КР Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-июнундагы N 291 токтомуна ылайык                             КҮЧҮН ЖОГОТТУ                                        Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн                                    жана Кыргыз Республикасынын Улуттук                                   банкынын 2005-жылдын 30-декабрындагы                                    № 637/37/7 токтому менен бекитилген                Кыргыз Республикасында 2006-2010-жылдарга              микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү                              СТРАТЕГИЯСЫ                 Кыскартуулардын тизмеси     1.         Киришүү     2.         Курчап турган чөйрө     2.1.       Социалдык-экономикалык жагдай     2.2.       Микрокаржылоо жана улуттук программа     3.         Микрокаржылоо сектору боюнча баяндама     3.1.       Өнүгүү тарыхы     3.2.       Сектор жөнүндө жалпы маалымат     3.3        Регулятивдик чөйрөнү анализдөө     3.4.       Микрокаржылоо секторун анализдөө     4.         Стратегия     4.1.       Микрокаржылоо стратегиясынын бүтүндүгү     4.2.       Стратегиянын максаты жана милдеттери     4.3.       Стратегиялык багыттар     5.         Күтүлүүчү натыйжалар жана көрсөткүчтөр (индикаторлор)     6.         Стратегияны жүзөгө ашыруу процесси жана мониторинг     6.1.       Негизги катышуучулардын ролу     6.2.       Микрокредиттөөнү каржылоо булактары     6.3.       Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг     7.         Иш-аракеттердин (ишчаралар планынын) матрицасы     7.1.       Микрокаржылоонун укуктук жана жөнгө салуу чөйрөсүн                жакшыртуу боюнча иш-чаралар     7.2.       Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн географиялык                чөйрөсүн жана жакыр үйчарбаларын камтуусун кењейтүү                боюнча иш-чаралар     7.3.       Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн диверсификациялоо                жана микрокаржылоо ресурстарын сунуштоочулардын жигерин                күчөтүү боюнча иш-чаралар     7.4.       Микрокаржылоочу кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларды                каржылоо булактарын кењейтүү боюича иш-чаралар     7.5.       Кошумча кызмат көрсөтүү рыногун түптөө жана                микрокаржылоо инфраструктураларын күчөтүү үчүн каралган                иш-чаралар     7.6.       Микрокаржылоо секторуна тартылган донорлордун                иш-аракеттерин координациялоо боюнча иш-чаралар     7.7.       Стратегияны мониторингдоо механизмдери     1-тиркеме. Кыргыз Республикасында микрокаржылоону өнүктүрүүнүн                орто мөөнөттүү стратегиясын жүзөгө ашыруу боюнча                иш-чаралар планы     2-тиркеме. Кыргыз Республикасында микрокаржылоо секторунун ишине                талдоо жүргүзүү     3-тиркеме. Микрокаржылоонун укуктук жана регулятивдик чөйрөсүнө                талдоо жүргүзүү     4-тиркеме. Мезотүзүм (финансы системасынын инфраструктурасы)     5-тиркеме. Техникалык жардамдар боюнча баяндама                         Кыскартуулардын тизмеси      АӨБ         Азия өнүктүрүү банкы;     ДБ          Дүйнөлүк банк;     ИДП         ички дүњ продукт;     ӨЖТ         өзара жардамдашуу тобу;     ГТЦ         Германия техникалык кызматташык коому;     ЕБРР        Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы;     ЕБ          Европа бирлиги;     КБ          коммерциялык банктар;     КС          кредиттик союздар;     КСФ         "Кооперативдик турукташтыруу фонду" микрокредиттик                 компаниясы жабык акционердик коому;     КАФК        "Кыргыз айылчарба финансы корпорациясы" жабык                 акционердик коому;     ЭВФ         Эларалык валюта фонду;     МЕРСИКО     Аялдардын микрокредиттөө боюнча кайрымдуулук корпусу;     МКА         микрокредиттик агенттик;     МКК         микрокредиттик компания;     МФИ         микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштаган                 институттар;     МФК         микрокаржылык компания;     МФУ         микрокаржылык уюм;     ӨЭУ         өкмөттүк эмес уюмдар;     БФКМ        Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы лиценциялоочу                 банктык эмес финансы-кредиттик мекеме;     ПММФ        Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын микро                 жана чакан каржылоо программасы;     ПРООН       Бириккен Улутгар Уюмунун өнүктүрүү программасы;     ЭСК         "Эсептешүү-сактык компаниясы" ачык акционердик коому;     КМШ         Көзкарандысыз мамлекеттер шериктештиги;     ТАСИС       көзкарандысыз мамлекеттер шериктештигине техникалык                 жардам;     БМКБ        Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын банктык эмес                 мекемелерине көзөмөлдүк башкармалыгы;     ФИНКА       Эларалык шериктештиктерге жардам көрсөтүү фондусу;     Финкомпания "Кыргыз Республикасында кредиттик союздарды колдоо                 жана өнүктүрүү боюнча Финансы компаниясы"                 жоопкерчилиги чектелген коому;     БАМА        АСDI/VОСА жана Эл аралык шеритештиктерге жардам                 көрсөтүү фондусу (ФИНКА) тарабынан түзүлгөн Борбордук                 Азия микрофинансылык альянсы;     БЧЕ         Борбордук жана Чыгыш Европа;     ЮСАИД       Америка Кошмо Штаттарынын эларалык өнүктүрүү боюнча                 агенттиги;     АСDI/VОСА   Айылчарба кооперативдерин эларалык өнүктүрүү/                 Кооперативдерге эларалык көмөктөшүүдөгү волонтерлер;     СGАР        Жакырларга жардам берүүнүн консультативдик тобу -                 өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө микрокаржылоо кызмат                 көрсөтүүлөрүнөн жакыр жашаган калктын пайдалануу                 мүмкүнчүлүгүн кењейтүү үчүн чогуу иштеген 28                 мамлекеттик жана жеке фондулардын консорциуму;     DССА        Кыргыз Республикасынын "Өнүктүрүү жана Борбордук                 Азиядагы кызматташтык" өкмөтгүк эмес уюму;     DFID        Улуу Британиянын Эларалык өнүктүрүү департаменти;     IDА         Эларалык өнүктүрүү ассоциациясы, Дүйнөлүк банктын                 тобуна кирет;     IFAD        Айылчарбасын өнүктүрүүнүн эларалык фонду;     IРС         Эларалык Консультациялык долбоор;     РЕАRLS      кредиттик союздар үчүн тобокелдикгерди эртелеп                 алдын-алуу системасы (Р - коргоо, Е - натыйжалуу иштеген                 финансылык структура, А - активдердин сапаты, R -                 пайда жана чыгым ченеми, L - ликвиддүүлүк, S - өсүш                 белгиси);     SЕСО        Экономикалык кызматташтык боюнча Швейцария                 секретариаты;     SWОТ-анализ таасирдүү жана алсыз тараптардын ишин анализдөө,                 мүмкүнчүлүктөр жана кооптонуулар;     WОССU       Кредиттик союздардын бүткүлдүйнөлүк кењеши.                               1. Киришүү      Микрокаржылоо секторунун тез арымда өнүгүп бара жаткандыгына  бай-ланыштуу  Кыргыз  Республикасынын  Улуттук банкы Кыргыз Республикасындамикрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын (мындан ары  -Стратегия)  иштеп чыгуу демилгесин көтөргөн.  Бул Стратегия Кыргыз Рес-публикасынын Өкмөтүнүн,  финансы секторунун,  атап айтканда,  МФИ  жанабашка  кызыкчылыгы  болгон тараптардын күч-аракеттерин микрокаржылоонуныргактуу негизде туруктуу иш алып барган тармакка айландыруу ишине топ-тоштурууга  багытталган,  анткени  шаар  жана  айыл  калкынын бир кыйлакењири катмарына кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоо боюнча өнүгүүгө ык  кой-гон  жигерге ээ микрокаржылоонун турукташкан тармагы катары ал экономи-калык дењгээлди көтөрүп,  жакырчылыкты кыскартууга өбөлгө  түзөт.  Ушулсектордун  өнүгүшүнө тоскоолдук кылган жагдайларды четтеттүү жана укук-тук жана регулятивдик  чөйрөнү  өркүндөтүү  боюнча  тиешелүү  чаралардыжүзөгө ашыруу максатында калктын аз камсыз болгон катмары менен иш алыпбарууну финасылык институттар үчүн кыйла алгылыктуу иш багытына  айлан-дыруу  жана  республиканын  алыскы  региондорунда  алардын  иш-чөйрөсүнкењейтүү үчүн оњдоолорду киргизүү максатында  микрокаржылоонун  учурудаколдонулуп жаткан укуктук базасына баа берүүлөр жүргүзүлгөн.     Стратегияны иштеп чыгуу 2005-жылдын Микрокаржылоонун эларалык жылыдеп жарыяланышы менен да өзгөчө актуалдуу.  Кыргыз Республикасы Борбор-дук Азия регионундагы өлкөлөрдүн  ичинен  Микрокаржылоону  өнүктүрүүнүнстратегиясын иштеп чыккан биринчи өлкө болуп саналат.     Стратегия Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жана FIRST  Initia-tive  компаниясынын финансылык колдоосу жана FАСЕТ ВV Нидерланд консал-тинг компаниясынын консультанттар тобунун  техникалык  жардамы  алдындамикрокаржылоо секторунун өкүлдөрү тарабынан иштелип чыккан.     Стратегиянын долбоорун иштеп чыгуунун жүрүшүндө микрокаржылоо сек-торунун  жана Кыргызстанда микрокаржылоону өнүктүрүүнү колдоого алышканэларалык финансылык донор уюмдарынын жолугушуулары  өткөрүлгөн.  Мындантышкары, республикада микрокаржылоону натыйжалуу өнүктүрүүгө тоскоолдуккылган көйгөлүү проблемаларды жана фактыларды терењдеп  аныктоо  макса-тында микрокаржылоо секторунун өкүлдөрүнүн катышуусу менен үч регионал-дык "тегерек стол" маеги өткөрүлгөн. Анын жүрүшүндө катышуучулар микро-каржылоо  рыногу жана анын андан ары өнүгүүсүндө орун алган чектөөлөргөтиешелүү ой бөлүшкөн. Мына ушунун өзү микрокаржылуу секторуна Стратеги-яны иштеп чыгууга түздөн-түз катышууга, ошондой эле алдыга коюлган мак-саттарды жүзөгө ашырууда жана ага жетишүүдө өз ролун  аныктоого  өбөлгөтүзгөн.     Стратегиянын долбоорун даярдоого тиешелүү  мамлекеттик  мекемелер-дин, МФИнин, эларалык донор уюмдардын жана көмөкчү кызмат керсөтүүлөрдүсунуштаган компаниялардын (консультациялык,  маалыматтык, персоналдардыокутуу жана даярдыктан өткөрүү) өкүлдөрү катышкан.     Стратегияны иштеп  чыгуунун  жүрүшүндө  микрокаржылоо   секторуна,ошондой  эле Кыргызстанда микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштаганинституттардын ишин жөнгө салуу боюнча ченемдик укуктук базаларга  ана-лиз жүргүзүлгөн. Бул анализдин жыйынтыгы Стратегияга карата тиркемелер-де келтирилген.  Алар бул документтин негизги бөлүгүндө камтылган  таа-сирдүү жана алсыз тараптардын ишин, мүмкүнчүлүктөрдү жана кооптонуулар-ды талдап иликтөө (SWОТ-анализ) үчүн негиз катары кызмат кылган.                         2. Курчап турган чөйрө      2.1. Социалдык-экономикалык жагдай      Кыргызстан, КМШга кирген башка өлкөлөрдөй эле 90-жылдардын баш жа-гында оор социалдык-экономикалык процесстер,  анын ичинде экономикадагыкризистик  жагдайлар  менен  коштолгон  өткөөл мезгилге кадам таштаган.Жүргүзүлүп жаткан экономикалык реформалар рынок экономикасынын  негизинтүптөөгө өбөлгөлөрдү түзгөн.     Акыркы жылдары Кыргыз Республикасы макроэкономикалык  турукташуунутүптөөдө, жакырчылыктын дењгээлин кыскартууда жана институттук реформа-ларды жүргүзүү жагында ийгиликтерге  жетишкен.  Кыргыз  РеспубликасынынУлуттук  статистика  комитетинин берген маалыматтарына ылайык 2004-жылыиргеп интеграцияланган иликтөөлөрдүн базасында керектөө чыгашалары  бо-юнча эсептелинген жакырчылыктын дењгээли 45,9%ти түзгөн.     Оњтойлуу тышкы экономикалык жагдай экономикалык  өсүштүн,  калктынкирешелеринин артышынын жана ишкердиктин жигерин көтөрүүнүн фактору ка-тары тышкы суроо-талаптын кењейишине оњ таасирин тийгизген. Акыркы жыл-дары тышкы соодалык ишкердиктин өнүгүүсү туруктуу алмашуу курсу шартын-да жүргөн. 2004-жылы доллардын эсептик курсу 5,8 пайызга чыњдалып, жыл-дын акырында 41,62 сомду түзгөн.  1998-жылдагы оорчулуктун кесепеттеринжоюу менен республиканын финансы сектору ыргактуу өнүгүү баскычына  ка-дам таштаган.     Республиканын эњ эле алыскы региондорунда жашаган аз камсыз болгонкалкка финансылык кызмат көрсөтүү түйшүгүн өз мойнуна алган МФИнин Кыр-гызстандын финансы рыногунда пайда болушу жана бекемделиши акыркы  жыл-дардын айырмалоочу өзгөчөлүгү болуп саналат.      2.2. Микрокаржылоо жана улуттук программа      Бир нече жыл мурда микрокаржылоону өнүктүрүү Кыргыз  Республикасы-нын  улуттук  программасынын  бөлүгү  болуп  калган ((1) эскертүүнү ка-рањыз),  анын негизги максаттарынын бири төмөнкүчө  аныкталган:  "...өзалдынча аракеттенүүдөн (жеке ишкердиктен) алынган киреше айрыкча, калк-тын эњ жакыр жашаган катмары үчүн негизги киреше булагы экендигин  эскеалуу менен микрокредиттөөнү өнүктүрүү жана анын чөйрөсүн кењейтүү аркы-луу калктын жакыр жашаган катмарында жеке ишкердикти  өнүктүрүү  макса-тында кењири масштабдагы саясий иш-чаралар жүзөгө ашырылат. Кыргыз Рес-публикасынын Өкмөтү кредиттик союздарды, кредиттик кооперативдерди жанаушундай мекемелерди,  алар үчүн окутуу механизмдери сыяктуу мекемелердиөнүктүрүүгө түрткү берген чараларды көрөт..."     Калктын финансылык кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануу  мүмкүнчүлүгүнкењейтүү  андан  акыркы  экономикалык өсүштүн өзөктүү түйүнүн түшүндүрөтургандыгы жалпы кабыл алынган ой-пикир болуп саналат. Кыргыз Республи-касынын  Өкмөтүнүн 2004-жылдын 22-июнундагы № 465 "Кыргыз Республикасы-нын Президентинин "Жер жана агрардык реформалардагы жањы багыттар  жаначаралар  жөнүндөгү"  2004-жылдын  17-апрелиндеги  № 142 Жарлыгын жүзөгөашыруу боюнча чаралар тууралуу" токтому менен жактырылган  Кыргыз  Рес-публикасынын   2010-жылга   чейин  агрардык  саясатынын  концепциясында"...айылды кредиттөө  айылчарбасынын  натыйжалуулугун  арттырууда  жанаайыл жериндеги жакырчылыктын дењгээлин кыскартууда маанилүү роль ойноо-го тийиш..." деп белгиленген.  Жакырчылыктын дењгээлин кыскартууда  не-гизги ролду жеке финансы сектору ойноого тийиш. Бул көзкараштан алгандафинансылык операцияларынын көлөмүнүн өсүшүнө түрткү берүү зарыл. Ипоте-калык  кредиттөө жана финансы лизингин өнүктүрүү маанилүү.  Жер рыногунандан ары өнүктүрүү айыл жеринде  кредит  алуучулар  үчүн  жер  негизгикүрөө болуп калуусуна алып келет. ((2) эскертүүнү карањыз)     Микрокаржылоону өнүктүрүүгө түрткү берүү мамлекеттин  биринчи  ке-зекте  аткарууга  тийиш  болгон милдеттердин бири,  мында микрокаржылоосектору мамлекеттик саясаттын эњ жогорку артыкчылыктуу багыттарына: жа-кырчылыктын дењгээлин кыскартуу жана кошумча жумуш орундарын түзүү үчүннегизги каражат (инструмент) катары каралат.                3. Микрокаржылоо сектору боюнча баяндама      3.1. Өнүгүү тарыхы      Кыргызстанда микрокаржылоо сектору ыргактуу өнүгүүгө ээ болуп, ка-тышуучуларынын ар түрдүүлүгү менен мүнөздөлөт.  Алгачкы микрофинансылыкуюмдар  (мындан  ары - МФУ) эларалык донорлордун колдоосу астында пайдаболгон.  Алгачкылардан болуп өз операцияларын 1995-жылы ФИНКА баштаган.1997-жылы КАФК түзүлүп, КСлар өз ишин баштаган.     Микрокаржылоо секторуна 85 миллион АКШ долларынан көбүрөөк каражатинвестициялаган донорлор анын калыптанышында олуттуу роль ойногон.  Ка-ражаттардын ири бөлүгү  МФИ  жана  КБлар  үчүн  гранттар  жана  займдартүрүндө,  ал эми калган бөлүгү окутууну кошо алганда, техникалык жардамтүрүндө берилген. Ири донорлордун катарына АӨБ, ЕБРР, ГТЦ, SЕСО, ЮСАИД,ДБ,  ТАСИС, Борбордук Азияда ишкердикти өнүктүрүү боюнча Америка фонду,МЕРСИКО,  АСDI/VОСА жана ар кандай ӨЭУлар кирген.  Донорлордун колдоосужөнүндөгү кыйла толук маалыматтар № 5 тиркемеде келтирилген.     МФИлерди уюштурууга жардам көрсөтүүдөн тышкары эларалык  донорлор-дун   колдоосу   дүњүнөн   кредиттөө  деп  аталган  механизмди  түзүүгөмүмкүнчүлүк ачкан.  КСларга колдоо көрсөтүү  жана  дүњүнөн  кредиттердиберүү максатында Финкомпания түзүлгөн.  Мамлекеттик банктык эмес финан-сы-кредиттик мекемеси болуп  саналган  жана  айыл  жеринде  кредиттөөгөадистешкен  КАФК  айрым  МФИлерге кредиттерди берип келүүдө.  2004-жылыЮСАИДдин колдоосу астында дүњ кредиттерди  берүүчү  катары  "Фронтиерс"МККсы өз ишин баштаган.     Аз сандагы кызматкерлер менен иш алып барып жүзгө  жетпеген  карызалуучуларды  тейлеген  МФУлар  карыз алуучуларынын саны 20 мињден ашканФИНКА сыяктуу ири МФУлар менен катар эле рынокто өз ишин жүзөгө  ашырыпкелүүдө. Өлкөдө ошондой эле 300дөн ашуун КСлар иштейт. 2000-жылдан тар-тып республиканын айрым КБлары ЕБРРдин ПММФсына катышуу менен  өз  кре-диттик портфелдерин тез арада арттырууга жетишкен.     Ошентип, микрокаржылоо рыногу финансы рыногунун  калган  бөлүгүнөнанчалык так эмес сегменттелген.  Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн ке-ректөөчүлөрдүн - кардарлар жөнүндө жалпы  кабыл  алынган  түшүнүк  оруналып  турса  да,  бул  рынокто ушул кызмат көрсөтүүлөрдүн кандайдыр бирбелгилүү түрүн сунуштоочулардын монополиясы  жок.  Мисалы,  "Бай-Түшүм"МКА  финансылык  фонду  сыяктуу  типтүү  МФИлер,  600 мињ сомго чейинкиөлчөмдөгү кредиттерди ((4) эскертүүнү карањыз) берип жаткан шартта ЕБР-Рдин жогоруда белгиленген Программасына катышып жаткан 5 КБ 50 АКШ дол-ларынан  ((5)  эскертүүнү  карањыз)  башталган   кредиттерди   сунуштапкелүүдө.     Он жылдык өнүгүү жолунда микрокаржылоо сектору олуттуу ийгиликтер-ге  жетишкен.  Кыргызстан  -  Борбордук Азиядагы Кыргыз Республикасынын"Кыргыз Республикасындагы микрофинансылык уюмдар жөнүндө" жана "Кредит-тик союздар жөнүндө" мыйзамдарын кабыл алган биринчи өлкө.  Бул, мамле-кет тарабынан микрокаржылоо  секторун  өнүктүрүүгө  тиешелүү  дењгээлдекөњүл бурулуп жаткандыгын тастыктайт. Кыргызстандын микрокаржылоо рыно-гу микрокаржылоону жүзөгө ашырган катышуучулардын - ӨЖТдан КБларга  че-йинки  ар  түрдүүлүгү менен мүнөздөлөт.  Ушул секторду өнүктүрүү КыргызРеспубликасынын Өкмөтү,  Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жана эла-ралык донорлор тарабынан жигердүү колдоого алынууда.      3.2. Сектор жөнүндө жалпы маалымат      Кыргыз Республикасында  микрокаржылоо  системасы  үч  дењгээлдеги:макро, мезо жана микро катышуучуларды камтыйт. Микрокаржылоо секторунуннегизги активдүү катышуучулары төмөнкү чиймеде келтирилген.             Кыргыз Республикасынын микрокаржылоо секторунда                   2005-жылы иш алып барган тараптар      Сүрөт      Эскертүү: КАФК жана 1 КБда дүњүнөн берүүчү катары иш алып барат     2005-жылдын 1-январына карата банктык эмес финансы-кредиттик меке-мелер тутумуна (мындан ары - БФКМ) төмөнкүлөр кирген:     - Эки адистештирилген финансы-кредиттик мекеме - КАФК жана Финком-пания;     - Микрофинансылык уюмдардын формасы болуп саналган 78 МКА жана  26МКК;     - 305 КС;     - 116 ломбард.     Мындан тышкары, жогоруда белгиленгендей, 5 КБ ЕБРР ПММФнын чегиндекредиттөөнү  жүзөгө ашырып келүүдө.  Ошондой эле 1256 ӨЖТ өз мүчөлөрүнөбазалык финансылык кызматтарды көрсөтүшөт.     2005-жылдын башталышына карата абал боюнча МФИлердин карыз алуучу-ларынын жалпы саны 100 мињден көбүрөөк кардарды түзгөн берилген кредит-тердин  портфели 3,2 млрд.  сомго жеткен.  Кредиттин орточо өлчөмү 18,7мињ сомдон 54,1 мињ сомго чейин, институттардын түрүнө жана кардарларгажараша  өзгөрүлүп турат.  Ал эми ӨЖТ 2 мињ сомдон 8,2 мињ сомго чейинкичекте кредиттерди беришет.                Микрокаржылоо секторунун катышуучуларына                     берилген кредиттердин көлөмү                    (2005-жылдын 1-январына карата) -----------------------------------------------------------------------|Мекемелер |Мекемелердин |    Кредиттик      |    Карыз   | Кредиттин ||          |   саны      |    портфель       |алуучулардын|  орточо   ||          |             |-------------------|    саны    |  өлчөмү   ||          |             |млн. сом| мињ АКШ  |            |  (АКШ     ||          |             |        | доллары  |            |долларында ||----------|-------------|--------|----------|------------|-----------||КАФК      |     1       | 1,528  |  37,268  |    30,146  |    1,236  ||----------|-------------|--------|----------|------------|-----------||МКА/МКК   |     104     |   785  |  19,146  |    42,000  |      456  ||----------|-------------|--------|----------|------------|-----------||КС        |     305     |   449  |  10,951  |    21,650  |      506  ||----------|-------------|--------|----------|------------|-----------||ПММФга    |     5       |   463  |  11,293  |     8,707  |    1,297  ||катышкан  |             |        |          |            |           ||КБлар     |             |        |          |            |           ||----------|-------------|--------|----------|------------|-----------||Баардыгы  |     415     | 3,225  |  78,659  |   102,241  |      769  |-----------------------------------------------------------------------     Булагы: Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан жүргүзүлгөнанализ; 1 АКШ доллары = 41 сом      3.3 Регулятивдик чөйрөнү анализдөө ((6) эскертүүнү карањыз)      3.3.1 Таасирдүү жактары      Мыйзамдык база      Өлкөдө МФУ,  КС, КАФК жана КБлар үчүн микрокаржылоо боюнча кандай-дыр бир олуттуу чектөөлөрдү камтыбаган укуктук чөйрө түптөлгөн.  КыргызРеспубликасынын   "Кыргыз   Республикасындагы   микрофинансылык  уюмдаржөнүндөгү" Мыйзамында МФУлардын жана МФКдагы КСлардын депозиттерди тар-туу  менен иш алып барышкан жана ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасы-нын Улуттук банкынын пруденциялык көзөмөлдүгүнө алынган микрофинансылыккомпанияларга трансформациялууну мүмкүнчүлүгү аныкталган.  Финансы-кре-диттик  мекемелер  пайыздык  чендердин  (ставканын)  жана   комиссиялыктөлөмдөрдүн өлчөмүн өз алдынча белгилейт.      Көзөмөл      Кыргыз Республикасынын  Улуттук банкында КАФКнын,  Финкомпаниянын,МФУлардын,  КСлардын жана башка БФКМлардын  ишине  көзөмөлдүктү  жүзөгөашыруу  иш  милдетин  БМКБ аткарат.  БМКБнын кызматкерлери көзөмөлдүктүжүргүзүү тажрыйбасы жана усулдук ыкмалары маселелери боюнча атайы даяр-дыктан өтүшкөн. Көзөмөлдүк иш милдетти тиешелүү дењгээлде жүзөгө ашыруужана буга окутуу  максаттарында  колдонмолор  жана  көзөмөлдүктүн  ичкижол-жоболору иштелип чыккан.      3.3.2. Өксүк жактары      Мыйзамдык база      Банктар, КАФК жана МФКлар үчүн белгиленген нормативдер  (ченемдер)микрокаржылоо менен салттуу кредиттөөнүн ортосундагы айырманы эске алууменен дифференцияланган эмес.  Мисалы, жоготуулардын жана зыяндын ордунжабууга кам (мындан ары - РППУ) түзүү боюнча талаптар бөлүгү.     Кыргыз Республикасынын  "Кыргыз  Республикасындагы микрофинансылыкуюмдар жөнүндөгү"  Мыйзамына ылайык МФКлар майда кредиттерди берүү, ли-зинг, факторинг жана мөөнөттүү депозиттерди тартуу боюнча операциялардыгана жүзөгө ашырышат. Ал эми ушул эле учурда, МФУлардын кардарлары акчакоторуу сыяктуу кызмат көрсөтүүлөргө муктаж жана МФКлардын ушундай кыз-маттарды сунуштоого мүмкүнчүлүгү жетиштүү.     Бул үчүн Кыргыз Республикасынын "Кредиттик союздар жөнүндөгү" Мый-замына  Кыргыз  Республикасынын башка мыйзам актыларына ылайык келтирүүүчүн түзөтүүлөрдү киргизүү зарыл  ((7)  эскертүүнү  карањыз).  Чечмелепберүүгө   жана/же  чечилүүгө  муктаж  болгон  негизги  маселелер  болуптөмөнкүлөр саналат:  корпоративдик башкаруу системасын күчөтүү;  чечим-дерди  кабыл алуу жол-жобосу көзкарашынан алганда жалпы жыйындарга мүчөболуу жана алардын ишин жөнгө салуу механизмдерин өркүндөтүү, кайталан-ган жыйындарды өткөрүү,  КСтердин катышуучуларынын таламдарында ыйгарымукуктуу иш алып баруу каражатын колдонууга киргизүү;  башкаруу органда-рынын мүчөлөрүнүн эмгегине төлөөлөр; бардык башкаруу органдарынын, атапайтканда кредиттик комитеттин ыйгарым укуктары жана жоопкерчилиги.      Көзөмөл      МФИлердин ири санда болушу жана ар түрдүүлүгү Кыргыз Республикасы-нын  Улуттук банкы тарабынан алардын ишине карата тиешелүү көзөмөлдүктүкамсыз кылууда проблемаларды жаратууда.  Пруденциалдык көзөмөл депозит-терди кабыл алышкан МФКларга,  ошондой эле КСларга жана адистештирилгенфинансы-кредиттик  мекемелерге  (КАФК  жана  Финкомпания)  карата  ганажүзөгө ашырылгандыгына карабастан, БМКБдагы алардын көлөмүнө карабастанМФИлердин бардык түрлөрүнүн ишин лицензиялоо/каттоо күбөлүгүн берүү жа-на алардын ишине көз салуу боюнча иш милдетин аткарат.     2005-жылдын июль КСтердин ишине көзөмөлдүк иш милдети Финкомпания-дан  Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына өткөрүлүп берилген.  УчурдаБМКБда инспекторлордун тиешелүү штаты түзүлүүдө,  ошондой эле  КСлардынишине   көзөмөлдүк  жүргүзүү  системасы  жана  жол-жобосу  аныкталууда.Көзөмөлдүктүн тиешелүү системасын иштеп чыгуу акырына чыга элек.      Күрөөнү каттоо жана алып коюу      Кыргыз Республикасынын 2005-жылы кабыл алынган  "Күрөө  жөнүндөгү"жањы  Мыйзамында  күрөөнү  каттоого  алуу  процесси  жана аны алып коюужол-жобосу жөнөкөйлөтүлгөн. Ошого карабастан айрым проблемалар чечилбе-ген бойдон калууда.      3.3.3. Мүмкүнчүлүктөр      Мыйзамдык база      Микрокаржылоо үчүн кошумча ресурстарда  тартуу  максатында  КыргызРеспубликасынын   "Кыргыз   Республикасындагы   микрофинансылык  уюмдаржөнүндөгү" Мыйзамында мөөнөттүү аманаттарды  тартууга  лицензия  алуугаМФКлардын укуктары аныкталган.  МФУлардын КБлар менен стратегиялык аль-янсы ((8) эскертүүнү карањыз),  коммерциялык дүњүнөн кредиттөө субъект-теринен же эларалык донорлордон,  ошондой эле социалдык  инвесторлордонкредиттерди  алуусу  ресурстук базаны кењейтүүнүн башка мүмкүнчүлүгүнөнболуп саналат.     Бүгүнкү күндө болгону үч МФУ гана депозиттерди тартууга жана МФКгаже банкка трансформацияланууга  кызыкдар  болууда.  Акыркы  эки  жылдыничинде Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, ушул финансы институттарынкайрадан өзгөртүп түзүү учурунда алган тажрыйбаны изилдеп чыккандан ки-йин  микрокаржылоо  боюнча мыйзамдарга зарыл түзөтүүлөрдү киргизе алышымүмкүн.  Бул түзөтүүлөр биринчи кезекте, аманатчылардын жана башка кре-диторлордун таламдарын коргоо, шайкеш көзөмөлдүктү түптөө жана МФИлергедепозиттик операцияларды жүзөгө ашырууга кењири мүмкүнчүлүктөрдү  берүүмаксаттарында БФКМнын финансы системасынын тобокелдиктерин төмөндөтүүгөкарата алардын ортосундагы аракеттенүү мүмкүнчүлүктөрүн балансташтыруу-га багытталган.  Калктан аманаттарды тартууга уруксат финансылык турук-туулугун тастыктаган жана ишинде банк тутумунун дестабилдешүүсүнө, анынкоопсуздугунун жана ишенимдүүлүгүнүн бузулушуна алып келген тобокелдик-терди камтыбаган институттарга гана берилет.     КС өздөрүнүн  уюштуруучулук жөндөмдүүлүгүн олуттуу дењгээлде жого-рулатууга жетишкен жана учурда түзүлгөн  ассоциациялары  аркылуу  жалпыкызыкчылыктарын чагылдырууда.  Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы ме-нен жөнгө салуу жана көзөмөлдүк маселелери боюнча баарлашуу  бир  кыйлажигердүү жүргүзүлүп, учурда КСлар Кыргыз Республикасынын "Кредиттик со-юздар жөнүндөгү" Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүүгө тиешелүү сунуштардыдаярдашууда.      Көзөмөл      Алдыдагы эки жыл ичинде алгачкы МКА жана МККлар МФКларга трансфор-мациялануусу күтүлүүдө.  Демек, ушул мезгил аралыгында Кыргыз Республи-касынын  Улуттук банкынын көзөмөл функцияларын аткаруу боюнча өз потен-циалын жогорулатууга жана зарыл болгон ченемдик документтерди иштеп чы-гууга мүмкүнчүлүгү бар.     Эртелеп алдын-алуу системасына негизденген  анализдөөлөр  КСлардынишине көзөмөлдүк системасынын негизги блокторунан болуп калышы мүмкүн.     Күрөөнүү каттоо жана алып коюу     Күрөөнү каттоо жана алып коюуга байланыштуу проблемалуу маселелер-ди чечүү максатында Банктар кењеши Кыргыз Республикасынын  мыйзамдарыназарыл болгон өзгөртүүлөрдү иштеп чыгуу боюнча жумушчу топ түзгөн. Проб-лемаларды аныктоо жана жана мыйзам актыларына күрөө  маселелерине  тие-шелүү зарыл өзгөртүүлөрдү даярдоо үчүн ЮСАИД долбоору тарабынан мыйзам-дарды өркүндөтүү боюнча баяндама жасалып,  изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Мын-дан тышкары, Кыргыз Республикасынын ченемдик актыларына инвентаризация-лоо жүргүзүү боюнча Ведомстволор аралык комиссиянын ишинин чегинде Кыр-гыз   Республикасынын  "Күрөө  жөнүндөгү"  Мыйзамы  менен  карама-каршыкелүүлөрдү четтеттүү максатында Кыргыз Республикасынын Жарандык  кодек-сине  жана  Кыргыз Республикасынын Жер кодексине өзгөртүүлөрдү жана то-луктоолорду киргизүү боюнча иштер жүргүзүлүүдө.      3.3.4. Кооптонуулар      Мыйзамдык база      МФУлардын аброюнун жана беделинин түшүп кетүү тобокелдиги:  өзүнүнуюштуруу-укуктук формасы боюнча МКА жана МККларды түзүү эњ эле жөнөкөй,анткени ишкердиктин ушул түрү менен иш алып барууну каалагандар эч кан-дай кыйынчылыксыз эле уюмдун тиешелүү формасын каттоодон өткөрүү  мененэсепке  алуу күбөлүгүн алуу үчүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынакайрыла алат.  Бирок бул,  алар иш жүзүндө  микрокредиттөөнү  милдеттүүтүрдө жүргүзө алат дегенди түшүндүрбөйт.  Бул, кандайдыр бир дењгээлде,учурда каттоодон өткөн МКАлардын дээрлик 40 пайызы  иштебей  тургандыгыфактысы менен түшүндүрүлөт.  Ошентип,  МКА жана МККлардын ири бөлүгү ишжүзүндө алсыз жана майнаптуу эмес, алардын ишин жөнгө салуу Кыргыз Рес-публикасынын Улуттук банкы үчүн да оорчулук келтирүүдө.     Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында учурда финансы-кредиттик  ме-кемелердин  МФКларга тоскоолдуксуз трансфармациялануусу боюнча белгилүүбир кемчиликтер орун алууда ((9) эскертүүнү карањыз).     Азыркы учурда, "Кредиттик тарыхтар бюросу жөнүндөгү" мыйзам долбо-ору иштелип чыгууда. Өтө катуу контролдук жана чектөөлөр анын өнүгүшүнөтоскоолдук кылышы мүмкүн.      Көзөмөл      Микрокаржылоого жана салттуу банкттык кредиттөөгө карата жөнгө са-луучу талаптардын жетишсиз дифференциацияланышы КБлардын микрокредиттөөбоюнча  кызматтарды  көрсөтүүгө кењири аралашуусу үчүн тоскоолдук болупкалышы мүмкүн.      3.4. Микрокаржылоо секторун анализдөө ((10) эскертүүнү карањыз)      3.4.1. Таасирдүү жактар      Борбордук Азиянын башка мамлекеттерине салыштырганда  Кыргыз  Рес-публикасындагы  микрокаржылоо  сектору  БФКМдин  кыйла  өнүккөн жана артүрдүү тармагына ээ.     КБ микрокаржылоо рыногуна ЕБРРдин ПММФ программасын жүзөгө  ашырууаркылуу  аралашкан.  ЕБРРдин ПММФ чегинде беш банкта кредиттөөнүн адис-тештирилген натыйжалуу технологиясы колдонууга киргизилген, бул кардар-лар чөйрөсүнүн тез өсүшүнө алып келген.     Микрокредиттөө кызмат  көрсөтүүлөрүнүн  ар кандай провайдерлерининболушун  артыкчылык  катары  кароого  болот.  Бул   финансылык   кызматкөрсөтүүлөрдү  сунуштоону  диверсификациялоого өбөлгө түзүп,  негизинензарыл атаандаштыкты жаратат.     Бүтүндөй республиканын масштабында чекене микрокредиттөөнүн кењиритармагы түптөлгөн:  БФКМ жана банктар, жалпысынан алганда, микрокредит-терди жайгаштырган 570тен ашык офиске ээ.     КАФК Борбордук Азиядагы эњ ири  адистештирилген  айылчарба  финан-сы-кредиттик   институт   болуп  саналат  жана  11  филиалдан  жана  47өкүлчүлүктөн турган бүтүндөй өлкө боюнча  тараган  тармагы  аркылуу  30мињден ашуун кардарды тейлейт.     Өзүнө-өзү жардам берүү,  өзүн-өзү башкаруу жана өз  жоопкерчилигинсезе  билүүгө  таянган  өз алдынча экономикалык ишмердикте түрткү берүүмаксатында күч-аракеттерди бириктирүү аркылуу абалын жакшыртууга  умту-луу  КСтердин  ишинин  алгылыктуу  жагы болуп саналат.  Мындан тышкары,алардын жайгашуу өзгөчөлүктөрү да КСтердин алгылыктуу жагынан болуп са-налат,  анткени, КСтердин көпчүлүгү башка финансылык институттар болбо-гон райондордо түзүлгөн.  Алардын айрымдары бул мүмкүнчүлүктөн пайдала-нууга  жетишкен,  бирок 2005-жылдын башталышына карата 305 КСтин ичинен91нин гана жүздөн ашуун кардары болгон жана алардын биринин дагы карда-рынын саны мињден ашкан эмес.     Калктын жакыр катмарына кызмат көрсөтүүлөр рыногунун  сегментинде:ПРООН тарабынан демөөрчүлүккө алынган Программа ӨЖТ (айылдын дењгээлин-де  жамааттык  түрдөгү  формалдуу  эмес  шериктештик)   түзүүгө   көмөккөрсөткөн. 2004-жылдын акырына карата 1256 ӨЖТ иштеп турган, кардарларыбоюнча жайгаштыруу үчүн алар КАФКдан финансылык ресурстарды алышкан.     Көпчүлүк банктардан жана эњ ири МКУлардан карыз алуучулар тууралуумаалыматтарды алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ кредиттик бюро да иштеп турат.     Кредиттик ресурстарды  жањы  дүњ берүүчүлөр ("Фронтирес" МКК ЖЧКсыжана КСФ) башкаруусу жакшы жөнгө салынган жана ийгиликтүү иштеген  МФУ-ларды жана КСларды каржылоо ишин баштады.     Эларалык донорлор ((11) эскертүүнү карањыз) Кыргыз Республикасындамикрокаржылоо секторун өнүктүрүүгө жигердүү катышууда.      3.4.2. Өксүк жактары      Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштагандардын кењири жана артүрдүү тармагынын түптөлүшү майда кредиттерди көптөгөн сунуштоочулардынмүнөздүү  орун  алышы  менен рыноктун фрагментацияланышына алып келген.2005-жылдын башталышына карата 5 МФИнин гана 1000ден  көбүрөөк  кардарыболсо,  12  МФУнун карыз алуучуларынын саны 100дөн 1000ге чейин өзгөрүптурган,  ошол эле учурда 87 МФУнун кардарынын саны  100дөн  ашпаган  жеалар  дегеле иштешкен эмес.  Анткени микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнтуруктуу сунуштоо үчүн чөйрөнүн калыптанышы маанилүү экендигинен  улам,көпчүлүк  майда  уюмдарда иш жигердүү жүргүзүлгөн эмес.  МФУлардын мынаушундай аз санда болушу шартында кредиттер боюнча жогорулатылган пайыз-дык  чендер жана финансылык ресурстардын наркынын төмөндүгү алардын ту-руштук берип, сакталып калуусуна өбөлгө түзгөн.     Микрокредиттөө боюнча   кызматтарды  сунуштагандардын  саны  арбынэкендигине карабастан,  кыйла жакыр үй чарбаларына,  майда  фермерлергежана  алыскы  райондордо  жашаган калкка финансылык кызмат көрсөтүү алижетишсиз дењгээлде калууда.     Микрокредиттөө өлкөнүн  экономикалык жана социалдык абалына кандайтаасир тийгизип жаткандыгын аныктоо маалыматтардын жетишсиздигинен уламда татаалданууда.      Каржылоого байланыштуу проблемалар      Көпчүлүк МФУлар  анчалык  чоњ  эмес капиталга ээ.  КСдин капиталдыкөбөйтүү жана сырттан каражаттарды тартууга  мүмкүнчүлүктөрү  чектелүү,ушунун кесепетинен алар кредиттөөдө пайдаланылуучу каражаттарга муктаж.Мурдатан бери эле сектор донорлордун каражаттарына  көз  каранды  болупкелген  жана  бүгүнкү  күндө да донорлордон карыз алуулар КСдердин кре-диттөө ишин каржылоонун негизги булактарынын бири бойдон калууда.     Микрокредиттөө секторун  каржылоонун  жергиликтүү  альтернативалуубулактары донордук жардамдарды кыскартууда орун алган өксүктөрдүн ордунжаба алгыдай жетиштүү өнүгүүгө ээ боло элек.     Көпчүлүк МФУлар жана КСтер финансы же  башкаруу  жагында  тиешелүүбилим дењгээлине ээ эмес,  квалификациясы төмөн жетекчилердин иштеп ту-рушу жана  башкаруу  түзүмүнүн  алсыздыгы  менен  мүнөздөлгөн  жетиштүүөнүгүүгө ээ боло албай жаткан институттук түзүмгө ээ. Кадрлар жетишсиз,атап айтканда кредиттөө,  бухгалтердик эсеп жана маалымат-башкаруу сис-темалары  боюнча  билими жана иш билгилик жөндөмгө ээ кредиттик адистержетишсиз. Тиешелүү системалар (кредиттөө, тобокелдиктерди иликтеп анык-тоо, маалыматтык башкаруу системасынын ыкмалары) начар өнүккөн.     КАФКнын портфели тармактык диверсификацияланышынын төмөндүгү  жанакредиттердин дээрлик 100 пайызы айылчарба секторуна айрыкча, мал чарба-чылыгына берилгендиги менен мүнөздөлөт.  КАФК четөлкө булактарынын кре-диттик линияларынан олуттуу дењгээлде көз каранды.     Микрокредиттик кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоочулардын биразы орточоөлчөмү  МIХ  Маrket  уюму  тарабынан аныкталган эл аралык стандарттаргаылайык "эњ  жакыр  жашагандар үчүн" ((12) эскертүүнү карањыз) кредиттеркатегориясына кирген кредиттерди беришет.  Бир МКК орто  өлчөмдөгү,  алэми  "Кыргыз Айылтраст" МКК ЖЧКсы орточо өлчөмү 2 мињ сомду түзгөн кре-диттерди беришет,  бул да жогоруда  белгиленген  "эњ  жакыр  жашагандарүчүн" кредиттердин категориясына эњ эле жакын.  МКК, МКА жана КС "жакырүйчарбалары үчүн" кредиттер категориясы боюнча орточо көрсөткүчкө тууракелген  өлчөмдөгү кредиттерди беришет.  КАФК тарабынан берилген кредит-тердин орточо өлчөмү анын кардарлары майда (өтө майда)  фермерлер  эмесэкендигин көрсөтүүдө.     КАФКны жана КСтерди кошо алганда, микрокаржылоо секторунун катышу-учуларынын көпчүлүгү Кредиттик бюрого маалыматтарды беришпейт. Анткени,анын көрсөткөн кызматтары  наркынын  салыштырмалуу  жогору  экендигиненулам, көпчүлүк МФИлер үчүн жеткиликтүү эмес.     МФИ жана алардын персоналы  үчүн  регулярдуу  негизде  окутуулардыжүзөгө ашыруу (окутуу борборлору,  консультанттар аркылуу) өтө эле чек-телүү мүнөзгө ээ.  Адистик консультациялык кызмат  көрсөтүүлөр  дээрликпайдаланылбайт.     МФИлер окутуунун зарылчылыгын жакшы түшүнөөрүнө карабастан,  алар-дын  буга  тиешелүү  суроо-талабы  анчалык байкалбай келүүдө.  Анткени,көпчүлүк МФИлерде бул максаттарга каражаттар каралган эмес.      3.4.3. Мүмкүнчүлүктөр      Өлкөнүн чегинде тиешелүү иликтөөлөр жүргүзүлбөгөндүгүнө карабастанкредиттерге карата канаттандырылбаган олуттуу суроо-талап орун алып жа-тат деген жалпы пикир келип чыккан.  Мына ушул  суроо-талапты,  айрыкчакардарлардын саны аз жана кредиттөө суммасы көп эмес болгон айыл жерин-де суроо-талапты канаттандыруу үчүн финансылык инсттуттар  жигердүү  ишалып барууга,  техникалык жардам алууга, туруктуу окутуудан өтүүгө жанаиштин натыйжалуулугун арттыруу үчүн технологиялардын  жеткиликтүүлүгүнөжетишүүсү зарыл.     МФИлердин 2005-жылдын башталышына карата 100 мињден көбүрөөк карызалуучулары  болгон  ал  эми калктын саны 5,1 млн.  адамга жеткен учурдамикрокаржылоо кызматтарынан калктын 2 пайызы  гана  пайдаланылышат:  арбир   жүзүнчү   жашоочунун   экөөсү   гана   аз   өлчөмдө  кредит  алуумүмкүнчүлүгүнө ээ ((13) эскертүүнү  карањыз).  Бул  Борбордук  Азиядагыбашка  мамлекеттерге  салыштырганда  эњ жогорку көрсөткүч болуп саналат((14)  эскертүүнү  карањыз).  Ошону  менен  бирге  эле  микрокаржылоонуөнүктүрүү  жагында  өзүнчө  бир  тарыхка ээ өлкөлөргө салыштырганда булкөрсөткүч төмөн, бул болсо өсүш үчүн мүмкүнчүлүктөр бар экендигин айги-нелейт.     Экономиканын өнүгүшүнө  жараша  кредиттик  продуктулардын (лизинг,керектөө кредиттери,  орто мөөнөткө кредиттер)  жана  башка  финансылыкпродуктулардын (улуттук жана эл аралык акча которуулар, депозиттик про-дуктулардын ар кандай түрлөрү,  камсыздандыруу кызмат көрсөтүүлөрү)  аркандай түрлөрүнө суроо-талап өсөт.     МФУлардын өнүгүү зарылчылыгы  алардын  биригүү  стратегиясы  мененкамсыз  кылынышы мүмкүн.  Бирдиктүү максаттарга негизделген алардын би-ригүү процесси географиялык чөйрөсүнүн жана кардар базасын кењейтүү ме-нен  акча  агымынын артышына өбөлгө түзүп,  капиталга мүмкүнчүлүк ачып,туруктуу чыгымдарды  төмөндөтүү  көз  карашынан  үнөмдөөгө  түрткү  бе-рет ((15) эскертүүнү карањыз).     Калктын аманат сактоо мүмкүнчүлүгүнө  карата  кандайдыр  бир  шек-тенүүлөрдүн  орун  алып  турушуна  карабастан,  айрым БФКМлар андан арыөнүгүү жолун каржылоо жана донорлордон көз карандылыкты басањдтуу  мак-сатында  депозиттерди  кабыл  алышкан  институттарга трансформацияланууүчүн алгачкы кадамдарды жасоодо. Мына ушул мүмкүнчүлүктүн бардыгын тас-тыктаган,  аманат  сактоого  рыноктук суроо-талапка терењден иликтөөлөржүргүзүлө элек. ((16) эскертүүнү карањыз).     КСтер жайгашуу  өзгөчөлүгүнө жараша калктын өздүк жыйымдарын моби-лизациялоо үчүн жакшы мүмкүнчүлүктөргө ээ.  2004-жылы  алгачкы  долбооржүзөгө ашырылып,  анын чегинде тандалып алынган он КС өз катышуучулары-нан 2,5 млн.сом жалпы суммасындагы аманаттарды мобилизациялоого  жетиш-кен.  Ушул  алгачкы долбоор ГТЦ долбоорунун техникалык колдоосу астындаКыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан жүзөгө ашырылган.     ЭСК микрокаржылоо секторунда маанилүү роль ойношу мүмкүн: анын де-позиттеринин  бөлүгү  МФУларга  жана  КСларга  финансылык   ресурстардыберүүгө  багытталышы  мүмкүн  (кредиттик ресурстарды дүњүнөн берүүчүнүнфункциясында).  Бүтүндөй өлкө боюнча жайылтылган тармактары аркылуу  алушул институттарга төлөм жана башка акчалай кызмат көрсөтүүлөрдү сунуш-тай алмак.     Бир же  бир  нече  микрофинансылык  ассоциациялардын маалыматтардытоптоо жана алмашуу,  жалпы кызыкчылыкты көздөө  сектордун  институттукмүмкүнчүлүгүн, атап айтканда, өз мүчөлөрү үчүн иш алып баруунун жол-жо-болорун  жана  стандарттарын  иштеп  чыгуу  аркылуу   арттыруусу   үчүнмүмкүнчүлүктөр бар.     ГТЦ долбоорунун колдоосу астында банктык кызматкерлерди даярдыктанөткөрүү  боюнча  окуу курстары ачылган Бишкек жана Ош шаарларындагы ли-цейлерде окутуу мүмкүнчүлүктөрү бар.  Бул окутуу  программаларын  КСтержана башка МФУлар пайдаланышы мүмкүн.     Чыгыш Европа жана КМШ өлкөлөрү үчүн Польшада жайгашкан микрокаржы-лоо  борбору жакында Борбордук Азия өлкөлөрү үчүн кыска мөөнөттүк курс-тарды өткөрүү максатында Алматы шаарында окутуу борборун түзгөн. Албет-те, бул МФИлер үчүн окуу мүмкүнчүлүктөрүн арттырат деген ишеним бар.     Бир нече донорлор (ГТЦ, ДБ, ЮСАИД, ЕБРР, ПРООН, "Сорос-Кыргызстан"фонд) микрокаржылоо секторун өнүктүрүүгө көмөктөшүүгө таламдаш.  Донор-лор МФИлерди институттук колдоо механизмдерин түзүү (окутуучу институт-тар,  зарыл жабдуулар, окуу куралдар жана башкалар) үчүн каржылоону су-нуштоо менен иликтөө иштерин жүргүзүүгө жана мисалы,  айыл жерин каржы-лоо жана жањы продуктуларды иштеп чыгуу сыяктуу актуалдуу проблемалардычечүү жагында алдыњкы тажрыйбаларды колдонууга киргизүүгө көмөк көрсөтөалат.  Алар ошондой эле рынокторго иликтөөлөрдү жүргүзүүнү жана алардыннатыйжаларына иликтөөлөрдү жүргүзүүнү каржылоого алышы мүмкүн.      3.4.4. Кооптонуулар      Мамлекеттик структуралар  тарабынан  уюштурулган  айрым  МФИлердинсубсидияланган пайыздык чендер боюнча, башкача айтканда рыноктук чендентөмөн ченде майда кредиттерди берүүсү  сектордун  өнүгүү  мүмкүнчүлүгүнбасањдатат.     Кредиттерди берүүгө   донордук   гранттык   жардамдардын    көлөмүтөмөндөөдө,  мында  камсыз  кылынбаган суроо-талапты канаттандыруу үчүндароо пайдаланылышы мүмкүн болгон альтернативалуу (коммерциялык же  жа-рым-жартылай коммерциялык) булактар жокко эсе.     Шайкеш экинчилик институттардын  ((17)  эскертүүнү  карањыз)  жанаКСлар үчүн системалардын (апекс институту, төлөм системасы, көзкаранды-сыз аудит) жетишсиздиги келечектеги өнүгүү үчүн коркунуч болуп саналат.                              4. Стратегия      Кыргыз Республикасынын  учурдагы  башкы стратегиялык максаттарынынбири - калктын жашоо дењгээлин көтөрүү. Расмий маалыматтар боюнча калк-тын олуттуу бөлүгү (45 пайыздан көбүрөөгү) жакырчылык чегинде жашайт.     Ишкердикти өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү жакырчылыкты жоюу  ыкма-ларынын  бири болуп саналат.  Кирешелери аз адамдардын көпчүлүгүнө биз-нести   өнүктүрүү   максатында   каржылоо    булактарынан    пайдалануумүмкүнчүлүгү чектелүү. МФИни өнүктүрүү туптөлгөн абалдан чыгуунун жолу.Микрокредиттөөнү өнүктүрүү процессинин негизги  максаты  -  кредиттөөнүреспубликада жакырчылыкты кыскартуунун жүзөгө ашырылып жаткан стратеги-ясынын бир кыйла таасирдүү каражатына айландыруу аркылуу аз камсыз бол-гондорго  жардам көрсөтүү.  Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы КыргызРеспубликасында микрокаржылоону өнүктүрүүгө жана  анын  пайдубалын  бе-кемдөөгө  түрткү  берген шарттарды түзүүгө олуттуу салым кошуп келүүдө.Мындай айкын демилге өтөөсүнө чыгууга мүмкүн болгон  тапшырманы  алдыгакоет  -  микрокаржылоо  бүтүндөй  өлкөнүн финансы сиетемасынын туруктуукомпоненти болуп калгыдай иш-чөйрөсүн жана кызмат  көрсөтүүлөр  көлөмүнарттыруу милдетин жүктөйт.     Мындан тышкары,  микрокаржылоонун үлүшүнүн өсүшү республикада  ин-вестициялык кредиттөөгө алгылыктуу таасирин тийгизет деген үмүт бар.      4.1. Микрокаржылоо стратегиясынын бүтүндүгү      Кыргыз Республикасында микрокаржылоону өнүктүрүү  стратегиясы  бирбүтүндүктү  түзгөн финансы системасын андан ары өнүктүрүүгө багытталганжана ал көпчүлүктүн таламдарында иш алып баруу жагын көздөйт ((18)  эс-кертүүнү карањыз).     Алдыга коюлган максаттарга жетүү үчүн таламдаш ар кандай  дењгээл-деги тараптардын:  Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана Кыргыз Респуб-ликасынын Улуттук банкынын,  банктарды жана микрофинасылык сектор  үчүнкошумча  кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштаган мамлекеттик эмес секторду кошоалганда,  финансы-кредиттик мекемелердин күч-аракетин бир жерге топтош-туруу зарыл, ошондой эле донорлордун колдоосу да талап кылынат. Страте-гия бир бүтүндүктү түшүндүргөн документ болуп саналат жана  республика-нын калкынын кењири чөйрөсүн:  эњ эле жакыр үйчарбалары жана майда фер-мелерден шаар жашоочуларына жана майда ишканаларга чейин финансылык ре-сурстардан пайдалануусуна мүмкүнчүлүк түзүүгө багытталган.     Стратегия өлкөдө  микрокаржылоону  келечекте   өнүктүрүү   жөнүндөтүшүнүк берет, иш алып баруунун негизги эрежелерин жана мыйзамдарын ча-гылдырып берет жана бул маалымат алмашууга жана бул процесске көп  сан-даган катышуучуларды тартууга өбөлгө түзүүгө тийиш.  Ал микрокаржылоонуөлкөнүн финансы рыногунун бөлүгү катары кароосу менен да бир бүтүндүктүтүшүндүрөт,  ага аралашуу тынымсыз өсүүдө: микрофинансылык мекемелер өзиш-аракеттеринин чөйрөсүн ырааттуу арттырууга ниеттенишүүдө.     Микрокаржылоо республиканын  алыскы  райондорунда  жашаган калктынфинансылык  ресурстардан  бирдей  өлчөмдө  пайдалануусуна   мүмкүнчүлүктүзүүгө  багытталган  жана  аны өнүктүрүү үч дењгээлде камсыз кылынуугатийиш:     1) "микродењгээл" - калктын жакыр жашаган катмарынын, майда ишкер-лердин,  майда фермерлердин жана башка экономикалык  субъекттердин  ке-ректөөлөрүн тейлөөнү көздөгөн финансылык мекемелердин кењири чөйрөсү;     2) "мезодењгээл" - аудитордук уюмдар,  рейтингдик агенттиктер, ас-социациялар,  кредиттик бюролор, төлөө системасы жана акча которуу сис-темалары,  маалымат технологиялары,  техникалык тейлөөнү сунуштоочулар,консультативдик кызмат көрсөтүүлөр жана окутуу программалары;     3) "макродењгээл" - Кыргыз Республикасынын Улуттук  банкы,  КыргызРеспубликасынын  Экономика  жана финансы министрлиги жана микрокаржылоорыногунун катышуучулары үчүн укуктук статусту камсыз кылуучу  мамлекет-тик башка мекемелер ("оюн эрежелери").     Стратегиянын бүтүндүгү өз кезегинде аны жүзөгө ашыруу - бул микро-каржылоо  процессине  бардык  катышуучу  тараптар үчүн милдет экендигинболжолдойт.     Бардык таламдаш тараптар жалпы максатка жетишүүгө:  Кыргыз Респуб-ликасынын  калкынын  кењири  катмарынын  туруктуу   финансылык   кызматкөрсөтүүлөрдөн пайдалануу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылууга чакырылган.     Ушул максатка жетишүү  процессинде  катышуучулар  өз  стратегиясынтандоодо  эркин  иш  алып  барышат.  Стратегия келечектеги өнүгүүнү таканыктайт жана ошону менен катышуучуларга бир кыйла натыйжалуу чечимдер-ди кабыл алуусуна шарт түзөт. Бул Стратегия өзара аракеттенүүгө, маалы-маттарды алмашууга жана бир максатты көздөөгө,  атап айтканда,  укуктукмаселелер  боюнча  конценсуска жетишүүгө өбөлгө түзгөн ишкердик чөйрөнүөнүктүрүүгө көмөк көрсөтүүгө багытталган.     Аны өнүктүрүү  чакан ишкердикти колдоого алуу үчүн гана зарыл бол-бостон,    калайык-калктын    финансылык    ресурстардан     пайдалануумүмкүнчүлүгүн  арттыруу максатында негиз катары каралган финансы секто-рунун өзүнчө сегменти катары микрокаржылоонун мамлекет тарабынан тааны-лышы жана анын интеграцияланышы зарыл.     Стратегиянын алдыга  койгон  максаттарына  жана  милдеттерине  же-тишүүдөгү  ийгилик финансы системасынын бүтүндүгү,  финансы рыногундагымикрокаржылоо секторунун финансылык кызмат көрсөтүүлөргө ык коюусу жанамикрокаржылоонун  бардык  дењгээлинин  өзара аракеттенүүсүнүн натыйжасыменен аныкталат. Мындан тышкары, калктын жакыр жашаган катмары үчүн фи-нансы системасы инфраструктуралардын болуусу,  рыноктордон,  өндүрүштүктехнологиялардан пайдалануу  мүмкүнчүлүгү,  тобокелдиктерди  төмөндөтүүбоюнча  маалыматтардын жеткиликтүүлүгү сыяктуу орун алган шарттарга жа-раша түптөлөт.     Эларалык уюмдардын  колдоосу  маанилүү  он факторлордун бири болупсаналат,  анткени донорлор МФИлерди институттук колдоого алуу механизм-дерин  түзүү үчүн каржылоону сунуштап (билим берүү институттары,  зарылжабдуулар,  окуу куралдары ж.б.), айыл жерин каржылоо жана жањы продук-тыларды иштеп чыгуу (жыйым топтоо, микрокамсыздандыруу, акчалай котору-улар,  лизинг) жагында  алдыњкы  тажрыйбаларды  колдонууга  киргизүүдө,ошондой эле МФИлердин банктар менен кызматташуусуна колдоо көрсөтөт.     Эларалык уюмдар ошондой эле, микрокаржылоо рыногунда белгилүү рол-до  иш алып барышат.  Учурда,  адистештирилген эларалык микрофинансылыкфонддордун санынын өсүп бара жатышы МФИлер үчүн финансылык продуктылар-дын ар кандай түрлөрүн: субординацияланган займдарды, гарантиялык фонд-дорду ж.б. сунуштоого мүмкүндүк берүүдө.      4.2. Стратегиянын максаты жана милдеттери      Кыргыз Рспубликанын алыскы региондорундагы калктын  жакыр  жашаганкатмарынын  финансылык  кызмат  көрсөтүүлөрдөн пайдалануу мүмкүнчүлүгүнкењейтүү аркылуу жакырчылыктын дењгээлин  төмөндөтүү  бул  Стратегиянынбашкы максаты. Микрокаржылоо рыногунун инфраструктурасын түзүү жана жа-кынкы келечекте жањы жумуш орундарынын пайда болушу Страгегияиын алдыгакойгон максаттарынын жүзөгө ашырылышынын натыйжасы болуп калат.     Стратегиянын милдеттеринен болуп:     - Кыргыз  Рспубликасында  2006-2010-жылдары микрокаржылоо секторунөнүктүрүүнүн стратегиялык багыттарын иштеп чыгуу;     - микрокаржылоону  өнүктүрүүгө тоскоолдук кылган проблемалуу масе-лелерди чечүүнүн механизмдерин иштеп чыгуу боюнча мамлекеттик органдар-дын ишин координациялоо;     - өлкөнүн алыскы региондорунда жашаган калктын  эњ  жакыр  катмарыүчүн микрокаржылоо кызматтарынын жеткиликтүү болушуна түрткү берүү;     - ишинин натыйжалуулугун арттыруу максатында МФИлердин институттукжана финансылык чыњдалуусуна көмөктөшүү;     - микрокаржылоо  боюнча  кызмат  көрсөтүүлөрдү  диверсификациялоо,атап айтканда, жыйым топтоо кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүү жана акчалайкоторууларды камсыз кылуу;     - ички булактардан каржыланган кредиттердин өсүшүнө,  атап айткан-да, калктын өздүк жыйымдарынын жана каржылоонун коммерциялык булактары-нын өсүшүнө түрткү берүү;     - МФИлердин кесиптик кызматтардан жана  маалыматгардан  пайдалануумүмкүнчүлүгүн камсыз кылган кошумча кызматтарды жана инфраструктуралар-ды өнүктүрүү үчүн өбөлгөлөрдү түзүү.      4.3. Стратегиялык багыттар      Стратегия, алдыга   коюлган   милдеттерди   жүзөгө   ашыруу   үчүнтөмөндөгүлөрдү караштырат:     - укуктук  чөйрөнү жакшыртуу:  микрокаржылоо секторун өнүктүрүүнүншарттарына жооп берүүчү жөнгө салууну андан ары өркүндөтүү, анын ичиндеМФИлердин   көп   түрдүүлүгүнө   түрткү   берүү.  Жеке  микрофинансылыктүзүмдөрдү өнүктүрүүгө жана мамлекет  тарабынан  каржыланган  МФУлардынүлүшүн төмөндөтүүгө негизги басым жасалууга тийиш;     - микрокаржылоо секторунун өлкөнүн финансы системасына интеграция-ланышы,  биринчи  кезекте,  МФИлердин иш чөйрөсүн кењейтүүнүн эсебинен,өзүнчө БФКМдин интеграцияланышы жана стратегиялык биригүүсү аркылуу;     - өлкөнүн  алыскы  региондорундагы калкты микрокаржылоо жана башкафинансылык кызмат көрсөтүүлөр менен камсыз кылуу (калктын  географиялыкжактан кењири камтылуусу). Майда ишканаларга, чакан фермелерге жана жа-кыр үйчарбаларына кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштаган МФИлердин ишинин  на-тыйжалуулугун жана атаандашууга жөндөмдүүлүгүн арттырууга түрткү берүү;     - микрокаржылоо кызматтарын  сунуштаган  секторду  өнүктүрүү  жанааларды диверсификациялоо;     - ички булактардын эсебинен микрокаржылоонун ролун  арттыруу.  До-нордук  колдоонун  түздөн-түз микрокредиттөөдөн микрофинансылык ресурс-тарды берүүчүлөрдүн институттук  жигерин  колдоого  өтүүсү.  Түздөн-түзмикрокредиттөөнү  каржылоого  каралган донордук каражаттар дүњүнөн кре-диттөө механизмдери аркылуу МФИлерге сунушталат.  Ички булактардын эсе-бинен  жана  жергиликтүү,  ошондой  эле эларалык уюмдардын коммерциялыккредиттеринин эсебинен микрокредиттөөнү каржылоонун ролу күчөтүлөт, ал-бетте МФИлердин иши жөнүндө ачыкайкын маалыматтардын болушу шартында;     - окутуу, консультацияларды берүү, бухгалтердик эсепке алуу, аудитжака  маалыматтык башкаруу системасы жагында микрокаржылоо сектору үчүнкызмат көрсөтүүлөр рыногун түзүү;     - МФИ ассоциацияларын жана кредиттик бюролорду кошо алганда,  мик-рокаржылоо секторунун мезотүзүмүн күчөтүү;     - микрокаржылоо секторун колдоого алган донордук жардамдарды коор-динациялоо.                5. Күтүлүүчү натыйжалар жана көрсөткүчтөр                            (индикаторлор)      Акыркы беш  жыл  ичинде  иш-чаралардын  планын  жүзөгө   ашыруунунжүрүшүнө  жараша төмөнкү натыйжаларга жетишүү үчүн Стратегия өз салымынкошот:     1) чөйрөнү кењейтүү, ал өзүнө төмөндөгүлөрдү камтыйт:     - калктын микрокредиттөөдөн пайдалануусун 2 пайыздан 4 пайызга че-йин көбөйтүү. Активдүү карыз алуучулардын саны - 220 мињ адамды түзөт;     - микрокаржылоо  кызматтарын  сунуштаган  финансы  институттарынынкредиттик портфелинин жалпы өлчөмүн 6 млрд.  сомдон 7 млрд. сомго чейинжеткирүү.     2) микрокаржылоо портфелинин өсүшүн каржылоо үчүн 3 млрд. сомдон 4млрд. сомго чейин мобилизациялоо аркылуу каржылоону кењейтүү. Бул кара-жаттар  ар  кандай булактардан:  эларалык социалдык инвесторлордон жанамикрокаржылык    фонддордон,    коммерциялык    кредиттерди     дүњүнөнберүүчүлөрдөн,  БФКМлардын өздүк капиталынан, жеке жыйымдардан жана де-позиттерден келип түшөт.     3) мыйзамдык    жана   жөнгө   салуу   базасын   өркүндөтүү,   бултөмөндөнкүлөр аркылуу шайкеш укуктук чөйрөнү камсыз кылууну камтыйт:     а) Кыргыз Республикасынын төмөнкү мыйзамдарына өзгөртүүлөрдүн кир-гизилиши мүмкүндүгүн карайт:     - "Кыргыз  Республикасындагы  микрофинансылык  уюмдар  жөнүндө"  -2008-жылдын акырына чейин;     - "Кредиттик союздар жөнүндөгү" - 2006-жылдын акырына чейин;     б) БФКМ үчүн жөнгө салуучу жана көзөмөл түзүмдөрүн өнүктүрүү. Кыр-гыз  Республикасынын  Улуттук  банкы  депозиттерди тарткан мекемелердинишине пруденциалдык көзөмөлдүктү орнотуу  жагына  көњүл  топтоштурууда.Ошону менен катар эле, финансы-кредит секторуна олутуу таасирге ээ бол-гон БФКМларга карата да активдүү операциялардын ири  көлөмдө  экендигинже  болбосо  башка  финансылык институттар менен өзара байланыштын оруналышы менен шартталган пруденциалдык көзөмөл жүзөгө ашырылат.     4) төмөндөгүлөрдү кошо алганда,  кошумча кызмат көрсөтүүлөрдү жанамезоинфраструктураларды өнүктүрүү:     - микрокаржылоо  сектору  үчүн  кошумча кызмат көрсөтүүлөр рыногун(окутуу, техникалык колдоо, бухгалтердик эсеп жана аудит) өнүктүрүү;     - КС үчүн тиешелүү апекс структурасын түзүү;     - кредиттик бюролордун ишин алар микрокаржылоо секторунун  кардар-ларынын  70  пайызынан көбүрөөгү жөнүндө маалыматтарга ээ боло алгандайөнүктүрүү;     - ресурстарды  дүњүнөн  берүүчүлөрдүн финансылык туруктуулугун бе-кемдөө.                      6. Стратегияны жүзөгө ашыруу                       процесси жана мониторинг      Стратегияны жүзөгө ашыруу микрокаржылоо рыногунун бардык институт-тук катышуучуларынын анда аныкталган иш-аракеттерди, чараларды жана су-нуш көрсөтмөлөрдү аткарууга кызыкдар  экендигине  жана  жөндөмдүүлүгүнөжараша  болот.  Стратегиянын максаттарына жетишүү жолдору иш-чаралардынкошо тиркелген матрицаларында (иш-чаралар планында) чагылдырылган.      6.1. Негизги катышуучулардын ролу      Бул бөлүктө  тараптардын ар биринин ролу аныкталган.  Аракеттердинматрицасында (иш-чаралар планы) тараптардын  ар  биринин  проблемалардычечүүгө жана алдыга коюлган айкын максаттарга жетишүүдөгү ролу жана са-лымы жөнүндө ырааттуу маалыматтардын берилишин карайт.     6.1.1. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү, Кыргыз Республикасынын Улут-тук банкы жана башка мамлекеттик органдар төмөндөгүлөрдү камсыз кылуугатийиш:     - Кыргыз Реепубликасынын "Кредиттик союздар жөнүндөгү" жана  "Кыр-гыз Республикасындагы  микрофинансылык  уюмдар  жөнүндөгү" мыйзамдарынатиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизүүнү кошо алганда,  тиешелүү укуктук  жанажөнгө салуу чөйрөсүн;     - пруденциалык көзөмөлдү,  ал депозиттерди кабыл алуучу БФКМдерге,ошондой эле активдүү операциялардын ири көлөмү же болбосо башка финансыиснтитуттар менен түзүмдүк байланыштардын орун алышы  менен  шартталганфинансы-кредиттик  секторго  олуттуу  таасир эте алган БФКМдерге каратагана жүзөгө ашырылат.     - донорлорду  микрокаржылоонун  дүњ  механизмдерин камсыз кылууга,мезотүзүмдөрдү жана институттук жактан туруктуу МФИлерди колдоого алуу-га багыттоо;     - микрокаржылоо рыногуна мамлекеттин катышуусун ар кандай долбоор-лор  (программалар) жана мамлекет тарабынан субсидиялануучу институтгараркылуу акырындык менен азайтуу;     - микрокаржылоо  институттарына  жакырчылыкты  дењгээлин кыскартуужана жумуш орундарын түзүү жагында артыкчылыктуу социалдык  милдеттердичечүүсүнө түрткү берүү.     6.1.2. Микрокаржылоо институттары төмөнкүлөрдү камсыз кылууга  ти-йиш:     - иш-аракеттер чөйрөсүн, туруктуу өнүгүүнү кењейтүү жана республи-канын    калкынын    финансылык    кызмат   көрсөтүүлөрдөн   пайдалануумүмкүнчүлүгүн арттыруу;     - калктын  суроо-талабына ылайык,  финансылык кызмат көрсөтүүлөрдүдиферсификациялоо жана жакшыртуу;     - микрофинансылык  ассоциацияларды түзүүгө көмөктөшүү жана сектор-дун өз таламдарын коргой алуу жөндөмдүүлүгүн арттыруу;     - микрокредиттөөнү  каржылоо  булактарын бара-бара диверсификация-лоо, бул донордук жардамдардан көзкарандылыкты азайтууга көмөктөшөт;     - донорлордун  техникалык жардамдарды алууга суроо-талаптарын аларМФИлерди институттук өнүктүрүүгө багытталгандай түзүү;     - субсидиялануучу  финансылык  кызмат көрсөтүүлөрдүн сунушунан баштартуу.     6.1.3. Мезодењгээлге тиешелүү уюмдар төмөндөгүлөргө өбөлгө түзүүгөтийиш:     - микрокаржылоо секторунда ассоциациялардын ролун күчөтүү. Ассоци-ациялардын милдеттеринен болуп: маалыматтарды топтоо жана алмашуу; МФИ-лердин  микрокаржылоонун эњ мыкты эларалык тажрыйбалардан пайдалануусункамсыз кылуу;  сектордун таламында иш алып баруу жана аны көздөө;  МФИ-лердин  ишин  жөнгө  салган мыйзамдык базага иликтөөлөрдү жүргүзүү жанааларды жакшыртуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу;  консультативдик кызматкөрсөтүүлөр;  окутуу курстарын уюштуруу;  институттук потенциалдын, ке-сипкөйлүктүн туруктуу өсүшүн, бир кыйла таасирдүү стандарттарды, айрык-ча башкаруу системасында колдонууга киргизүү аркылуу күчөтүүгө;     - өздөрүнүн институттук жана географиялык камтуу чөйрөсүн бара-ба-ра  кењейтүү  мүмкүнчүлүгүнө  ээ  кредиттик бюролорду өнүктүрүү аркылуусектордун өсүшүнө;     - МФИлерди дүњүнөн каржылоону сунуштоочуларды өнүктүрүү,  бул мик-рокредиттик портфелдин өсүшүнө жана сектордун катышуучуларынын  улуттукжана  эларалык  финансы  рыноктору  менен  бир  кыйла  тыгыз байланышынтүптөөгө алып келет.     6.1.4. Донорлордон төмөндөгүлөр күтүлүүдө:     - алар CGАР принциптеринде микрокаржылоо секторун колдоону уланты-шат;     - эларалык тажрыйбаны жайылтуу жагында диалогду улантып,  маалыматалмашат;     - алардын ишин микрокаржылоо секторуна багыттоо  көзкарашынан  мињжылдыкты  өнүктүрүү максаттарына жетишүү менен бирдикте мамлекетти жанажеке түзүмдөрдү колдойт.      6.2. Микрокредиттөөнү каржылоо булактары      Микрокредиттөөнү каржылоо булактары болуп төмөнкүлөр саналат:     - МФУлардын жана КСтердин ишин каржылоо үчүн эларалык жана  жерги-ликтүү ресурстарды тарткан улуттук дүњүнөн сунуштоочулар;     - микрокаржылоо рыногуна өз депозиттик базасынын бөлүгүнүн  эсеби-нен кредиттик ресурстарды дүњүнөн сунуштоочу катары микрокаржылоо рыно-гуна катышуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон ЭСК;     - өз  депозиттеринин  бөлүгүн  микрокаржылоо  рыногуна  багыттаганКБлар;     - дүњүнөн сунуштоочуларды жана айрым БФКМларды каржылоого алышкан,капитал жана гарантиялык фондулар үчүн  займдарды  (субординацияланган)беришкен эларалык социалдык инвесторлор жана микрофинансылык фондулар;     - калктык КСтердега сактык пайлары жана катышуучулардан депозиттертүрүндөгү жыйымдары, ошондой эле МФКлардагы депозиттер.      6.3. Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг      Стратегия Кыргыз    Республикасынын     микрокаржылоо     секторун2006-2010-жылдар ичинде өнүктүрүү багыттарын аныктоо үчүн каралган. Мы-на  ушул  Стратегиянын  жүзөгө  ашырылышына  мониторинг  эки  дењгээлдежүргүзүлөт:  5-главада  чагылдырылган жыйынтыктарга жетишүү дењгээлиндежана иш-аракеттердин (иш-чаралар планы) матрицасында белгиленген  чара-лардын жана иш-аракеттердин аткарылышы дењгээлинде. Стратегиянын жүзөгөашырылышына мониторинг жүргүзүүнү микрокаржылоо секторунун бардык каты-шуучуларынын өкүлдөрүнөн турган жумушчу топ ишке ашырат.                 7. Иш-аракеттердин (ишчаралар планынын)                  матрицасы ((19) эскертүүнү карањыз)      Иш-аракеттер матрицасында  төмөнкү  бөлүктөр боюнча топтоштурулганайкын иш-чаралар камтылат:      7.1. Микрокаржылоонун укуктук жана жөнгө салуу чөйрөсүн жакшыртуу          боюнча иш-чаралар      7.1.1. МФУлардын  иш-аракеттерин  жөнгө  салуучу укуктук базалардыжакшыртуу боюнча иш-чаралар төмөндөгүлөрдү камтыйт:     1) Кыргыз  Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы микрофинансы-лык уюмдар жөнүндө" Мыйзамынын (2006-2007 жылдар ичинде) Кыргыз Респуб-ликасынын  башка  мыйзам  актылары менен каршы келген жактарын аныктоо,ошондой эле МФУлардын иштешинин  таасирдүүлүгүн  арттырууга  тоскоолдуккылган башка кемчиликтерди аныктоо;     2) Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасындагы  микрофинансы-лык уюмдар жөнүндө" Мыйзамына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүүжөнүндөгү мыйзам долбоорун даярдоо жана аны 2008-жылдын  акырына  чейинкабыл алуу.     3) МКА  менен  МККлардын  МФКга  трансформациялануу  проблемаларыниликтөө, мында төмөнкүлөргө көњүл буруу зарыл:     - Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын ченемдик укуктук актыла-рында   МФК   менчигинин  түзүмүн  юридикалык  жактардын  менчик  үлүшүжөнүндөгү талапка - 20 пайыздан ашпаган өлчөмгө ылайык келтирүү үчүн  3жылдык  мөөнөттү белгилөө мүмкүнчүлүгүн кароо (бул өзгөртүүлөр депозит-терди кабыл алууга ниеттенип жатышкан же лицензияга ээ МФКларга тиешесижок);     - колдонуудагы "Кыргыз Республикасынын  аймагында  микрофинансылыккомпанияларды түзүү жөнүндө" убактылуу жобого карата 1-тиркемесин (Кыр-гыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2002-жылдын 11-октябрын-дагы  N 42/1 токтому менен бекитилген жана Кыргыз Республикасынын Юсти-ция министрлигинде 2002-жылдын 14-ноябрында 143-02 номеринде  каттоодонөткөн) алардын катышуу үлүшүнө эч кандай чек коюусуз МФКларды уюштуруу-чу катары иш алып баруу укугуна ээ эларалык уюмдардын тизмесине  толук-тоо киргизүү жагында кайрадан карап чыгуу мүмкүнчүлүгүн кароо;     - МФКларга трансформацияланып жаткан МКА  жана  МККларды  лицензияалууга  чейин  банктык  эсепте  уставдык капиталдын минималдык суммасынжайгаштыруу боюнча талаптан бошотуу мүмкүнчүлүгүн караштыруу. Бул талапжањыдан түзүлүп жаткан МФКларга гана таркатылат;     - МФК персоналынын, банк тутумунда сыяктуу эле, микрокаржылоо сек-торундагы  иш тажрыйбасын кошо алганда,  квалификациясына карата талап-тарды белгилөө.     7.1.2 КБлардын иш-аракеттерин жөнгө салуучу укуктук базаларды жак-шыртуу боюича иш-чараларда төмөндөгүлөр каралган:     "Кыргыз Республикасынын  Улуттук банкынан лицензия алышкан коммер-циялык банктарда  жана  башка  финансы-кредиттик  мекемелерде кредиттөөжөнүндө" жобонун  (Кыргыз  Республикасынын  Улуттук  банк Башкармасынын2005-жылдын 27-апрелиндеги  N 12/7 токтому менен бекитилген жана КыргызРеснубликасынын Юстиция  мииистрлигинде  2005-жылдын  3-июнунда N 69-05менен каттоодон  өткөн) күрөөлүк камсыздоону ай сайын мониторингден өт-көрүү жөнүндөгү талаптар бөлүгүн кайрадан карап чыгуу мүмкүндүгү.     7.1.3. КСтердин ишин жөнгө салуучу укуктук базаларды жакшыртуу бо-юнча иш-чаралар төмөндөгүлөрдү камтыйт:     1) Кыргыз Республикасынын  "Кредиттик  союздар  жөнүндө"  МыйзамынКыргыз  Республикасынын  башка  мыйзамдарына  2006-жылдын акырына чейинылайык келтирүү.  Мыйзамга төмөнкүдөй өзгөртүүлөрдү киргизүү мүмкүндүгүболжолдонууда:     - ассоциацияланган мүчөлөрдүн мүчө болуусуна карата;     - катышуучулардын жыйналышын өткөрүүнүн жол-жоболорун өркүндөтүүнүкамтуучу корпоративдик принциптерди  жайылтуу,  КСтин  катышуучуларынынжалпы жыйналышынын кворумун аныктоо, берилүүчү кредиттер үчүн кредиттиккомитетке жоопкерчиликти жүктөө, КСтин башкармасынын мүчөлөрүнө сыйакы-ларды белгилөө;     2) Колдонуудагы "Кредиттик союздарды лицензиялоо  жөнүндө"  жобону(Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2005-жылдын 4-майын-дагы N 14/3 токтому менен бекитилген жана Кыргыз Республикасынын  Юсти-ция  министрлигинде  2005-жылдын  14-июнунда  N  75-05  менен каттоодонөткөн) депозиттерди тартуу укугуна лицензия алуу үчүн Кыргыз  Республи-касынын Улуттук банкынын минималдуу талаптарына тиешелүү мүмкүн болуучуөзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жаатында кайрадан  карап  чы-гуу. Бул талаптар 2006-жылы каралууга тийиш.     3) МФИни жөнгө салуунун көп баскычтуу системасын иштеп чыгуу.  Та-лаптарды  иштеп  чыгууда депозиттерди тартуучу МФИлер,  ошондой эле ирикөлөмдө активдүү операциялардын жүзөгө ашырган же башка финансылык инс-титуттар  менен  түзүмдүк  байланышта  экендиги менен шартталган финан-сы-кредиттик секторго олуттуу таасирге ээ МФИлерге  (ылайыгына  жараша)карата да пруденциалдык көзөмөл каралууга тийиш.     7.1.4. Күрөөлөрдү каттоодон өткөрүү жана алып  коюу  жол-жоболорунжөнөкөйлөтүү боюнча иш-чараларда төмөндөгүлөр каралган:     1) кыймылдуу  жана  кыймылсыз  мүлктөрдү  күрөө  катары  каттоодонөткөртүүдө  төмөнкү мүмкүнчүлүктөрдү караштыруу аркылуу операциялык чы-гымдарды төмөндөтүү:     - нотариалдык  конторалардын,  Мамлекеттик каттоо офистеринин жанаБорбордук күрөө конторасынын офистеринин бир имаратта жайгашуусу;     - элет  жашоочуларынын  чыгымдарын  төмөндөтүү максатында күрөөлүкмүлктөрдү каттоо жана тариздөө боюнча бардык милдеттерди аткаруу  укугуменен  айыл  өкмөттөрүндө  Мамлекттик каттоо өкүлчүлүктөрүн ачууга тие-шелүү маселелерди чечүүнү  караштыруучу  Кыргыз  Республикасынын  айрыммыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү;     - бир эле күрөөнү пайдалануу менен экинчи ирет карыз алып  жаткан-дар үчүн күрөөнү каттоодон өткөрүү жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү;     - кредиттер алуу учурунда күрөөнүн  предмети  катары  пайдаланылыпжаткан  кыймылсыз  мүлк  үчүн ар жылы паспорт түзүү талаптарын кайраданкарап чыгуу;     2) жерди күрөө катары натыйжалуу пайдалануу максатында күрөөгө ко-юлган жерди сатуу механизмдерин, мисалы, анын наркын баалоо жол-жоболо-рун өркүндөтүү;     3) күрөөгө  коюлган,  бирок   каттоодон   өткөрүлбөгөн   кыймылдуумүлктөрдү  сатууда  санкцияларды  аныктоо учурунда мыйзамдарга өзгөртүүкүргизүү,  ошондой эле күрөөнү соттук эмес тартипте алып коюу  эрежесинөркүндөтүү.      7.2. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн географиялык чөйрөсүн           жана жакыр үйчарбаларын камтуусун кењейтүү боюнча иш-чаралар      Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн  географиялык  чөйрөсүн  жанажакыр  үйчарбаларын  камтуусун кењейтүү үчүн төмөндөгүлөрдү аткаруу за-рыл:     - микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларга андан ары ма-алымдоо максатында чакан фермерлердин жана айылдык  үйчарбалардын  ара-сында финансылык кызмат көрсөтүүлөргө карата суроо-талапты иликтөөлөрдүжүргүзүү;     - КАФКнын  андан ары туруктуу өнүгүшүн камсыз кылуу максатында анысатууга тендер өткөрүү жөнүндө жарыялоо менен 2006-жылдын акырына кара-та  КАФКны менчиктештирүүнү бүткөрүү зарыл.  КАФКны менчиктештирүү про-цессинин чегинде КАФКны банкка өзгөртүп түзүү жөнүндө маселе  каралуугатийиш.  КАФКны менчиктештирип бүткөндөн кийин да айылчарбасын кредиттөөбагытынын сакталышын камсыз кылуу боюнча чараларды иштеп чыгуу;     - алар  аркылуу  жакыр  үйчарбалары кредиттөө булагынан пайдаланыпжаткан өзара жардамдашуу топторуна көмөктөшүү.      7.3. Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн диверсификациялоо жана          микрокаржылоо ресурстарыя сунуштоочулардын жигерин күчөтүү          боюнча иш-чаралар      Микрокаржылоо кызмат  көрсөтүүлөрүн  диверсификациялоо  максатындатөмөндөгүлөрдү аткаруу зарыл:     - МФИлер сунуштаган кызмат көрсөтүүлөрдү диверсификациялоо  макса-тында жөнгө салуу иш чөйрөсүн өркүндөтүү;     - айылчарбасы үчүн каралган финансылык продуктыларды (мисалы, сак-тоо  жайларын курууну каржылоо,  товардык кредиттерди берүү) колдонуугакиргизүү үчүн финансылык институттарды,  соодалык жана өндүрүш коопера-тивдерди,  жабдууларды жана аларга керектүү буюмдарды берүүчүлөрдү тар-туу менен пилоттук долбоорлорду жүзөгө ашырууга көмөктөшүү;     - МФУлардын  жана  КСтердин  жањы  продуктыларды  иштеп  чыгуусунатүрткү берүү,  же болбосо кардарлардын  керектөөлөрүн  канааттандыруунукөздөгөн  колдонулуп жаткандарын модификациялоого (микролизинг,  микро-камсыздандыруу,  ипотекалык кредиттер),  ошондой эле жакыр  үйчарбаларыменен иш алып барган айылдык МКА жана КСлардын жањы продуктуларды иштепчыгууга инновациялык гранттарды алууларына түрткү берүү;     - КБлар  менен БФКМлердин ортосунда технологияларды,  стратегиялыкбиригүүлөр,  банктардын МФУларды дүњүнөн кредиттөөсү  жагында  тажрыйбаалмашуусу  үчүн  алардын  ассоциациялары аркылуу кесиптик жана ишкердикбайланыштарга өбөлгө түзүү ж.б.     МФИлердин жигерин күчөтүү максатында төмөнкүлөрдү аткаруу зарыл:     - чыгымдардын түзүмүн кайрадан карып чыгуу максатында МФУ, КС жанаКБлардын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу,  бул калк анчалык жыш жай-гашпаган  региондордо  иш  жүргүзүүгө  жана  аз  өлчөмдөгү  кредиттердиберүүгө  мүмкүндүк  берет.  Буга  техникалык  жардамдарды  берүү,  кре-диттөөнүн жањы технологияларына жетүү, тобокелдиктерди тескөө жана кре-диттерге көз салуу системаларын өркүндөтүү аркылуу жетишүүгө болот.     - МФУ  жана КС жана КБлардын адистештирилген техникалык колдоолор-дон жана окутуудан пайдалануу мүмкүнчүлүгүн,  ошондой эле көзкарандысызтараптар  аркылуу тескөөгө алынган жана негизинен биргелешип каржылоогоалынган фондулардын эсебинен иштеген микрокаржылоо секторун колдоо  бо-юнча структураны түзүүнү камсыз кылуу.  Адистештирилген техникалык жар-дамдар жана окутуу менен камсыз кылуу ошол структуранын  аткарган  мил-деттеринин бири болуп саналат;     - атайын курстарда жана МФИлердин өзүндө окутуу курстарын өткөрүү.Микрокаржылоо  боюнча  тажрыйбага ээ болгондордун эларалык окутууга ка-тышкандыгы үчүн стипендияларды берүүлөр, мисалы, Алматы шаарындагы Мик-рокаржылоонун  жањы  окутуу борборунда окугандар үчүн жана МФИ жана до-норлордун биргелешкен күч-аракети менен уюштурулган микрокаржылоо боюн-ча   ар   жылы   өткөрүлгөн   улуттук   конференияларга  катышуучуларгадемөөрчүлүк иши башка демилгелерде камтылышы мүмкүн;     - МФИлердин ишине карата,  айрыкча башкаруу маселелерине көњүл бу-руу менен катуу талаптардын жайылтылышына түрткү берүү;     - банктардын жана/же өзүнчө БФКМлардын стратегиялык  максатта  би-ригүүсү  чөйрөсүндө  иликтөөлөрдү жүргүзүү үчүн донорлордун колдоосундафонд түзүү.      7.4. Микрокаржылоочу кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларды          каржылоо булактарын кењейтүү боюича иш-чаралар      Микрокаржылоо булактарын кењейтүү төмөндөгүлөрдү болжолдойт:     1) жыйым   топтоонун    улуттук    маданиятын    өнүктүрүү    жанатөмөндөгүлөрдү кошо алганда, бир катар аракеттерди жүзөгө ашыруу:     - өз катышуучуларынан депозиттерди тартуу укугуна лицензия  алуусуүчүн КСтерге карата белгиленген талаптарды аныктоо,  бул КСтерге жыйым-дарды мобилизациялоосуна мүмкүндүк берет;     - кызыкчылыгы болгон МФУларды жана  КСтерди  жакыр  үйчарбаларынынарасында  жыйымдарды  мобилизациялоо боюнча эларалык тажрыйбаларга тие-шелүү (мисалы,  Бангладеш,  Боливия) ырааттуу маалыматтар менен  камсызкылуу;     2) жергиликтүү жана эл аралык коммерциялык кредиттерди тартуу үчүнмикрокаржылоо рыногунун жана микрокаржылоо ресурстарын сунуштоочулардынишинин ачык-айкындуулугун камсыз кылуу. МКА, МКК жана КСлар өз финансы-лык  отчетторун регулярдуу негизде Мiх Маrket ((20) эскертүүнү карањыз)электрондук баракчаларында жарыялап турууга тийиш,  ал донорлор тарабы-нан  колдоого  алынат жана практиктер жана инвесторлор үчүн акысыз жанажењил алынуучу маалыматтарды камтыйт. МФУ жана КС ассоцияциялары Интер-нет  кызматтарынан  пайдалана  алуу  мүмкүнчүлүгүнө  ээ болбогон өзүнүнмүчөлөрүнө жардам берүүгө тийиш.  Депозиттерди кабыл  алуучу  мекемелерфинансылык абал жана портфелдин абалы жөнүндө көзкарандысыз аудит тара-бынан тастыкталган маалыматтарды берип туруусу зарыл;     3) МФИлер  үчүн улуттук сыяктуу эле,  эларалык дењгээлде дагы ком-мерциялык каржылоодон пайдалануу механизмдерин  түзүү.  Мүмкүн  болуучумеханизмдер болуп төмөндөгүлөр саналат:     - МФИлерди капиталдаштыруу.  Өздүк капитал улуттук  жана  эларалыкбулактардан  займдарды мобилизациялоо үчүн шарт катары каралат жана ча-кан МФИлердин өсүшү үчүн олуттуу түрткү болуп саналат;     - кредиттерди жарым жартылай гарантияоо схемасы банктардын МФУ жа-на КСтер үчүн кредиттик линияларды берүүлөрүнө түрткү берет.     4) Эсептешүү-сактык  компаниясынын депозиттеринин бир бөлүгүн мик-рокаржылоо секторуна багыттоо мүмкүнчүлүгүн иликтөөгө алуу  жана  ЭСКгаресурстарды  дүњ  берүүчүнүн  жана  БФКМ үчүн кызматтарды көрсөтүүчүнүнмилдеттерин чегерүү.     5) Эларалык  социалдык инвесторлорду Кыргыз Республикасынын микро-каржылоо секторуна тартуу.  Бул багытта төмөнкү иш-аракеттер аткарылышымүмкүн:     - Кыргызстандын микрокаржылоо сектору тууралуу  жыл  сайын  Москвашаарында  өтүүчү КМШга катышуучу өлкөлөрдүн Инвестициялык форумунда жа-на/же МФЦ тарабынан Чыгыш Европа жана КМШ өлкөлөрү үчүн уюштурулган  аржылы өтүүчү эларалык конференцияларда баяндоо;     - донорлордун катышуусунда регулярдуу конференцияларды уюштуруу;     - социалдык инвесторлордун  жана  Кыргызстандагы  МФИлердин  өзарааракеттенүү тажрыйбаларын жайылтуу.      7.5. Кошумча кызмат көрсөтүү рыногун түптөө жана микрокаржылоо          инфраструктураларын күчөтүү үчүн каралган иш-чаралар      Микрокаржылоонун кошумча  кызмат  көрсөтүүлөр  рыногун түптөө үчүнтөмөнкүлөрдү аткаруу зарыл:     - микрокаржылоо  маселелери боюнча квалификациялуу консультанттар-дын жана машыктыруучулардын тобун даярдоо,  алар МФУларга сапаттуу кыз-мат  көрсөтүүлөрдү (кредиттик адистерди,  менежерлерди,  бухгалтерлердижана аудиторлорду окутуу боюнча) сунуштоого тийиш;     - бухгалтерлердин  жана аудиторлордун квалификациясын туруктуу жо-горулатуу;     - донорлордун колдоосу алдында чакан МФУлар үчүн маалымат система-ларын жањылоо боюнча долбоорлорду иштеп чыгуу,  атап айтканда,  бухгал-тердик  эсепти  алууну  автоматташтыруу  жана кредит портфелин тескөөнүжакшыртуу жагында;     - донорлордун  колдоосу  астында  маалымат системаларына ээ болуу,атап айтканда,  бухгалтердик компьютердик программалар боюнча МФУлардынсуроо-талабын канааттандыруу системасын түзүү.  Консультанттарды тартууменен бухгалтердик компьютердик программаларды кошо  алганда,  маалыматсистемасы жагында окутууларды жүргүзүү.     Микрокаржылоо инфраструктурасын  күчөтүү  максатында  төмөнкүлөрдүжүзөгө ашыруу зарыл:     - МФУ Ассоциацияларды түзүү боюнча демилгелерди колдоо. Ири МФУларАссоциациянын  бизнес-планын даярдоо боюнча күч-аракеттерин топтоштуру-шат;     - Ассоциациялардын   алкагында  микрокаржылоо  ресурстук  борборунтүзүү,  ал эњ мыкты улуттук жана эларалык тажрыйбалар жана каржылоо бу-лактары жөнүндөгү маалыматтарды берет;     - микрокаржылоо  кызматтарын сунуштаган КС жана банктар үчүн Ассо-циацияларга ачык мүчөлүктү  камсыз  кылуу,  ошондой  эле  пруденциалдыккөзөмөлдүккө  алынган  мекемелер  үчүн альтернативалуу Ассоциациялардынтүзүлүшүнө түрткү берүү;     - өз ишин колдоо үчүн КС ишин алгылыктуу алып барган экинчи струк-турасын түзүүгө тийиш (финансылык  апекск  уюмдары  жана  Турукташтырууфондулары). АӨБнын техникалык миссиясынын иш жыйынтыгын эске алуу мененКСтерди колдоо жана өнүктүрүү боюнча Финансы компаниясын менчиктештирүүмүмкүнчүлүгүн караштыруу;     - кредиттик бюролордун иш чөйрөсүн кењейтүүнү улантуу, микрокаржы-лоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунуштоочуларга өз ыктыярдуулук негизинде маа-лыматтарды берүүсүнө өбөлгө түзүү. Байланыш каражаттарынын жетишсиздигипроблемасы   чакан   МФИлер   үчүн  Интернет  ресурстарынан  пайдалануумүмкүнчүлүгүнүн берилиши менен чечилүүгө тийиш. Интернет аркылуу байла-нышты  Кыргыз  Республикасынын Улуттук банкына финансылык маалыматтардыберүү жана микрокаржылоо жөнүндө эларалык маалыматтарды алуу үчүн  пай-даланууга болот. Интернет аркылуу сунушталган кызмат көрсөтүүлөрдүн та-рабынан баасын белгилөөдө чакан  МФУларга  карата  дифференциацияланганыкма каралышы мүмкүн;     - дүњүнөн кредиттөө институттары МФУ жана КСтер үчүн ресурс булагыкатары  өнүктүрүлүүгө тийиш.  Иштеп жаткан дүњүнөн сунуштоочу институт-тардын өсүшү колдоого алынат жана бул  атаандаштыктын  артышына  өбөлгөтүзөт;     - МФИ кардарларын коргоо максатында МФИ ассоциациялары  регулярдуунегизде катышуучуларга берилүүчү кредиттер боюнча колдонулуп жаткан па-йыздык чендер жөнүндөгү маалыматтарды жана кардарлар үчүн керектүү бол-гон башка маалыматтарды жарыялап турууга тийиш.      7.6. Микрокаржылоо секторуна тартылган донорлордун иш-аракеттерин          коордннациялоо боюнча иш-чаралар      Микрокаржылоо секторуна тартылган донорлордун ишин  координациялоотөмөнкүлөрдү болжолдойт:     - микрокаржылоо стратегиясын жүзөгө ашыруу процессине  донорлордунжигердүү тартылышын;     - сектордун суроо-талабын координациялоодо жана аларды  канааттан-дыруу  үчүн  донорлордун  жардамын тартууда МФИ ассоциацияларынын ролункүчөтүү. КС ассоциациялары, ГТЦ техникалык жардам программасы менен ий-гиликтүү  кызматташуунун  уландысы катары КСти өнүктүрүүнү колдоо прог-раммасын иштеп чыгуулары зарыл;     - микрокаржылоо секторунун актуалдуу керектөөлөрүн эске алуу мененжана донордук жардамдарды натыйжалуу пайдалануу  көзкарашынан  алганда,донордук программаларды координациялоо.      7.7. Стратегияны мониторингдөө механизмдери      Стратегиянын жүзөгө ашырылышына мониторинг жүргүзүү максатында ку-рамына мамлекеттик органдардын, МФИ ассоциацияларынын жана эларалык до-нор  уюмдардын  өкүлдөрү кирген жумушчу тобу түзүлгөн.  Жумушчу тобунунишин координациялоону Кыргыз Республикасынын Президентинин  Администра-циясы жүзөгө ашырат (макулдашуу боюнча).      Эскертүү:     (1) Кыргыз  Республикасынын Өкмөтү:  Жакырчылыкты кыскартуу боюнчаулуттук стратегия, 2000.     (2) Жањыртылган  айылчарба саясаты документине карата 5.1-тиркеме,Кыргыз Республикасы 2004-жылдын ноябры.     (4) 2005-жылдын 1-январына карата абал боюнча доллардык эквивалент- 14,6 мињ АКШ доллары.     (5) 2005-жылдын 1-январына карата абал боюнча сом түрүндөгү  экви-валент - 2,1 мињ сом.     (6) Ченемдик  укуктук  базаны  кылдат  анализдөө ушул Стратегиянын3-тиркемесинде келтирилет.     (7) Атап  айтканда,  Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси,  КыргызРеспубликасынын Жарандык кодекси жана  "Кооперативдер  жөнүндө"  КыргызРеспубликасынын Мыйзамы менен.     (8) Банктар менен түптөлгөн тыгыз байланыш МФУларга өз артыкчылык-тарын,  мисалы,  тыгыз байланышты түзүү жана кардарлары тууралуу маалы-маттарды алып туруу,  калктын аз камсыз болгон катмарына кредиттик кыз-мат керсөтүүлөрдү сунуштоо боюнча атайы иш ыкмаларын жана технологияла-рын иштеп чыгууга тиешелүү мүмкүнчүлүктөрүн пайдалана алат.  Ири каржы-лоо булактарынан пайдалана алуу,  депозиттердин ар кандай түрлөү, төлөмоперациялары  жана  которуулар  сыяктуу диверсификацияланган финансылыкпродуктылардын орун алышы банктардын салыштырмалуу артыкчылыктарына ки-рет.     (9) Бул жол-жоболор ар  кандай  мыйзамдык  актыларда  белгиленген:Кыргыз Республикасынын Жарандык кодекси, Кыргыз Республикасынын "КыргызРеспубликасында микрофинансылык уюмдар жөнүндө" Мыйзамы, Кыргыз Респуб-ликасынын  аймагында микрофинансылык компаниялардын ишин жөнгө салуунунУбактылуу эрежеси (Кыргыз Рвспубликасынын  Улуттук  банк  Башкармасынын2003-жылдын 19-февралындагы N 4/2 токтому менен бекитилген, Кыргыз Рес-публикасынын Юстиция министрлигинде 2003-жылдын 25-мартында 29-03 номе-ринде  каттодон өткөн),  жањы юридикалык жактарды материалдык каттоодонөткөрүү жана каттоого тиешелүү жол-жоболор.     (10) Микрокаржылоо секторуна жүргүзүлгөн толук анализ ушул Страте-гиянын 2-тиркемесинде келтирилген.     (11) Кылдат анализдөөлөрү ушул  Стратегиянын N 5  тиркемесинен  ка-рањыз.     (12) МIX  Маrket  аныктамасына  ылайык  төрт  категория:  эњ жакырүйчарбасы: кредиттин орточо өлчөмү калктын жан башына ИДПнын 20%нен аз;жакыр үй чарбалары:  21-150 пайыз, орто үй чарбалары: 151-250 пайыз ча-кан бизнес; 250 пайыздан көбүрөөк.     (13) Бангладеште,   мисалы,  камтуу  чөйрөсү  калктын  8  пайызданкөбүрөөк дењгээлин камтыйт, ошол эле учурда Боливияда бул көрсөткүч дэ-эрлик 6 пайызды түзөт.     (14) Микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүнөн пайдаланууда  облустаргакарата  олуттуу  айырмачылыктар  орун  алууда,  мында Ысыккөл облусунда(3,9%) жана Талас облусунда (3,5%) эњ жогорку көрсөткүч катгалган.).     (15) Өлкөдө биригүү процесси боюнча  мисалдар.  "Бай-түшүм"  МКАсы2000-жылы  АСDI/VОСА ченен Саritas программасын кошуу аркылуу түзүлгөн.2005-жылы МЕРСИКО тарабынан колдоого алынган үч микрофинансылык  инсти-тут биригүү менен МКК "Компаньон финансылык тобун" түзгөн.     (16) КАФКнын  менчиктештирүү  жана  коммерциялык  банкка  өзгөртүптүзүү  пландаштырылууда,  Эки  МФУ,  МКК  "FINCA" жана Бай-түшүм" МККсы"МФКга трансформацияланууну пландаштырууда. "Компанион финансылык тобу"МККсы банк болуу мүмкүнчүлүгүн караштырууда.     (17) Кылдат  анализдөөлөр  ушул Стратегиянын 4-тиркемесинде келти-рилген.     (18) Көпчүлүктүн  таламында  иш  алып  баруучу  финансы системасы"түшүнүгү 1995-жылы Women"s World Banking тарабынан киргизилген.     (19) Микрокаржылоону   өнүктүрүүнүн  орто  мөөнөттүү  стратегиясынжүзөгө ашыруу боюнча иш-чаралар планы ушул Стратегиянын  1-тиркемесиндекелтирилген.     (20) www.miхmаrket.оrg карањыз.                                    Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн                                 жана Кыргыз Республикасынын Улуттук                                банкынын 2005-жылдын 30-декабрындагы                                 N 637/37/7 токтому менен бекитилген                              Кыргыз Республикасында 2006-2010 жылдарга                                  микрокаржылоону өнүктүрүүнүн орто                                 мөөнөттүү стратегиясына тиркемелер                                 КИРИШҮҮ      Бул документте Стратегияга карата курамына төмөндөгү бөлүктөр кир-ген жалпы жана толук маалыматтар менен тиркемелер камтылат:     1) Стратегияны жүзөгө ашыруу боюнча иш-чаралардын планы;     2) Кыргызстандагы микрокаржылоо секторун анализдөө;     3) микрокаржылоо чөйрөсүн укуктук жана регулятивдик анализдөө;     4) техникалык жардамдын баяндамасы;     5) мезотүзүм (финансы системасынын инфраструктурасы).     Бул документ Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын кызматкерлерименен тыгыз кызматташтыкта нидерланддык FACET BV консалтинг компаниясы-нын адистеринин тобу тарабынан жүргүзүлгөн изилдөөлөргө негизденген.     Документте сунуш кылынган анализ Кыргыз Республикасынын  микрокар-жылоо  секторуна  SWОТ  анализдөөнү жүргүзүү жана Стратегияны андан арыиштеп чыгуу үчүн негиз болду.                                                               1-тиркеме                 Кыргыз Республикасында микрокаржылоону               өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясын                  жүзөгө ашыруу боюнча иш-чаралардын                                 ПЛАНЫ -----------------------------------------------------------------------| N  |      Иш-чаралар      |Жооптуу болгон|Жүзөгө  |  Жүзөгө ашыруу  ||    |                      |     уюм      |ашыруу  |     формасы     ||    |                      |              |мөөнөтү |                 ||---------------------------------------------------------------------||            1. Микрокаржылоонун укуктук жана жөнгө салуу             ||                чөйрөсүн өркүндөтүү боюнча иш-чаралар                ||---------------------------------------------------------------------||         Микрофинансылык уюмдардын ишин жөнгө салган укуктук         ||                 базаны өркүндөтүү боюнча иш-чаралар                 ||---------------------------------------------------------------------||1.1 |Кыргыз Республикасынын|Кыргыз        |2006-жыл|Жумушчу топтун   ||    |"Кыргыз               |Республикасы- |        |мүчөлөрүнүн      ||    |Республикасындагы     |нын Улуттук   |        |тизмесин жана    ||    |микрофинансылык уюмдар|банкы, Кыргыз |        |жумушчу топтун Иш||    |жөнүндө" Мыйзамына    |Республикасы- |        |планын бекитүү   ||    |өзгөртүүлөрдү жана    |нын Юстиция   |        |                 ||    |толуктоолорду киргизүү|министрлиги,  |        |                 ||    |жөнүндө" Кыргыз       |Микрофинансы- |        |                 ||    |Республикасынын       |лык уюмдар    |        |                 ||    |Мыйзамынын долбоорун  |ассоциациясы  |        |                 ||    |даярдоо боюнча жумушчу|(макулдашуу   |        |                 ||    |топту түзүү           |боюнча)       |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||1.2 |Кыргыз Республикасынын|Кыргыз        |2008-жыл|Кыргыз           ||    |"Кыргыз               |Республикасы- |        |Республикасынын  ||    |Республикасындагы     |нын Улуттук   |        |"Кыргыз          ||    |микрофинансылык уюмдар|банкы, Кыргыз |        |Республикасындагы||    |жөнүндө" Мыйзамына    |Республикасы- |        |микрофинансылык  ||    |анын Кыргыз           |нын Юстиция   |        |уюмдар жөнүндө"  ||    |Республикасынын башка |министрлиги,  |        |Мыйзамына        ||    |мыйзам актыларына     |Микрофинансы- |        |өзгөртүүлөрдү    ||    |каршы келген жактары, |лык уюмдар    |        |жана             ||    |ошондой эле           |ассоциациясы  |        |толуктоолорду    ||    |микрофинансылык       |(макулдашуу   |        |киргизүү жөнүндө ||    |уюмдардын иштеринин   |боюнча)       |        |мыйзам долбоорун ||    |майнаптуулугун        |              |        |белгиленген      ||    |жогорулатууга бөгөт   |              |        |тартипте Кыргыз  ||    |болуп жаткан          |              |        |Республикасынын  ||    |кемчиликтердин бар    |              |        |Жогорку Кењешинин||    |экендиги боюнча       |              |        |кароосуна коюу   ||    |кылдат                |              |        |                 ||    |анализдөөлөрдү        |              |        |                 ||    |жүргүзүү. Кыргыз      |              |        |                 ||    |Республикасынын       |              |        |                 ||    |"Кыргыз               |              |        |                 ||    |Республикасындагы     |              |        |                 ||    |микрофинансылык уюмдар|              |        |                 ||    |жөнүндө" Мыйзамына    |              |        |                 ||    |өзгөртүүлөрдүн жана   |              |        |                 ||    |толуктоолордун        |              |        |                 ||    |долбоорун даярдоо     |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||1.3 |Колдонуудагы "Кыргыз  |Кыргыз        |2006-жыл|"Кыргыз          ||    |Республикасынын       |Республикасы- |        |Республикасынын  ||    |аймагында             |нын Улуттук   |        |аймагында        ||    |микрофинансылык       |банкы         |        |микрофинансылык  ||    |компанияларды түзүү   |              |        |компанияларды    ||    |жөнүндө" Убактылуу    |              |        |түзүү жөнүндө    ||    |жобону 1-тиркемесин   |              |        |Убактылуу        ||    |(Кыргыз               |              |        |жобого           ||    |Республикасынын       |              |        |өзгөртүүлөрдүн   ||    |Улуттук банк          |              |        |жана             ||    |Башкармасынын         |              |        |толуктоолордун   ||    |2002-жылдын           |              |        |(эгерде маселе   ||    |11-октябрындагы       |              |        |оњунан чечилсе)  ||    |N 42/1-токтому менен  |              |        |долбоорун бекитүү||    |бекитилген,  Кыргыз   |              |        |                 ||    |Республикасынын       |              |        |                 ||    |Юстиция               |              |        |                 ||    |министрлигинде        |              |        |                 ||    |2002-жылдын           |              |        |                 ||    |14-ноябрында 143-02   |              |        |                 ||    |номеринде каттоодон   |              |        |                 ||    |өткөн) катышуу үлүшүн |              |        |                 ||    |чектөөсүз             |              |        |                 ||    |микрофинансылык       |              |        |                 ||    |компаниялардын        |              |        |                 ||    |уюштуруучусу укугуна  |              |        |                 ||    |ээ болгон эларалык    |              |        |                 ||    |уюмдардын тизмесине   |              |        |                 ||    |толуктоолорду киргизүү|              |        |                 ||    |жаатындагы            |              |        |                 ||    |мүмкүнчүлүк боюнча    |              |        |                 ||    |кайрадан карап чыгуу  |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||1.4 |Микрофинансылык       |Кыргыз        |2007-жыл|Тиешелүү ченемдик||    |уюмдарды каттоодон    |Республикасы- |        |укуктук актыларга||    |өткөрүүгө,            |нын Өкмөтүнө  |        |өзгөртүүлөрдү    ||    |микрофинансылык       |караштуу      |        |жана             ||    |уюмдардын мамлекеттик |Мамлекеттик   |        |толуктоолорду    ||    |органдарга отчет берүү|салык         |        |киргизүү         ||    |тартибине тиешелүү    |инспекциясы,  |        |                 ||    |жол-жоболорду         |Микрофинансы- |        |                 ||    |жөнөкөйлөтүү          |лык уюмдар    |        |                 ||    |мүмкүнчүлүгүн карап   |ассоциациясы  |        |                 ||    |чыгуу                 |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||---------------------------------------------------------------------||      Коммерциялык банктардын ишин жөнгө салуучу укуктук базаны      ||                    өркүндөтүү боюнча иш-чаралар                     ||---------------------------------------------------------------------||1.5 |Тобокелдикке          |Кыргыз        |2006-жыл|"Кыргыз          ||    |көзөмөлдүктүн шайкеш  |Республикасы- |        |Республикасынын  ||    |системасы шартында    |нын Улуттук   |        |Улуттук банкы    ||    |жана анын сакталып    |банкы         |        |тарабынан        ||    |турушунда             |              |        |лицензия берилген||    |коммерциялык          |              |        |коммерциялык     ||    |банктарга жана банктык|              |        |банктарга жана   ||    |эмес финансы-         |              |        |башка            ||    |кредиттик мекемелерге |              |        |финансы-кредиттик||    |микрокредиттөөнү      |              |        |мекемелердеги    ||    |жүзөгө ашыруу         |              |        |кредиттөө        ||    |мүмкүнчүлүгүн         |              |        |жөнүндө" Жобого  ||    |берүү максатында      |              |        |өзгөртүүлөрдү    ||    |колдонуудагы          |              |        |жана             ||    |"Коммерциялык         |              |        |толуктоолорду    ||    |банктардагы жана башка|              |        |киргизүү         ||    |финансы-кредиттик     |              |        |                 ||    |мекемелердеги         |              |        |                 ||    |кредиттөө жөнүндө"    |              |        |                 ||    |Жобону кайрадан карап |              |        |                 ||    |чыгуу мүмкүнчүлүгүн   |              |        |                 ||    |кароо (Кыргыз         |              |        |                 ||    |Республикасынын       |              |        |                 ||    |Улуттук банк          |              |        |                 ||    |Башкармасынын         |              |        |                 ||    |2005-жылдын           |              |        |                 ||    |27-апрелиндеги        |              |        |                 ||    |N 12/7-токтому менен  |              |        |                 ||    |бекитилген, Кыргыз    |              |        |                 ||    |Республикасынын       |              |        |                 ||    |Юстиция               |              |        |                 ||    |министрлигинде        |              |        |                 ||    |2005-жылдын 3-июнунда |              |        |                 ||    |69-05 номеринде       |              |        |                 ||    |каттоодон өткөн)      |              |        |                 ||---------------------------------------------------------------------||       Кредиттик союздардын ишин жөнгө салуучу укуктук базаны        ||                    өркүндөтүү боюнча иш-чаралар                     ||---------------------------------------------------------------------||1.6 |Кыргыз Республикасынын|Кыргыз        |2006-жыл|"Кредиттик       ||    |"Кредиттик союздар    |Республикасы- |        |союздар жөнүндө" ||    |жөнүндө" Мыйзамына    |нын Улуттук   |        |Кыргыз           ||    |Кыргыз Республикасынын|банкы, "Кыргыз|        |Республикасынын  ||    |башка мыйзам актылары |Республикасын-|        |Мыйзамына        ||    |менен карама-каршы    |да Кредиттик  |        |өзгөртүүлөрдү    ||    |келген, ошондой эле,  |союздарды     |        |жана             ||    |кредиттик союздардын  |колдоо жана   |        |толуктоолорду    ||    |ишинин натыйжалуулугун|өнүктүрүү     |        |киргизүү         ||    |жогорулатууга бөгөт   |боюнча        |        |жөнүндө"         ||    |болгон башка          |финансы       |        |Мыйзамдын        ||    |жетишпестиктердин бар |компаниясы"   |        |долбоорун даярдоо||    |экендиги боюнча кылдат|жоопкерчилиги |        |                 ||    |анализ жүргүзүү       |чектелген     |        |                 ||    |                      |коому         |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча),      |        |                 ||    |                      |Кредиттик     |        |                 ||    |                      |союздар       |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||1.7 |Колдонуудагы          |Кыргыз        |2006-жыл|"Кредиттик       ||    |"Кредиттик союздарды  |Республикасы- |        |союздарды        ||    |лицензиялоо жөнүндө"  |нын Улуттук   |        |лицензиялоо      ||    |Жобону (Кыргыз        |банкы         |        |жөнүндө"         ||    |Республикасынын       |              |        |Жобого           ||    |Улуттук банк          |              |        |өзгөртүүлөрдү    ||    |Башкармасынын         |              |        |жана             ||    |2005-жылдын           |              |        |толуктоолорду    ||    |4-майындагы           |              |        |киргизүү         ||    |N 14/3-токтому менен  |              |        |                 ||    |бекитилген, Кыргыз    |              |        |                 ||    |Республикасынын       |              |        |                 ||    |Юстиция министрлигинде|              |        |                 ||    |2005-жылдын 10-июнунда|              |        |                 ||    |75-05 номеринде       |              |        |                 ||    |каттоодон өткөн)      |              |        |                 ||    |депозиттерди тартуу   |              |        |                 ||    |укугуна лицензия алуу |              |        |                 ||    |үчүн Кыргыз           |              |        |                 ||    |Республикасынын       |              |        |                 ||    |Улуттук банкынын      |              |        |                 ||    |минималдуу            |              |        |                 ||    |талаптарына карата    |              |        |                 ||    |өзгөртүүлөрдү жана    |              |        |                 ||    |толуктоолорду киргизүү|              |        |                 ||    |мүмкүнчүлүгү боюнча   |              |        |                 ||    |карап чыгуу           |              |        |                 ||---------------------------------------------------------------------||             Күрөөнү каттоо жана алып коюу процедурасын              ||                   жөнөкөйлөтүү боюнча иш-чаралар                    ||---------------------------------------------------------------------||1.8 |Микрофинансылык       |Кыргыз        |2006-жыл|Күрөөнү каттоо   ||    |институттардын        |Республикасы- |        |жана алып коюуну ||    |операциялык           |нын Юстиция   |        |жөнгө салуучу    ||    |чыгашаларын           |министрлиги,  |        |Кыргыз           ||    |кыскартуу максатында, |Кыргыз        |        |Республикасынын  ||    |күрөөнү каттоо жана   |Республикасы- |        |мыйзамдарына     ||    |алып коюу менен       |нын Өкмөтүнө  |        |өзгөртүүлөрдү    ||    |байланыштуу болгон    |караштуу      |        |жана             ||    |мамилелерди жөнгө     |Кыймылсыз     |        |толуктоолорду    ||    |салуучу Кыргыз        |мүлккө        |        |киргизүү         ||    |Республикасынын       |укуктарды     |        |боюнча сунуштарды||    |мыйзамдарына          |каттоо боюнча |        |даярдоо          ||    |микрофинансылык       |мамлекеттик   |        |                 ||    |институттардын        |агенттик,     |        |                 ||    |операциялык чыгымдарын|Микрофинансы- |        |                 ||    |көбөйтүүгө себеп      |лык уюмдар    |        |                 ||    |болгон андагы карама- |ассоциациясы  |        |                 ||    |каршылыктардын жана   |(макулдашуу   |        |                 ||    |башка                 |боюнча),      |        |                 ||    |жетишпестиктердин     |Коммерциялык  |        |                 ||    |бар экендиги боюнча   |банктар       |        |                 ||    |анализ жүргүзүү жана  |ассоциациясы  |        |                 ||    |аларды четтетүү боюнча|(макулдашуу   |        |                 ||    |сунуштарды киргизүү.  |боюнча),      |        |                 ||    |                      |Кредиттик     |        |                 ||    |                      |союздар       |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||1.9 |Анда айылчарба        |Кыргыз        |2006-жыл|Күрөөнү каттоо   ||    |максатындагы жер      |Республикасы- |        |жана алып коюу   ||    |участкаларын күрөөгө  |нын Юстиция   |        |маселелерин жөнгө||    |берүү механизмин      |министрлиги,  |        |салуучу Кыргыз   ||    |жөнөкөйлөтүүгө жана   |Кыргыз        |        |Республикасынын  ||    |күрөө менен камсыз    |Республикасы- |        |айрым мыйзам     ||    |кылынган              |нын Өкмөтүнө  |        |актыларына       ||    |милдеттенмелер        |караштуу      |        |өзгөртүүлөрдү    ||    |аткарылбаган учурда   |Кыймылсыз     |        |жана             ||    |алардан өндүрүп алууга|мүлккө        |        |толуктоолорду    ||    |багытталган           |укуктарды     |        |киргизүү         ||    |өзгөртүүлөр камтылган |каттоо        |        |жөнүндө Мыйзам   ||    |күрөөлүк              |боюнча        |        |долбоорун        ||    |укуктук мамилени жөнгө|мамлекеттик   |        |даярдоо (Кыргыз  ||    |салуучу Кыргыз        |агенттик,     |        |Республикасынын  ||    |Республикасынын мыйзам|Микрофинансы- |        |Граждандык       ||    |актыларына            |лык уюмдар    |        |кодекси, Кыргыз  ||    |өзгөртүүлөрдүн топтому|ассоциациясы  |        |Республикасынын  ||    |менен Мыйзамдарды     |(макулдашуу   |        |Жер Кодекси,     ||    |даярдоо жана анын     |боюнча),      |        |"Күрөө жөнүндө"  ||    |алдыга жылышын        |Коммерциялык  |        |"Нотариат        ||    |камсыз кылуу.         |банктар       |        |жөнүндө"         ||    |                      |ассоциациясы  |        |Мыйзамдары,      ||    |                      |(макулдашуу   |        |"Айылчарба       ||    |                      |боюнча),      |        |багытындагы      ||    |                      |Кредиттик     |        |жерлерди         ||    |                      |союздар       |        |башкаруу жөнүндө"||    |                      |ассоциациясы  |        |Мыйзамдары ж.б.) ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||1.10|А) Нотариалдык        |Кыргыз        |2006-жыл|Тиешелүү ченемдик||    |конторалардын, Кыргыз |Республикасы- |        |укуктук          ||    |Республикасынын       |нын Юстиция   |        |актыларга        ||    |Өкмөтүнө караштуу     |министрлиги,  |        |өзгөртүүлөрдү    ||    |кыймылсыз мүлккө      |Кыргыз        |        |жана             ||    |укуктарды каттоо      |Республикасы- |        |толуктоолорду    ||    |боюнча Мамлекеттик    |нын Өкмөтүнө  |        |киргизүү үчүн    ||    |агенттиктин,          |караштуу      |        |сунуштарды       ||    |Борбордук күрөөлүк    |кыймылсыз     |        |даярдоо          ||    |каттоо конторасынын   |мүлккө        |        |                 ||    |офистерин бир         |укуктарды     |        |                 ||    |имаратта жайгаштыруу  |каттоо боюнча |        |                 ||    |мүмкүнчүлүгүн кароого |Мамлекеттик   |        |                 ||    |алуу.                 |агенттик,     |        |                 ||    |Б) Айыл жашоочуларынын|Микрофинансы- |        |                 ||    |чыгымдарын төмөндөтүү |лык уюмдар    |        |                 ||    |максатында күрөөлүк   |ассоциациясы  |        |                 ||    |мүлктү каттоого алуу  |(макулдашуу   |        |                 ||    |жана тариздөө боюнча  |боюнча),      |        |                 ||    |функцияларды аткаруу  |кредиттик     |        |                 ||    |укугун берүү менен    |союздар       |        |                 ||    |айыл өкмөттөрүндө     |ассоциациясы  |        |                 ||    |Мамлекеттик           |(макулдашуу   |        |                 ||    |каттоонун өкүлчүлүгүн |боюнча),      |        |                 ||    |ачуу мүмкүнчүлүгүн    |бардык        |        |                 ||    |кароого алуу          |коммерциялык  |        |                 ||    |                      |банктар       |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||1.11|Бир эле күрөөнү       |Кыргыз        |2006-жыл|Тиешелүү ченемдик||    |пайдаланган, кайталап |Республикасы- |        |укуктук актыларга||    |кредит алып жаткан    |нын Өкмөтүнө  |        |өзгөртүүлөрдү    ||    |карыз алуучулар үчүн  |караштуу      |        |киргизүү         ||    |күрөөнү каттоо        |Кыймылсыз     |        |                 ||    |жол-жобосун           |мүлккө        |        |                 ||    |жөнөкөйлөтүү менен    |укуктарды     |        |                 ||    |байланыштуу маселени  |каттоо        |        |                 ||    |кароого алуу.         |боюнча        |        |                 ||    |                      |мамлекеттик   |        |                 ||    |                      |агенттик,     |        |                 ||    |                      |Кыргыз        |        |                 ||    |                      |Республикасы- |        |                 ||    |                      |нын Юстиция   |        |                 ||    |                      |министрлиги,  |        |                 ||    |                      |Микрофинансы- |        |                 ||    |                      |лык уюмдар    |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча),      |        |                 ||    |                      |Коммерциялык  |        |                 ||    |                      |банктар       |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча),      |        |                 ||    |                      |Кредиттик     |        |                 ||    |                      |союздар       |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||1.12|Кредитти алуу учурунда|Кыргыз        |2006-жыл|Кыргыз           ||    |күрөө катары          |Республикасы- |        |Республикасынын  ||    |пайдаланган кыймылсыз |нын Өкмөтүнө  |        |Өкмөтүнө         ||    |мүлктү жыл сайын      |караштуу      |        |караштуу         ||    |паспортизациялоо      |Кыймылсыз     |        |Кыймылсыз мүлккө ||    |талабын кайрадан      |мүлккө        |        |укуктарды каттоо ||    |карап чыгуу           |укуктарды     |        |боюнча           ||    |мүмкүнчүлүгүн         |каттоо боюнча |        |укуктарды каттоо ||    |кароого алуу          |укуктарды     |        |мамлекеттик      ||    |                      |каттоо боюнча |        |агенттиктин      ||    |                      |мамлекеттик   |        |мыйзамдан келип  ||    |                      |агенттик,     |        |чыккан ченемдик  ||    |                      |Микрофинансы- |        |укуктук          ||    |                      |лык уюмдар    |        |актыларына       ||    |                      |ассоциациясы  |        |өзгөртүүлөрдү    ||    |                      |(макулдашуу   |        |киргизүү         ||    |                      |боюнча),      |        |                 ||    |                      |Коммерциялык  |        |                 ||    |                      |банктар       |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча),      |        |                 ||    |                      |Кредиттик     |        |                 ||    |                      |союздар       |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||1.13|Күрөөнү каттоого алуу |Кыргыз        |2006-жыл|Күрөөнү каттоого ||    |учурунда микрофинансы-|Республикасы- |        |алуу жана аны    ||    |лык уюмдар үчүн       |нын Юстиция   |        |алът коюу боюнча ||    |мамлекеттик ыйгарым   |министрлиги,  |        |ишти алып барган ||    |укуктуу органдардын   |Кыргыз        |        |органдардын      ||    |жыйымдардын жана      |Республикасы- |        |жыйымдын жана    ||    |кызмат көрсөтүүлөрдүн |нын Өкмөтүнө  |        |кызматтарынын    ||    |наркын төмөндөтүү     |караштуу      |        |наркынын өлчөмүн ||    |мүмкүнчүлүгүн кароого |Кыймылсыз     |        |минималдаштырууга||    |алуу                  |мүлккө        |        |багытталган      ||    |                      |укуктарды     |        |(МФУлар үчүн)    ||    |                      |каттоо боюнча |        |Кыргыз           ||    |                      |мамлекеттик   |        |Республикасынын  ||    |                      |агенттик      |        |Өкмөтүнүн        ||    |                      |              |        |токтомунун       ||    |                      |              |        |долбоорун даярдоо||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||1.14|Микрофинансылык       |Кыргыз        |Туруктуу|Колдонуудагы     ||    |уюмдардын мыйзам      |Республикасы- |        |мыйзамдар жана   ||    |актыларга             |нын Юстиция   |        |аларга           ||    |өзгөртүүлөрдү даярдоо |министрлиги,  |        |киргизилген      ||    |жана аны алдыга       |Кыргыз        |        |өзгөрүүлөр       ||    |жылдыруу боюнча иш    |Республикасы- |        |туурасында ар    ||    |жөнүндө               |нын Өкмөтүнө  |        |кандай           ||    |маалыматтарга,        |караштуу      |        |маалыматтык      ||    |ошондой эле күрөөнү   |Кыймылсыз     |        |продуктыларды    ||    |каттоо жана соттук    |мүлккө        |        |чыгаруу китепче, ||    |эмес                  |укуктарды     |        |колдонмо,        ||    |тартипте алып коюу    |каттоо        |        |бюллетендер,     ||    |жол-жобосун           |боюнча        |        |жањылыктар).     ||    |багытталган           |мамлекеттик   |        |Интернетте       ||    |мыйзамдарга           |агенттик,     |        |Микрофинансылык  ||    |киргизилген жањы      |Микрофинансы- |        |уюмдар           ||    |өзгөртүүлөр боюнча    |лык уюмдар    |        |ассоциациясынын, ||    |маалыматгарга         |ассоциациясы  |        |Кредиттик союзар ||    |жеткиликтүүлүгүн      |(макулдашуу   |        |ассоциациясынын  ||    |камсыз кылуу          |боюнча),      |        |атайын сайтын    ||    |                      |Коммерциялык  |        |түзүү.           ||    |                      |банктар       |        |Микрофинансылык  ||    |                      |ассоциациясы  |        |уюмдардын жана   ||    |                      |(макулдашуу   |        |кредиттик        ||    |                      |боюнча),      |        |союздардын       ||    |                      |Кредиттик     |        |колдонуудагы     ||    |                      |союздар       |        |мыйзамдар, анын  ||    |                      |ассоциациясы  |        |ичинде күрөөлүк  ||    |                      |(макулдашуу   |        |мыйзамдар боюнча ||    |                      |боюнча)       |        |укуктук          ||    |                      |              |        |маалыматты       ||    |                      |              |        |камтыган ар      ||    |                      |              |        |кандай маалымат  ||    |                      |              |        |базаларына       ||    |                      |              |        |жеткиликтүүлүгүн ||    |                      |              |        |камсыз кылуу     ||---------------------------------------------------------------------||        2. Географиялык камтууну жана эњ жакыр үй чарбаларын         ||          микрофинансылык кызмат көрсөтүүлөр менен камтууну          ||                     кењейтүү боюнча иш-чаралар                      ||---------------------------------------------------------------------||2.1 |ӨЖТнын базасында      |БУУнун        |Туруктуу|Практикалык      ||    |түзүлгөн, иштеп турган|Өнүктүрүү     |        |аракеттер        ||    |МКАлардын потенциалын |программасы   |        |                 ||    |чыњдоого жана         |(макулдашуу   |        |                 ||    |микрофинансылык       |боюнча)       |        |                 ||    |кызмат                |              |        |                 ||    |көрсөтүүлөрдүн алыскы |              |        |                 ||    |райондордогу ӨЖТларды |              |        |                 ||    |камтуусун кењейтүүгө  |              |        |                 ||    |өбөлгө түзүү.         |              |        |                 ||---------------------------------------------------------------------||      3. Микрофинансылык кызмат көрсөтүүлөрдү диверсификациялоо      ||      жана микрофинансылык кызмат көрсөтүүчүлөрдүн потенциалын       ||                      чыњдоо боюнча иш-чаралар                       ||---------------------------------------------------------------------||3.1 |Төмөндөгүлөргө        |Микрофинансы- |Туруктуу|Финансы-кредиттик||    |көмөктөшүү:           |лык уюмдар    |        |мекемелердин     ||    |- Микрофинансылык     |ассоциациясы  |        |финансылык       ||    |уюмдардын же          |(макулдашуу   |        |кызмат көрсөтүү  ||    |кредиттик союздардын  |боюнча),      |        |чөйрөсүн         ||    |кардарлардын          |Кредиттик     |        |кењейтүү,        ||    |керектөөлөрүн         |союздар       |        |кардарлардын     ||    |канааттандырууга      |ассоциациясы  |        |лоялдуулугунун   ||    |багытталган жањы      |(макулдашуу   |        |өсүшү            ||    |продуктыларды иштеп   |боюнча)       |        |                 ||    |чыгуусуна же          |              |        |                 ||    |колдонууда тургандарын|              |        |                 ||    |модификациялоого      |              |        |                 ||    |өбөлгө түзүү (микро   |              |        |                 ||    |лизинг, микро         |              |        |                 ||    |камсыздандыруу,       |              |        |                 ||    |ипотека кредиттери)   |              |        |                 ||    |- жакыр үй чарбалары  |              |        |                 ||    |менен иштеген айылдык |              |        |                 ||    |микрокредиттик        |              |        |                 ||    |агентстволорду жана   |              |        |                 ||    |кредиттик союздардын  |              |        |                 ||    |жањы продуктыларды    |              |        |                 ||    |иштеп чыгуу үчүн      |              |        |                 ||    |инновациялык          |              |        |                 ||    |гранттарды алуусуна   |              |        |                 ||    |өбөлгө түзүү          |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||3.2 |Башка финансы-        |Жабык типтеги |Туруктуу|Айылдык товар    ||    |кредиттик мекемелерди,|акционердик   |        |өндүрүүчүлөр     ||    |кооперативдерди,      |коом "Кыргыз  |        |үчүн кредиттик   ||    |жабдуу жана сырье     |айыл чарба    |        |продуктылардын   ||    |берүүчүлөрдү,         |финансы       |        |түрлөрүн         ||    |соода компанияларын   |корпорациясы",|        |кењейтүү         ||    |тартуу менен          |Микрофинансы- |        |                 ||    |айылчарбасын каржылоо |лык уюмдар    |        |                 ||    |үчүн кредиттөөнүн     |ассоциациясы  |        |                 ||    |пилоттук (алгачкы)    |(макулдашуу   |        |                 ||    |продуктыларын жана    |боюнча),      |        |                 ||    |схемаларын (мисалы,   |Кредиттик     |        |                 ||    |сактоо жайларын       |союздар       |        |                 ||    |каржылоо, товардык    |ассоциациясы  |        |                 ||    |кредиттер) иштеп      |(макулдашуу   |        |                 ||    |чыгуу жана            |боюнча)       |        |                 ||    |колдонууга берүү      |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||3.3 |Төмөндөгү иш-чараларды|Микрофинансы- |Туруктуу|Активдердин      ||    |жүзөгө ашыруу аркылуу |лык уюмдар    |        |натыйжалуулулу-  ||    |микрофинансылык       |ассоциациясы  |        |гун,             ||    |уюмдардын жана        |макулдашуу    |        |рентабелдүүлүк   ||    |кредиттик             |боюнча),      |        |коэффициентин    ||    |союздардын финансылык |Кредиттик     |        |жогорулатуу,     ||    |жактан өзүн-өзү       |союздар       |        |майнаптуу ички   ||    |актоосун              |ассоциациясы  |        |жол-жоболорду    ||    |жогорулатуу:          |(макулдашуу   |        |иштеп чыгуу      ||    |- микрофинансылык     |боюнча)       |        |аркылуу          ||    |уюмдардын жана        |              |        |операциялык      ||    |кредиттик союздардын  |              |        |чыгашаларды      ||    |кредиттөө боюнча      |              |        |бара-бара        ||    |адекваттуу            |              |        |төмөндөтүү       ||    |методологияларга      |              |        |                 ||    |жеткиликтүүлүгүн      |              |        |                 ||    |камсыз кылуу          |              |        |                 ||    |- микрофинансылык     |              |        |                 ||    |уюмдардын жана        |              |        |                 ||    |кредиттик союздардын  |              |        |                 ||    |тобокелдиктерди       |              |        |                 ||    |тескөө, кредиттик     |              |        |                 ||    |портфелди тескөө жана |              |        |                 ||    |ага мониторинг        |              |        |                 ||    |жүргүзүү боюнча       |              |        |                 ||    |системаларын          |              |        |                 ||    |өркүндөтүү            |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||3.4 |Төмөнкү максаттарда   |Микрофинансы- |Туруктуу|Банктык эмес     ||    |коммерциялык банктар  |уюмдар        |        |финансы-кредиттик||    |менен банктык эмес    |ассоциациясы, |        |мекемелер менен  ||    |финансы-кредиттик     |Кредиттик     |        |дүњүнөн берүүчү  ||    |мекемелердин          |союздар       |        |уюмдардын        ||    |ортосундагы           |ассоциациясы  |        |ортосундагы      ||    |кесиптик жана         |(макулдашуу   |        |кызматташтык     ||    |ишкердик              |боюнча)       |        |жөнүндө          ||    |байланыштарга өбөлгө  |              |        |меморандумду     ||    |түзүү:                |              |        |түзүү, банктык   ||    |- технологияларды     |              |        |эмес финансы-    ||    |алмашуу;              |              |        |кредиттик        ||    |- алардын стратегиялык|              |        |мекемелерди      ||    |биригүүсү;            |              |        |коммерциялык     ||    |- микрофинансылык     |              |        |банктар          ||    |уюмдардын коммерциялык|              |        |тарабынан        ||    |банктардан кредит     |              |        |каржылоонун      ||    |алуусу                |              |        |көлөмүн          ||    |(банктык эмес финансы-|              |        |жогорулатуу,     ||    |кредиттик мекеменин   |              |        |өздүк дүњүнөн    ||    |ачык-айкындуулугу,    |              |        |берүүчүлөрдүн    ||    |тышкы аудит, өнүгүүнүн|              |        |санын жогорулатуу||    |белгилүү дењгээлине   |              |        |(коммерциялык    ||    |жетишүү, жалпы        |              |        |банктардын).     ||    |маалыматтык тилкени   |              |        |                 ||    |түзүү, өздүк          |              |        |                 ||    |интернет-сайттар)     |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||3.5 |Окуу жана             |Микрофинансы- |Туруктуу|Окутууну уюштуруу||    |консалтингдик         |лык уюмдар    |        |                 ||    |борборлор менен       |ассоциациясы  |        |                 ||    |контракт түзүү жолу   |(макулдашуу   |        |                 ||    |менен персоналдарды   |боюнча),      |        |                 ||    |туруктуу окутуу       |Кредиттик     |        |                 ||    |аркылуу               |союздар       |        |                 ||    |микрофинансылык       |ассоциациясы  |        |                 ||    |уюмдардын жана        |(макулдашуу   |        |                 ||    |кредиттик союздардын  |боюнча)       |        |                 ||    |институционалдык      |              |        |                 ||    |потенциалын күчөтүүгө |              |        |                 ||    |өбөлгө түзүү          |              |        |                 ||---------------------------------------------------------------------||         4. Микрофинансылык кызмат көрсөтүүчүлөрдүн каржылоо         ||                булактарын кењейтүү боюнча иш-чаралар                ||---------------------------------------------------------------------||4.1 |Региондор боюнча      |Микрофинансы- |2006-жыл|Изилдөө жүргүзүү ||    |алганда,              |лык уюмдар    |        |үчүн             ||    |төмөндөгүлөрдү        |ассоциациясы  |        |негиздемелерди   ||    |камтыган майда        |(макулдашуу   |        |даярдоо жана     ||    |фермерлердин жана элет|боюнча),      |        |грант алуу       ||    |жериндеги             |Кредиттик     |2007-жыл|Бул изилдөөнү    ||    |үйчарбалардын         |союздар       |        |жүргүзө турган   ||    |ортосунда финансылык  |ассоциациясы  |        |уюмду тандоо     ||    |кызмат көрсөтүүлөргө  |(макулдашуу   |        |максатында тендер||    |суроо-талапты         |боюнча)       |        |өткөрүү          ||    |изилдөөнү жүргүзүү:   |              |2008-жыл|Жүргүзүлгөн      ||    |микрфинансылык кызмат |              |        |изилдөөлөрдүн    ||    |көрсөтүүлөргө         |              |        |жыйынтыктарын    ||    |суроо-талапты изилдөө,|              |        |жарыялоо жана    ||    |кардарлардын          |              |        |потенциалдуу     ||    |микрофинансылык кызмат|              |        |инвесторлорду    ||    |көрсөтүүлөргө         |              |        |жана эларалык    ||    |канааттангандыгына    |              |        |донорлорду       ||    |сурамжылоолорду       |              |        |алардын айыл     ||    |жүргүзүү,             |              |        |жерине аралашууну||    |микрокаржылоонун      |              |        |кењейтүү жөнүндө ||    |жакырчылыкты          |              |        |чечим кабыл      ||    |кыскартууга тийгизген |              |        |алуулары үчүн    ||    |таасири               |              |        |зарыл болгон     ||    |                      |              |        |маалымат менен   ||    |                      |              |        |камсыз кылуу     ||    |                      |              |        |максатында       ||    |                      |              |        |Интернеттин      ||    |                      |              |        |тиешелүү         ||    |                      |              |        |сайттарына       ||    |                      |              |        |жайгаштыруу      ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||4.2 |Микрофинансылык       |Микрофинансы- |Туруктуу|Калктын жакыр    ||    |уюмдарга жана         |лык уюмдар    |        |катмарына        ||    |кредиттик союздарга   |ассоциациясы  |        |багытталган жањы ||    |жањы сактык           |(макулдашуу   |        |сактык           ||    |продуктыларды иштеп   |боюнча),      |        |продуктыларды    ||    |чыгуусунда эларалык   |Кредиттик     |        |иштеп чыгуу      ||    |техникалык жардамдарды|союздар       |        |                 ||    |алууларына көмөк      |ассоциациясы  |        |                 ||    |көрсөтүү.             |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||    |Микрофинансылык       |              |Туруктуу|Тиешелүү         ||    |уюмдарды жана         |              |        |семинарларды     ||    |кредиттик             |              |        |өткөрүү ж.б.     ||    |союздарды калктын     |              |        |                 ||    |жакыр катмарынын      |              |        |                 ||    |ичинде жыйымдарын     |              |        |                 ||    |мобилизациялоо боюнча |              |        |                 ||    |эларалык тажрыйба     |              |        |                 ||    |жөнүндө толук         |              |        |                 ||    |маалымат менен камсыз |              |        |                 ||    |кылуу                 |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||4.3 |Төмөнкүлөргө көмөк    |Микрофинансы- |Туруктуу|Туруктуу негизде ||    |көрсөтүү:             |лык уюмдар    |        |финансылык       ||    |- Мiх Маrket ((1)     |ассоциациясы  |        |отчетторду       ||    |эскертүүнү карањыз    |(макулдашуу   |        |жарыялашкан      ||    |электрондук           |боюнча),      |        |микрофинансылык  ||    |баракчасында          |Кредиттик     |        |уюмдардын        ||    |Интернетке            |союздар       |        |жана кредиттик   ||    |жеткиликтүүлүгү       |(макулдашуу   |        |союздардын санын ||    |чектелүү болгон       |боюнча)       |        |жогорулатуу      ||    |микрофинансылык       |              |        |                 ||    |уюмдардын жана        |              |        |                 ||    |кредиттик союздардын  |              |        |                 ||    |отчетун жарыялоого    |              |        |                 ||    |- финансылык ачык-    |              |        |                 ||    |айкындуулук           |              |        |                 ||    |көрсөткүчтөрү жана    |              |        |                 ||    |стандарттары боюнча   |              |        |                 ||    |атайын тренингдерди   |              |        |                 ||    |уюштурууга.           |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||4.4 |Микрофинансылык       |Микрофинансы- |Туруктуу|Тышкы каржылоо   ||    |уюмдарга жана         |лык уюмдар    |        |булактарынын     ||    |кредиттик союздарга   |ассоциациясы  |        |санын көбөйтүү   ||    |эларалык донор        |(макулдашуу   |        |                 ||    |уюмдардан анчалык     |боюнча),      |        |                 ||    |кымбат болбогон дүњ   |Кредиттик     |        |                 ||    |финансылык ресурстарды|союздар       |        |                 ||    |жана техникалык       |(макулдашуу   |        |                 ||    |жардамдарды (офистик  |боюнча)       |        |                 ||    |жабдууларды сатып     |ассоциациясы  |        |                 ||    |алууга кредиттер      |(макулдашуу   |        |                 ||    |жана гранnnар ж.б.)   |боюнча)       |        |                 ||    |алууларына төмөнкү    |              |        |                 ||    |жолдор аркылуу көмөк  |              |        |                 ||    |көрсөтүү:             |              |        |                 ||    |- Кыргызстандын       |              |        |                 ||    |микрофинансылык       |              |        |                 ||    |cекторунун            |              |        |                 ||    |өкүлдөрүнүн жыл       |              |        |                 ||    |сайын өтүүчү КМШ      |              |        |                 ||    |өлкөлөрүнүн           |              |        |                 ||    |Инвестициялык         |              |        |                 ||    |Форумунун (Москва)    |              |        |                 ||    |жана/же Чыгыш         |              |        |                 ||    |Европа жана КМШ       |              |        |                 ||    |өлкөлөрү үчүн         |              |        |                 ||    |Микрофинансылык       |              |        |                 ||    |борбор тарабынан      |              |        |                 ||    |уюштурулган эларалык  |              |        |                 ||    |конференциялардын     |              |        |                 ||    |ишине катышуусу       |              |        |                 ||    |- микрофинансылык     |              |        |                 ||    |секторго коммерциялык |              |        |                 ||    |кредиттерди жана      |              |        |                 ||    |техникалык            |              |        |                 ||    |жардамдарды берген    |              |        |                 ||    |донорлордун           |              |        |                 ||    |катышуусунда жыл сайын|              |        |                 ||    |өтүүчү                |              |        |                 ||    |конференцияларды      |              |        |                 ||    |уюштуруу -  социалдык |              |        |                 ||    |өнөктөштөр менен      |              |        |                 ||    |Кыргызстандагы        |              |        |                 ||    |МФУлардын өзара       |              |        |                 ||    |аракеттенишүүсүнүн    |              |        |                 ||    |тажрыйбасын жарыялоо  |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||4.5 |Ачык акционердик коом |Кыргыз        |2006-жыл|Ачык акционердик ||    |"Эсептешүү-Сатык      |Республикасы- |        |коом "Эсептешүү- ||    |компаниясына" банктык |нын Улуттук   |        |Сатык компаниясы"||    |эмес финансы кредиттик|банкы, Ачык   |        |тарабынан        ||    |мекемелер үчүн кызмат |акционердик   |        |кредиттөө боюнча ||    |көрсөтүүлөрдү дүњүнөн |коом          |        |операцияларды    ||    |берүүчү функцияны     |"Эсептешүү-   |        |жүзөгө ашыруу    ||    |берүү менен Ачык      |Сатык         |        |укугуна лицензия ||    |акционердик коом      |компаниясы"   |        |алуусу           ||    |"Эсептешүү-Сатык      |(макулдашуу   |        |                 ||    |компаниясы" тарабынан |боюнча)       |        |                 ||    |колунда болгон        |              |        |                 ||    |депозиттик базасынын  |              |        |                 ||    |эсебинен              |              |        |                 ||    |микрокредиттөө боюнча |              |        |                 ||    |операцияларды жүзөгө  |              |        |                 ||    |ашыруу мүмкүнчүлүгүн  |              |        |                 ||    |изилдеп чыгуу         |              |        |                 ||---------------------------------------------------------------------||   5. Көмөкчү кызмат көрсөтүүлөр рыногун түзүү жана микрокаржылоо    ||              инфраструктурасын күчөтүү үчүн иш-чаралар              ||---------------------------------------------------------------------||5.1 |Микрофинансылык       |Микрофинансы- |Туруктуу|Микрофинансылык  ||    |институттардын        |лык уюмдар    |        |институттардын   ||    |институционалдык      |ассоциациясы  |        |ортосунда        ||    |потенциалын чыњдоого, |(макулдашуу   |        |маалыматтарды    ||    |алардын               |боюнча)       |        |топтоону жана    ||    |туруктуулугуна жана   |              |        |алмашууну        ||    |алардын               |              |        |оптималдаштыруу, ||    |катышуучуларынын      |              |        |микрофинансылык  ||    |кесиптик аброюн       |              |        |институттардын   ||    |жогорулатууга         |              |        |микрокаржылоонун ||    |көмөктөшүү,           |              |        |мыкты эларалык   ||    |микрофинансылык       |              |        |тажрыйбасына     ||    |сектордун муктаждыгын |              |        |жеткиликтүүлүгүн ||    |координациялоо        |              |        |камсыз кылуу,    ||    |максатында,           |              |        |секторун         ||    |микрофинансылык       |              |        |кызыкчылыктарын  ||    |сектор үчүн           |              |        |чагылдыруу,      ||    |микрофинансылык       |              |        |микрофинансылык  ||    |уюмдар жана кредиттик |              |        |институттарга    ||    |союздар               |              |        |консультациялык  ||    |ассоциацияларынын     |              |        |кызматтарды      ||    |ролун күчөтүү боюнча  |              |        |көрсөтүү,        ||    |ишти жүргүзүү         |              |        |микрофинансылык  ||    |                      |              |        |институттардын   ||    |                      |              |        |өкүлдөрү үчүн    ||    |                      |              |        |окутууларды      ||    |                      |              |        |уюштуруу,        ||    |                      |              |        |микрофинансылык  ||    |                      |              |        |институттардын   ||    |                      |              |        |ишинин           ||    |                      |              |        |күчөтүлгөн       ||    |                      |              |        |стандарттарын    ||    |                      |              |        |киргизүү ж.б.    ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||5.2 |Ассоциациянын         |Микрофинансы- |2006-жыл|Микрофинансылык  ||    |мүчөлөрүнүн           |лык уюмдар    |        |уюмдар жана      ||    |төлөмдөрүнө же        |ассоциациясы  |        |кредиттик союздар||    |донорлордун           |(макулдашуу   |        |үчүн             ||    |техникалык жана       |боюнча),      |        |консалтингдик    ||    |гранттык              |Кредиттик     |        |борборду түзүү   ||    |жардамдарынын         |союздар       |        |                 ||    |негизинде түзүлүп     |ассоциациясы  |        |                 ||    |жаткан                |(макулдашуу   |        |                 ||    |Микрофинансылык уюмдар|боюнча)       |        |                 ||    |ассоциациясынын       |              |        |                 ||    |алкагында             |              |        |                 ||    |бухгалтердик,         |              |        |                 ||    |аудитордук,           |              |        |                 ||    |консультациялык,      |              |        |                 ||    |окутуу кызмат         |              |        |                 ||    |көрсөтүүлөрдү берүү   |              |        |                 ||    |үчүн консалтингдик    |              |        |                 ||    |борборду түзүү        |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||5.3 |Микрофинансылык       |Кыргыз        |2006-жыл|Маалымат базасы  ||    |уюмдардын жана        |Республикасы- |        |                 ||    |кредиттик союздардын  |нын Улуттук   |        |                 ||    |кызматкерлерин окутуу |банкы,        |        |                 ||    |үчүн контракт боюнча  |Микрофинансы- |        |                 ||    |ишке тартылган        |лык уюмдар    |        |                 ||    |квалификациялуу       |ассоциациясы, |        |                 ||    |консультанттар жана   |Кредиттик     |        |                 ||    |тренерлер жөнүндө     |союздар       |        |                 ||    |маалыматтарды         |ассоциациясы  |        |                 ||    |камтыган маалымат     |(макулдашуу   |        |                 ||    |базасын түзүү.        |боюнча)       |        |                 ||    |Микрофинансылык       |              |Туруктуу|Техникалык       ||    |уюмдар жана кредиттик |              |        |тапшырмалар      ||    |союздар ассоциациялары|              |        |                 ||    |тарабынан             |              |        |                 ||    |Микрофинансылык       |              |        |                 ||    |уюмдардын жана        |              |        |                 ||    |кредиттик союздардын  |              |        |                 ||    |кызматкерлеринин бул  |              |        |                 ||    |же тигил окууларга    |              |        |                 ||    |керектөөлөрү жөнүндө  |              |        |                 ||    |техникалык            |              |        |                 ||    |тапшырмаларды иштеп   |              |        |                 ||    |чыгуу                 |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||5.4 |Микрофинансылык       |"Кыргыз       |Туруктуу|Рыноктун         ||    |уюмдарга жана         |Республикасын-|        |катышуучуларында ||    |кредиттик союздарга   |да кредиттик  |        |маалыматтык      ||    |бухгалтердик          |союздарды     |        |системаны камсыз ||    |өткөрүүлөрдү          |колдоо жана   |        |кылуу.           ||    |автоматташтыруу жана  |өнүктүрүү     |        |                 ||    |кредиттик портфелди   |боюнча финансы|        |                 ||    |тескөөнүн             |компаниясы"   |        |                 ||    |натыйжалуулугун       |жоопкерчилиги |        |                 ||    |арттыруу максатында   |чектелген     |        |                 ||    |маалыматтык           |коому         |        |                 ||    |системаларды же       |(макулдашуу   |        |                 ||    |бухгалтердик          |боюнча),      |        |                 ||    |программаларды сатып  |Кредиттик     |        |                 ||    |алууларына жана/же    |союздар       |        |                 ||    |модернизациялоолоруна |ассоциациясы  |        |                 ||    |көмөк көрсөтүү        |(макулдашуу   |        |                 ||    |(донорлордун колдоосу |боюнча),      |        |                 ||    |астында).             |Германия      |        |                 ||    |                      |техникалык    |        |                 ||    |                      |жардамдашуу   |        |                 ||    |                      |коому,        |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||    |Программалык          |              |2006-жыл|Сервистик        ||    |продуктыларды колдоого|              |        |кызматтарды      ||    |алган жергиликтүү     |              |        |камсыз кылуу     ||    |структураны түзүү     |              |        |                 ||    |(тандоо).             |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||5.5 |Микрофинансылык уюмдар|Микрофинансы- |2006-жыл|Микрофинансылык  ||    |менен кредиттик       |лык уюмдар    |        |ресурстук        ||    |союздардын ортосунда  |ассоциациясы, |        |борборду түзүү   ||    |маалымат алмашуу,     |Кредиттик     |        |                 ||    |Кыргыз                |союздар       |        |                 ||    |Республикасынын мыйзам|ассоциациясы  |        |                 ||    |жана ченемдик         |(макулдашуу   |        |                 ||    |актыларына            |боюнча)       |        |                 ||    |жеткиликтүүлүктү      |              |        |                 ||    |камсыз кылуу, өлкө    |              |        |                 ||    |ичинде жана           |              |        |                 ||    |четөлкөлөрдө мыкты    |              |        |                 ||    |микрофинансылык уюмдар|              |        |                 ||    |жөнүндө маалыматты    |              |        |                 ||    |таркатуу,             |              |        |                 ||    |микрофинансылык       |              |        |                 ||    |уюмдарга жана         |              |        |                 ||    |кредиттик союздарга   |              |        |                 ||    |техникалык жардам     |              |        |                 ||    |көрсөтүү максатында   |              |        |                 ||    |микрофинансылык       |              |        |                 ||    |ресурстук борборду    |              |        |                 ||    |түзүү                 |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||5.6 |Кредиттик бюролор     |Кыргыз        |2006-жыл|Кыргыз           ||    |жөнүндө эларалык      |Республикасы- |        |Ресупбликасынын  ||    |стандарттарга шайкеш  |нын Юстиция   |        |Жогорку Кењешинде||    |келген Кыргыз         |министрлиги,  |        |"Кредиттик       ||    |Республикасынын       |Кредиттик     |        |бюролор жөнүндө" ||    |"Кредиттик бюролор    |маалымат      |        |Мыйзам долбоорун ||    |жөнүндө" Мыйзам       |бюросу        |        |жылдыруу         ||    |долбоорун кабыл       |(макулдашуу   |        |                 ||    |алууга көмөк көрсөтүү.|боюнча),      |        |                 ||    |                      |Европа        |        |                 ||    |                      |реконструк-   |        |                 ||    |                      |циялоо жана   |        |                 ||    |                      |өнүктүрүү     |        |                 ||    |                      |банкы         |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||5.7 |Ыктыярдуулук негизде  |Кредиттик     |Туруктуу|Банктык эмес     ||    |микрофинансылык кызмат|маалымат      |        |финансы-кредиттик||    |көрсөтүүлөрдү бардык  |бюросу        |        |мекемелердин жана||    |берүүчүлөргө маалымат |(макулдашуу   |        |коммерциялык     ||    |берүү боюнча көмөк    |боюнча),      |        |банктардын карыз ||    |көрсөтүү аркылуу      |Микрофинансы- |        |алуучулары боюнча||    |Кредиттик маалымат    |лык уюмдар    |        |иштеп турган     ||    |бюросунун ишин        |ассоциациясы, |        |маалымат базасы  ||    |кењейтүү              |Кредиттик     |        |                 ||    |                      |союздар       |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||---------------------------------------------------------------------||       6. Микрофинансылык секторго тартылган донорлордун ишин        ||                  координациялоо боюнча иш-чаралар                   ||---------------------------------------------------------------------||6.1 |Донорлордун көњүлүн   |Кыргыз        |Туруктуу|Иш жүзүндөгү     ||    |микрофинансылык       |Республикасы- |        |аракеттер        ||    |секторду колдоо боюнча|нын Экономика |        |                 ||    |биргелешкен           |жана финансы  |        |                 ||    |программаларга буруу. |министрлиги,  |        |                 ||    |                      |Кыргыз        |        |                 ||    |                      |Республикасы- |        |                 ||    |                      |нын Улуттук   |        |                 ||    |                      |банкы,        |        |                 ||    |                      |Микрофинансы- |        |                 ||    |                      |лык уюмдар    |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча),      |        |                 ||    |                      |Кредиттик     |        |                 ||    |                      |союздар       |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||6.2 |Донорлордун көњүлүн   |Кыргыз        |Туруктуу|Айылдык финансы  ||    |айылдык               |Республикасы- |        |кредиттик        ||    |микрофинансылык       |нын           |        |мекемелерди      ||    |уюмдарды жана         |Экономика жана|        |колдоо боюнча    ||    |кредиттик союздарды   |финансы       |        |программалар     ||    |колдоо боюнча атайын  |министрлиги,  |        |                 ||    |программаларды иштеп  |Кыргыз        |        |                 ||    |чыгууга буруу         |Республикасы- |        |                 ||    |                      |нын Улуттук   |        |                 ||    |                      |банкы,        |        |                 ||    |                      |Микрофинансы- |        |                 ||    |                      |лык уюмдар    |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча),      |        |                 ||    |                      |Кредиттик     |        |                 ||    |                      |союздар       |        |                 ||    |                      |ассоциациясы  |        |                 ||    |                      |(макулдашуу   |        |                 ||    |                      |боюнча)       |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||6.3 |Микрофинансылык       |Микрофинансы- |Туруктуу|Донорлордон келип||    |уюмдардын жана        |лык уюмдар    |        |түшүүчү          ||    |кредиттик союздардын  |ассоциациясы  |        |техникалык       ||    |жањы продуктыларды    |(макулдашуу   |        |жардамдарды      ||    |иштеп чыгууларында    |боюнча),      |        |көбөйтүү         ||    |жана                  |Кредиттик     |        |                 ||    |колдонуудагыларын,    |союздар       |        |                 ||    |кардарлардын          |ассоциациясы  |        |                 ||    |керектөөлөрүн         |(макулдашуу   |        |                 ||    |канааттандырууга      |боюнча)       |        |                 ||    |багытталгандарды      |              |        |                 ||    |модификациялоо        |              |        |                 ||    |максатында,           |              |        |                 ||    |микрофинансылык       |              |        |                 ||    |уюмдарга жана         |              |        |                 ||    |кредиттик союздарга   |              |        |                 ||    |көмөк көрсөтүү        |              |        |                 ||    |үчүн эларалык         |              |        |                 ||    |донорлорду            |              |        |                 ||    |тартуу                |              |        |                 ||----|----------------------|--------------|--------|-----------------||6.4 |Германия техникалык   |Кыргыз        |2006-жыл|Жардамдарды алуу ||    |кызматташуу коому     |Республикасы- |        |                 ||    |тарабынан колдоого    |нын Экономика |        |                 ||    |алынып жаткан         |жана финансы  |        |                 ||    |техникалык жардамдын  |министрлиги,  |        |                 ||    |уландысы боло турган  |Кредиттик     |        |                 ||    |кредиттик союздардын  |союздар       |        |                 ||    |өнүгүүсүн колдоого    |ассоциациясы  |        |                 ||    |алган программаны     |(макулдашуу   |        |                 ||    |иштеп чыгуу           |боюнча)       |        |                 ||---------------------------------------------------------------------||    7. Микрокаржылоо стратегиясына мониторинг жүргүзүү механизми     ||---------------------------------------------------------------------||7.1 |Кыргыз Республикасында|Кыргыз        |2006-жыл|Жумушчу топту    ||    |орто мөөнөттүү        |Республикасы- |        |түзүү            ||    |өнүктүрүү             |нын           |        |                 ||    |стратегиясына         |Президентинин |        |                 ||    |мониторинг            |Администрация-|        |                 ||    |жүргүзүү боюнча,      |сы (макулдашуу|        |                 ||    |курамына              |боюнча),      |        |                 ||    |мамлекеттик           |Кыргыз        |        |                 ||    |органдардын,          |Республикасы- |        |                 ||    |микрофинансылык       |нын Улуттук   |        |                 ||    |институттардын жана   |банкы         |        |                 ||    |эларалык донор        |              |        |                 ||    |уюмдардын өкүлдөрү    |              |        |                 ||    |кирген Жумушчу топту  |              |        |                 ||    |түзүү                 |              |        |                 |-----------------------------------------------------------------------                                                                2-тиркеме                  Кыргыз Республикасында микрокаржылоо                секторуна талдап иликтөөлөрдү жүргүзүү                               1. Киришүү      Борбордук Азиянын  башка  мамлекеттерине салыштырганда Кыргыз Рес-публикасында микрокаржылоо сектору кыйла өнүккөн жана анда банктык эмесфинансы-кредиттик  мекемелердин  ар  кандай түрү иш алып барат.  Алсак,2004-жылдын 31-декабрына карата микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн  су-нуштаган  банктык  эмес финансы-кредиттик системасы эки адистештирилгенфинансы-кредиттик мекемеден - КАФК жана Финансы компаниясынан,  78 МКА-дан,  26  МККдан,  305  КСдан  жана  116  ломбарддан турган.  МКА мененМККлардьш саны тез арымда өскөн: 2003-жылдын акырына карата Кыргыз Рес-публикасынын  Улуттук  банкы тарабынан 72 МКА жана МКК каттоодон өткөн,ал эми бир жылдан кийин алардын саны 104кө чейин өскөн.  Эл аралык  до-норлордун  колдоосу астында микрокаржылоо кызмат көрсөтүүлөрүн сунушта-ган өз ара жардамдашуу топтору өнүгүүгө ык койгон.     МКА жана  МККларды Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан каттоо-дон өткөрүү салыштырмалуу оњой процесс.  Муну каттоодон өткөн МФУлардынсаны менен да түшүндүрүүгө болот.  Учурда, бул институттар туруктуу иш-теп кеткен МФУлардын катарына кирбейт, бирок бүтүндөй алганда микрокар-жылоо  ресурстарын сунуштоочулардын ар кандай түрүнүн иштеп жатышын ар-тыкчылык катары эсептөөгө болот.  Бул институттар ар кандай кардарлардытартуу  менен ар кандай дењгээлде оорчулук жүгүн мойнуна алат.  Бул фи-нансылык кызмат көрсөтүүлөрдү диверсификациялык сунуштоого өбөлгө түзүүменен түпкүлүгүндө келип,  зарыл атаандаштыкты камсыз кылат. Бул, ошон-дой эле сунуштоочулардын кандай түрү рыноктун керектөөлөрүнө жакшы жоопбере тургандыгын аныктап билүүгө да мүмкүндүк берет.  Ошондой болсо да,көпчүлүк микрокаржылоо институттары өнүгүү келечеги узак убакытты талапкылган чакан чөйрөдө иш алып барган уюмдар. МФУларда кардарлардын орто-чо саны 200 адам (ФИНКАны кошпогондо), ал эми кредиттик союздардыкы 100катышуучу.     Микрокаржылоо институттарынын санынын көбү жана ар түрдүүлүгү Кыр-гыз  Республикасынын Улуттук банкынын көзөмөл органы үчүн проблемалардыжаратууда.  Мыйзам талаптарына ылайык  Кыргыз  Республикасынын  Улуттукбанкы  бардык түрдөгү банктык эмес финансы-кредиттик мекемелердин ишинекөзөмөлдүктү жүзөгө ашырат.  Мында,  адистештирилген финансы  кредиттикмекемелерге  (Финансы  компаниясы  жана КАФК) жана кредиттик союздарга,ошондой эле депозиттерди кабыл алууга ниеттенип жатышкан  микрофинансы-лык компанияларга карата пруденциалдык жөнгө салуу колдонулат.      1.1. Кыргыз айылчарба Финансы Корпорациясы      Кыргыз айылчарба  Финансы Корпорациясы,  айылчарба секторунда 1517млн.  сом өлчөмдөгү портфелге ээ жана кардарынын саны 30  мињден  ашканири  финансы-кредиттик институт.  КАФКнын 11 филиалы жана 47 өкүлчүлүгүиштейт.  КАФК - бул,  даярдыктан өткөн менеджерлери,  кредиттөө жагындабай тажрыйбага ээ квалификациялуу персоналы,  айыл жеринде кењири тара-ган тармагы жана ар түрдүү  финансылык  продуктыларды  сунуштаган  таа-сирдүү күчкө ээ финансылык институт.  Корпорация,  рынокто орчундуу су-роо-талап шартында иш алып баргандыктан, өсүшкө карата олуттуу потенци-алга  ээ.  Донордук  колдоолор да персоналды окутууга,  шайкеш маалыматсистемасын түзүүгө жана жабдууларды сатып алууга мүмкүнчүлүк берген.     КАФКнын кредиттеринин   орточо  кайтарымдуулугу  акыркы  үч  жылда(2003-2005-жылдары) 97,3 пайызды түзөт.     КАФКнын ишиндеги  негизги өксүк - дээрлик 89 пайызы айылчарбасына,атап айтканда малчарбасына топтоштурулган кредит портфелинин секторлорубоюнча аз диверсификацияланышы.     КАФКнын өзүнүн жетишээрлик ресурсу  жок,  ошондуктан  ал  эларалыккредиттик линиялардан ((1) эскертүүнү карањыз) өтө эле көзкаранды. КАФКдепозиттерди тартууга же электрондук төлөмдөр,  которуулар жана валюта-лык операциялар сыяктуу башка финансылык кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоо-го укугу жок.  Бул жагдай,  анын 30 000 кардарына кызмат көрсөтүүлөрдүнбир  кыйла  толук топтомун сунуштоосуна КАФКга чек коет.  Корпорация өзкардарларынын банктарга көбүрөөк ыктап жаткандыгынан улам,  алардан ай-рылып калуубуз мүмкүн деп эсептейт. Ушул проблеманы чечүү үчүн депозит-терди кабыл алган,  иши толук жөнгө салынуучу жеке институтка трансфор-мациялануу негизги милдет катары алдыда турууда.      1.2. Микрокаржылоо уюмдары      Кыргыз Республикасынын   "Кыргыз  Республикасынын  микрофинансылыкуюмдар жөнүндөгү" Мыйзамында МФУнун үч түрү: МКА, МКК жана МФК аныктал-ган.  МКА  өзүнүн уюштуруу-укуктук формасы боюнча коммерциялык эмес уюмболуп саналгандыктан,  пруденциалдык жөнгө салынууга алынбайт.  Ал  эмикоммерциялык  уюм  болуп  саналган МКК да пруденциалдык жөнгө салынуугажатпайт.  Ошондой болсо да,  ушул эки уюм  тењ  Кыргыз  РеспубликасыньшУлуттук  банкына жарым жылдык негизде регулятивдик отчетторун берип ту-рууга тийиш.     Акционердик коом болуп саналган МФК аманаттарды кабыл алуу укугуналицензия алуу жана Кыргыз Республикасынын Улуттук  банкынын  талаптарынаткаруу  ниетин  тастыктаган  милдеттенме  катты берген учурунан тартыпКыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан пруденциалдык жөнгө  са-лынууга  алынат.  МКА менен МККлардын кардарлары болуп негизинен,  шааржашоочулары саналат жана ушул уюмдардын негизги продуктысы катары  жекеже топтук кредиттөө аркылуу жүгүртүү капиталын көбөйтүүгө берилген кыс-ка мөөнөттүү кредиттер саналат.     МФУлардын олуттуу бөлүгү - анчалык чоњ болбогон уюмдар болуп сана-лат жана бул алардын ишинин натыйжасыздыгынын негизги себеби. 2004-жыл-дын акырына карата 104 МФУнун ичинен бешөөнүн гана мињден ашкан кардар-лары болгон.  87 МФУнун 100гө жетпеген кардары болгон же  болбосо  алардегеле иштеген эмес. 12 МФУнун 100дөн 1000ге чейинки кардарлары болгон.Аз өлчөмдө кредиттерди туруктуу берүү үчүн чөйрөнүн  болушу  да  зарыл.Пайыздык  чендердин  салыштырмалуу жогору болушу жана кредиттик ресурс-тардын наркынын төмөндүгү учурда алардын  өлчөмүнүн  чектелүүлүгү  жанаишинин натыйжасыздыгына карабастан көпчүлүк МФУга туруштук берип,  ишинулантууга мүмкүндүк берүүдө. Бул да чектелүү мүнөзгө ээ. Туруктуу иштепкалуу  жана  калайык-калктын эњ жакыр жашаган катмарын мүмкүн болушунчатолук камтуу үчүн МФУларды өнүктүрүү  зарыл.  Бул  процессте  ресурстунчектелүүлүгү негизги тоскоолдук болуп саналат.     Ал эми,  алардын биригүүсү өсүш стратегиясы болуп  саналат.  Жалпымаксаттарды  көздөөнүн негизинде биригүү географиялык планда алганда дакамтуу чөйрөсүн кењейтүү менен кардарлар базасынын санын арттырып, акчакаражаттарынын агылып кирүүсүн күчөтүп, капиталдын жеткиликтүүлүгүн жа-на экономикалык масштабка жетүүнү камсыз кылуу менен  катталган  чыгым-дарды кыскартууга алып келет. Биздин өлкөдө мындай биригүүнүн эки миса-лы бар.  МКА "Бай Түшүм" 2000-жылы  АСDI/VOСА  жана  Саritas  кредиттикпрограммаларын  кошуу аркылуу түзүлгөн.  2005-жылы Кайрымдуулук корпусутарабынан колдоого алынган үч МКАнын бир МКК "Компаньон Финансылык  То-буна" биригүүсү жүргөн.     Көпчүлүк МФУлар бир аз гана өлчөмдөгү капиталга ээ.  Аларга  депо-зиттерди кабыл алууга уруксат берилген эмес жана каржылоонун коммерция-лык булактарынан да пайдалана алышпайт.  Демек, алар донорлордон көзка-ранды  жана  бүгүнкү күнгө чейин донорлордун каражаттары алардын кредитпортфелин арттыруунун бирден-бир ресурсу болуп саналат. Кредит портфел-ге гранттык каражаттар барган сайын аз бөлүнүп жаткандыгынан улам, МФУ-лар капиталды тартуунун альтернативалуу жолдорун издөөгө тийиш. Бул ба-гытта  эларалык булактардан каржылоого алынган дүњүнөн сунуштоочуларданкредит алуу варианттардын бири болушу мүмкүн.     Чакан МФУларда  төмөнкүдөй  кемчиликтер орун алып келүүдө ((2) эс-кертүүнү карањыз):     1) институционалдык база начар өнүккөн. Башкаруу структурасы алсызже дегеле жок.  Менеджмент тиешелүү финансылык же башкаруу жагында  би-лимге ээ эмес;     2) талап кылынган билим дењгээлине ээ персонал жетишсиз, атап айт-канда кредиттик эксперттер жана бухгалтердик иш жөндөмдүүлүгүнө ээ, ма-алымат системасын өздөштүргөн персонал жетишсиз;     3) кредиттик жол-жоболор жетишээрлик иштелип чыккан эмес, тобокел-диктерге иликтөөлөрдү жүргүзүү дээрлик жокко эсе;     4) кредиттерди мониторингдөө системасы начар өнүккөн;     5) филиалдардын саны чектелүү,  негизинен башкы офис гана бар. Ча-кан  МФУлар жайгашкан жериндеги шериктештиктерге гана басым жасагандык-тан, камтуу чөйрөсү жана мүмкүнчүлүгү чектелүү;     6) кредиттик продуктылар диверсификацияланган эмес.     МКА жана МККлар өзүнүн уюштуруу-укуктук  фодмасы  боюнча  уюштуруужол-жобосу   жењил   болгондуктан,   ушул  түрдөгү  МФУларды  каттоодонөткөртүүгө ниеттенгендердин саны көп,  бирок мында алар рынокто  дайымаэле жигердүү иш алып бара беришпейт.  Муну кандайдыр бир дењгээлде кат-тоодон өткөн МКАлардын дээрлик 40 пайызы иштебей  жаткандыгы  менен  датүшүндүрүүгө болот. Ушунун өзү ишин алгылыктуу дењгээлде жөнгө сала ал-бай жана натыйжасыз иштеген МКА жана МККлардын саны  көп  экендигин  датастыктоодо.     Бир эле учурда, МФУлар үчүн микрокаржылоо ресурстарын маанилүү су-нуштоочулардан  болуп  калуусуна  жакшы мүмкүнчүлүктөр бар экендигин дабелгилеп кетүү зарыл. Ушул Тиркеменин 3-пунктунда көрсөтүлгөндөй, олут-туу канааттандырылбаган суроо-талап да орун алууда, атап айтканда, айылжериндеги   рынок   (кирешеси   аз   фермерлер,   үйчарбалары)   тейлөөмүмкүнчүлүгүнө  ээ потенциалдуу чөйрө болоор эле.  Ушул рынокто иштөөгөдаяр болуу үчүн сырттан жардамдын тартылышы зарыл. Айрым өлкөлөрдө МФУ-лардын  институционалдык  потенциалын  жана  натыйжалуулугун арттыруугамүмкүндүк берген,  донорлор тарабынан колдоого алынган механизмдер  иш-тейт.  Бул,  калктын аз камсыз болгон бөлүгүнө кызмат көрсөтүүлөрдү су-нуштоодо өзүн-өзү актоо мүмкүнчүлүгүнө жетишүүгө өбөлгө түзөт ((3)  эс-кертүүнү карањыз).-----------------------------------------------------------------------|    Каржылоо: Иш тажрыйбаса аз жањы түзүлгөн МФУлар  каржылоонун  же-||тишсиздигине  байланыштуу  проблемаларга дуушар болушат.  Алар бул иш||багытына лицензиясы жоктугуна байланыштуу депозиттерди тарта алышпайт||жана кредиттик тарыхка ээ эместигинен улам,  коммерциялык булактардан||каражаттарды ала алышпайт.                                           ||    Бир нече  микрокаржылоо  ресурстарын сунуштоочулар иш алып барган||рыноктордо донордук каражаттар бул проблемаларды чечүүгө  мүмкүнчүлүк||түзөт.  Бул,  донорлордун  колдоосу астында өз ишин баштоого жетишкен||бир нече Өкмөттүк эмес уюмдар түзүлгөн  1990-жылдардын  орто  ченинде||байкалган.                                                           ||    Донордук каражаттар чектелүү  экендигинен  улам,  альтернативалуу||булактарды издөө зарылчылыгы келип чыгууда.  Донорлор кредитгик тарых||иштелип чыкпаган туњгуюктан чыгууда таасирдүү роль ойноо менен финан-||сылык кредиттердин пайда болушуна алып келет. Бул учурда донорлор фи-||нансылык ресурстарды дүњүнөн сунуштоочулар аркылуу  МФУларга  ресурс-||тарды  бериши мүмкүн.  Чыгыш жана Борбордук Европада 2003-жылы МФУлар||үчүн каралган бардык  ресурстардын  бештен  бир  бөлүгү  коммерциялык||банктардан    берилген.    Коммерциялык    кредиттерден    пайдалануу||мүмкүнчүлүгү донордук каражаттардан көзкарандылыкты  басањдатат.  До-||норлор, кредиттик ресурстарга мүмкүнчүлүктү ачуу учурунда тобокелдик-||терди төмөндөтүү боюнча мүмкүнчүлүктөрдү караштырышы мүмкүн. Донорлор||тарабынан  гарантиялардын жигердүү берилиши буга карата мисалдын бири||болуп саналат жана ал Өкмөттүк эмес уюмдарга коммерциялык  банктардан||карыз алууга өбөлгө түзөт.                                           ||    Мүнөздүү өзгөчөлүккө ээ коммерциялык займдарды тескөөдө  техника-||лык  жардамдарды  берүү  аркылуу коммерциялык булактардан кредиттерди||алууда Өкмөттүк эмес уюмдарга жардам көрсөтүү донорлор үчүн башка бир||вариант болуп саналат.                                               |-----------------------------------------------------------------------      1.3. Кредиттик союздар      Кредиттик союздар  белгилүү  дењгээлде  айыл  жерин тейлөөгө алат.Өлкөнүн аймагында түзүлгөн 300дөн ашуу кредиттик союз  30  мињге  жакынкатышуучуларын тейлөөгө алуу менен Борбордук Азияда эњ эле кењири тара-ган тармакты түптөгөн.     Кредиттик союздар өзүнүн дүњүнөн берүүчү институтуна ээ,  бир нечежылдар бою кредиттик союздардын ишине көзөмөлдүктү жүзөгө  ашырып  кележаткан  Финансы  компаниясы  аларга  институционалдык  колдоо  көрсөтүпкелүүдө. Азия өнүгүү банкынын сунуш-көрсөтмөсү ((4) эскертүүнү карањыз)боюнча  кредиттик союздун ишине көзөмөлдүк 2005-жылдын июль айында Кыр-гыз Республикасынын Улуттук банкында өткөн. Финансы компаниясын менчик-тештирүүгө даярдык көрүү иштери башталган.     Өз алдынча  экономикалык  ишкердикке   түрткү   берүү   максатындакүч-аракеттерди бириктирүү аркылуу өз жагдайын жакшыртууга далалаттану-усу кредиттик союздун кубаттуу мүмкүнчүлүгүнөн болуп саналат.     Өз катышуучуларынын  социалдык жана экономикалык жагдайынын жакшы-руусуна өбөлгө түзүү милдетин кредиттик союздар төмөндө келтирилген не-гизги иш принциптерин сактоо аркылуу аткарып келүүдө:     - өзүнө жардам берүү,  өзүн-өзү башкаруу жана жоопкерчиликти  сезебилүү;     - катышуучулардын чогуу жоопкерчилик тартуусу;     - бирдейлик, ыктыярдуулук жана ачык мүчөлүк;     - автономиялуулук жана көзкарандысыздык.     Кредиттик союздун  катышуучулары  союздун  ички мамилелерин өздөрүжөнгө салышып, анын иштеп туруусу жана коопсуздугу үчүн өздөрү жоопкер-чилик тартышат.  Ушул аркылуу алар ишкердик маданиятты өнүктүрүүгө жанажоопкерчиликтүүлүк принцибинин сакталышына таасирдүү түрткү берет.     Мындан тышкары, алардын географиялык жайгашуусу да принцибинде ке-лип кредиттик союздардын кубаттуу мүмкүнчүлүгүнө кирет, анткени негизи-нен алар финансылык институттардын кызматынан пайдалана албаган же аларжокко  эсе  айыл  жеринде  иш  алып  барат.   Алардын   айрымдары   булмүмкүнчүлүктөн  пайдалана  алышкан.  Бирок,  2004-жылдын акырына каратакаттоодон өткөн 305 кредиттик союздун 91и гана 100дөн  ашык  мүчөгө  ээболгон,  ал  эми кардарларынын саны 1000ден ашкан бир да кредиттик союзжок.     Башка микрофинансылык  институттарга салыштырганда кредиттик союз-дар салык алуу маселесинде артыкчылыктарга ээ.     Ал эми анын алсыз жактары жөнүндө сөз кыла турган болсок, бул жер-де МФУларга мүнөздүү кемчиликтер да аларга таандык  экендигин  белгилепкетүүгө  тийишпиз.  Башкаруу системасы жана менеджмент негизги проблемаболуп саналат ((5) эскертүүнү карањыз).  Капиталдаштыруу өтө эле төмөн,ал   эми   кредиттик   союздун   мүчөлөрүнүн  капиталды  арттыруу  үчүнмүмкүнчүлүктөрү чектелүү,  бул кредиттерди берүү үчүн акча каражаттары-нын  көлөмүн  азайтат.  Белгилүү бир финансылык көрсөткүчтөрдү аткарбайкелген, ошондой эле Финансы компаниясынын алдында мөөнөтүндө төлөнбөгөнкарыздары  болгон  бир нече кредиттик союздар да бар.  Көз боемочулуккажол берген учурлар да кездешет.  Каттоодон өткөн 300 кредиттик  союздунбардыгы  толук  кандуу иштей албай келет жана алар техникалык жардамдарменен камсыздалууга тийиш.     Кредиттик союздар  өздүк жыйымдарды мобилизациялоо максатында уюш-турулган.  2004-жылы сынамык долбоор ишке ашырылып, анын чегинде танда-лып алынган 10 кредиттик союз 2,5 млн.  сом жалпы суммасындагы каражат-тарды мобилизациялашкан.  Долбоор ГТЦ долбоорунун колдоосу астында Кыр-гыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан жүзөгө ашырылган.     Учурда, кредиттик союздар андан ары өнүгүү жолун жана анын федера-тивдик түзүмүн аныктаган стратегиялык планды иштеп чыгууда. 2005-жылдыниюль айында кредиттик союздар Финансы компаниясы менчиктештириле турганболсо, анын жањы ээси болуу сунушун кароого коюшкан.      1.4. Коммерциялык банктар      Эки жыл  мурда өлкөнүн коммерциялык банктары аз өлчөмдөгү жана ча-кан кредиттерди берүү рыногунда байкаларлык жигердүүлүгүн көрсөтө алганэмес.  ЕБРРдин ММФ программасы абалды түптамырынан өзгөрттү.  БорбордукАзияда жүзөгө ашырылып жаткан регионалдык демилгенин бөлүгү болуп сана-луу менен бул программа Кыргыз Республикасында 2002-жылдын апрель айын-да башталган. Бул максаттуу топтун кредиттик ресурстардан туруктуу пай-далануу  мүмкүнчүлүгүн түзүү аркылуу майда жана чакан ишканалардын эко-номикалык өнүгүүсүнө түрткү берүү анын негизги милдети болгон.     Беш коммерциялык  банк:  АКБ "Кыргызстан",  "Энергобанк" ААКсы ЖАК"Инэксимбанк",  "Казкоммерцбанк Кыргызстан" ААКсы жана "Халык банк Кыр-гызстан" ААКсы ЕБРРдин ПММФсында өнөктөштөрдөн болуп саналат. Бул топко"Халык банк Кыргызстан" ААКсы 2005-жылдын биринчи жарым жылдыгында  ко-шулган.  2005-жылдын июнь айында ушул банктарда Чүй, Ысыккөл, Жалалабатжана Ош областарында кредиттөө боюнча (майда жана чакан кредиттөө боюн-ча бөлүмдөр) болгону 44 пункт гана болгон.      1.5. Жакыр жашагандарды жана өзара жардамдашуу топторун кредиттөө      Жакырчылыкты кыскартууга  багытталган кредиттөө боюнча маалыматтарсоциалдык башкаруу программасынын жакырчылыкты кыскартуу боюнча  компо-ненттинин чегинде өзара жардамдашуу топторуна көмөк көрсөтүүгө чакырыл-ган ПРООН тарабынан берилген ((6) эскертүүнү карањыз).     Өзара жардамдашуу  топтору  -  бул айыл жеринде түзүлгөн формалдууэмес коомдук уюмдар.  Ичтен жыйым топтоо системасы топтордун ишинин ил-герилеп кетүүсү жана финансылык институттардын ресурстарынан пайдалану-усу  үчүн  милдеттүү  болуп  саналат.  Өзара  жардамдашуу  топтору   өзмүчөлөрүнүн негизги керектөөлөрүн жабуу үчүн өздүк жыйымдарды мобилиза-циялоо менен  иш  алып  барат.  Топтор  жыйнаган  жыйымдар  фондусу  өзмүчөлөрүнө  айына  2-10  пайыз орточо ченде карыздык акчаларды берүү жекиреше алып келген ишкердикти чогуу жүргүзүү үчүн пайдаланылат. Бул жы-йымдар  мүчөлүк  төлөмдөрдүн,  утурумдук сактык төлөмдөрдүн,  займдардыберүү боюнча кызматтарды көрсөтүүдөн  иштелип  табылган  каражаттардын,банктык  депозиттерге жайгаштыруудан жана биргелешип жүргүзүлгөн ишкер-диктен алынган кирешелердин эсебинен топтолот.     2004-жылдын акырына  карата  Кыргызстанда  1256  өзара жардамдашуутоптору иштеп турган ((7) эскертүүнү карањыз).  Колдо болгон  маалымат-тарга ылайык өзара жардамдашуунун топторунун жыйым топтоо жөндөмдүүлүгүкыйла өскөн. КАФК өзара жардамдашуу топторуна шериктештик негизинде фи-нансылык кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштап келүүдө.      1.6. Формалдуу эмес негизде каржылоо      Кыргызстанда "ыража" деген түшүнүктө маалым болгон өзара жардамда-шуу жашоо дењгээлине,  айыл жериндеби жана шаарда жашайбы көзкарандысызкөпчүлүк  жерде  колдонулуп келүүдө.  Ар кандай өзгөчө жагдайларда бел-гилүү социалдык топторунун мүчөлөрүнөн анчалык чоњ эмес суммада (30-500сом) каражат чогултуу негизги принципти түшүндүрөт.     Кыргызстанда ошондой эле "шерине" же "касса" деген  түшүнүктөр  дакењири жайылтылган.  Бул формалдуу эмес топтор жалпы фондго дайыма акчачогултуп турган адамдардан турат.  Чогултулган каражат толугу менен  жежарым-жартылай  кезектүүлүккө  жараша  топ  мүчөлөрүнүн бирине берилет.Топтолгон каражат топтун ичинде же кредиттик ассоциацияда берилип  тур-ган дүйнө жүзүндө кењири белгилүү болгон феномен калктын эњ жакыр жаша-ган катмарында кењири колдонулуп келүүдө.  Ал эми "шерине" жакыр  эмес-тердин арасында кењири тараган.  Мында 250 мињ сомго чейинки сумма бел-гилүү бир учурларда гана чогултулуп автомобилдерди, кымбат баалуу буюм-дарды сатып алуу же инвестициялоо үчүн жумшалат.  Бай эмес,  бирок ише-нимдүү кирешеге ээ болгон адамдар тобу да  100  сомдон  чогултуу  менен"шеринеге" катышышат.     Формалдуу эмес негизде каржылоо  айыл  жерин  каржылоодо  маанилүүроль ойношу мүмкүн ((8) эскертүүнү карањыз).  Фермерлер айылчарба чийкизаттарын иштетүүчүлөрдөн финансыны натуралай төлөм түрүндө  алуу  мененалган түшүмдү саткандан кийин эсептешүүсү мүмкүн. Эмгек наркынан тышка-ры фермерлердин бардык чьггымдары айдап себүү учурунда төлөнүшү мүмкүн,мында жер эмес,  өстүрүлгөн түшүм күрөө болуп саналат. Болжолдонгон па-йыздык чендер жогору болуп турган шартта,  мындай туруктуу өзара мамилеишенимдүүлүккө өбөлгө түзүп,  транзакциялык чыгымдарды төмөндөтөт.  Булучурда фермерлер үчүн бирден-бир чектөө каржылоого  карата  мүмкүнчүлүкболуп саналат.                 2. Микрофинансылык кызмат көрсөтүүлөрдү                  сунуштоо ((9) эскертүүнү карањыз)      2.1. Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелер      Ушул секторго жана анын керектөөлөрүнө түшүнүү менен  мамиле  кылатургандыгын  тастыктап Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы 2005-жылдынбаш жагында банктык эмес финансы-кредиттик мекемелерге аларда орун  ал-ган проблемаларды аныктоо жана бул мекемелерди андан ары өнүктүрүү үчүнзарыл болгон чараларды иштеп чыгуу максатында суроолорду жөнөткөн. Мын-дан  тышкары  2005-жылдын  июль  айында  регионалдык  үч "тегерек стол"өткөрүлгөн ((10) эскертүүнү карањыз). Анын жүрүшүндө микрокаржылоо сек-торунун  проблемалары жана аларды чечүүнүн болжолдонулуп жаткан жолдоруталкууга алынган.                                                               1-таблица                     Банктык эмес финансы-кредиттик                           мекемелердин саны -----------------------------------------------------------------------|     Мекеме       |  2001   |  2002   |2003 ((11)|  2004  |2005-     ||                  |         |         |эскертүүнү|        |жылдын    ||                  |         |         |карањыз)  |        |июнь айы  ||------------------|---------|---------|----------|--------|----------||КАФК              |   1     |    1    |    1     |   1    |    1     ||------------------|---------|---------|----------|--------|----------||Финансы компаниясы|   1     |    1    |    1     |   1    |    1     ||------------------|---------|---------|----------|--------|----------||МКА жана МКК      |   0     |    0    |    72    |   104  |    128   ||------------------|---------|---------|----------|--------|----------||Кредиттик союздар |   278   |    349  |    303   |   305  |    312   ||------------------|---------|---------|----------|--------|----------||Бардыгы болуп     |   280   |    351  |    377   |   411  |    442   |-----------------------------------------------------------------------     МКА жана  МКК  тобуна  эњ  эле  ар кандай мекемелер бириктирилген.Өлкөдө эњ ири микрокаржылоо мекемеси болуп саналган  жана  кардарлардынсаны 20 мињ адамдан ашкан МКК "ФИНКА";  МКК "Компаньон финансы тобу" 10мињге жакын кардарга ээ; башка МККлар 100гө жетпеген кардарлар менен ишалып барышат. Мына ушундай эле айрымачылыктар микрокредиттик агентиктербоюнча да байкалат,  мында МКА "Бай-Түшүм"  эњ  ири  финансылык  кызматкөрсөтүүлөрдү сунуштоочу болуп саналат (2 мињден ашуун кардарга ээ).     Кредиттик союздардын арасында да активдер, портфель, катышуучулар-дын саны жана иш-чөйрөсү жагында  ушундай  эле  олуттуу  айырмачылыктарорун алууда.     Банктык эмес финансы-кредиттик мекемелерди кардарлардын саны боюн-ча бөлүштүрүүдө,  ушул  сектордун таасирдүү мааниге ээ экендиги жөнүндөжакшыраак маалымат  алууга  болот.  2-таблицада келтирилген маалыматтартөрт категорияны  чагылдырат: 100гө жетпеген кардарларды тейлеген меке-мелер (чакан  МФУлар);  100дөн 1000ге жакын кардарларды тейлеген (орто)жана кардарларынын  саны  мињден  ашкан  ири  МФУлар  ((12)  эскертүүнүкарањыз). Төртүнчү  категорияга каттоодон өткөн, бирок ишин баштай элекмекемелер кирет.                                                               2-таблица                            МКА, МКК жана КС             (2004-жылдын акырына карата абсолюттук саны) -----------------------------------------------------------------------|                 |Чакан  |Орто МФУлар|Ири МФУлар|Ишинин     |Бардыгы ||                 |МФУлар |(100-1000  |(>1000    |баштай     |болуп   ||                 |(