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны жалпысынан негиздүү учурларда, илимий-техникалык коштоонун же конкреттүү сейсмикалык изоляцияланган имарат үчүн иштелип чыккан атайын техникалык шарттардын талаптары боюнча эксперименттик текшерүүнүн зарылдыгын белгилөө керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу системаны эксперименттик текшерүү, эгерде ал мурда изилденбеген болсо же ушул жобонун талаптарына баш ийбеген сейсмикалык түзүлүштөрдү камтыса милдеттүү болот.

5.3.7.4 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны элементтердин-өкүлдөрүнүн паспорттук маалыматтарына шайкештигин сыноонун натыйжалары аларды пайдалануу менен түзүлүүчү сейсмикалык изоляциялоочу системаны талап кылынган параметрлерди жетиштүү ишенимдүүлүк менен камсыз кыла тургандыгын ырастоого тийиш.

Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу элементтерди-өкүлдөрдү сыноонун натыйжалары паспорттук маалыматтарга ылайык келбесе жана долбоорлоонун мурдагы этаптарында аткарылган эсептик текшерүүлөрдүн жана баалоолордун натыйжалары боюнча аныкталган максаттуу параметрлердин көрүнүшүн камсыз кыла албаса, анда долбоордук чечимдер кайра каралып чыгып, бардык аналитикалык баалоолор кайрадан аткарылууга тийиш.

Чечимдерди кайра карап чыгуу сейсмикалык изоляциялоочу таянычтардын жайгашуу схемасын, алардын санын өзгөртүүнү же сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү башка орнотмолорго алмаштырууну камтышы мүмкүн.

Сейсмикалык изоляциялоочу элементтерди-өкүлдөрдү сыноонун жыйынтыктары паспорттук маалыматтарга олуттуу дал келбеген учурда сейсмикалык изоляцияланган имараттын эсептөөлөрүнө тиешелүү тактоолорду киргизүү зарыл.

5.3.8 Сейсмикалык изоляциялоочу системанын тандалып алынган тибин колдонуунун жана аны түзүү үчүн сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн түрлөрүн пайдалануунун экономикалык максатка ылайыктуулугун баалоодо наркы сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн түрлөрүнөн көз каранды экендигин эске алуу керек:

-      имараттын конструкциялык-пландоо чечимдеринин өзгөчө өзгөчөлүктөрүн, анын ичинде сейсмикалык изоляциялоочу системаны жайгаштыруу жана аны андан ары тейлөө шарттарына карата;

-      сейсмикалык изоляциялоочу системаны жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн иштөөсүнө жагымдуу шарттарды түзүү, анын ичинде аларды потенциалдуу коркунучтуу таасирлерден (өрттөн, агрессивдүү чөйрөлөрдөн жана өтө нымдуулуктан, температуранын кескин өзгөрүшүнөн ж.б.) коргоо зарылдыгы менен байланышкан кошумча чыгымдар;

-      сейсмикалык изоляциялоочу катмардан түздөн-түз төмөн жана жогору жанаша жайгашкан участоктордо субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн тирөөч конструкцияларына карата тиешелүү техникалык чечимдерди кабыл алуу зарылдыгы менен байланышкан кошумча чыгымдардын;

-      супертүзүмдүн курчап турган топурак менен же чектеш курулуштар менен мүмкүн болгон өз ара аракеттенүүсүн жокко чыгаруучу деформациялык тигиштерди куруу зарылдыгы менен байланышкан кошумча чыгымдардын;

-      имаратта аны кесип өтүүчү тепкич-лифт түйүндөрүнүн түзүлүш орду боюнча сейсмикалык изоляцияланган катмардын чегинде түзүмчөнүн жана супер түзүмдүн өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылуучу тиешелүү техникалык чечимдерди кабыл алуу зарылдыгы менен байланышкан кошумча чыгымдардын;

-      инженердик коммуникациялардын (суу түтүк, канализация, газ өткөргүч, электр, вентиляциялык ж.б. тармактар) коопсуз иштешин камсыз кылууга кошумча чыгымдар, алар сейсмикалык окуя учурунда үзгүлтүксүз иштөө жөндөмдүүлүгүн сактоо менен долбоорлонууга жана түзүмчөнүн жана супертүзүмдүн өз ара жылышуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга тийиш.

5.4 Концептуалдык долбоорлоонун акыркы этабы

5.4.1 Концептуалдык долбоорлоонун мурунку этаптарынын жана аткарылган эсептик текшерүүлөрдүн жана баалоолордун натыйжаларына таянуу менен (5.2 жана 5.3 караӊыз) акыркы этапта сейсмикалык изоляциялоочу имарат-тын көлөмдүк-пландык жана конструкциялык долбоордук чечими кабыл алынат.

5.4.2 Сейсмикалык изоляциялоочу курулуштун төмөнкү бөлүгүнүн акыркы долбоордук чечимин дайындоодо, сейсмикалык изоляциялоочу системаны жайгаштыруу жана эксплуатациялоо боюнча талаптарга жооп берүүдөн тышкары:

-      «топурак-субтүзүм-сейсмикалык изоляциялоо-супертүзүм» глобалдык системасында өз ара аракеттенүүнү эске алуу менен субтүзүм системасынын жана анын конструкциялык схемасынын ишенимдүүлүгүн жана шайкештигин текшерүү;

-      сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү орнотуунун дайындалган схемасын эске алуу менен конструкциялык элементтердин субтүзүмүн түзүүчү габариттик өлчөмдөрдүн жана геометриялык параметрлердин жетиштүүлүгүн текшерүү;

-      статикалык жана сейсмикалык таасирлердин таасирине туруштук берүүдө, анын ичинде геотехникалык аспектилерди кароодо субтүзүм системасынын жана аны түзүүчү конструкциялык элементтердин тиешелүү эсептик текшерүүлөрүн аткаруу;

-      эсептик текшерүүлөрдүн натыйжалары боюнча субтүзүмгө сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү орнотуу жана бекитүү менен байланышкан техникалык чечимдерди эске алуу менен тирөөч конструкцияларды деталдаштырууну аткаруу жана долбоордук документтердин жумушчу чиймелерин белгиленген тартипте тариздөө.

5.4.3 Сейсмикалык изоляциялоочу курулуштун жогорку бөлүгүнүн долбоордук чечиминин акыркы вариантын дайындоодо фундаменталдык талаптарга ылайык келүүдөн тышкары жер титирөөгө туруктуу:

-      сейсмикалык изоляциялоочу катмардын үстүндө жайгашкан жана супертүзүм системасынын ажырагыс бөлүгү болгон ростверк конструкциясынын көтөргүчтүгүн текшерүү;

-      супертүзүм системасынын конструкциялык схемасынын өзгөчөлүктөрүнө жооп берген ростверк конструкциясынын габариттик өлчөмдөрүнүн жана геометриялык параметрлеринин жетиштүүлүгүн текшерүү;

-      статикалык жана сейсмикалык таасирлердин таасирине туруштук берүүдө супертүзүм системасын жана аны түзүүчү конструкциялык элементтерди тиешелүү эсептик текшерүүлөрдү жүргүзүү;

-      эсептик текшерүүлөрдүн жыйынтыгы боюнча супертүзүм системасынын тирөөч конструкцияларын ростверктин тирөөч конструкциясына сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү орнотуу жана бекитүү менен байланышкан техникалык чечимдерди эске алуу менен деталдаштырууну аткаруу жана долбоордук документтердин жумушчу чиймелерин белгиленген тартипте тариздөө.

5.4.4 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны түзүү боюнча долбоордук чечим төмөнкүдөй жумушчу чиймелерде чагылдырылууга тийиш:

-      сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү жайгаштыруу схемаларын жана алардын долбоордук маркировкасын иштеп чыгуу жана киргизүү;

-      сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү адистештирүү жана алардын мүнөздөмөлөрүнө, касиеттерине, параметрлерине талаптарды көрсөтүү;

-      сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү подструкциянын жана үстүнкү курулуштун таяныч конструкциялары менен бириктирүү үчүн монтаждоочу агрегаттарды иштеп чыгуу жана камсыз кылуу;

-      монтаждоо иштерин жүргүзүү жана тиешелүү деңгээлдеги контролду камсыз кылуу үчүн зарыл болгон коштоочу талаптарды, көрсөтмөлөрдү жана сунуштарды берүү.

6 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен имараттарга талаптар

6.1 Негизги талаптар

6.1.1 Сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттарды долбоорлоодо кыйроонун алдын алуу жана зыянды чектөө боюнча талаптарды ишенимдүүлүктүн зарыл даражасы менен камсыз кылуу керек.

Долбоорлоодо имараттын төмөнкү жана жогорку бөлүктөрүнүн сейсмикалык изоляциялоочу катмар менен бөлүнгөн көлөмдүк-пландык жана конструкциялык долбоорлорун кабыл алуу керек, алар ушул ченемдер жана КР КЧ 20-02 менен белгиленген концепциялык долбоорлоонун негиз салуучу принциптерине жана критерийлерине ылайык келишин камсыз кылуу керек.

6.1.2 Сейсмикалык изоляциялоочу системанын тибин жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү түрлөрүн, ошондой эле сейсмикалык изоляциялоочу катмарды түзүү боюнча иш-чараларды тандоо төмөнкүлөрдү камсыз кылууга тийиш:

6.1.3 Сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин касиеттери эксплуатация процессинде жана кайталанган циклдик жүктөмдөрдө өзгөрүшү же маанилердин диапазону менен мүнөздөлүшү мүмкүн. Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу имараттарды эсептөө ушул элементтердин эсептик параметрлеринин консервативдик маанилерин пайдалануу менен жүргүзүлсө, сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин касиеттерин өзгөртүүгө жол берилет.

6.1.4 Сейсмикалык изоляциялоо системасын түзүү үчүн тандалган сейсми-калык изоляциялоочу түзүлүштөр жогорку ишенимдүүлүккө ээ болушу керек.

6.2 Шайкеш келүү критерийлери

6.2.1 Сейсмикалык эсептешүү кырдаалын кароодо сейсмикалык изоляциялоочу имаратты долбоорлоонун пайдубал талаптарын сактоо үчүн төмөнкүлөр текшерилүүгө тийиш:

–     критикалык чектик абал (ULS);

–     зыянды чектөө боюнча чектик абал (DLS).

6.2.2 Ар бир сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштү тандоодо көбөйтүү коэффициентин эске алуу менен буюмдун өндүрүүчүсүнөн алынган маалыматтарды талдоодон алынган эсептик сейсмикалык жылышууларды эске алуу керек – γ_х =1,2 (6.1.4.а караӊыз).

6.2.3 Өндүрүүчүнүн маалыматтарын талдоодон алынган ар бир сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштү тандоодо вертикалдуу сейсмикалык күчтөрдүн (чоюучу жана кысуучу) эсептелген маанилерин көбөйтүү коэффициентин эске алуу керек – γ_z = 1,3 (6.1.4.б караӊыз).

6.2.4 Сейсмикалык эсептик кырдаалдагы жабыркоолорду чектөө боюнча чектүү абалдарды текшерүүнүн натыйжалары сейсмикалык изоляциялоочу имараттын тегерегиндеги тигиштерди кесип өтүүчү коммуникациялардын жашоо-тиричилигин камсыз кылуучу линияларын долбоорлоодо эске алынууга тийиш, бул сейсмикалык окуялар учурунда серпилгич иштин чегинде калмак.

6.2.5 Зыянды чектөө боюнча чектүү абалда түзүмчөлөрдүн жана супертүзүмдүн кабаттарынын кыйшаюусу чектелиши керек.

Эгерде КР КЧ 20-02 башкача көрсөтүлбөсө, төмөнкү кошумча чектөөлөр каралышы керек:

d_rsν ≤0,0025h,                                                                     (6.1)

d_rsν ≤ 0,00375h;                                                                  (6.2)

d_rsν ≤ 0,005h.                                                                      (6.3)

Редукция коэффициенти ν зыянды чектөө боюнча талаптарды текшерүүдө эске алынуучу сейсмикалык таасирлердин кайталанышынын аз мезгилин, кыйроолор жок талаптарды текшерүүдө эске алынуучу жер титирөөлөрдүн кайталануу мезгилине караганда эске алат.

6.2.6 Критикалык абалда сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн бекемдиги жана деформацияланышы боюнча талаптарды эске алуу менен анын көтөрүмдүүлүгү коопсуздуктун тиешелүү коэффициенттерин колдонууда ашпоого тийиш (6.2.2, 6.2.3 жана 8.8.6 караӊыз).

6.2.7 Бул ченемдерде имараттардын толук сейсмикалык изоляциялоочу гана каралат, мында эсептик кырдаалдын шарттарында супертүзүм серпилгич деформациялар жаатында иштейт.

6.2.8 Айрым учурларда субтүзүмдүн ийкемсиз жүрүшүнө жол берилет, бирок азыркы ченемдерде ал ийкемдүү иштин чегинде калат деп болжолдонууда.

6.2.9 Өтө оор абалда сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр эң жогорку эсептөө параметрлерине жетиши мүмкүн.

Супертүзүм жана түзүмчө ийкемдүү иштин чегинде калышы керек. Бул шарт аткарылса, супертүзүмдү жана субтүзүмдү капаситивдүү долбоорлоо методунун катуу эрежелерин колдонуу, ошондой эле пластикалык иштөөнү камсыз кылуу максатында аларды куруу зарылчылыгы жок.

6.2.10 Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу имараттын супертүзүмүнүн конструкциялык каршылык системасы сейсмикалык таасирлерде анын пластикалык иштешин камсыз кылуу үчүн долбоорлонсо (5.1.6 - диссипативдик жүрүм-турум жөнүндө концепцияны караңыз), анда бул ага туура келген сейсмикалык жүктөмдөрдү азайтпастан, терс таасирлерге да алып келиши мүмкүн.

Пластикалуулуктун М же Н концептуалдык классы менен супертүзүмдүн конструкциялык системасын долбоорлоонун максатка ылайыксыздыгы 6.2.11 келтирилген айрым себептер менен түшүндүрүлүшү мүмкүн.

6.2.11 Сейсмикалык изоляциялоочу имаратты концептуалдуу долбоорлоодо сейсмикалык термелүүлөрдүн энергиясынын диссипациясы сейсмикалык изоляциялоо системасы менен камсыздалат, ал эми супертүзүмдүн конструкциялык элементтери серпилгич деформациянын чегинде иштейт деп болжолдонот. Бул шартты тастыктоо үчүн супертүзүмдүн диссипативдик касиеттерин мүнөздөөчү натыйжалуу илешкектүү демпфирлөө коэффициентинин маанисин туюнтууга ылайык аныктоого жол берилет (6.4):

Ушундан улам (6.4), супертүзүм менен сейсмикалык изоляциялоо системасынын ортосундагы горизонталдык катуулуктун олуттуу айырмасынан улам, супертүзүмдүн энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү сейсмикалык изоляциялоочу супертүзүмдүн ξ натыйжалуу илешкектүү демпфирлөө коэффициентинин чоңдугуна олуттуу таасир этпейт.

6.2.12 Супертүзүмдү курчап турган топурактан же чектеш курулуштардан бөлүп турган тигиштерден өтүүчү газ өткөргүч линияларын жана башка кооптуу коммуникацияларды өтө оор абалда супертүзүмдүн салыштырмалуу жылыштарында коопсуз иштеши камсыз кылынгыдай кылып долбоорлоо зарыл. Бул 6.1.4 жана 6.2.2 келтирилген көбөйтүү коэффициентин γ_х эске алуу керек.

Мындай коммуникациялардын ийкемдүүлүгү сейсмикалык изоляциялоочу системаны ийкемдүүлүгүнө салыштырмалуу жетишерлик чоң экендигине ынануу керек жана коммуникациялардын суммалык реакциясы имараттын сейсмикалык изоляцияланган бөлүгүнүн кыймылына байкаларлык өзгөрүүлөрдү алып келбейт.

Зарыл болгон учурда, сейсмикалык изоляциялоочу катмардын деңгээлиндеги ийкемдүү бирикмелер жана компенсаторлор байланышка киргизилиши керек.

6.3 Долбоорлоо үчүн негизги жоболор

Сейсмикалык изоляциялоо түзүлүштөрү үчүн негизги жоболор

6.3.1 Супертүзүм менен субтүзүмдүн ортосунда, башка иш-чаралар менен катар, курулманы эксплуатациялоо мезгилинде сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү жайгаштыруу, текшерүү, техникалык тейлөө, борборлоштуруу жана алмаштыруу үчүн жетиштүү орун болушу керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу система катмарынан жогору жана төмөн пол плиталарынын же башка конструкциялардын ортосундагы аралык, алар сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү, түтүктөрдү, байланыш системасын жана башка курулуш жабдууларын текшерүүгө тоскоол болбошу керек.

6.3.2 Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр өрт, химиялык жана биологиялык чөйрөнүн агрессивдүү таасири сыяктуу потенциалдуу коркунучтуу таасирлерден корголушу керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу системаны тибине жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн пайдаланылуучу түрлөрүнө жараша долбоордук документтерде аларды коргоого жана алардын иштешинин жагымдуу шарттарын түзүүгө багытталган иш-чаралар каралууга тийиш.

Пайдубалдын түбүнө дренаждык тешиктерди орнотуу керек же сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөргө нымдуулуктун таасирин болтурбоо үчүн башка чараларды көрүү керек.

6.3.3 Сейсмикалык изоляциялоочу имараттарды долбоорлоодо пайдаланылуучу конструкциялык материалдар жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн элементтери колдонуудагы ченемдик жана нускамалык документтердин талаптарына ылайык келүүгө тийиш.

6.3.4 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен имаратты долбоорлоодо сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр боюнча кошумча маалымат илимий-техникалык колдоо маалыматтарынан же атайын техникалык шарттардан, EN 15129, EN 1337, ISO 22762, ISO 23618 стандарттарынан жана көрсөтүлгөн стандарттарга жооп берген жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдү өндүрүүчүлөр тарабынан берилген техникалык талаптардан алынышы керек.

Аралашуу контролу

6.3.5 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны эффективдүү катуулук борбору жана демпфирлөө борбору сейсмикалык изоляциялоо катмарынын бетине супертүзүмдүн масса борборунун проекциясына жакыныраак жайгашышы керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу системаны сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн супертүзүмдө вертикалдуу тирөөч конструкциялардын (баштапкы колонналардын, тирөөч дубалдардын) жайгашуусуна карата жайгашуу схемасынын тең салмактуулугун эске алуу менен дайындалууга тийиш.

6.3.6 Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн ишиндеги айырмачылыктарды азайтуу үчүн аларда туруктуу жүктөмдөрдөн келип чыккан кысуучу стресстер мүмкүн болушунча бирдей камсыз кылынышы керек.

6.3.7 Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр супертүзүмгө да, субтүзүмгө да бекитилиши керек.

6.3.8 Сейсмикалык изоляциялоо системасынын конструкциянын соккулары жана мүмкүн болуучу буралуу кыймылдары тийиштүү конструкциялык чараларды колдонуу менен чектелгендей долбоорлонууга тийиш (мисалы, түзүмчө системасындагы коргоочу тоскоолдуктар)

Сейсмикалык изоляцияланган имараттар иштелип чыкпашы керек, анда супертүзүмдөр план боюнча жана/же бийиктиги боюнча өтө эле туура эмес деп бөлүнөт.

6.3.9 Сокку жүктөмдөрүнө тиешелүү болгон 6.3.8-талаптар, эгерде соккулардын таасири тиешелүү түзүлүштөрдүн (мисалы, демпферлер, амортизаторлор ж.б.) жардамы менен алынып салынса аткарылды деп эсептелет.

Субтүзүмдөрдө жана супертүзүмдөрдө сейсмикалык изоляциялоочу катмардын үстүндө жана астында жайгашкан конструкциялык элементтерге талаптар

6.3.10 Жердин тегиз эмес сейсмикалык кыймылдарынын таасирин азайтуу үчүн сейсмикалык изоляциялоочу катмардын үстүндө жана астында жайгашкан конструкциялык элементтер сейсмикалык изоляциялоочу имараттарда горизонтал-дуу жана вертикалдуу багытта жетишерлик катуу долбоорлонууга тийиш.

6.3.11 Талапты аткаруу үчүн 6.3.10-пунктунда төмөнкү шарттар канааттандырылууга тийиш:

Сейсмикалык изоляциялоочу катмардан түздөн-түз төмөн жана жогору жайгашкан субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн конструкциялык элементтери алардын көтөрүмдүүлүгү жана ар бир сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштүн орнотулган жери боюнча геометриялык параметрлери анын талап кылынган абалда ишенимдүү фиксацияланышын жана анкердик түзүлүштөр аркылуу түзүмчөгө жана супертүзүмгө тиешелүү түрдө бекитилишин камсыз кылгыдай долбоорлонууга жана деталдаштырылууга тийиш.

6.3.12 Субтүзүмгө сейсмикалык изоляциялоочу системанын бар пайдубал катары же түзүмдүн катуу төмөнкү сейсмикалык изоляциялоочу система катары долбоорлонушу мүмкүн.

Субтүзүм анын каршылык системасынын түзүмдүк схемасы концептуалдык долбоорлоонун негизги принциптерин жана критерийлерин (5.1.14 караңыз) жана ушул бөлүмдүн көрсөтмөлөрүн канааттандыруу үчүн адекваттуу түрдө иштелип чыгышы керек.

6.3.13 Сейсмикалык изоляциялоочу катмардан төмөн техникалык кабат түзүү сунушталат, анын конструкциялык-пландоо чечими 6.3.1, 6.3.2, 6.3.8-талаптарынын аткарылышын, анын ичинде талап кылынган бийиктиктин сакталышын жана инженердик коммуникациялар тармактарынын түзүлүшүн камсыз кылууга тийиш.

Субтүзүмдүн конструкциялык элементтери, эреже катары, монолиттүү темир бетондон жасалышы керек, аларды долбоорлоодо КР КЧ 20-02, КР КЧ 52-02 жана ушул ченемдердин жоболорун жетекчиликке алуу керек.

6.3.14 Сейсмикалык изоляциялоо системасы менен имаратты долбоорлоодо:

-      фундаменттин жана жер астындагы түзүмдүк элементтердин супертүзүмдүн реакциясынан келип чыккан таасирлерди олуттуу калдык деформацияларсыз кабыл алуу жөндөмдүүлүгүн текшерүү керек;

-      фундаменттерди жана алардын супертүзүм менен байланыштарын эсептөө жана конструкциялоо бүт имараттын бирдей сейсмикалык бузулууга дуушар болушун камсыз кылышы керек;

-      фундаменттин тибин, алардын өлчөмүн жана түптөлүшүнүн тереңдигин тандоодо КР КЧ 20-02 жоболорун жана сейсмикалык таасирлерде фундаменттердин жүрүшү аныкталбагандыгына байланыштуу тобокелдиктерди чектеген ушул ченемдерди сактоо керек;

-      пайдубалдардын кабыл алынган катуулугу сейсмикалык таасирлер учурунда жүктөрдүн үстүнкү конструкциядан топурак түбүнө бирдей берилишин жана жеке курулуш тирөөчтөрүнүн горизонталдуу жана вертикалдык кыймылдарынын бирдейлигин камсыз кылууга тийиш.

6.3.15 Бир куруу үчүн, негизинен, пайдубалдын бир гана түрүн колдонуу керек. Өзгөчө динамикалык көз карандысыз бөлүктөрдөн турган көпүрөлөр жана курулуштар.

6.3.16 Фундамент бийиктиги боюнча бир деңгээлдүү түзүмчөнүн болушу мүмкүн, ал фундамент плитасын же фундамент ленталарынын кайчылаш системасын, түркүк-устундар түрүндөгү таяныч конструкциялардын системасын (тизмектүү кесилиши өнүккөн кыска поплитель тибинде) жана/же дубал-диафрагмаларды, ошондой эле зарыл болгон учурда сырткы фундамент дубалдарын (таяныч катары) камтыйт. Горизонталдык диафрагманын сейсмикалык изоляциялоо катмарынан төмөн субтүзүмдө дискреттик вертикалдуу таяныч конструкциялардын (мамы-устундар жана/же дубал-диафрагмалар) үстү боюнча кайчылаш устундар-таянычтар (башкы эки багытта бириктирүүчү устундар) системасы каралышы мүмкүн.

6.3.17 Супертүзүмдүн вертикалдуу конструкциялык элементтеринин конструкциялык схемасы сейсмикалык изоляциялоо системасы сейсмикалык изоляцияланган таянычтардын жайгашуусу менен макулдашылышы керек. Вертикалдуу конструкциялык элементтердин проекцияларынан (дубал – диафраг-малар, түркүк-устундар) тышкары устундар-таянычтардын аралыктуу участокто-руна сейсмикалык изоляциаланган таянычтарды орнотууга жол берилбейт.

Сейсмикалык изоляциялоочу катмардын түбүнүн деңгээлинде вертикалдуу конструкциялык элементтердин салыштырмалуу горизонталдык жылышуулары чектелүүгө жана жол берилген чоңдуктардан ашпоого тийиш (6.3.11.б караӊыз).

6.3.18 Сейсмикалык изоляцияланган катуу төмөнкү бөлүгү бийиктиги боюнча эки же андан көп деңгээлдеги түзүмчө болушу мүмкүн жана бирдиктүү каршылык системасына бириктирилген фундаментти, вертикалдуу жана горизонталдуу конструкциялык элементтерди (дубалдар, мамычалар, устундар, плиталар) камтышы мүмкүн.

6.3.19 Эреже катары, түзүмдүн сейсмикалык изоляциялоонун үстүнкү бөлүгүндөгү конструкциялык системасы анын каршылык системасынын түзүмдүк схемасы концептуалдык долбоорлоонун негизги принциптерине жана критерийле-рине көбүрөөк жооп бериши үчүн адекваттуу түрдө иштелип чыгышы керек.

Супертүзүм системасынын түбүндөгү сейсмикалык изоляцияланган катмардын жогору жагында ростверк конструкциясын катуу горизонталдык диафрагма катары түзүү (6.3.11 караңыз. а) жана фундаменттик конструкциянын функцияларын аткаруу сунушталат.

6.3.20 Супертүзүмдүн негизиндеги ростверк конструкциясы, эреже катары, каттуу монолиттүү темир-бетон плитсы түрүндө жасалышы керек. Эгерде суперстүзүмдүн конструкциялык системасы бири-бири менен кайчылаш кесилиштеринин өлчөмдөрү жана горизонталдуу катуу нерселер менен айырмаланган тирөөч дубалдардын дискреттик саны менен берилсе, анда куту түрүндөгү же кессон тибиндеги ростверк катуу монолиттүү темир-бетон конструкциясын кабыл алат.

6.3.21 Сейсмикалык изоляциялоо системасы же катуу түбү бар имараттардын принципиалдуу конструкциялык чечимдери 6.1-сүрөттө схемалык түрдө чагылдырылган.

6.1-сүрөт – Сейсмикалык изоляцияланган имараттардын туурасынан кеткен профилдеринин схемалык түрлөрү

Сейсмикалык таасирлерде супертүзүмдүн жылышын камсыз кылуу

6.3.22 Ушул ченемдерде каралган сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр жылышуу катуулугу төмөн (горизонталдык ийилгичтик) болууга жана сейсмикалык күч келүүлөрдүн таасиринде супертүзүмдүн субтүзүмгө карата олуттуу горизонталдуу жылышуусунун мүмкүндүгүн камсыз кылууга тийиш.

6.3.23 Сейсмикалык изоляцияланган имараттарды долбоорлоодо бардык архитектуралык-курулуштук жана инженердик чечимдер сейсмикалык таасирлер менен эсептелген сейсмикалык изоляцияланган катмардан жогору жайгашкан супертүзүмдүн ордун которуу факторун эске алуу менен дайындалышы керек жана төмөнкү талаптарды сактоо керек:

-      супертүзүм менен аны курчап турган кыртыштын, субтүзүмдүн конструкцияларынын жана чектеш курулмалардын ортосунда эсептик сейсмикалык таасирлерде супертүзүмдүн бардык багытта жылышуусу үчүн жетиштүү мейкиндик (боштуктар) каралышы керек (6.1-сүрөттү караӊыз);

-      сейсмикалык изоляцияланган имараттын айланасында (сырткы периметри боюнча) кирүү мүмкүнчүлүгү чектелген бош жерлерди камсыз кылуу сунушталат. Бош зоналардын туурасы бардык багыттар боюнча сейсмикалык изоляциялоо системасы менен камсыз кылынган супертүзүмдүн мүмкүн болгон эң чоң жылышуусунун чоңдугунан 2-3 эседен кем болбошу керек;

-      субтүзүмдүн ички мейкиндигине кире бериштерди сырттан кароо, ошон-дой эле зарыл болгон учурда субтүзүмдүн дубалдарындагы жана жабууларындагы айрым технологиялык чуңкурларды, тешиктерди кароо сунуш кылынат;

-      эреже катары, конструкциялары сейсмикалык изоляциялоочу катмарды кесип өткөн тепкич-лифт түйүнүн куруу аркылуу сейсмикалык изоляциялоочу имараттын жогорку жана төмөнкү бөлүктөрүнүн ортосундагы функционалдык өз ара байланышты караган жана татаал инженердик-техникалык чечимдерди кабыл алууну, анын ичинде анын айланасындагы тийиштүү деформациялык тигиштерди камсыз кылууга карата чечимдерди караган архитектуралык долбоордук чечимдерден качуу сунушталат.

7 Эсептөөдө эске алынуучу сейсмикалык таасирлер жана сейсмикалык изоляциялоо системасынын касиеттери

7.1 Сейсмикалык таасирлер

7.1.1 Сейсмикалык изоляциялоочу системаны имараттарды долбоорлоодо сейсмикалык таасирлердин параметрлери 7.1.2-7.1.6-пункттардагы нускамаларга ылайык, имаратты функционалдык арналышы боюнча II, III же IV жоопкерчилик класстарына классификациялоону, ошондой эле кабаттуулугу боюнча КР КЧ 20-02 имараттын жоопкерчилигин классификациялоону эсепке алуу менен аныкталышы керек.

7.1.2 Сейсмикалык таасир этүүнүн горизонталдык жана вертикалдык компонентинин бир убакта аракети каралышы керек.

7.1.3 Горизонталдык сейсмикалык таасир ийкемдүү реакциялардын бирдей спектрлери менен мүнөздөлгөн эки ортогоналдык компонент менен сүрөттөлөт.

Зарыл учурда (илимий-техникалык коштоодо) горизонталдык сейсмикалык таасирдин ортогоналдык компоненттери ар кандай формадагы серпилгич реакциянын спектрлери менен сүрөттөлгөн учурлар такталышы мүмкүн.

7.1.4 Вертикалдык сейсмикалык таасир горизонталдык тегиздикке ортогоналдык компонент менен сүрөттөлөт жана горизонталдык компоненттерге туура келген реакциялардын спектрлеринен айырмаланган реакциялардын спектри менен мүнөздөлөт.

7.1.5 Эгерде функционалдык арналышы боюнча II, III же IV жоопкерчилик классына киргизилген долбоорлонуучу имаратта супертүзүм 5 (бешке) чейинки кабат кошулган бийиктикте (I же II кабаттуулук боюнча жоопкерчилик классы) каралса, анда сейсмикалык таасирдин ар бир компонентин мүнөздөөчү серпилгич реакциялардын спектрлеринин ординаталарынын маанилери жергиликтүү топурак шарттарына, а_g топурактын эсептик ылдамдануусуна жараша, ошондой эле γ_I – жоопкерчилик коэффициентинин тиешелүү маанисинде аныкталышы керек.

I же II кабаттуулугу боюнча жоопкерчилик класстарына киргизилген имараттар үчүн γ_I жоопкерчилик коэффициенти функционалдык арналышы боюнча жана кабаттуулугу боюнча имараттын жоопкерчилик класстарынын айкалышын эске алган γ_Ih жана γ_Iv коэффициенттеринин маанилерин белгилеген КР КЧ 20-02 көрсөтмөлөрүнө ылайык кабыл алынышы керек.

7.1.6 Эгерде функционалдык арналышы боюнча II, III же IV жоопкерчилик классына киргизилген долбоорлонуучу имаратта супертүзүм бийиктиги боюнча 5 (беш) кабаттан ашык санда каралса, анда сейсмикалык таасирдин ар бир компонентин мүнөздөөчү серпилгич реакциялардын спектрлеринин ординаталарынын маанилери γ_I=1,0 барабар жоопкерчилик коэффициентинин маанисинде, бирок (7.1) – (7.3) туюнтмаларынын жардамы менен аныкталган γ_h(Т) жогорулоочу коэффициентинин тийиштүү маанилерин эске алуу менен 7.1.5 ылайык аныкталган реакциялардын спектрлеринин ординаталарынын маанилеринин көбөйтүндүсү катары аныкталышы керек:

0 ≤ T ≤ 0,1 сек. болгон учурда

, бирок γ_I кем эмес;                        (7.1)

0,1 ≤ T ≤ 4 сек. болгон учурда

, бирок γ_I кем эмес жана 1,8 ашык эмес;     (7.2)

T ˃ 4 сек. болгон учурда

,                                                                       (7.3)

мында     Т=0,1 сек жана Т=4 сек болгон учурда (7.2) формула боюнча аныкталган γ_h, _(T=0,1) жана γ_h,(T=4) – γ_h(Т) коэффициентинин маанилери; Т – реакциялардын спектринин ординаталарынын мааниси аныкталган термелүү мезгилдери; n – имараттагы супертүзүмдүн кабаттарынын саны (5 ≤ n ≤19).

7.1.7 М_S≥6,5 магнитудасы менен потенциалдуу активдүү жер жаракасына жакын жайгашкан IV жоопкерчилик классындагы имараттар үчүн жергиликтүү топурактуу шарттар гана эмес, сейсмикалык булактан таасир этүүнүн өзгөчөлүктө-рүн да эске алган серпилгич реакциялардын спектри эске алынышы керек.

7.1.8 Сейсмикалык таасирдин компонентинен натыйжалардын жана модалдык реакциялардын комбинациялары КР КЧ 20-02 көрсөтмөлөрүнө ылайык түзүлүшү мүмкүн

7.1.9 Түз динамикалык эсептөөлөрдү аткарууда (8.1.1.б жана 8.6 караңыз) үчтөн кем эмес сейсмикалык окуяны мүнөздөөчү жазуулардын топтомун пайдалануу жана КР КЧ 20-02 боюнча аспаптык жана жасалма акселерограмма-ларды колдонуу менен сейсмикалык таасирдин сүрөттөлүшү эске алынышы керек.

Сейсмикалык кыймылдардын жазууларын пайдалануу менен эсептөөлөрдүн жыйынтыктары боюнча сейсмикалык изоляциялоочу имараттын супертүзүмдөрүнүн реакцияларын баалоо усулу Г тиркемесинде келтирилген.

7.1.10 КР КЧ 20-02 жоболоруна ылайык эгерде имараттын реакциялары убакыт областында жети сызыктуу эмес эсептөөлөрдөн кем эмес жыйынтыктар боюнча орнотулса, анда E_d таасиринин натыйжасынын эсептик мааниси катары эсептөө менен аныкталган реакциянын орточо чоңдугу кабыл алынышы керек. Башка учурда E_d катары реакциянын чоңдугунун эң жагымсыз мааниси кабыл алынышы керек.

7.2 Ылдамдануунун эсептик маанисин аныктоо

7.2.1 Сейсмикалык таасирлердин ургаалдуулугун мүнөздөөчү жана имараттардын жана курулмалардын бузулууларынын жоктугу боюнча талаптарды текшерүүдө эске алынуучу a_g ылдамданууларынын эсептик маанилери Кыргыз Республикасынын сейсмикалык райондоштуруу карталары боюнча белгиленген a_gR ылдамдануу маанисин жана курулманын жоопкерчилигине жараша дайындалган γ_I коэффициентинин маанилерин эске алуу менен аныкталышы керек.

7.2.2 Бузулуулардын жоктугу боюнча талаптарды текшерүүдө эске алынуучу a_g эсептик ылдамдануу маанилери төмөнкүдөй кабыл алынышы керек:

a_g = γ_I · a_gR,                                                                   (7.4)

мында     γ_I – имараттын же курулманын жоопкерчилик классына жараша мааниси белгиленүүгө тийиш болгон коэффициент.

7.2.3 Төмөн сейсмикалуулук учурунда төмөнкү учурлар каралышы керек:

a_g·S <0,1g (0,98 м/с²),                                                       (7.5)

мында S – курулуш аянтынын топурак шарттарынын сейсмикалык таасирлердин ургаалдуулугуна таасирин эске алуучу коэффициент.

7.2.4      Сейсмикалуулук өтө төмөн болгон учурда төмөнкү учурлар каралышы керек:

a_g·S <0,05g (0,49 м/с²).                                                     (7.6)

7.2.5 II, III жана IV жоопкерчилик класстары менен имараттар үчүн (γ_I ≥1,0 жоопкерчилик коэффициенти; КР КЧ 20-02 7.4-таблицаны караңыз) сейсмикалык таасирлердин күчөшүнүн топографиялык натыйжалары эске алынышы керек (S_Т коэффициенти, КР КЧ 20-02 6.3.4 караңыз).

7.3 Сейсмикалык таасирдин горизонталдык компоненти үчүн серпилгич реакциялардын спектри

7.3.1 Сейсмикалык таасирдин горизонталдык компоненти үчүн S_e(T) серпилгич реакцияларынын спектри (7.7) – (7.9) туюнтмалары менен аныкталат:

0 ≤ T ≤ T_В:                 ;                                           (7.7)

T_В ≤ T ≤ T_C:               ;                                                                (7.8)

T ≥ T_C:                       .                                                         (7.9)

мында         S_e(T) – сейсмикалык таасирдин горизонталдык компонентин мүнөздөөчү серпилгич реакциялардын спектри; T – эркиндиктин бир даражасы менен сызыктуу системанын термелүү мезгили, сек; a_g – негиздин эсептик ылдамдануусу КР КЧ 20-02 талаптарына ылайык кабыл алынат; T_B – спектралдык ылдамдануулар графигинин туруктуу участогундагы мезгилдин минималдуу мааниси 7.1-таблица боюнча кабыл алынат; T_C – спектралдык ылдамдануулар графигинин туруктуу участогундагы мезгилдин максималдуу мааниси 7.1-таблица боюнча кабыл алынат; η – ξ = 5% илээшкек демпфирлөө коэффициенти үчүн η = 1 мааниси бар демпфирлөө боюнча коррекциялоо коэффициент.

7.1-т а б л и ц а – T_B жана T_C мезгилдеринин маанилери

7.3.2 Сейсмикалык таасирдин горизонталдык компоненттери үчүн серпилгич реакциялардын спектринин жалпы көрүнүшү 7.1-сүрөттө көрсөтүлгөн.

7.1-сүрөт – Сейсмикалык таасирлердин горизонталдык компоненттери үчүн серпилгич реакциялардын спектринин формасы

7.3.3 Серпилгич реакциялардын спектринин формасын сүрөттөгөн T_B жана T_C мезгилдеринин маанилери жана S топурак шарттарынын коэффициенти топурак шарттарынын тибине жараша болот. S топурак шарттарынын коэффициенти КР КЧ 20-02 6.2-таблицасынан S (a_gR) барабар кабыл алынат.

7.3.4 η коэффициентинин мааниси (7.10) туюнтмасы боюнча аныкталышы керек:

(7.10) туюнтмасына альтернативдүү η коэффициентинин мааниси (7.11) жана (7.12) туюнтмаларынын жардамы менен аныкталышы керек, бул 1,0 %дан 25 %га чейинки диапазондо ξ маанилерде жана Т мезгилинен 8 с чейинки маанилерде η коэффициентинин маанилерин реалдуураак балоого мүмкүндүк берет.

Т ≤1,0 c учурунда: η = r ;                                                 (7.11)

Т ≥1,0 c учурунда λ:                η = r (1/ T)^λ.                                                  (7.12)

(7.13) жана (7.14) туюнтмаларында r жана λ маанилери төмөнкү түрдө аныкталат:

                                                          (7.13)

                                                                    (7.14)

мында     ξ – пайыздарда туюнтулган илээшкек демпфирлөө коэффициенти.

7.3.5 Эгерде өзгөчө учурлар үчүн илээшкек демпфирлөөнүн 5 %дан айырмаланган коэффициентин колдонуу зарыл болсо, анда анын илимий-техникалык коштоодо келтирилген маанилери пайдаланылышы керек.

7.3.6 S_De(T) которууларындагы серпилгич реакциялардын спектрин төмөнкү туюнтманын жардамы менен S_e(T) ылдамданууларындагы серпилгич реакциялардын спектрин түз өзгөртүү жолу менен алууга болот:

.                                                         (7.15)

7.3.7 (7.15) туюнтмасы, эреже катары, термелүүсү 4 с ашпаган мезгилдери бар курулмалар үчүн колдонулушу керек. Термелүүсү 4,0 с ашык болгон курулмалар үчүн которуулардагы серпилгич реакциялардын спектрин толук аныктоо зарыл.

7.4 Жүрүү коэффициенти

8.8.5-пунктта көрсөтүлгөн учурларды кошпогондо, жүрүм-турум коэффициентинин q мааниси түзүмдүк системанын серпилгичтүү жүрүм-турумуна туура келген 1,0 гө барабар деп кабыл алынууга тийиш.

7.5 Эсептөөлөрдө эсепке алынуучу сейсмикалык изоляциялоо системасынын касиеттери

7.5.1 Эсептөө сейсмикалык изоляциялоочу системаны физикалык жана механикалык касиеттеринин эң жагымсыз маанилерин анын иштөө мөөнөтү үчүн кабыл алышы керек. Сейсмикалык изоляциялоочу касиеттери таасирин көрсөтүшү керек:

-      жүктөө ылдамдыгы;

-      вертикалдык жүктүн чоңдуктары;

-      горизонталдык жүктүн чоңдугу;

-      айлана-чөйрөнүн температурасы;

-      болжолдонгон иштөө мезгилинде системанын касиеттеринин өзгөрүшү.

Сейсмикалык изоляциялоочу системаны эксплуатациялоо мөөнөтү курчап турган эксплуатациялык чөйрөнүн шарттарын эске алуу менен сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн касиеттеринин сакталышы менен шартталган.

7.5.2 Жер титирөөдөн келип чыккан инерция күчтөрүн катуулуктун максималдуу маанисин жана демпфирлөөнүн жана сүрүлүүнүн коэффициенттеринин минималдуу маанисин эске алуу менен баалоо керек.

7.5.3 Кыймылдарды катуулуктун, демпфирлөөнүн жана сүрүлүү коэффициенттеринин минималдуу маанилерин эске алуу менен эсептөө керек.

7.5.4 КР КЧ 20-02 боюнча функционалдык арналышы боюнча жоопкерчиликтин II классына ыйгарылган сейсмикалык изоляциялоочу система бар имараттарды долбоорлоодо экстремалдык маанилер (максималдуу же минималдуу) орточо маанилерден 15 % ашык эмес айырмаланган шартта сейсмикалык изоляциялоочу системаны физикалык-механикалык касиеттеринин орточо маанилери колдонулушу мүмкүн.

8 Эсептөөлөргө талаптар

8.1 Жалпы маалымат

а)    модалдык-спектрдик ыкма (8.5 караӊыз);

б)    инструменталдык жана жасалма акселерограммалардын топтомун колдонуу менен убакыт жаатында эсептөө ыкмасы менен (түз динамикалык эсептөө) (8.6 караӊыз).

Убактылуу чөйрөдө эсептөө ыкмасы боюнча эсептелген сейсмикалык жүктөмдөрдүн маанилерин жоболордо белгиленген бардык имараттар жана курулмалар үчүн аныктоо керек.

Модалдык-спектрдик метод боюнча эсептик сейсмикалык жүктөмдөрдү аныктоону бийиктиги 4 кабаттан ашпаган имараттар үчүн аткарууга жол берилет.

8.1.3 Имараттар үчүн КР КЧ 20-02 аныкталгандай туш келди эксцентриситет менен колдонулган таасирлерди кошуп алганда буралуунун таасирин эске алуу зарыл.

8.1.4 Эки горизонталдык багытта жылышууну, оодаруу моментинин эффекттерин жана имараттын вертикалдуу огунун айланасында айланууну адекваттуу эсепке алуу үчүн сейсмикалык изоляциялоо системасын симуляциялоодо сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн мейкиндикте бөлүштүрүлүшүн так чагылдыруу керек. Эсептөө модели сейсмикалык изоляциялоо системасын түзүү үчүн колдонулган ар кандай түзүлүштөрдүн мүнөздөмөлөрүн туура чагылдырышы керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу имараттарга карата аналитикалык баалоону жүзөгө ашырууда бир массалуу же көп массалуу эсептик моделдер пайдаланылышы мүмкүн (8.1-сүрөт).

8.1-сүрөт – Сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн эсептик моделдери: бир массалуу (колдонууга сунушталбаган) жана көп массалуу

8.1.5 Жогорку титирөө режимдеринин үстүртөн курулмалардын динамикалык реакциясына мүмкүн болуучу таасирин эске алуу керек жана буга байланыштуу:

-      бир массалуу эсептик моделдерди сейсмикалык изоляциялоочу супертүзүмдүн жүрүмү жөнүндө жалпы түшүнүк алуу үчүн жана концептуалдык долбоорлоонун баштапкы (алдын ала) этабында сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн талап кылынган параметрлерин баалоо үчүн гана колдонууга жол берилет;

-      чечим кабыл алуунун ортоңку этабында бардык тактоочу баалоолор көп массалуу эсептөө моделдерин колдонуу менен гана жүргүзүлүшү керек.

Негизине бекитилген супертүзүмдүн жана сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн өзүнүн горизонталдык термелүү формалары 8.2-сүрөттө көрсөтүлгөн.

Термелүүнүн жогорку формаларынын супертүзүмүндө козголуунун негизги себептери болуп эсептелет:

-      сейсмикалык изоляциялоо системасын жогорку горизонталдык катуулугу;

-      сейсмикалык изоляциялоо системасынын термелүүнүн энергиясын бирдей жана андан ашык диссипациялоого жогорку жөндөмдүүлүгү ξ≥20 %.

а) 1-форма 2-форма 3-форма 4-форма 5-форма

б) 1-форма 2-форма 3-форма 4-форма 5-форма

а) – негизинде жазылган; б) – сейсмикалык изоляциялоочу менен

8.2-сүрөт – Супертүзүмдүн өзүнүн горизонталдык термелүү формалары

8.2 Сейсмикалык изоляциялоо системасын моделдештирүү

Сейсмикалык таасирлерде сейсмикалык изоляциялоочу системанын жүрүшүн сүрөттөө үчүн ушул ченемдерде эскертилген сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин түрлөрүн мүнөздөөчү жана 8.1-таблицада берилген жүк-жылышуунун идеалдаштырылган көз карандылыгы пайдаланылышы мүмкүн.

8.3 Эквиваленттүү сызыктуу эсептөө

8.3.1 8.3.6 келтирилген шарттар сакталган учурда энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү төмөн серпилгич катмарлуу эластомердик таянычтардан турган сейсмикалык изоляциялоочу системанын эквиваленттүү сызыктуу вискоэластикалык касиеттери бар системасы түрүндө, ал эми серпилгич пластикалык түзүлүштөрдөн турган сейсмикалык изоляциялоочу системанын – билиндик гистерезис касиеттери бар система түрүндө моделдөөгө болот.

8.1- т а б л и ц а – Сейсмикалык изоляциялоочу таянычтарды мүнөздөгөн жана сейсмикалык изоляциялоочу системанын жүрүшүн сүрөттөө үчүн колдонулган идеалдаштырылган жүк-жылышуу көз карандылыктары

8.1-таблицанын аягы

8.3.2 Эгерде эквиваленттүү сызыктуу модель колдонулса, анда энергияны диссипациялоо жөндөмдүүлүгү төмөн болгон ар бир сейсмикалык изоляциялоочу серпилгич катмарлуу эластомердик таяныч үчүн 7.5.1 көрсөткүчтөрүн эске алуу менен эсептелген натыйжалуу катуулукту (Б. А. супертүзүмдүн d_db толук эсептик жылышында секанттуу катуулуктун маанисин) аныктоо зарыл. Сейсмикалык изоляциялоочу системаны эффективдүү катуулугу K_eff сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин эффективдүү катуулугунун суммасы болуп саналат.

8.3.а-сүрөттө жана түшүндүрүү (8.1):

F_max – максималдуу жылышуу күчү; F_y – түшүү күчүн мүнөздөгөн туурасынан кеткен күч; F₀ – циклдик жүктөөдө нөлдүк жылышууга туура келген жылышуу күчү; d_y – түшүмдүүлүк чегине туура келген жүктөмдө жылыш; d_db – сейсмикалык изоляциялоочу элементтин жалпы эсептик жылышы;

k₁ – монотондуу жогорулаган жүктөмдө таянычтын баштапкы горизонталдык серпилгич катуулугу, түшүрүүдөгү катуулукка барабар, туюнтмадан аныкталат (8.2):

k₂ – туюнтма боюнча аныкталуучу түшүү чекитинен ашкан таянычтын горизонталдык катуулугу (8.3):

W – эсептелген кыймылга туура келген бир циклде бөлүнүп чыккан энергия-гистерезис циклинин жалпы аянтына барабар жана төмөнкү туюнтма менен аныкталат:

8.3-сүрөттө. б жана (8.5) туюнтмасында төмөнкү шарттуу белгилер кабыл алынган:

N – сейсмикалык изоляциялоочу элементке вертикалдуу жүктөм; R – плитанын сфералык беттеринин ийрилик радиусу; μ – сфералык беттеги сыдыргычтын сүрүлүү коэффициенти;

k – туюнтмадан аныкталган сүрүлүү күчүнөн ашкандан кийин таянычтын горизонталдуу катуулугу (8.6):

F₀ – сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөгү сүрүлүү күчү, төмөнкү туюнтма аркылуу аныкталат:

W – эсептелген кыймылга туура келген бир циклде бөлүнүп чыккан энергия-гистерезис циклинин жалпы аянтына барабар жана төмөнкү туюнтма менен аныкталат:

Чечимдерди кабыл алуу этабында сейсмикалык изоляциялоочу эсептөөлөрү сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин сызыктуу эмес касиеттерин эске алуу менен аткарылышы керек.

8.4 Жөнөкөйлөтүлгөн сызыктуу эсептөө

8.4.1 Жөнөкөйлөтүлгөн сызыктуу эсептөө ыкмасы эки горизонталдуу динамикалык котормо кыймылын карайт, алардын үстүнө статикалык бурулуш эффекттери коюлат.

Ыкма супертүзүм 8.4.2 жана 8.4.3 шарттарына баш ийген сейсмикалык изоляциялоочу системанын үстүндө жайгашкан катуу деформацияланбайт экенин болжолдойт. Бул учурда, котормо кыймылдарынын натыйжалуу мезгили төмөнкүлөрдөн аныкталат:

;                                                 (8.11)

мында         М – супертүзүмдүн массасы; К_eff – туюнтма аркылуу аныкталуучу сейсмикалык изоляциялоочу системанын эффективдүү горизонталдык катуулугу (8.1).

;                                                      (8.12)

.                                                       (8.13)

8.4.2 Натыйжалуу горизонталдык катуулукту баалоодо жана жөнөкөйлөтүлгөн сызыктуу эсептөөнү колдонууда, эгерде эки негизги горизонталдык багыттын ар биринде сейсмикалык изоляциялоочу системанын катуулук борбору менен супертүзүмдүн масса борборунун вертикалдык проекциясынын ортосундагы жалпы эксцентриситет (анын ичинде кокус эксцентриситет) анын узундугунун каралып жаткан горизонталдык багытка туурасынан кеткен багытта 7,5 % ашпаса, вертикалдык огуна карата бурулуштун таасирин этибарга албай коюуга болот. Бул жөнөкөйлөтүлгөн сызыктуу ыкмасын колдонуу үчүн зарыл шарт болуп саналат.

8.4.3 Жөнөкөйлөтүлгөн ыкманы, эгерде алар төмөнкү шарттардын бардыгына жооп берсе, эквиваленттүү сызыктуу демпфердик касиеттери бар сейсмикалык изоляциялоочу системаны колдонсо болот:

c;                                                                 (8.14)

8.4.4 Имараттарда, 8.4.3 тышкары, эквиваленттүү сызыктуу демпфирлөөчү сейсмикалык изоляциялоочу системага колдонулган жөнөкөйлөтүлгөн ыкма үчүн бардык төмөнкү шарттар канааттандырылышы керек:

;                                                                      (8.15)

;                                                               (8.16)

8.4.5 Сейсмикалык таасир этүүдө катуулук борборунун жылышы ар бир горизонталдык багытта төмөнкү туюнтма боюнча эсептелиши керек:

 .                                                                   (8.17)

мында     S_e (T_eff, ξ_eff) – 8.3.4 ылайык натыйжалуу демпфингдин ξ_eff тиешелүү маанисин эске алуу менен аныкталган спектрдик ылдамдануу.

8.4.6 Супертүзүмдүн ар бир деңгээлинде колдонулган горизонталдык күчтөрдү ар бир горизонталдык багытта төмөнкү туюнтма менен эсептөө керек:

,                                                              (8.18)

мында         m_j – j деӊгээлде топтолгон мааса.

8.4.7 8.4.6 каралган күч системасы табигый жана туш келди эксцентриситеттердин айкалышынан улам буралма эффекттерди жаратат.

8.4.8 Эгерде 8.4.2-пункттун шарты аткарылса, бир сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштө бурулуунун эффектисин 8.4.5 жана 8.4.6-пункттарда аныкталган ар бир багытта алынган натыйжаларды төмөнкү туюнтма менен аныкталган δ_i коэффициентке (х багыттагы аракет үчүн) көбөйтүү жолу менен эсептөөгө болот:

;                                                                 (8.19)

мында     y – каралып жаткан багытка туурасынан кеткен горизонталдык багыт х; (х_i, y_i) – эффективдүү катуулуктун борборуна карата сейсмикалык изоляциялоочу элементтин i координаттары; e_{tot, y} –у багыты боюнча жалпы эксцентриситет; r_y – у багыт боюнча сейсмикалык изоляциялоочу системанын буралма радиусу, ал төмөнкү туюнтма боюнча аныкталат:

.                                           (8.20)

K_xi и K_yi – тиешелүүлүгүнө жараша х и у багыттар боюнча элементтин эффективдүү катуулугу i болуп саналат.

8.4.9 Супертүзүмдөгү буралма эффекттер КР КЧ 20-02 жоболорго ылайык бааланышы керек.

8.5 Модалдык жөнөкөйлөтүлгөн сызыктуу эсептөө

8.5.1 Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн жүрүшү эквиваленттүүлүк сызыктуу катары каралса, бирок 8.4.2, 8.4.3 шарттарынын бири аткарылбаса же 8.4.4 колдонулбаса, анда КР КЧ 20-02 ылайык келген модалдык-спектрдик эсептөөнү жүргүзүүгө жол берилет

8.5.2 Эгерде 8.4.3 бардык шарттары аткарылса жана 8.4.4 колдонулса, анда имараттын түзүмчөсү жана супертүзүмү катуу бет сыяктуу иштейт деген божомол менен горизонталдык жылыштар жана вертикалдык огунун айланасындагы бурулуштар каралган жөнөкөйлөтүлгөн эсептөө колдонулушу мүмкүн. Бул учурда, эсептөөдө супертүзүмдүн массасынын жалпы эксцентриситети эске алынышы керек (КР КЧ 20-02 7.7-бөлүмчөнүн жоболоруна ылайык туш келди эксцентриситетти кошкондо). Курулманын ар бир чекитиндеги жылыштар котормо жана буралуу жылыштарды айкалыштыруу жолу менен эсептелиши керек. Бул ар бир сейсмикалык изоляциялоочу элементтин эффективдүү катуулугун баалоого гана тиешелүү. Инерциялык күчтөр жана моменттер сейсмикалык изоляциялоочу элементтерди, ошондой эле курулманын субтүзүмүн жана супертүзүмдүн текшерүүдө эске алынууга тийиш.

8.6 Убактылуу чөйрөдө эсептөө

8.6.1 Эгерде сейсмикалык изоляциялоочу системаны эквиваленттүү линиялык модель түрүндө берилбесе (б. а. эгерде 8.3.6 шарттар аткарылбаса), анда имараттын сейсмикалык реакциясы сейсмикалык эсептик кырдаалда күтүлүүчү деформациялардын жана ылдамдыктардын диапазонунда сейсмикалык изоляциялоочу системанын жүрүм-турумун адекваттуу кайра чыгарууга мүмкүндүк берүүчү белгиленген көз карандылыктарды колдонуу менен убакыттын өтүшү менен топурактардын сейсмикалык кыймылынын жазууларын пайдалануу менен бааланууга тийиш.

8.6.2 Топурактардын убагында сейсмикалык кыймылдарынын жазууларынын жардамы менен аткарылуучу эсепти сейсмикалык изоляциялоочу имараттын жылышууларын жана ага туура келген сейсмикалык жүктөмдөрдү аныктоонун артыкчылыктуу ыкмасы катары кароо керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу имараттын сейсмикалык реакциясын топурактардын сейсмикалык термелүүлөрүн өз убагында жазып алуунун жардамы менен баалоону бардык учурларда жүргүзүү сунуш кылынат.

Аспаптык жазуулардын амплитудалык, спектрдик мүнөздөмөлөрү жана натыйжалуу узактыгы сейсмикалык аракеттин региондук мүнөздөмөлөрүнө шайкеш келүүгө тийиш. Эффективдүү узактык деп негиздин кыртышынын максималдуу интенсивдүүлүгүнүн жарымынан кем эмес термелүүсүнүн узактыгы түшүнүлөт.

Убактылуу чөйрөдө имараттын же курулманын эсебин жүргүзүү үчүн сейсмикалык окуяларда кыртыштын кыймылын мүнөздөгөн жетиден кем эмес жазууну колдонуу сунушталат (8.6.4 караӊыз).

Сейсмикалык изоляциялоочу имараттын супертүзүмүнүн реакцияларын топурактардын сейсмикалык кыймылдарынын жазууларын пайдалануу менен аткарылуучу эсептөөлөрдүн жыйынтыгы боюнча баалоо методикасы Г тиркемесинде келтирилген.

8.6.3 Имараттардын жана курулмалардын эсептөөлөрүн мейкиндиктик эсептик моделдерди пайдалануу менен аткарууда сейсмикалык таасир үч бир-убактылуу эсепке алынуучу акселерограмма – ортогоналдык горизонталдык багыттар үчүн эки акселерограмма жана тик багыт үчүн бирөө менен берилүүгө тийиш. Жөнөкөйлөштүрүү буга тиешеси бар КР КЧ 20-02 жоболоруна ылайык болушу мүмкүн.

8.6.4 Мейкиндиктик эсептешүү моделдерин пайдалануу менен имараттарды жана курулмаларды эсептөөдө колдонулуучу эки компоненттүү жана үч компоненттүү жасалма же аспаптык акселерограммалардын комплекттери төмөнкүдөй шарттарды канааттандырууга тийиш:

а)      кеминде үч эки компоненттүү же үч компоненттүү акселерограммаларды камтыйт;

б)      негиздин бир багыттуу горизонталдуу кыймылын мүнөздөгөн акселерограммалардан эсептелген нөл мезгилдеги спектралдык ылдамдануунун орточо мааниси каралып жаткан аянт үчүн мааниден кем болбошу керек;

в)      0,2T₁ – 2T₁ мезгилдеги диапазондо (мында Т₁ – имараттын же курулуштун акселерограммалар колдонула турган горизонталдык багытта негизги тон боюнча секунда менен өзүнүн термелүү мезгили) бир багыттуу акселерограммалар боюнча ξ = 5 % эсептелген спектрдик ылдамдануулардын орточо мааниси жок:

- имараттын же курулманын маанилүү горизонталдык багыттарынын бирине (мындан ары шарттуу түрдө «Х багыты» деп аталуучу) таандык кылынгандар реакциялардын берилген стандарттык спектринин кошумча маанисинин 90 % кем болбоого тийиш;

- башка горизонталдык багытка (Х ортогоналдык багытка жана андан ары шарттуу түрдө «Y багыты» деп аталууга) таандык кылынган, эреже катары, реакциялардын берилген стандарттык спектринин тиешелүү маанилеринин ω коэффициентке көбөйтүлгөн 90 % кем болбоого тийиш. ω коэффициентинин мааниси төмөнкү туюнтмаларда аныкталат:

;                          (8.21)

мында     Т – ω коэффициенттин маанилери эсептелген мезгил.

Х жана Y ортогоналдык багыттар үчүн акселерограммалар эске алынат (8.6.3 караӊыз).

Имаратты же курулманы эсептөөдө «Х багыты» үчүн акселерограммалар менен берилген горизонталдык сейсмикалык таасир имараттын же курулманын бардык маанилүү горизонталдык багыттарын бойлото (имараттагы же курулмадагы конструкциялардын компоновкаланышына жараша кабыл алынат), ал эми акселерограммалар менен Y багыты үчүн берилген таасир ортогоналдык горизонталдык багыттарды бойлото колдонулушу керек.

8.7 Конструкциялык эмес элементтер

8.7.1 Конструкциялык эмес элементтердин эсеби сейсмикалык изоляциялоочу динамикалык натыйжаларын милдеттүү түрдө кароо менен КР КЧ 20-02 ылайык аткарылышы керек.

8.7.2 Имараттардын жүк көтөрбөгөн конструкциялык элементтери (парапеттер, фпонтондор, тосмолор, асма фасаддар жана башкалар) жана имараттардын конструкциялык эмес элементтери (мисалы, антенналар, өткөргүч түтүктөр механикалык жана электрдик жабдуулар, декоративдик архитектуралык элементтер), алар баш тартылганда адамдар үчүн коркунуч туудурушу, имараттын конструкциялык системасына же маанилүү жабдуулардын иштешине таасир этиши мүмкүн, аларды бекитүүнүн элементтери менен бирге эсептик сейсмикалык таасирге туруштук берүүсү текшерилиши керек.

8.7.3 Өзгөчө жоопкерчиликтеги жүк көтөрбөгөн конструкциялык жана конструкциялык эмес элементтердин же бузулушу өзгөчө коркунуч туудурган элементтердин сейсмикалык таасирине эсептөө реалдуу моделге жана ага конструкциялык эмес элементтер бекитилген жердеги конструкциялык системанын элементтеринин реакцияларына ылайык келген реакциялардын спектрлерин пайдаланууга негизделүүгө тийиш.

8.7.4 Эгерде механизмдер жана жабдуулар имараттын конструкциялык системасынын реакциясына толук таасир этүүгө жөндөмдүү салмакка жана габариттерге ээ болсо жана имараттын эсептик моделинин алкагында алар деформацияланбаган нерсе катары каралышы мүмкүн болсо, анда аларды имараттын эсептик моделине ачык түрдө киргизүү сунушталат.

8.7.5 8.7.2 жана 8.7.3 көрсөтүлгөндөрдөн башка бардык башка учурларда имараттын салмагы жок элементтерине эсептелген сейсмикалык күч келтирүүлөрдү аныктоо жол-жоболорун негиздүү жөнөкөйлөтүүгө жол берилет.

8.8 Критикалык чектеги коопсуздукту текшерүү (ULS)

8.8.1 Субтүзүмгө ага түздөн-түз колдонулган инерция күчтөрүнүн таасирине жана сейсмикалык изоляциялоочу система тарабынан ага берилген күчтөргө жана моменттерге текшерилиши керек.

8.8.2 Субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн критикалык чектик абалдары γ_М коэффициенттин жеке маанилерин колдонуу менен текшерилиши керек. γ_М коэффициенттин мааниси тандалган түзүмдүк система үчүн колдонулган материалдын түрүнө жараша илимий-техникалык коштоодо орнотулушу керек.

8.8.3 Субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн тең салмактуулугуна жана каршылыгына тиешелүү коопсуздук текшерүүлөрү КР КЧ 20-02 жоболоруна жана башка тиешелүү ченемдерге ылайык аткарылууга тийиш. Капаситивдүү долбоорлоо талаптарын жана глобалдык же жергиликтүү пластикалык шарттарды аткаруунун кажети жок.

8.8.4 Сейсмикалык изоляциялоочу имараттарда субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн конструкциялык элементтери диссипативдик эмес катары долбоорлонушу мүмкүн. Бетон, болот же курама имараттар үчүн ийкемдүүлүк классы төмөн (DCL) кабыл алынышы мүмкүн, бул аз диссипациялык жүрүм-турум түшүнүгүнө туура келет.

8.8.5 Имараттарда супертүзүмдүн конструкциялык элементтеринин каршылыгынын шарттары сейсмикалык таасирди эске алуу менен канааттандырылышы мүмкүн, ал 1,5 тен көп эмес жүрүм-турум коэффициентине q бөлүнөт.

8.8.6 Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн туруктуулугунун мүмкүн болгон жоготулушун жана өзүнчө аныкталган γ_М маанилердин колдонулушун эске алуу менен, сейсмикалык изоляциялоочу системанын туруктуулугу 6.2.2 келтирилген γ_х коэффициентти эске алуу менен бааланууга тийиш.

8.8.7 Сейсмикалык изоляциялоочу системанын тибине жана каралып жаткан сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөрдүн түрүнө жараша алардын туруктуулугу төмөнкү параметрлердин ар бири боюнча критикалык абалда бааланууга тийиш:

Сейсмикалык изоляциялоо системасын долбоорлоо концепциясы

А.1      Бул тиркеменин А жоболору сейсмикалык изоляциялоочу имараттарга карата колдонулушу керек, аларды концептуалдуу долбоорлоодо төмөндө көрсөтүлгөн сейсмикалык изоляциялоочу система менен жабдуу каралат.

А.2      Биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу системаны (4.8.а караңыз) супертүзүмдүн термелүүсүнүн негизги обондорунун мезгилин 1,5 – 3,0 с жана андан ашык маанилерге чейин көбөйтүүгө мүмкүндүк берүүчү жогорулатылган горизонталдуу ийкемдүүлүккө ээ болушу керек. Мындай мезгилдерде спектрдик ылдамдануулар супертүзүмдө субтүзүмдөр менен тыгыз байланышкан түзүмдүк системанын термелүүсүнүн негизги тондорунун мезгилдерине салыштырмалуу бир нече эсе аз болуп калат.

А.3      Энергиянын диссипациясына жөндөмдүүлүгү төмөн болгон биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу системанын колдонууда супертүзүмдүн жана субтүзүмдүн мүмкүн болгон өз ара горизонталдык жылышууларын эсепке алуу керек, алар интенсивдүү жана узак мезгилдүү сейсмикалык таасирлерде бир нече жүз миллиметрге жетиши мүмкүн, ал эми кыйла жагымсыз шарттарда – бир метрден ашышы мүмкүн. Мындай жылыштар сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин алардын эсептик деформациялык мүнөздөмөлөрүнүн чегинен чыгып кетишинин натыйжасында сейсмикалык изоляциялоочу системанын бузулушуна алып келбеши керек.

Сейсмикалык изоляциялоочу системанын ишенимдүү иштешин камсыз кылуу үчүн диссипативдик касиеттердин туура тандалышын камсыз кылуу зарыл:

Биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу системаны колдонулуучу сейсмикалык изоляциялоочу элементтердин айрым түрлөрүнүн сыпаттамасы (4.8 а караӊыз), Б тиркемесинин Б.1 жана Б.2 бөлүмчөлөрүндө келтирилген.

А.4      Экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу система (4.8 б) супертүзүмгө горизонталдык жүктөмдөрдүн чоңдугунун чектелишин субтүзүмдүн жана супертүзүмдүн тегиз горизонталдуу жылма беттери менен фрикциялык-кыймылдуу таянычтардан түзүлгөн сейсмикалык изоляциялоочу катмар аркылуу өз ара аракеттенүүсүнүн эсебинен камсыз кылышы керек.

А.5      Экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу система (4.8.б караңыз) эсептик деңгээлден (сейсмикалык жана шамал) ашпаган горизонталдык жүктөмдөрдүн таасиринде супертүзүмдүн өздүк термелүүлөрүнүн жыштык спектринин сакталышын камсыз кылууга тийиш. Иштөө босогосунан төмөн жүктөмдө мындай системалар супертүзүмдүн субтүзүм менен катуу кинематика-лык байланышын камсыз кылат; иштөө чегинен ашкан жүктөмдөрдө системалар сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштүн элементтеринин контакт түзүүчү тегиз беттеринин ортосундагы сүрүлүүнүн эсебинен энергиянын диссипациясы менен өз ара горизонталдык жылышуулардын мүмкүндүгүн камсыз кылууга тийиш.

А.6      Экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имараттарды долбоорлоодо (4.8.б караңыз) супертүзүмгө таасир этүүчү инерциялык күчтөрдүн деңгээли сейсмикалык изоляциялоо системасынын мүнөздөмөлөрү менен аныкталат жана сейсмикалык таасирдин интенсивдүүлүгүнө жана статикалык курамына көз каранды эмес экендигин эске алуу керек. Сейсмикалык таасирдин интенсивдүүлүгү жана спектралдык курамы супертүзүмдүн субтүзүмгө карата өз ара горизонталдуу жылышууларынын чоңдугун аныктоодо эске алынууга тийиш (А.2-сүрөттү караңыз).

А.7      Үчүнчү типтеги сейсмикалык изоляциялоочу (4.8.в) субтүзүм менен супертүзүмдүн ортосундагы жылышуунун сфералык беттери менен сүрүлүүчү-кыймылдуу таянычтарды колдонуу менен түзүлүүчү сейсмикалык изоляциялоочу катмар аркылуу өз ара аракеттенүүнү камсыз кылуу жолу менен супертүзүмгө горизонталдуу сейсмикалык жүктөмдөрдүн чоңдугун чектөөгө тийиш.

Б тиркемеси

Сейсмикалык изоляциялоо системасы

Бул тиркемеде ушул ченемдердин 4-бөлүмүндө келтирилген сейсмикалык изоляциялоо системасы түзүлүүчү сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр келтирилген.

Б.1      Эластомердик таянычтар

Б.1.1 Сейсмикалык изоляциялоочу имаратты биринчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдуу үчүн колдонулуучу эластомердик таяныч (же катмарлуу резина металл, ошондой эле 4.9 жана 4.10 караңыз) (4.8 а караңыз) барак болоттон жана табигый же жасалма резинадан кезектешип тизилген горизонталдуу катмарларды камтыган бирдиктүү пакеттен турган сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш.

Бардык байланыш беттериндеги компоненттердин курама өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылуу үчүн резина менен болоттун барактарын бир катмарлуу пакетке бириктирүү вулканизация жолу менен же атайын бириктирүүчү материалдарды колдонуу менен жүргүзүлөт.

Сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтардын параметрлери, конструкциялык материалдардын мүнөздөмөлөрү жана касиеттери, монтаждоого, эксплуатациялоого жана тышкы шамалдан коргоого карата талаптар даярдоочу тарабынан белгиленген тартипте берилүүгө тийиш.

Б.1.2   Диссипативдик касиеттерди, бекемдикти, вертикалдык жана горизонталдык катуулукту, узакка чыдамдуулукту жана башка эксплуатациялык мүнөздөмөлөрдү камсыз кылуу боюнча эластомердик таянычтарга коюлуучу долбоордук талаптарга жараша, эластомердик таянычтардын конструкциясы компоненттердин материалдарынын (болоттун жана резинанын) физикалык-механикалык касиеттерин, ошондой эле зарыл болгон геометриялык параметрлерди (катмарлардын саны жана алардын калыңдыгы, бийиктиги жана планы боюнча катмарлуу пакеттин өлчөмдөрү, бириктирүүчү фланецтердин өлчөмдөрү жана калыңдыгы) эске алуу менен дайындалууга тийиш.

Эластомердик таянычтар горизонталдык жана вертикалдык багытта циклдик кыймылдарда кысуу, чыңалуу, кесүү жана буралуу күчтөрүн кабыл алат.

Эсептелген гравитациялык жүктөмдөрдө эластомердик таянычтардын вертикалдык деформациясы эреже катары бир нече миллиметрден ашпайт. Эластомердик тирөөчтөрдүн горизонталдык деформациясы алардын көлөмүнө жана бийиктигине жараша болот жана бир нече жүз миллиметрге жетиши мүмкүн (Б.2-сүрөттү караӊыз).

Б.1.3     Диссипативдик касиеттердин көрүнүшүнүн мүнөзүнө жараша эластомердик таянычтарды эки түргө бөлүүгө болот:

-        төмөн энергия диссипация жөндөмдүүлүгү менен таянычтар;

-        жогорку энергия диссипация жөндөмдүүлүгү менен таянычтар.

Б.1.4     Бул ченемдерде энергиянын диссипациясына жөндөмдүүлүгү төмөн эластомердик таянычтар деп диссипативдик касиеттери ξ илээшкек демпфирлөө коэффициенти менен мүнөздөлгөн, жылышуунун салыштырмалуу деформацияларында мааниси 100 % критикалык маанинин 5 % же 0,06 % ашпаган тирөөчтөр түшүнүлөт.

ξ коэффициенттин мааниси тирөөчтүн деформациясы учурунда пайда болгон ички сүрүлүү күчтөрүнө көз каранды жана адатта 2-3 % түзөт.

Б.1.5  Бул ченемдерде энергиянын диссипациясына жөндөмдүүлүгү жогору эластомердик таянычтар деп диссипативдик касиеттери 10 % ашык ξ маанилери менен илешкектүү демпфирлөө коэффициенти менен мүнөздөлгөн таянычтар түшүнүлөт.

Резинанын бышыктыгы эскирүүнүн эскирүү процессин эске алуу менен курулуштун долбоордук эксплуатациялоо мөөнөтү менен макулдашылышы керек, ал убакыттын өтүшү менен энергиянын диссипациясына жөндөмдүүлүгү жогору эластомердик таянычтын резина компоненттеринин физикалык-механикалык касиеттеринин бузулушу менен шартталган.

Б.2     Эластомердик коргошун өзөктүү таянычтар

Б.2.1  Сейсмикалык изоляциялоочу имаратты биринчи типтеги (4.9 жана 4.10 караӊыз) сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдуу үчүн колдонулуучу эластомердик таяныч (4.8 а караӊыз) сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш болуп саналат, ал кезеги менен тизилген болоттон жасалган горизонталдык катмарлардын жана натуралдык же жасалма резинадан (ошондой эле Б.1 караӊыз) барактардын өзүнчө пакеттик топтомунан комплекттелет, анда коргошун өзөгүн орнотуу үчүн вертикалдуу көңдөй пайда болот, ошондой эле атайын анкердик болтторду колдонуу менен субтүзүмгө жана супертүзүмгө төмөнкү жана жогорку колдоо тиркемелери үчүн эки фланец плитасы менен толукталган

Коргошун өзөгү эластомердик колдоонун катмарлуу резина металл пакетинин борборундагы алдын ала түзүлгөн тешикте (көңдөйдө) жайгашкан жана баштыктын тышкы диаметринин диаметри 15 % дан 33 % га чейин болушу мүмкүн.

Коргошундун өзөгү менен эластомердик таянычтын типтүү конструкциясынын негизги техникалык чечими жөнүндө жалпы түшүнүк Б.4-сүрөттө көрсөтүлгөн.

Б.2.2   Курамдуу өз ара аракеттенүүчү катмарлуу резина металл пакетин коргошун өзөгү менен сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштө айкалыштыруу горизонталдык деформацияларда мындай гистерезис диссипациясынын энергия таянычынын көрүнүшүн камсыз кылат.

Коргошун өзөгү менен сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таяныч төмөнкүлөргө ээ:

-      эксплуатациялык жүктөмдөрдүн деңгээлинде жогорку вертикалдык катуулук;

-      төмөнкү деңгээлдеги горизонталдык жүктөмдөрдүн таасири астында жогорку горизонталдык катуулук;

- жогорку деңгээлдеги горизонталдык жүктөмдөрдүн таасири астында төмөн горизонталдык катуулук;

-      жогорку энергетикалык диссипация жөндөмдүүлүгү.

Б.2.3     Коргошун өзөгү бар эластомердик таянычтардын диссипативдик касиеттери алардын горизонталдык жылышуу деформацияларынын чоңдугунан көз каранды жана 15 %дан 35 % чейинки ξ менен натыйжалуу илешкектүү демпфирлөө коэффициенти менен мүнөздөлөт.

Б.2.4     Коргошун өзөгү бар сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтар 120...200 % га чейин горизонталдык жылышуу деформациясына чыдай алат. Ошол эле учурда, алардын параметрлери Б.1.5 - сүрөттөлгөн эластомердик таянычтардын параметрлерине караганда тик жүктөрдүн чоңдугуна, жүктөө ылдамдыгына жана тарыхына, айлана-чөйрөнүн температурасына жана картаюуга анча сезгич эмес.

Б.2.5     Горизонталдык таасирлердин төмөнкү деңгээлдеринде (мисалы, шамал же начар сейсмикалык таасирлерде) коргошун өзөктүү сейсмикалык изоляциялоочу эластомердик таянычтар горизонталдык жана вертикалдык багыттарда катуу элементтер катары, ал эми горизонталдык таасирлердин жогорку деңгээлдеринде горизонталдык багытта ийкемдүү жана вертикалдуу катуу элементтер катары иштешет.

Б.2.6     Коргошун өзөгү бар эластомердик таянычтарды сейсмикалык жактан жогорку зоналарда куруу үчүн сейсмикалык изоляциялоочу имараттарды долбоорлоодо колдонуу сунушталат.

Б.3           Жалпак горизонталдуу жылма беттери менен сүрүлүүчү типтеги таянычтар

Б.3.1     Сейсмикалык изоляциялоочу имаратты экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоочу система менен жабдуу үчүн колдонулуучу тегиз горизонталь жылуучу беттери (4.9 жана 4.10-караӊыз) менен сүрмө-кыймылдуу сейсмикалык изоляциялоочу таяныч (4.8.б караӊыз) сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш болуп саналат, ал катуу таяныч блок жана тайгалануучу аянтчанын болот плитасы менен жабдылууга тийиш.

Сүрөттө жалпак горизонталдуу жылма беттери менен сүрүлүүчү жана кыймылдуу сейсмикалык изоляциялоочу таянычтын типтүү конструкциясынын негизги техникалык чечими жөнүндө жалпы түшүнүк Б.5-сүрөттө көрсөтүлгөн.

Б.3.2     Сейсмикалык изоляциялоочу таяныч тегиз горизонталдуу жылма беттери (же жалпак жылма таяныч) менен сүрүлүүчү таяныч, жогорку диссипалуу эластомердик таянычтардан (Б.1 жана Б.2 караӊыз) айырмаланып, кыйла төмөн срабата вания босогосу менен мүнөздөлөт жана жогорку диссипатенттүү эластомердик таянычтарга караганда алда канча көп энергия таралышын камсыз кылат (ξ=63,7 % чейин).

Бирок эластомердик таянычтардан айырмаланып, жалпак жылма таянычтарда калыбына келтирүүчү күчтөрдүн жоктугунан, интенсивдүү сейсмикалык таасирлерде супертүзүм субтүзүмгө салыштырмалуу чоң бир тараптуу горизонталдуу жылыштарга ээ болушу мүмкүн, ал эми сейсмикалык жүктөр токтогондон кийин субтүзүмгө салыштырмалуу чоң калдык горизонталдуу жылыштарга ээ болушу мүмкүн.

Супертүзүмдүн чоң бир тараптуу жылыштары горизонталдык тегиздикке карата «жылма кур» жантаюусунан, тышкы сейсмикалык таасирдин симметриялуулугунан жана/же термелүүчү жылышуу эффектинен, башкача айтканда, супертүзүмдү туруктуу же бир аз өзгөргөн ылдамдыкта жай багытталган кыймылынан келип чыгышы мүмкүн.

Жалпак жылма таянычтардын мейкиндикте так жайгашуусун камсыз кылуу зарыл, өзгөчө өзүнчө сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштө да, жалпысынан сейсмикалык изоляциялоо системасында да синтетикалык материалдан жасалган катмар менен жылма аянтчанын ортосундагы өз ара аракеттешүүнүн тегиздиктеринин горизонталдуулугуна жана параллелдүүлүгүнө карата. Башкача айтканда, экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасынын түзүмчөнүн жана супертүзүмдүн таяныч участокторунун ар кандай геометриялык кемчиликте-рине сезгичтигин белгилей кетүү керек, анткени өз ара аракеттенүүнүн тегиздик-теринин параллелдүүлүгү жана ар тараптуу багытталбагандыгы сейсмикалык изоляциялоо системасынын жалпы ишине терс таасирин тийгизиши мүмкүн, анын ичинде айрым түзүлүштөрдүн бирдей эмес жүктөлүшүнө алып келиши мүмкүн.

Эгерде имарат жалпак жылма тирөөчтөрдөн гана пайда болгон экинчи типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдылган болсо («жылма алкак» деп аталат), анда супертүзүм субтүзүмгө салыштырмалуу чоң бир тараптуу горизонталдык кыймылдарга ээ болушу мүмкүн жана натыйжада катуу таяныч блоктордун жана жылма аянттардын долбоордук схемасында каралган субстрат менен супертүзүмдүн өз ара аракеттенүү шарттары өзгөрүшү мүмкүн. Тайгалак аянттын үстүнкү же ылдыйкы жайгашкан жерине жараша бир тараптуу чоң горизонталдык жылыштардын калдыктары сейсмикалык изоляциялоочу имараттын туруктуулук системасында долбоордо каралбаган жалпы жана/же жергиликтүү таасирлердин болушун шарттайт.

Айрым чет өлкөлүк ченемдердин жоболоруна ылайык орун которуштурууну атайын чектегичтер менен жабдылбаган, каралып жаткан типтеги сүрмө-көчмө таянычтары бар сейсмикалык изоляциялоо системасы супертүзүмдүн субтүзүмгө карата жер которуу мүмкүнчүлүгүн сейсмикалык таасирлерде имараттын негизнин жылышуусу күтүлгөндөн 3 эсе көп камсыз кылууга тийиш. Чоң өлчөмдөгү жылма аянтчаларды камсыз кылуу зарылдыгы сейсмикалык изоляциялоочу жалпак жылма таянычтардын абалы боюнча тирөөч конструкцияларды орнотууда рационалдык техникалык чечимдерди кабыл алуу мүмкүнчүлүгүнө терс таасирин тийгизиши мүмкүн жана муну терс фактор катары кароо керек.

Б.3.3     Сейсмикалык изоляциялоочу жалпак жылма таянычтарды пайдалануу менен сейсмикалык изоляциялоо системасы бар имаратты долбоорлоодо, эреже катары, «топурак-түзүмчө-сейсмикалык изоляциялоочу-супертүзүм» глобалдык системасын баштапкы же ага жакын абалына кайтарууну камсыз кылуу мүмкүнчүлүгүн караган долбоордук иш-чараларды кароо керек. Бул максаттарда төмөнкү жолдор сунуш кылынышы мүмкүн:

Б.4           Топчөйрөлүк жылмышуу беттери менен сүрүлгүчтүү-кыймылдуу

таянычтар

Б.4.1       Сейсмикалык изоляциялоочу имаратты үчүнчү типтеги сейсмикалык изоляциялоо системасы менен жабдуу үчүн колдонулуучу (4.8.в караңыз) топчөйрөлүк жылмышуу беттери менен сүрүлгүчтүү-кыймылдуу таянычтар (же термелгич жылмышуучу таянычтар, 4.9 жана 4.10 караңыз) – бул сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштөр, анда алардын комплекттөөчү тетиктери алардын ортосундагы жылмышуунун тиймелик беттери тиешелүү топчөйрөлүк формада болгудай даярдалат.

Топчөйрөлүк жылмышуу беттери менен сейсмикалык изоляциялоочу сүрүлгүчтүү-кыймылдуу таянычтар термелгич жылмышуучу таянычтар деп аталат, анткени аларда жайгашкан супертүзүм сүрүлүү болгон учурда термелменин кыймылдарына окшош сейсмикалык таасирлерде кыймылдарды жасайт (төмөндөгү Б.8-сүрөттү караңыз). Ушул ченемдерде термелгич жылмышуучу таянычтардын үч түрү каралат (Б.4.4 караңыз).

Энергия чайпалтып сүрүлүүчү күчтөрдүн эсебинен диссипацияланган сейсмикалык изоляциялоочу таянычтар (шар сымал жана чыгырыктуу таянычтар, кинематикалык пайдубалдар жана ушул сыяктуу энергияны диссипациялоого жөндөмдүүлүгү төмөн түзүлүштөр) ушул ченемдерде каралбайт.

Б.4.2       Ушул ченемдерде термелгич жылмышуучу таянычтар каралат, алардын бардык түрлөрүн түзүүдө принциптүү техникалык чечим аларда комплекттөөчү тетиктердин болушун болжолдойт:

Б.4.3     Жылмышуу беттери боюнча жылгычтардын берилген горизонталдык которуулардын чектериндеги чектөөлөр үчүн таяныч такталардын тетиктеринде жана айрым жылгычтарда чектөөчү таянычтардын функцияларын аткаруучу атайын капталдар каралышы керек (Б.4.5, Б.4.6 жана Б.4.13 дагы караңыз).

Б.4.4       Сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштү түзүү боюнча техникалык чечимдин өзгөчөлүктөрүнө жараша термелгич жылмышуучу таянычтарды төмөнкүдөй түрлөргө бөлүүгө болот:

-      бир топчөйрөлүк жылмышуу бети менен; мындан ары – бир термелгич жылмышуучу таяныч (Б.4.6 дагы караңыз);

-      эки топчөйрөлүк жылмышуу бети менен; мындан ары – эки термелгич жылмышуучу таяныч (Б.4.13 дагы караңыз);

-      төрт топчөйрөлүк жылмышуу бети менен; мындан ары – үч термелгич жылмышуучу таяныч (Б.4.16 дагы караңыз).

Б.4.5     Бардык түрдөгү термелгич жылмышуучу таянычтарда:

Б.4.6     Бир термелгич жылмышуучу таяныч эки горизонталдуу таяныч тактасынан турат, алардын бири топчөйрөлүк ийилген бети жана такталардын ортосунда жайгашкан топчөйрөлүк дошполуу жылгычы бар.

Б.4.7     Бир термелгич жылмышуучу таяныч түрүндөгү сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш (Б.4.2, Б.4.3, Б.4.4 дагы караңыз) каралып жаткан учурда комплекттөөчү тетиктердин өз ара аракеттенүүсүнүн тиймелик беттери түзүлүүчү эки таяныч такта жана бир жылгыч менен комплекттелүүгө тийиш.

Б.4.8     Жылгыч көлөмдүү формасы жана геометриялык параметрлери таяныч такталарындагы (төмөнкү жана жогорку) жылмышуу беттериндеги тиймелик өз ара аракеттенүүнүн ар кандай мүнөзү менен шартталган эки кайкалаган топчөйрөлүк бет менен аткарылышы керек. Болбосо, мындай жылгычты функционалдык түрдө дошполуу-сүрүлгүчтүү деп идентификациялоого болот.

Б.4.9     Бир термелгич жылмышуучу таянычтын жүрүм-турум өзгөчөлүктөрү жана сейсмикалык изоляциялоочу касиеттери R топчөйрөлүк жылмышуу бетинин ийрилик радиусуна жана сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүштүн төмөнкү таяныч тактасындагы өз ара аракеттенүүнүн топчөйрөлүк бети боюнча жылгычтын μ жылмышуу сүрүлүү коэффициентинин чоңдугуна көз каранды болушу керек.

Б.4.10     Бир термелгич жылмышуучу таянычтын жардамы менен сейсмикалык изоляцияланган супертүзүмдүн өз термелүү спектри артыкча сейсмикалык изоляциялоочу бир термелгич жылмышуучу таянычтын төмөнкү таяныч тактасындагы топчөйрөлүк жылмышуу бетинин тандалган ийрилик радиусуна көз каранды жана тышкы таасирдин ургаалдуулугуна, ошондой эле супертүзүмдүн термелүү амплитудасына көз каранды эмес.

Б.4.11     Бир термелгич жылмышуучу таяныч менен түзүлгөн заманбап сейсмикалык изоляциялоо системасы төмөнкүлөрдү камсыздоого жөндөмдүү:

Б.4.12     Бир термелгич жылмышуучу таянычтын иштөө принциби төмөндөгү Б.8-сүрөттө көрсөтүлгөн, анда төмөнкүлөр чагылдырылган:

Б.4.13     Эки термелгич жылмышуучу таяныч түрүндө сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш (Б.4.2, Б.4.3, Б.4.4 дагы караңыз) каралып жаткан учурда комплекттөөчү тетиктердин бири-бири менен өз ара аракеттенүүсүнүн тиймелик беттери түзүлүүчү эки таяныч такта жана эки жылгыч менен комплекттелет.

Б.4.14     Эки жылгычты функционалдык түрдө дошполуу-сүрүлгүчтүү деп идентификациялоого болот, алардын көлөмдүк формалары жана геометриялык параметрлери таяныч такталардагы (төмөнкү же жогорку) жылмышуу беттериндеги, ошондой эле түздөн-түз жылгычтардын ортосундагы тиймелик өз ара аракеттенүүнүн ар кандай мүнөзү менен шартталган.

Б.4.15     Эки термелгич жылмышуучу таянычтын жүрүм-турум өзгөчөлүктөрү, эреже катары, R₁ жана R₂ жогорку жана төмөнкү топчөйрөлүк жылмышуу беттеринин ийрилик радиустарына, ошондой эле топчөйрөлүк беттер боюнча жылгычтын μ₁ жана μ₂ сүрүлүү коэффициенттеринин чоңдугуна жараша болот.

Эки термелгич жылмышуучу таянычта спектралдык курамга жана сейсмикалык таасирлердин ургаалдуулугуна жараша ишке ырааттуу түрдө киргизилген эки термелгичтин механизми жүзөгө ашырылган.

Эки термелгич жылмышуучу таянычта дошполуу жана дошполуу-сүрүлгүчтүү жылгычтардын кыймылы жогорку жана төмөнкү топчөйрөлүк жылмышуу беттери боюнча болушу мүмкүн (Б.9-сүрөттү караңыз). Ушундан улам, эки термелгич жылмышуучу таянычтагы таяныч такталардын өз ара жылышуулары пландагы ушундай эле тыш өлчөмдөгү бир термелгич жылмышуучу таянычтан эки эсе көп болушу мүмкүн.

Ар кандай ийрилик радиустары жана сүрүлүү коэффициенттери менен жогорку жана төмөнкү топчөйрөлүк жылмышуу беттеринин эки термелгич жылмышуучу таянычта колдонуу мүмкүнчүлүгү алардын сейсмикалык изоляциялоочу касиеттерин жогорулатууга мүмкүндүк берет.

Б.4.16 Үч термелгич жылмышуучу таяныч түрүндө сейсмикалык изоляциялоочу түзүлүш (Б.4.2, Б.4.3, Б.4.4 караңыз) каралып жаткан учурда комплекттөөчү тетиктердин бири-бири менен өз ара аракеттенүүсүнүн тиймелик беттери түзүлүүчү эки таяныч такта жана үч жылгыч менен комплекттелет.

Б.4.17     Үч термелгич жылмышуучу таянычтын жүрүм-турум өзгөчөлүктөрү, эреже катары, R₁, R₂, R₃ жана R₄ жогорку жана төмөнкү топчөйрөлүк жылмышуу беттеринин ийрилик радиусуна, ошондой эле топчөйрөлүк жылмышуу беттери боюнча жылгычтардын μ₁, μ₂, μ₃ жана μ₄ жылмышуу сүрүлүү коэффициенттеринин чоңдуктарына көз каранды.

Үч термелгич жылмышуучу таянычта эки термелгичтегидей эле ийилген оюк топчөйрөлүк жылмышуу беттеринин радиустары жана жылмышуу сүрүлүү коэффициенттери бирдей же ар түрдүү болушу мүмкүн.

Б.4.18 Үч маятниктин жылма таянычы оюлган сфералык беттери бар эки таяныч пластинкасынан жана үч жылдыргычтан турат (Б.10-сүрөттү караӊыз).

Б.4.19 Долбоорлоодо үч маятниктүү жылма таянычтын жүрүшүн эске алуу керек, ал жогорку жана төмөнкү сфералык беттердин ийрилик радиустарына R жана сфералык беттердеги жылдыргычтардын μ жылгыч сүрүлүү коэффициенттеринин маанилерине көз каранды.

Б.4.20     Үч маятник жылма таянычта сфералык ойдуң беттердин радиустарын жана сүрүлүү коэффициенттерин бирдей же башкача кабыл алууга жол берилет.

Б.4.21     Үч маятниктин жылма таянычында спектралдык курамына жана сейсмикалык таасирлердин интенсивдүүлүгүнө жараша ишке ырааттуу кошулган үч маятниктин механизми ишке ашырылышы керек. Үч маятник таянычтарынын кыймылы көбөйгөн сайын маятниктин эффективдүү (болжолдуу) узундугу көбөйүп, эффективдүү демпфинг жогорулашы керек.

Б.4.22     Сфералык беттердин ийрилик радиустарынын маанилерин жана жылма сүрүлүү коэффициенттерин айкалыштырууга жана жогорку интенсивдүүлүктөгү жана татаал спектрдик курамы бар жер титирөөлөрдө супертүзүмгө сейсмикалык жүктү натыйжалуу азайтууга жөндөмдүү үч маятниктик жылма тирөөчтөрдү долбоорлоого жол берилет.