Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2006-жылдын 19-сентябрындагы № 581 токтому менен жактырылган Кыргыз Республикасында телевизиондук жана үндүк берүүлөрдү өнүктүрүүнүн КОНЦЕПЦИЯСЫ I. Жалпы жоболор Азыркы учурда телекөрсөтүү жана радио коомдун руханий өнүгүшүнө,экономикалык өсүшкө, социалдык туруктуулукка жана жарандык коомдун инс-титуттарынын өнүгүшүнө таасир этүүчү маанилүү жалпыга маалымдоо кара-жаттарына айланды. Өлкөнүн маданиятынын курамдык бөлүгү болуп саналууменен телекөрсөтүү жана радио тилдин, каада-салттардын сакталышына, ко-омдун материалдык дөөлөттөрүнүн шкаласын түзүүгө, ошондой эле социалдыкжана саясий климатка таасирин тийгизет. Бишкек шаарында, ошондой элеөлкөнүн региондорунда көп сандагы коммерциялык жана жеке менчик телеви-зиондук жана радиоберүү студиялары пайда болду. Кыргыз Республикасында телевизиондук жана үндүк берүүлөрдүөнүктүрүү дүйнөлүк көптөгөн параметрлерден: укуктук, экономикалык,программалардын саны жана берүүлөрдүн техникалык сапаты жагынан артта-калат. Кыргыз Республикасында телевизиондук жана үндүк берүүлөрдүөнүктүрүүнүн бул Концепциясы (мындан ары - Концепция) жалпыга маалымдоокаражаттарын өнүктүрүүнү камсыздоого багытталган укуктук, уюштуруучулукжана техникалык иш-чаралардын комплексин иштеп чыгуу, ошондой элеберүүлөрдүн аналогдук системасынан берүүлөрдүн цифралык форматына өтүүжана бирдиктүү транспорттук тармак түзүү үчүн негиз болуп саналат. Цифралык берүү - бул биринчи кезекте көрсөтүүнүн эњ мыкты сапатта-ры менен кыйла көп сандагы каналдарды калктын көрүшү үчүнмүмкүнчүлүктөрдү кењейтүү. Цифралык берүүлөргө өтүү - бул техникалыкгана эмес, ошондой эле маанилүү социалдык, маданий, экономикалык жанасаясий маселе. Транспорттук платформа өзүнө космостук сегментти (спутниктик теле-визиондук жана радиоканалдар) жана жердеги сегменттерди (телевизиондукжана радиобергичтер, магистралдык радиорелейлик телевизиондук жана ра-диоканалдар, ошондой эле жердеги кењири тилкелүү булалуу-оптикалык тар-мактар) камтыйт. Концепцияда көрсөтүлгөн чечимдерди ишке ашыруунун натыйжасында ра-диотелепрограммаларды бардык жерлерде таркатуунун, коштоочу жана жањыкызмат көрсөтүүлөрдү берүүлөрдүн заманбап системасы, Кыргыз Республика-сынын алдыњкы өлкөлөр менен бирдей шарттарда дүйнөлүк маалыматтык мей-киндикке киришине өбөлгөлөрдү жана Кыргыз Республикасында бирдиктүү ма-алыматтык мейкиндикти түзөт. Кыргыз Республикасынын ар түрдүү географиялык жана климаттык шарт-тары, аймактар боюнча калктын ар кандай жыштыгы радиотелевизиондук сиг-налдарды таркатуунун ар кандай техникалык ыкмаларын комплекстүү колдо-нууну аныктады. Калк үчүн кыйла жеткиликтүү болуп саналуучу орнотулгантелевизиондук жана радиоберүү диапазондорундагы телевизиондук жанаүндүк программалардын трансляциясынын эфирдик ыкмасы басымдуу болуп са-налат. Берүүчү телевизиондук жана радиоберүү станциялары, кабыл алгычборборлор, радиотрансляциялык түйүндөр жана тармактар жана телевизион-дук жана үндүкберүүлөрдүн башка техникалык каражаттары берүүлөрдү уюш-туруу үчүн колдонулат. Эл аралык телевизиондук жана үндүк берүүлөр мамлекеттик тышкы сая-саттын шайманы катары башка мамлекеттердин аймагында Кыргыз Республика-сынын маалыматтык жактан катышуусун камсыздоого, республиканын чегиненсырткары жашаган этностук кыргыздардын улуттук, маданий жана башкаукуктары менен мыйзамдуу таламдарын ишке ашырууга көмөктөшүүгө тийиш.Мындан сырткары дүйнөнүн негизги тилдеринде (англис, француз, немец,испан ж.б.) синхрондук котормону колдонуу чет өлкөлүк аудиторияныкењейтүүгө жана республика жөнүндө аларга объективдүү маалымат берүүгөмүмкүндүк берет. II. Максаттары жана милдеттери Бул Концепция Кыргыз Республикасынын телерадиоберүү тармактарынмодернизациялоо милдеттерине ылайык телевизиондук жана радиоберүүлөрдүөнүктүрүү чөйрөсүндө бирдиктүү мамлекеттик саясатты ишке ашыруунун не-гизги артыкчылыктарын, принциптерин жана багыттарын аныктайт. Кыргыз Республикасынын телерадиоберүү тармактарын пайдалануунуннегизги максаты мамлекеттик маалыматтык системаны камтуучу, алардын иш-тешин, жарандык коом, ошондой эле жеке менчик телерадиокомпаниялар ме-нен акы төлөтүүчү жана акысыз кызматтарды көрсөтүүнүн чектеринде өз арааракетин камсыздоочу жалпы маалыматтык-технологиялык инфраструктуралар-ды түзүүнүн негизинде мамлекеттик башкаруу механизмдеринин натыйжалуу-лугун жогорулатуу болуп саналат. Электрондук жалпыга маалымдоо каражаттарын өнүктүрүү, Кыргыз Рес-публикасынын маалыматтык мейкиндигин кењейтүү, телевизиондук жанаүндүкберүүлөр жаатында өндүрүштүн жањы технологияларын өздөштүрүү, тыш-кы рынокто атаандашууга жөндөмдүү продукцияларды (контентти) жогорула-туу. Коюлган максаттарга жана милдеттерге жетишүү үчүн төмөнкүлөр за-рыл: - телевизиондук жана үндүкберүүлөрдүн иштеши жана аларды өнүктүрүүүчүн мыйзамдык базаларды дайыма жањылап туруу; - республиканын ичинде жана чет өлкөлөрдө телевизиондук жанаүндүкпрограммаларынын трансляциясын жана ретрансляциясын уюштуруу; - кыргыз өндүрүшүнүн программаларынын трансляциясы жөнүндө четөлкөлүк аудиторияга маалымат берүү; - спутниктик жана жердеги сегменттерди камтуучу бирдиктүү транс-порттук платформа түзүү; - телерадиоберүү тармаганын бирдиктүү маалыматтык мейкиндигин жанакорголгон маалыматтык чөйрөсүн түзүү, берүүлөрдүн цифралык форматынаөтүүнү ишке ашыруу; - Кыргыз Республикасында жањы муундун бирдиктүү өндүрүштүк комп-лексин түзүү жана берүүлөрдүн цифралык технологиясына өтүү максатындателерадиоберүү тармактарынын инфраструктурасын модернизациялоо; - контентти берүүчүлөрдөн жана өндүрүүчүлөрдөн жердеги жана спут-никтик каналдар боюнча берүүлөрдүн программаларын алуу; - телепрограммаларды коммутациялоо жана сапатын техникалык конт-ролдоо; - керектөөчүлөрдүн суроо-талаптары боюнча телепрограммаларды ар-хивдештирүү жана архивден берүү; - Кыргыз Республикасынын телерадиоберүү тармагын пайдалануучөйрөсүндө стандарттарды иштеп чыгуу. III. Концепциянын актуалдуулугун негиздөө Бул Концепцияны ишке ашыруу мамлекеттин ички жана тышкы саясатынынмилдеттерин аткарууга көмөктөшөт. Жалпыга маалымдоо каражаттарынын курамдык бөлүгү катары цифралыктелевизиондук жана үндүк берүүлөрдү өнүктүрүү төмөнкүлөргө мүмкүндүкберет: - Кыргыз Республикасындагы саясий, экономикалык жана социалдыкабал жөнүндө чет өлкөлөрдө калыс коомдук пикирди түзүүнү камсыздоо; - улуттук кинематографтардын мыкты чыгармаларын трансляциялоо,кыргыз адабиятынын чыгармаларын экрандаштыруу, ошондой эле элдик чыгар-мачылык жөнүндө берүүлөр аркылуу маданиятты жана искусствонуөнүктүрүүгө көмөктөшүү; - Кыргыз Республикасынын тарыхы жана улуттук дөөлөттөрү жөнүндөтаанып-билүүчү берүүлөрдү, маданий жана башка иш-чаралар тууралууоюн-зоок программаларын трансляциялоо аркылуу Кыргыз Республикасынынтуризм үчүн жагымдуу кадыр-баркын калыптандырууга көмөктөшүү; - ата мекендик илим жана техниканын жетишкендиктери тууралуу или-мий-популярдуу жана таанып-билүүчү берүүлөрдү трансляциялоо аркылууКыргыз Республикасынын илимий, билим берүү жана маданий өнүктүрүү та-ламдарында интеллектуалдык жана илимий ресурстарды, инвестициялардытартууга көмөктөшүү; - эл аралык практиканы эске алуу менен Кыргыз Республикасынын те-лерадиоберүү тармагын пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу макса-тында мыйзамдык жана башка нормативдик укуктук базаны өркүндөтүү. IV. Мамлекеттик саясаттын негизги багыттары Массалык коммуникациялардын өнүгүшүнүн азыркы шарттарында өлкөнүнсоциалдык-экономикалык өнүгүшүнүн жана мамлекеттүүлүктү чыњдоонун стра-тегияларына жооп берүүчү телерадиоберүүнү өнүктүрүүгө принциптүү жањыкөз караш зарыл. Мындай мамиле бул чөйрөдө жүргүзүлүүчү мамлекеттик са-ясаттын биринчи кезектеги төмөнкүдөй милдеттерин аныктайт: - телекөрсөтүү жана үндүкберүү иштеринде жүрүп жаткан процесстердимамлекеттик укуктук жөнгө салуунун жањы концепциялык мамилелерин иштепчыгуу, мыйзамдарды өркүндөтүү, ошондой эле социалдык маанидеги чыгарма-чылык продукцияларга мамлекеттик заказды түзүү жана ишке ашыруу; - Кыргыз Республикасында телевизиондук жана үндүкберүүлөрдүн мам-лекеттик (улуттук) жана коомдук тармагын түзүү; - маданий көп түрдүүлүктү колдоонун кубаттуу каражаты катары Кыр-гыз Республикасында телевизиондук жана үндүкберүүлөрдүн мамлекеттик(улуттук) жана жеке менчик тармагын колдоо жана өнүктүрүү, ошондойкөрүүчүлөрдүн (жарандык коомдун) кызыкчылыктарын коргоо; - социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу милдеттеринчечүүгө, коргонуу жөндөмдүүлүгүн жана өлкөнүн улуттук коопсуздугун кам-сыздоого, калкты жана өлкөнүн аймактарын табигый жана техногендикмүнөздөгү өзгөчө кырдаалдардан сактоого Кыргыз Республикасынын телера-диоберүү тармагын пайдалануу процесстерин баш ийдирүү; - телерадиоберүү саясатынын учурдагы жана стратегиялык артыкчылык-тарын аныктоо маселелерине коомчулукту тартуу механизмдерин издөө; - инновациялык долбоорлорду жана программаларды колдоо, мамлекет-тик структуралардын коммерциялык жана коомдук уюмдар менен өнөктөштүк(мамлекеттик-жеке) өз ара аракетин уюштуруунун негизинде телерадиоберүүчөйрөсүндө мамлекеттик саясаттын негизги багыттарын натыйжалуу ишкеашырууга мүмкүндүк берүүчү институттарынын заманбап системасын түзүү; - жарандык коомдун жана мамлекеттик органдардын өкүлдөрүнүн каты-шуусу менен телевизиондук жана радиопрограммаларын жайылтууда бирдиктүүсаясатты жөнгө салуу жана жүргүзүү максатында коомдук координациялыккењешти түзүү; - дүйнөлүк маданий процесске активдүү интеграциялоо жана мамлекет-тик тилде эл аралык телевизиондук программаларды түзүү; - башка мамлекеттердин аймактарында Кыргыз Республикасынын маалы-маттык катышуусун кењейтүү; - коомдо телевизиондук жана үндүкберүүлөрдүн жардамы менен айрымтоптордун таасиринен эркин болгон туура маалымат берүүдөгү укуктук га-рантияларды түзүү; - республиканын региондук берүүлөрүн өнүктүрүү; - акы төлөтүүчү кызматтарды, анын ичинде интерактивдүү те-лекөрсөтүүнү, суроо-талап боюнча жогорку тактыктагы телекөрсөтүүнү, ви-деону, Интернет тармагына жеткиликтүүлүктү, мультимедиа кызматтарынуюштуруу; - Кыргыз Республикасында телевизиондук жана үндүкберүүлөр тармагынмодернизациялоо жана берүүлөрдүн цифралык технологиясына этап-этабы ме-нен өтүү, инвестициялык жана кредиттик ресурстарды тартуу; - спутниктик жана оптобулалуу сегменттер аркылуу, ошондой эле ра-диорелейлик каналдар (стволдор) боюнча телевизиондук жана радиопрограм-маларды жеткирүү; - Кыргыз Республикасында спутниктик цифралык телевизиондук жанарадиоберүүлөрдүн системасын, ошондой эле Интернет, мультимедиа жанабашкалар сыяктуу кошумча кызмат көрсөтүүлөрдүн мүмкүнчүлүктөрү мененмультисервистик тармактарды түзүү аркылуу өлкөнүн аймагын телевизиондукжана радиоберүүлөр менен толук камтуу; - мамлекеттик жана коомдук кызыкчылыктарды коргоону эске алуу ме-нен улуттук, региондук, жергиликтүү программаларды чыгаруу жана тарка-туу үчүн шарттарды түзүү; - телерадиоберүү тармагында мамлекеттик саясатты ишке ашыруунунмаанилүү шарты аны электрондук жалпыга маалымдоо каражаттарынын жанамассалык коммуникациялардын бирдиктүү комплекси катары өнүктүрүү болупсаналат; - өздүк каражаттарды тартуу менен өзүбүздүн тармактарды, ошондойэле үлүштүк катышуунун эсебинен аралаш берүүлөр тармагын түзүү жанаөнүктүрүү үчүн Кыргыз Республикасында мамлекеттик, коомдук жана мамле-кеттик эмес телевизиондук жана радиоберүүлөр үчүн бирдей укуктар мененшарттарды камсыздоо; - телевизиондук жана үндүкпрограммаларын таркатууга зарыл доку-менттерди жана лицензия алуу жол-жоболорун өркүндөтүү; - маалыматтык продуктуну акыркы керектөөчүгө чейин жеткирүүнүнбирдиктүү системасын, менчигинин түрүнө карабастан (медиа-холдинг жанамедиа-компания) ар кандай телерадиокомпаниялар үчүн рынокто бирдейшарттарды, ошондой эле резервдик берүүлөрдү түзүү; - телевизиондук жана үндүкпрограммаларын таркатуу үчүн мультип-лекстерди түзүү тартибин аныктоо; - медиа-бизнес (медиа-холдинг жана медиа-компания) конкреттүү кон-тент менен, ошондой эле көп түрдүү программаларды камтуу менен иштөөгөтийиш; - көп программалуу жана адистештирилген контентти даярдоо жанаошону менен бирге көрүүчүлөргө программаларды тандоону камсыздоочушарттарды түзүү; - цифралык берүүлөргө өтүүнү телерадиоберүү компанияларынынөкүлдөрү менен алдын ала кењири талкуулоо; - телекөрүүчүлөрдүн кызыкчылыктарын коргоо, бирдиктүү маалыматтыкмейкиндикти сактоо максатында жана эл аралык стандарттарды эске алууменен телерадиоберүү тармагын модернизациялоо жана цифралык берүүлөргөөтүү боюнча бирдиктүү жалпы республикалык программаларды иштеп чыгуу. V. Цифралык телевизиондук жана үндүк берүүлөрдү колдонууга киргизүү боюнча уюштуруу-техникалык иш-чаралар Туура чечүү тиешелүү иш-чараларды иштеп чыгууну талап кыла тургантөмөнкүдөй уюштуруу-техникалык проблемалар бар, алардын ийгилигиөлкөнүн цифралык телевизиондук жана үндүкберүүлөрдүн дооруна киришинежараша болот: - цифралык телевизиондук жана радиоберүүлөрдү радиожыштык жагынанкамсыздоо; - цифралык телевизиондук жана радиоберүүлөрдү лицензиялоонун жањысистемасына өтүү; - цифралык телевизиондук жана үндүкберүүлөрдүн бүткүл артүрдүүлүгүн: жердеги (DVB-Т, DVB-Н); спутниктик (DVB-S), кабелдик теле-берүү (DVB-С) жана ММDS (DVB-MMDS), ошондой эле Е-DАВ үндүк радио-берүүнү өз ара макулдашып колдонууга киргизүү үчүн бирдиктүү мамиленииштеп чыгуу; - цифралык телевизиондук жана радиоберүүлөрдүн региондук тажрыйбазоналарын уюштуруу; - цифралык телевизиондук сигналды кабыл алуу үчүн калкты абонент-тик приставкалар менен камсыздоо; - Кыргыз Республикасында аналогдук берүүлөрдөн цифралык телевизи-ондук жана радиоберүүлөргө өтүү боюнча иш-чаралардын планын иштеп чы-гуу; - мамлекеттик жана коммерциялык цифралык телевизиондук жанаүндүкберүүлөр тармагында тарифтик саясатты өркүндөтүү. VI. Цифралык телевизиондук жана үндүкберүүлөрдү радиожыштык жактан камсыздоо Аналогдук телевизиондук жана үндүк берүүлөрдөн цифралык технологи-яларга өтүү масштабдуу окуя болуп саналат, бул бүткүл дүйнөдө жүрүп жа-тат жана телевизиондук, радиожабдуулардын бүткүл паркын алмаштыруугагана эмес, ошондой эле цифралык берүүлөр үчүн жањы эл аралык жыштыкпланын киргизүүгө да байланыштуу. Цифралык телевизиондук жана радиоберүүлөрдү толук көлөмүндө план-даштыруу Кыргыз Республикасынын радиожыштык спектрин конверсиялоонуннатыйжасында гана мүмкүн болот. Кыйла өздөштүрүлгөн диапазондордо ради-ожыштык спектринин конверсиясы өлкөдө цифралык жердеги жана спутниктиктелевизиондук жана үндүкберүүлөрдүн келечектүү тармактарын жана башкакелечектүү системасын кењири өнүктүрүү үчүн шарттарды камсыз кылат. Радиожыштык спектрлерин колдонуу боюнча негизги багыттар: - радиожыштык спектрлерин бөлүштүрүүнүн жана колдонуунун норматив-дик жана укуктук базаларын өркүндөтүү; - аналогдук жана цифралык телевизиондук жана үндүкберүүлөр тарма-гын жыштык жагынан пландаштыруу жана эсептөө методдорун өркүндөтүү; - теле жана радиоберүүлөрдү жыштык жагынан пландаштыруунун техни-калык негиздерин жана критерийлерин иштеп чыгууга жарандык коомду ка-тыштыруу; - өлкөнүн радиожыштык спектрин башкаруунун мамлекеттик автоматташ-тырылган системасын түзүү; - үндүк жана телевизиондук берүүлөрдүн техникалык каражаттар тар-магынын жыштык пландарын, анын ичинде республиканын бүткүл аймагы үчүнцифралык системаларды иштеп чыгуу, ошондой эле аларды эл аралык-укуктукжактан коргоо боюнча иштерди жүргүзүү; - ар кандай багыттагы радиоэлектрондук каражаттардын электромаг-ниттик сыйгычтыгын баалоо боюнча методологиялык камсыздоону өркүндөтүүжана бир түргө келтирүү; - республиканын региондору боюнча жыштыктардын конкреттүү тилкеле-риндеги болгон оорчулуктарды талдоо; - телевизиондук жана үндүкберүүлөрдүн максаттары үчүн радиожыштыкспектрине конверсиялоо жүргүзүүнүн талаптарын жана шарттарын иштеп чы-гуу. VII. Маалыматтык коопсуздук Маалыматтык коопсуздуктун жалпы кабыл алынган негизги жоболорунаылайык мамлекеттик маалыматтык системалар менен ресурстардын коопсузду-гунун, алардын бүтүндүгү менен жашырындуулугунун зарыл дењгээлин кам-сыздоо маалыматты санкцияланбаган жеткиликтүүлүктөн же өзгөртүүдөн кор-гоонун бирдиктүү талаптарын колдонууга негизделген. Мамлекеттик маалыматтык системаларды колдонууну жана санкцияланба-ган иш-аракеттерден коргоону контролдоо мамлекеттик маалыматтык систе-малар менен иштөөдө мониторинг жүргүзүүнүн жана операцияларды эсепкеалуунун комплекстүү системасынын негизинде камсыздалууга тийиш. Кыргыз Республикасынын телерадиоберүү тармактарынын корголушдењгээлин жогорулатуунун негизги багыттары төмөнкүлөр болуп саналат: - ар кандай мамлекеттик органдарда, ошондой эле ар кандай телеви-зиондук жана радиокомпанияларында маалыматтык коопсуздуктун дењгээлиндифференциялоонун зарылдыгын эске алуу менен анын милдеттерин чечүүгөкомплекстүү мамилени камсыздоо; - маалыматтык коопсуздук коркунучтарынын моделин иштеп чыгуу; тех-никалык талаптарды жана критерийлерди аныктоо, аларды коргоо жана тие-шелүү талаптардын сакталышын көзөмөлдөө каражаттары боюнча чаралардыиштеп чыгуу; - маалыматтык коопсуздуктун абалына натыйжалуу мониторингжүргүзүүнү камсыздоо; - мамлекеттик маалыматтык системаларды коргоо жагынан нормативдикукуктук жана методикалык базаларды өркүндөтүү; - мамлекеттик маалыматтык системаларга мамлекеттик бийликтин ыйга-рым укуктуу органдары тарабынан аттестациялоо жүргүзүү жана аларды маа-лыматтык коопсуздуктун талаптарына ылайык келишин контролдоо; - Кыргыз Республикасынын телерадиоберүү тармагында атайын багытта-гы физикалык жактан өзгөчөлөнгөн сегментти түзүү; - маалыматтык коргоо каражаттарын, коопсуздукту камсыздоо система-сын өнүктүрүү, жалпы колдонуудагы маалыматтарды иштеп чыгуунун коргол-гон каражаттарын өнүктүрүү жана өркүндөтүү. VIII. Концепцияны ишке ашыруудан күтүлгөн натыйжалар Цифралык телерадиоберүүнү азыркы учурда ишке киргизүү жанаөнүктүрүү аткаруу бийлик органдарынын, ишканалардын, мекемелердин жанаилимий уюмдардын, мамлекеттик жана коммерциялык телерадиоберүүчү компа-ниялардын, коомдук уюмдардын жана жалпы эле жарандык коомдун кењири ка-тышуусун болжолдойт. Коомдун цифралык телерадиоберүүгө мамилеси көп жаганан мамлекеттикжана коммерциялык телерадиоберүүчү компаниялар сунуштаган программалыкпродукты (контент) жана калкка заманбап кызмат көрсөтүүлөрдүн бүткүлкомплексин, анын ичинде берүүнүн тийиштүү каналдарында интерактивдикберүү мүмкүнчүлүктөрү менен аныкталат. Ушул Концепцияга ылайык мыйзамдык жана нормативдик укуктук акты-ларды өз учурунда иштеп чыгуу жана кабыл алуу өлкөдө цифралык телеради-оберүүнү колдонууга киргизүүгө жана өнүктүрүүгө байланыштуу бүткүл про-цессти кыйла натыйжалуу координациялоого жана жөнгө салууга мүмкүндүкберет. Бул концепция ата мекендик жана чет өлкөлүк компаниялардын инвес-тициялык жана кредиттик ресурстарын тартуу маселелерин иштеп чыгуу, мо-нополизмди чектөө, атаандаштыкты өнүктүрүү үчүн шарт түзүү жанадүйнөлүк маалыматтык шериктештикке шайкеш интеграциялоону камсыздоо,ошондой эле телерадиоберүү чөйрөсүнө мамлекеттик колдоо көрсөтүү боюнчазарыл чечимдерди кабыл алуу жана Кыргыз Республикасында телекөрсөтүүжана үндүк берүүлөргө өтүү жана өнүктүрүү боюнча мамлекеттик программа-ны даярдоо үчүн негиз болуп саналат.