Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2021-жылга чейин өнүгүү СТРАТЕГИЯСЫ

Киришүү

"Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Регламенти жөнүндө" КРнын Мыйзамынын 42-беренесине ылайык Жогорку Кеңеш жаңы чакырылыштын башталышында парламенттин өнүгүү стратегиясын кабыл алат.

Жогорку Кеңештин ушул өнүгүү Стратегиясы Кыргыз Республикасынын парламентин 2021-жылга чейин өнүктүрүүнүн негизги максаттарын жана милдеттерин камтыйт жана Жогорку Кеңештин V чакырылышынын стратегиясынын ырааттуу өнүгүүсү болуп саналат.

Жогорку Кеңештин 2016-жылга чейинки өнүгүү Стратегиясынын артыкчылыктуу милдеттери 2010-жылкы апрель жана июнь окуяларынан кийин орун алган саясий жана экономикалык каатчылыктардын өзгөчө оор мезгилинде өлкөдөгү туруктуулукту сактоо жана парламенттик демократияны өнүктүрүү маселелери менен шартталган болчу. Ошондуктан мурунку стратегия негизинен ички жол-жоболорду өркүндөтүүгө, Жогорку Кеңешти институционалдык өнүктүрүүгө багытталган болчу.

Жогорку Кеңештин 2016-жылга чейинки өнүгүү Стратегиясынын алкактарында өкүлчүлүк, мыйзам чыгаруу, көзөмөлдөө функцияларынын натыйжалуулугун арттыруу максаттарында парламенттин ишинин ачык-айкындыгын камсыз кылуу, жарандык коом менен өз ара аракеттенүүсүн, кабыл алынган мыйзам долбоорлорунун сапатын, фракциялардын, комитеттердин иштерин жакшыртуу, Аппараттын жана Иш башкармалыгынын дараметин жогорулатуу боюнча чоң жумуштар жасалды.

Жаңы басма сөз борбору, журналисттер үчүн басма сөз бөлмөсү ачылды, жаңы телестудия жана радиостудия иштей баштады, парламенттик радионун камтуу чөлкөмү кеңейди, "Көрмө конференция" долбоору ишке ашырылды, иш багыттары боюнча тартуу үчүн алардын адистешүү багыттары боюнча ӨЭУ маалымат базасы түзүлдү. Туруктуу негизде Жогорку Кеңештин сайтында каралган маселелер боюнча добуш берүүнүн жыйынтыктары жарыяланат, экскурсиялар, мектеп окуучулары, студенттер, шайлоочулар ж.б. үчүн ачык эшик күндөрү өткөрүлөт.

"Мыйзам долбоорлорунун экспертизасы кызматы", "Тексттердин аутенттүүлүгү кызматы", "Илимий-изилдөө борбору", "Парламенттин электрондук китепканасы жана архиви", "Электрондук документ жүгүртүү" долбоорлору ишке ашырылды, мыйзам чыгаруу техникасы боюнча жаңы нускама иштеп чыгылды жана киргизилди, юридикалык терминдердин кыргызча-орусча сөздүгү чыгарылды, Өкмөт менен бирдикте мыйзамдарды инвентаризациялоо иши башталды, мыйзам долбоорлорунун базасы түзүлдү, эксперттик кызматтардын иштери күчөтүлдү.

Жогорку Кеңештин тарыхында биринчи жолу жаңы кызматкерлерди жумушка кабыл алуу конкурстук негизде жүзөгө ашырыла баштады, Аппараттын жана Иш башкармалыгынын иштерин функционалдык талдоо жүргүзүлдү, "Электрондук турникет" долбоору киргизилди.

Жогорку Кеңештин 2016-жылга чейинки өнүгүү Стратегиясынан айырмалуу бул стратегия Жогорку Кеңеш адекваттуу мамиле кылуусу жана жооп берүүсү тийиш болгон дүйнөдөгү, өлкөдөгү жана аймактагы күтүлгөн көйгөйлөрдү жана процесстерди болжолдоо менен, өлкөнүн өнүгүү маселелерине багытталган.

Ошентсе да ушул стратегия парламентти өнүктүрүүнүн концептуалдык документи болуп саналат, өлкөнү өнүктүрүү маселелеринин бардык комплексине жооп берүү максатын көздөбөйт. Анткени менен, мында белгиленген маанилүү көйгөйлөр, бийликтин бардык бутактарынын жана жарандык коомдун кеңири чөйрөсүнүн катышуусу менен, кийин иштелип чыгылуучу жана кабыл алынуучу жалпы өлкөлүк стратегияда өзүнүн чечилишин табат деген ойдобуз.

Документти иштеп чыгууда улантуучулук принциби сакталды: ага фракциялардын, комитеттердин жарандык коом менен болгон кайра байланыштарынын механизмдерин иштеп чыгуу жана киргизүү; кабыл алынган өнүгүү программаларын мыйзамдык жактан коштоонун артыкчылыгын камсыз кылуу, депутаттардын мыйзам чыгаруу сунуштарын даярдоо тажрыйбаларын күчөтүү, каралган мыйзам долбоорлору боюнча коомчулуктун ойлорун, сын пикирлерин жана сунуштарын эске алууну өркүндөтүү, Жогорку Кеңешке отчет берүүчү мамлекеттик органдардын жана кызмат адамдарынын иштерин баалоонун жана мониторингинин индикаторлорун, көзөмөлдөө инструменттерин түзүү боюнча милдеттер киргизилди. Алар мурунку стратегияда да каралган болчу, бирок кандайдыр бир себептер менен аягына чыгарылбай калган жана бүгүнкү күндө дагы актуалдуу жана маанилүү болуп саналат.

Ошентип, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VI чакырылышынын негизги вазийпасы - парламенттик демократияны мындан ары карай дагы чыңдоо жана Кыргызстандын өнүгүүсүн жана элдин бакубатчылыгын камсыз кылууда Жогорку Кеңештин ролун арттыруу өзгөрүүсүз кала бермекчи.

1. Кырдаалды талдоо

Бизди курчап турган дүйнөдө кырдаал абдан тездик менен өзгөрүүдө. Бул өзгөрүүлөр бардык өлкөлөрдү - биздин аймактагы да, ошондой эле бүткүл дүйнө өлкөлөрүн дагы өз кучагына алууда, алар бардык чөйрөнү - саясий, экономикалык, социалдык жана геосаясий ж.б. жагдайларды өзүнө камтууда. Кыргызстандын айланасында болуп жаткан жаңы процесстер биздин өлкөнүн өнүгүүсүнө күчтүү таасирин тийгизүүдө жана алар биз жакынкы болочокто аткарышыбыз зарыл болгон иш аракеттерибизди көп жагынан шарттап турат.

Биринчиден, ааламдашкан экономикалык каатчылык акыркы беш жылдын аралыгында дүйнөлүк ИДПсынын өсүү темпинин төмөндөөсүн шарттаган. Дүйнөнүн алдыңкы өлкөлөрүндө экономикалык өсүү темптеринин да солгундоосу жүрүүдө. Кыргызстандын экономикасынын өсүшү туруксуз мүнөздө, ал 2010 жана 2012-жылдардан - 1,4%дан - 2,7%га чейин; 2013-ж., 10,5% жана 2015-жылы 3,5% түзгөн.

Алдыңкы өлкөлөрдөгү экономиканын өсүү темптеринин басаңдашы биздин өлкөгө келип түшүүчү финансылык жардамдардын азайышына алып келди. Россиядагы жана Казакстандагы экономикалык абал биздин эмгек мигранттарынын Кыргызстанга жөнөтүп келишкен трансферттеринин көлөмүнүн төмөндөөсүн шарттады.

Кыргызстандын Евразия экономикалык биримдигине мүчөлүгү (мындан ары - ЕАЭБ) өлкөнүн бул интеграциялык биримдиктин алкактарында болуп жаткан экономикалык окуяларга кылдат байкоо салууну жана ыкчам аракеттерге келүүнү талап кылат. Бажы бөгөттөрү алынганына жана бул өлкөлөрдүн агенттеринин бири биринин рынокторуна эркин кирүүлөрүнөн улам мындай таасир этүүлөр барган сайын күч алат.

Мындан тышкары, Кыргызстандын ЕАЭБге кирүүсү менен экономикадагы түзүмдүк өзгөрүүлөрдүн зарылдыгы өзгөчө мааниге ээ боло баштайт.

Бул беш жылдык - экономикага жаңы, кыйла натыйжалуу технологияларды жигердүү киргизүүнүн жана жаңы технологиялык түзүлүштө өз ордун издеп табуунун мезгили болуп калат. Биздин өлкөнүн бул жаңы реалдуулуктарга даяр эместиги Кыргызстандын алдыда турган он жылдыктагы өнүгүп-өсүүсүнүн башкы коркунучу болуп саналат.

Мамлекеттик экономикалык саясатта эсепке алууга жаткан ааламдашкан тренддин бири - экономикалык жигердүүлүктүн Батыштан Түштүккө, өзгөчө Кытайга жана Индияга өтүшү биздин өлкөнүн ЕАЭБге интеграцияланышынын так стратегиясын жана Кытай рыногуна кирүү стратегиясын иштеп чыгуу зарылдыгын талап кылат.

Алдыда турган беш жылда мамлекеттик экономикалык саясатты калыптандыруунун жана ишке ашыруунун бир катар ички мамлекеттик факторлору бар. Алардын негизгилери төмөнкүлөр болуп саналат: (1) советтик мезгилде курулган турак жай инфратүзүмдөрүнүн эскиргендиги; (2) жол жана энергетикалык инфратүзүмдөрдүн эскиргендиги; (3) аймактардын өнүгүүсүндөгү катуу айырмачылыктар; (4) ирригациялык курулмалардын жетишсиздиги жана бүлүнгөндүгү; (5) экономиканын азыркыга чейин колдонулуп келген соода-кайра экспорттоо моделинин ролунун кескин төмөндөшү; (6) түштүк жана түндүк облустарды байланыштыруучу транспорттук инфратүзүмдүн өнүкпөгөндүгү.

Жогоруда баяндалгандар алдыда турган беш жылда Кыргызстандын өнүгүшүнө тоскоолдук кылуучу ички өлкөлүк жана тышкы өлкөлүк тобокелдиктерге жана коркунучтарга депутаттардын көңүлүн буруунун зарылдыгын талап кылат. Буга байланыштуу КР Жогорку Кеңеши КР Өкмөтүнө жогоруда саналган жагдайларды эсепке алуу менен каатчылыкка каршы программаны иштеп чыгууну жана ишке ашырууну тапшыруусу зарыл.

Экинчиден, Кыргызстандын айланасындагы жана ичиндеги саясий кырдаал кескин өзгөрүлдү. Борбор Азия мейкиндигиндеги дүйнөлүк жана аймактык державалардын кызыкчылыктары жакынкы беш жылда дагы күч алат.

Борбор Азия өлкөлөрүнүн ортосундагы атаандаштык өсөт. Айрым мамлекеттер чек араларды юридикалык жактан жолжоболоштуруу боюнча көйгөйлөрдү чечүүнүн жолдорун издөө менен алектенишет. Ошону менен бирге, Борбордук Азия өлкөлөрү өнүгүү укугун эске алуу менен, колдо бар дараметти өздөштүрүү максатында суу-энергетикалык ресурстарды пайдалануу боюнча маселелерди чечүүгө көңүл борборун топтоолору тийиш.

Биздин аймак Афганистандан баңгизаттарынын зомбулук менен кирүүсүнө жана ташылып өтүүсүнө, экстремизм, сепаратизм жана террорчулук идеяларына алдырышкан эл аралык кылмыштуу топтордун кооптуу аракеттерине байланыштуу күн санап өсүп бараткан кысымга дуушар болууда.

Кыргызстандын өзүндө бир катар башкаруучулук көйгөйлөрү чечилбеген бойдон калып келүүдө. Алардын ичинен абдан курчу, өлкөнүн өнүгүшүнө катуу тоскоол болгону сот реформаларынын аягына чыкпай турушу болуп саналат.

Россия Федерациясы менен болгон макулдашуулардын денонсацияланганына байланыштуу ГЭС куруу жана суу ресурстарын пайдалануу маселелери кайрадан абдан көйгөйлүү маселе болуп калды.

Аймактарды өнүктүрүүнүн так саясаты болбогондуктан, өлкөдө башкаруунун абдан ийкемсиз, төрт баскычтуу тутуму иштеп турат. Азыркы убакка чейин мурунку бийликтер тарабынан жарыяланган административдик-аймактык реформалар ишке ашырылбай келе жатат. Иштеп турган бул тутум аймактардын өз алдыларынча өнүгүүлөрүнө дем бербейт.

Мамлекеттик башкаруу чөйрөсүндөгү абдан маанилүү көйгөйлөрдүн бири укук коргоо органдарын реформалоо болуп саналат. Күч органдарынын жетекчилеринин реформалоо иштерин жүргүзүп жаткан жаатындагы билдирүүлөрүнө карабастан, алардын так концепциясы кабыл алынган эмес, ошондой эле күч органдарын реформалоону ишке ашыруунун механизмдери аныкталбаган. Ал жарандардын коопсуздугу, биздин адамдардын күч органдарына карата болгон ишенимдерин кайтаруу жана алардын жарыяланган реформаларды колдоого алуулары үчүн керек.

Борбор Азиядагы коңшу өлкөлөрдө, ошондой эле Кытайда калктын санынын кескин өсүүсү күтүлүүдө, бул бизден түштүгүрөөктө жайгашкан кошуна мамлекеттерден биздин өлкөгө карата агылган иммиграция көйгөйлөрүнүн кошумча түйшүгүн жаратат.

Өлкөдөгү саясий туруктуулук маселеси алдыда турган 2017-жылы болуучу Президенттик шайлоого байланыштуу өзүнө карата өзгөчө көңүл бурууну талап кылат. Президент, Парламент жана Өкмөт 2015-жылы парламенттик шайлоолорду ачык-айкын өткөрүүнү камсыз кыла алышты жана ошонун өзү менен өлкөдөгү саясий туруктуулукту сактап калышты. Эми бул вазийпа Жогорку Кеңешке жүктөлөт.

Үчүнчүдөн, Жогорку Кеңештин ишин пландоодо парламентте талкуулануучу концептуалдык маселелердин үлүшү өсүшү керек. Өкмөттө, анын тез-тез алмашылып турганынан улам, Кыргызстандын узак мөөнөттүү өнүгүүсүнүн божомолу иштелип чыгылбады. Анын үстүнө, аткаруу бийлигинде да, илимий чөйрөлөрдө дагы өлкөдө болуп жаткан жаңычылдыктарды аңдап-түшүнүү үчүн жаңы түшүнүктөрдү түзүү аракеттери болбоду. Батыш институттарын механикалык түрдө көчүрмөлөө менен коомдук бакубатчылыкка жетүү эйфориясынын мезгили - өттү, ал эми өлкөдөгү кырдаалдарды талдоого алуунун өздүк түшүнүү инструментарийлери пайда болбоду.

Биз беш, он жылдан кийин кандай коомду, кандай өлкөнү курушубуз керек?

Парламенттик демократиянын шарттарында Жогорку Кеңеш элдин атынан өлкөнүн келечегин көрө билүүнүн, өлкөнүн өнүгүү жолун белгилөөнүн концептуалдык багыттары калыптануучу, коомду шыктандыруучу жаңы ойлор жана идеялар жаралуучу жер болуп калышы керек. Алдыда турган он жылдыкта парламент Кыргызстандын өнүгүүсүнүн башкы субъекти болуп калат деген ойдобуз.

Ошону менен бирге Жогорку Кеңештин ишинин төмөнкү учурларына көңүл буруу керек.

Парламенттин өкүлчүлүк ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн фракциялардын ортосундагы коммуникацияларды жакшыртуу, фракциялардын позицияларын макулдашуунун туруктуу колдонуудагы механизмдерин иштеп чыгуу жана фракциялардын калк менен өз ара аракеттенүүлөрүн жандандыруу, иштин ачык-айкындуулугун жана алардын шайлоочулардын алдындагы отчёттуулугун жогорулатуу боюнча милдеттерди ишке ашыруу маанилүү. Бул кыйла өлчөмдө фракциялардын жана бүтүндөй Жогорку Кеңештин электораттын арасындагы позицияларын бир кыйла күчөтөөр эле.

Мыйзам чыгаруу ишинде депутаттар тарабынан мыйзам чыгаруу демилгесине укуктарды ишке ашыруу сапатына көңүл буруу зарыл. Парламенттик демократиясы бар өлкөлөрдө жалпы кабыл алынган практикадан айырмаланып, Кыргыз Республикасында Жогорку Кеңештин депутаттары бул укуктан Өкмөт сыяктуу эле колдонушат. Бирок айрым учурларда аны ишке ашыруунун ойдогудай эмес деңгээли депутаттар тарабынан баш аламандыкка, мыйзамдарды кабыл алуунун тутумдуулугунун бузулушуна алып келет. Буга байланыштуу саясий партиялар депутаттыкка талапкерлердин тизмелерин түзүү сапатына өтө олуттуу көңүл бурууга тийиш, эң башкысы - талапкерлердин кесипкөйлүгүнө жана компетенттүүлүгүнө артыкчылыктар берилиши керек.

Мыйзам долбоору боюнча иштердин алдыңкы катарында Өкмөт турушу керек, депутаттардын көңүлү жана күч-аракети Өкмөт үчүн мыйзам чыгаруу сунуштарынын механизмдерин ишке ашырууга багытталууга тийиш.

Парламенттин мыйзам долбоорлорун чыгаруу ишиндеги негизги үлүшү Комитетке тиешелүү, бул аларды Жогорку Кеңештин мыйзам чыгаруу ишинин алдыңкы планына алып чыгат. Бирок аталган мыйзам менен жөнгө салынуучу конкреттүү тармактарды өнүктүрүүдө анын ордун түшүнбөй туруп мыйзам долбоорунун каралышы мыйзамдын сапатсыздыгынын жана иш жүзүнө ашырууга жөндөмсүздүгүнүн пайда болушуна алып келет. Буга байланыштуу парламент тарабынан бекитилген өлкөнү өнүктүрүү программаларын эске алуу менен тармактык саясаттын артыкчылыктарын иштеп чыгуу жүзөгө ашырылышы зарыл, бул алардын ишинин тутумдуулугун жана натыйжалуулугун камсыз кылууга өбөлгө түзөт.

Мыйзам долбоорун талкуулоо процессинде Жогорку Кеңештин коомчулук менен өз ара аракеттенүү механизмдерин өркүндөтүү талап кылынат. Мыйзам долбоорун иштеп чыгуу жана кароо процессине коомчулукту активдүү тартуу кабыл алынуучу мыйзамдарга гана эмес, ошондой эле парламенттин бүтүндөй мыйзам чыгаруу ишине шайлоочулардын ишениминин деңгээлин арттырат. Ал эми тескерисинче - консультациялардын жыйынтыктары жаатында кайтарылма байланыштын жоктугу коомчулуктун Жогорку Кеңеш менен өз ара аракеттенүүлөрүнөн көңүл калуу себебине кызмат кылат.

Экспертизалардын укуктук, адистештирилген түрлөрүн жана РТАны жүргүзүү үчүн жогорку деңгээлдеги адистердин жетишсиздиги чечилбеген көйгөй бойдон калууда. Бул иштелип чыгылуучу жана кабыл алынуучу мыйзамдардын сапатына терс таасирин тийгизүүдө.

Контролдук иш-милдеттерди ишке ашырууда башкы чечүүчү роль, салт катары, Жогорку Кеңештин комитеттерине тиешелүү. Ошондой болсо да, аны өркүндөтүү максатында фракциялардын, комиссиялардын жана Жогорку Кеңештин Аппаратынын парламенттик контролдоодогу ролун жана ордун бирдиктүү жана так иштеп чыгуунун; парламент тарабынан Жогорку Кеңешке отчёт берүү ишинде бийлик органдарынын критерийлерин жана индикаторлорун иштеп чыгуунун жана киргизүүнүн; депутаттык суроо-талаптардын түзүмдүүлүгүн жана тутумдуулугун камсыз кылуунун, "өкмөттүк сааттын" жана "өкмөттүк күндүн" жана башка маселелердин форматын жана чөйрөсүн ченемдүү аныктоонун зарылдыгы бар.

Жаңы максаттык өнүгүү Жогорку Кеңештен жаңы укуктук жана аналитикалык коштомо иштерди талап кылат.

Аналитика, инструмент катары, комитеттерге тейленүүчү тармактарда кеңири жайылтылган жана объективдүү түшүнүктөрдү алуу жолу менен, ошондой эле тармактык өнүгүү тенденцияларын божомолдоо аркылуу тармактык мыйзамдарды өркүндөтүүгө өбөлгө түзөт. Мына ушуларды эске алып парламенттин ишинин ажырагыс бөлүгү катары талдоочулук ишти киргизүү максаты коюлууда. Аны жүзөгө ашыруу менен Илимий-изилдөө борборунун базасында уюштурулган жана анын ордунда иш алып бара турган Келечектүү иштеп чыгуулар борбору алектенет.

Өткөн чакырылыштагы Жогорку Кеңеш улуттук кызыкчылыктарды коргоого жана алдыга жылдырууга багытталган көп эл аралык иштерди жүргүздү. Бирок ал эл аралык аренада Кыргыз Республикасынын улуттук кызыкчылыктарын коргоодо жана алдыга жылдырууда Жогорку Кеңештин артыкчылыктуу жана потенциалдуу мүмкүнчүлүктөрүн толугу менен ачып көрсөтө алган жок.

Шайлоочулар тарабынан Жогорку Кеңештин ишине карата болгон жогорулатылган талаптарга көңүл буруу менен жана тышкы саясий конъюнктуранын дайыма өзгөрүп турушунан улам парламент эл аралык ишти жүзөгө ашырууну пландаштыруусу жана аны мамлекеттик органдар менен өз ара тыгыз байланыштырып турушу зарыл.

Ал тургай, Кыргыз Республикасынын бүтүндөй тышкы саясаты жана анын атынан чыккан парламенттик дипломатиясы дүйнөлүк аренада үзгүлтүксүз өзгөрүп турган өтө татаал шарттарда өлкөнүн туруктуу өнүгүшү үчүн өзгөчө жоопкерчиликти алып келген жана бүгүнкү күндө да жоопкерчиликтер жүктөлгөн. Бүгүнкү күндө эл аралык мамилелердин тенденциясы өзүнө Кыргызстанды өнүктүрүү үчүн айрым тобокелдиктерди жана коркунучтарды камтый тургандыгы айдан ачык.

Өнүгүүнүн дүйнөлүк жана аймактык тенденцияларынан улам, эл аралык иштин артыкчылыктуу багыттары Кыргыз Республикасынын, айрыкча ЭАЭБдин алкактарындагы улуттук кызыкчылыктарды туруктуу коргоо жана алдыга жылдыруу боюнча иштерди жандандыруудан улам көрүнөт.

Мында партиялык жана фракциялык курулуш чөйрөсүндө алдыңкы иш тажрыйбаларды иликтөө, комитеттердин ишинин натыйжалуулугун, Кыргызстандын саясатына окшош саясий системасы бар өлкөлөрдүн парламенттеринин мыйзам чыгаруу ишинин техникаларын жана усулдарын жогорулатуу маанилүү иштерден болуп саналат.

Ошондой эле өлкөгө ири инфратүзүмдүк долбоорлорду ишке ашыруу үчүн интеллектуалдык жана финансылык ресурстарды тартуу максаттарында парламенттик дипломатиянын куралдарын жандуу пайдалануу зарыл.

Жогоруда саналып өткөн көйгөйлөр өлкөнү өнүктүрүүнүн багыттарын аныктаган жана көрсөткөн негизги субъект - күчтүү парламентти курууга жалпы багыт алуу менен Жогорку Кеңештин фракцияларынын, комитеттеринин, Аппаратынын жана Иш башкармалыгынын жаңы максаттарын жана милдеттерин түзүүнүн зарылчылыгына алып келет.

2. Жогорку Кеңештин 2021-жылга чейин өнүгүү максаты

Конкреттүү, чен-өлчөмдүү, ресурстар менен камсыз кылынган ар бир артыкчылыктуу багыт боюнча тийиштүү бөлүмдө баяндалган. Конкреттүү долбоорлордун максаттары да алардын сыпаттамасында көрсөтүлгөн. Долбоорлор Стратегияга тиркеме катары жол-жоболоштурулган.

КР ЖК негизги вазийпасы - жаңы алтынчы чакырылыштын ишин мезгилинде да өзгөрүүсүз калат.

Мына ушуну эсепке алуу менен, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин VI чакырылышынын максаты - Кыргызстандын ар тараптуу өнүгүшүндө өкүлчүлүк, мыйзам чыгаруу жана көзөмөлдөө иш-милдеттери топтолгон күчтүү жана туруктуу парламентти калыптандыруу - парламенттин 2021-ж. чейинки ушул Стратегиясында камтылган.

3. Жогорку Кеңештин ишиндеги артыкчылыктуу багыттар

Парламенттин вазийпасынан, ошондой эле калктын күтүүлөрүнөн жана VI чакырылыштын алдында турган жаңы милдеттерден улам ушул Стратегия Жогорку Кеңештин ишинин - өкүлчүлүк, мыйзам чыгаруу, көзөмөлдөө, аналитикалык, эл аралык иштеринин негизги багыттарынын конкреттүү артыкчылыктуу багыттарын бөлүп көрсөтөт.

Мындан тышкары, жүргүзүлгөн парламенттин V чакырылышынын ишин талдоо жаңы чакырылышта көңүл бурулуусу зарыл болгон бир катар жагдайларды айкындап көрсөттү. Алар тиешелүү багыттарда чагылдырылат.

Жогорку Кеңештин ишинин бардык багыттарында жогоруда сыпатталган өлкөнүн өнүгүшүнө бөгөт болгон ички парламенттик, ички өлкөлүк, аймактык жана ааламдык факторлор эске алынат.

3.1. Өкүлчүлүк иштери

Парламентке өткөн фракциялардын өлкөнүн өнүгүүсүн концептуалдуу көрө билүүсүн калыптандыруу, аларды элдин кызыкчылыктарын чагылдырган органдарга айландыруу өкүлчүлүк иштерин жүзөгө ашырууда артыкчылыктуу багыттардан болуп калышы керек.

Мында биз эки учурга туруктуу көңүл бурууга тийишпиз.

Биринчиден. Өлкөнү өнүктүрүүнүн концептуалдуу багытын түзүү менен парламент төмөнкүдөй айрым басым жасалган стереотиптерден-уламыштардан арылууга тийиш:

- батыштагыдай эле мыйзамдарды жетиштүү кабыл алуудан, бул биздин экономиканын мыкты иштөөсүнө жана коомдун өнүгүшүнө алып келет;

- өлкө рыноктук принциптер менен либералдык кайра түзүүлөрдү милдеттүү колдонууга тийиш;

- региондордун экономикалык ийгиликтерге жетишүүсү үчүн жерге жеке менчикке ээ болушу жетиштүү жана жердин натыйжалуу менчик ээлери өз аймактарынын гүлдөп өнүгүшүн камсыз кылат;

- банктар мамлекеттик жөнгө салуусу жок өз алдынча болушу керек, ал экономиканын өнүгүшү үчүн иштейт;

- биз Кыргызстандын калкынын жан башына ЖОЖдордун саны боюнча дүйнөдө биринчи орундардын бирин ээлегендиктен жогорку билимдүү коомго эгедербиз.

Биздин чейрек кылымдык тажрыйбабыз жогоруда көрсөтүлгөн ар бир уламыштын-стереотиптин абалынын начардыгы, жетишсиздиги жөнүндө айтып турган бир катар үлгүлөрдүн бар экендигин көрсөттү. Ошондой болсо да, ал уламыштардын негизинде реалдуулукка карата начар жактары бар социалдык-экономикалык программалардын, ошондой эле айрым ченемдик актылардын пайда болушуна алып келиши мүмкүн.

Экинчиден. Жогорку Кеңеште бир дагы фракция айрым катмардын, класстын же коомдун гана кызыкчылыктарынын атынан максаттуу чыкпайт. Бардык фракциялар бүтүндөй коомдун атынан чыгууга аракет кылышат. Ошондуктан өлкөнүн жалпы концептуалдуу багытын түзүүгө толук мүмкүнчүлүктөр бар. Бирок төмөндө баяндалган милдеттерди коюуну шарттаган айрым маселелер боюнча фракциялардын позицияларын макулдашуу үчүн атайын уюштурулган иш-аракеттер талап кылынат.

Жогоруда баяндалгандан улам, Жогорку Кеңештин өкүлчүлүктүү ишинин максаты - өлкөнү өнүктүрүүнүн концептуалдуу багытын түзүү, шайлоочулардын кызыкчылыктарын эске алуунун ачык-айкындуу тутумун, ошондой эле алар менен өз ара аракеттенүүнүн жөнгө салынган механизмин түзүү болуп саналат.

Жогоруда көрсөтүлгөн максаттарга жетишүү үчүн төмөндө көрсөтүлгөн көйгөйлөрдү жоюу жана аларга ылайыктуу милдеттерди чечүү зарыл:

1-көйгөй. Стратегиялык документтерди даярдоодогу фракциялардын пассивдүүлүгү парламентке өлкөнүн өнүгүшүн концептуалдуу көрүүгө жана ал тууралуу шайлоочулардын атынан билдирүүгө мүмкүнчүлүк бербейт. Өлкөнүн келечегине байланыштуу бир катар маселелер боюнча ар түрдүү көз караштардын болгону фракциялардын ортосундагы кызматташтык байланыштардын маанилүүлүгүн шарттайт. Фракциялардын көз караштарын макулдашуунун так иштелип чыгылган жана туруктуу иштөөчү механизмдеринин жоктугу өкмөткө, коомго, эл аралык өнөктөргө өлкөнүн өнүгүүсүнүн болочок багыттарын так көрсөтүүгө мүмкүнчүлүк бербейт.

1-милдет. Өлкөнүн өнүгүүсүн стратегиялык жактан көрө билүү маселелеринде фракциялардын биргеликте консолидацияланган көз караштарды жана багыттарды иштеп чыгуу боюнча укуктук жана институционалдык механизмдерин түзүү.

2-көйгөй. Парламент жалпы коомду кыйла толук камтыган учурда гана өлкөнүн өнүгүүсүн концептуалдуу көрө билүүнү түзүүгө, ошол келбетке карай илгерилөөгө, коомдук өнүгүүнү башкарууга жана жүзөгө ашырууга болот. Парламентке өтпөй калган партиялар үчүн добуш берген шайлоочулардын кызыкчылыктарынын камтылуусун камсыз кылуу көйгөйү бар.

2-милдет. Өтпөй калган партиялар үчүн добуш беришкен шайлоочулардын ой пикирлерин эске алуу механизмдерин түзүү.

3-көйгөй. Фракциялардын калк менен өз ара аракеттенүүлөрүн жандандыруу, иштин ачык-айкындуулугун жана шайлоочулардын алдында отчёттуулугун жогорулатуу маселеси актуалдуу болуп саналат. Жергиликтүү коомдоштуктардын көйгөйлөрүн табуу жана шайлоочулар менен туруктуу кайтарым байланыштар боюнча фракциялардын региондордогу ишинин үзгүлтүксүздүгүнүн жана тутумдуулугунун жоктугу кайсы бир өлчөмдө партиялардын электораттын арасындагы позициясын начарлатат.

3-милдет. Фракциялардын ишин, парламент тарабынан кабыл алынган мыйзамдардын партиялык программаларын ишке ашыруу боюнча Өкмөттүн ишине баа берүү үчүн шайлоочулар менен кайтарым байланыш механизмдерин иштеп чыгуу жана киргизүү. Фракциялардын шайлоочулар менен өз ара аракеттенүүлөрүнүн үзгүлтүксүздүгүн жана тутумдуулугун, жолугушуулардын жыйынтыктары боюнча фракциялардын отчёттуулугун жана ал материалдарды ЖМКларда жарыялоо тутумун түзүү. Жогорку Кеңештин жана фракциялардын өзүнүн ишин чагылдыруу көлөмүн көбөйтүү. Фракциялардын региондордогу туруктуу иштей турган өкүлчүлүктөрүн түзүү.

4-көйгөй. Депутаттык корпустун потенциалы, депутаттардын кесиби жана демилгеси парламенттен тышкары түзүлө турган партиялык тизмелердин сапатына бүтүндөй көз каранды.

4-милдет. Шайлоо мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизүү, партияларды күчтөнтүүгө багытталган жаңы мыйзамды иштеп чыгуу жана кабыл алуу, партиялык тизмелердин сапаты үчүн алардын жоопкерчиликтерин жогорулатуу, депутаттык корпустун потенциалын чыңдоо.

5-көйгөй. Фракциялардын аппараттары азыр калыбына келүү, өздөрүнүн алган багыты жана так милдеттерин аныктоо жөнүндө тыкыр көз караштарды иштеп чыгуу процессинде турат.

5-милдет. Фракциялардын катчылыктары, алардын иш пландары жана иштерине баа берүү критерийлери, катчылыктардын кызматкерлери үчүн квалификациялуу талаптар жөнүндө жобо иштеп чыгуу жана киргизүү.

3.2. Мыйзам чыгаруу иштери

Жогорку Кеңештин мыйзам чыгаруу иштеринин мазмуну жана артыкчылыктуу багыттары өлкөнүн өнүгүүсүн камсыз кылуучу укуктук талааны калыптандыруу максаттарынан улам аныкталат. Мыйзам долбоорлорун иштеп чыгуу жана кабыл алуу жүрүмдөрү коомдун саясий жана социалдык-экономикалык керектөөлөрүнө адекваттуу жана өз убагында жооп бериши керек.

Парламенттин мыйзам чыгаруу иштерин кароодо үч өңүттү эсепке алуу зарыл.

Биринчиден, парламенттик демократиялуу өлкөлөрдө кабыл алынган жалпы иш тажырыйбадан айырмалуу, Кыргыз Республикасында Жогорку Кеңештин депутаттары мыйзам чыгаруу демилгесинен дээрлик Өкмөттөй эле деңгээлде пайдаланышат. Ошону менен бирге эле, Кыргызстандын өнүгүшүнүн концептуалдык жана стратегиялык өңүттөрү, көйгөйлөрү иш жүзүндө учурдагы маселелердин көлөкөсүндө калып келет.

Көп жагынан бул, ЖК V чакырылышы өлкөдөгү саясий жана экономикалык кырдаалды турукташтыруу боюнча тактикалык милдеттерди чечкени менен шартталган. V чакырылыштын депутаттарына күндөлүк көйгөйлөрдү чечүүгө туура келген. Алардын күч-аракеттеринин натыйжасында Парламенттин мыйзам чыгаруу иши "туура жолго" коюлган, технологиялык мүнөзгө ээ болгон.

Эми, ички өлкөлүк жана тышкы чөйрөдөгү айкындуулуктардан улам, ЖК VI чакырылышында концептуалдуу маселелерди, өлкөнүн өнүгүшүн стратегиялык көрүмдөрдү жана ЖК узак мөөнөттүү чечимдерин талкуулоону карай ыктоо өкүм сүрүшү керек, алардын негизинде Өкмөт тарабынан тийиштүү мыйзам долбоорлору иштеп чыгылышы керек.

Экинчиден, Парламенттин мыйзам чыгаруу ишинин басымдуу бөлүгү комитеттерде өтөт, алар мыйзам долбоорун алдын ала кароого жана кабыл алынган мыйзам долбоорунун ишке ашырылышын көзөмөлдөөгө жооп беришет. Бул жагдай комитеттерди Жогорку Кеңештин мыйзам чыгаруу ишинин алдыңкы чегине чыгарат.

Ушул мыйзам менен жөнгө салынуучу конкреттүү тармактын өнүгүү багыттарын түшүнүүсүз мыйзам долбоорун кароо сапатсыз же иштөөгө жөндөмсүз мыйзамга алып келет. Буга байланыштуу өлкөнүн тармактарында мамлекеттик саясатты иштеп чыгуу ЖК тармактык комитеттери тарабынан жүргүзүлүшү керек. Бул мыйзам долбоору боюнча кесипкөй жана объективдүү корутунду чыгарууда ЖК комитеттеринин ишинин натыйжалуулугун жогорулатууга мүмкүнчүлүк түзөт жана ЖК отурумдарында мыйзам долбоорун сапаттуу кароонун кепилдиги болуп калат.

Демек, комитеттер жетектөөчү багыттар боюнча тармактык саясатты иштеп чыгуу аркылуу ЖК менен Өкмөттүн ортосунда байланыштыруучу кепилдик болуп калышы керек. Комитеттер келип түшкөн мыйзам долбоорлорунун жетектөөчү тармактагы комитет тарабынан мурда жарыяланган саясаттын негизги багыттарына ылайыктуулугун көзөмөлдөй алышат. Ошентип, өлкөнүн өнүгүшүндөгү артыкчылыктуу тармактарда саясаттын ырааттуу улануучулугун сактоого, ЖК жана Өкмөттүн мыйзам чыгаруу ишин орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү пландаштыруу үчүн ыңгайлуу шарттар түзүлөт.

Үчүнчүдөн, мыйзам долбоорун талкуулоо жүрүмү, алып айтканда коомдук угууларды өткөрүү жүрүмү коомчулук менен өз ара аракеттенүүлөрдүн механизмдерин жакшыртууну жана өркүндөтүүнү талап кылат. Консультациялардын натыйжалары боюнча кайра байланыштын жоктугу коомчулуктун Жогорку Кеңеш менен өз ара аракеттенүүлөргө иренжүүлөрүн пайда кылат. Мыйзам долбоорун иштеп чыгуу жана кароо жүрүмдөрүнө коомчулуктун жигердүү тартылуусу кабыл алынып жаткан мыйзамдарга карата эле эмес, ошондой эле Жогорку Кеңештин жалпы эле мыйзам чыгаруу ишине карата болгон шайлоочулардын ишеним деңгээлдерин арттырат.

Жогоруда баяндалгандардан улам, Жогорку Кеңештин мыйзам чыгаруу ишинин максаты - өлкөнүн өнүгүшүнүн орго мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү максаттарын эсепке алуу менен, мамлекеттин жана коомдун актуалдуу керектөөлөрүн канааттандырууга багытталган мыйзам долбоорлорун кабыл алуу.

Көрсөтүлгөн максаттарга жетүүгө төмөнкү көйгөйлөрдү жеңип өтүү жана милдеттерди чечүү зарыл:

1-көйгөй. Өлкөнүн өнүгүүсүнүн орто мөөнөттүү жана кыска мөөнөттүү максаттарынын жана стратегиялык маселелерди көрүмдөрүнүн Жогорку Кеңеш тарабынан талкуулануусунун жана каралуусунун артыкчылыксыздыгы. БУУнун 2030-жылга чейин Туруктуу өнүгүү максаттарынын алкактарындагы талкууга өлкөлүк салым кошуусунун маанилүүлүгү. Жогорку Кеңеш алардын артыкчылыктуулуктарын эсепке албастан, маселелердин кеңири тарамы боюнча мыйзам долбоорлорун кароонун арбын эмгекти талап кылган жүрүмүнө көптөгөн күч-аракеттерди жана убакытты коротууда.

1-милдет. Жогорку Кеңешке орто мөөнөттүү жана кыска мөөнөттүү максаттарды, ошондой эле өлкөнүн өнүгүүсүнүн стратегиялык көрүмдөрүн талкуулоо, кароо жана бекитүү үчүн аянт катары башкы ролду берүү. Өнүгүүнүн жалпы өлкөлүк максаттарына Жогорку Кеңештин мыйзам чыгаруу ишинин отчеттуулук иш тажырыйбасын киргизүү.

2-көйгөй. Мыйзам чыгаруу ишин пландоо тутумун өркүндөтүү, тийиштүү тармактардагы орчундуу жана артыкчылыктуу көйгөйлөрдү эсепке албастан, мыйзам долбоорлорун кабыл алуу иш тажырыйбасын жоюу зарыл.

2-милдет. Өкмөт менен бирдикте тиешелүү тармактын өнүгүшүнүн кыска мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү артыкчылыктуу багыттары эске алынган мыйзам чыгаруу ишин так пландоону ишке ашыруу. Жогорку Кеңештин иш тажырыйбасына тигил же бул жаатта мыйзам кабыл алуунун муктаждыгын болжолдоону киргизүү. Өкмөткө күтүлгөн окуяларды сапаттуу болжолдоо тапшырмасын берүү жана ушул мыйзамга айкын муктаждык жөнүндө корутунду берүү.

Мыйзам долбоорлорун даярдоо боюнча иштин алдыңкы чегинде Өкмөт турушу керек. Ал өлкөнүн өнүгүшү үчүн кандай мыйзамдар керек экенин, жана ал мыйзамдар кандайча ишке ашырыларын так билиши керек. Мыйзамдардын ишке ашырылышы иш жүзүндө аткаруу бийлигинин мүмкүнчүлүктөрүнө жараша болот. Ошондуктан депутаттардын көңүлүн жана күч-аракеттерин өкмөт үчүн мыйзам чыгаруу сунуштарын ишке ашыруу механизмине топтоо зарыл.

3-көйгөй. Экспертизалардын укуктук жана адистештирилген түрлөрүн жүргүзүү, ошондой эле мыйзам чыгаруу техникасын өнүктүрүү жана өркүндөтүү үчүн жогорку деңгээлдердеги адистердин санынын жетишсиздиги. Мыйзам долбоорунун жөндөөчү таасирин талдоону (ЖТТ) жүргүзүүнүн талаптагыдай эмес сапаты. ЖТТ жүргүзүү боюнча эксперттердин базасы кыйла тар. ЖТТ абдан кыска мөөнөттөрдө, аз эмес учурларда ЖТТ жүргүзүүнүн негизги техникаларын жана усулдары эске албастан жүргүзүлөт.

3-милдет. Экспертизалардын укуктук жана адистештирилген түрлөрү маселелери, ошондой эле мыйзам чыгаруу техникасы боюнча адистерди даярдоонун жана кайра даярдоонун, жалпы мамлекеттик программасын иштеп чыгуу жана киргизүү. Иштеп жаткан мыйзамдардын милдеттүү түрдөгү мезгилдүү баяндарынын (мыйзамдарды ретроспективалык баалоо) тутумун киргизүү жана мыйзам долбоорунун жөндөөчү таасиринин талдоосун жүргүзүүнүн усулдарын толук сактоо аркылуу кабыл алынып жаткан мыйзам долбоорунун сапатына көзөмөл жүргүзүүнү күчөтүү.

4-көйгөй. Мыйзам долбоорлорун иштеп чыгуу боюнча адистердин канааттандырарлык эмес кесиптик даярдыктары жана жетишсиздиги иштелип чыгылган жана кабыл алынган мыйзамдардын сапатына терс таасирин тийгизүүдө.

4-милдет. Мыйзам долбоорлорун иштеп чыгууга кесиптик даярдыктары абдан жогору гана адистердин аралашуусун камсыз кылуучу ченемдик-укуктук жана институционалдык шарттарды жана алардын кесиптик өсүүлөрү үчүн мүмкүнчүлүктөрдү түзүү.

5-көйгөй. Мыйзам долбоорун иштеп чыгууга коомчулуктун тартылуусунун төмөнкү деңгээли. Эреже катары, бүгүнкү күндө мыйзам долбоорун талкуулоо алар иштелип чыгылгандан кийин жүргүзүлөт. Мыйзам долбоорун иштеп чыгуу жүрүмүнө кызыкдар тараптардын жана коомчулуктун үзгүлтүксүз катышуусунун так механизмдери жок.

5-милдет. Каралып жаткан мыйзам долбоорлору боюнча коомчулуктун ойлорун, сын-пикирлерин жана сунуштарын эске алууну жакшыртуу. Коомчулук менен кеңешүүлөргө карата комплекстүү мамиле кылуунун методологиясын иштеп чыгуу. Мыйзам долбоорун иштеп чыгуу баскычынын алдында жалпы көпчүлүк менен кеңешүүлөрдү өткөрүүнү жана коомчулуктун тигил же бул мыйзам долбоорунун объективдүү зарылдыгын аныктоого катышуусун камсыз кылуу.

3.3. Көзөмөлдөө иштери

Жогорку Кеңештин көзөмөлдөөчү иш-милдеттерин үзгүлтүксүз, пландуу жана ырааттуу ишке ашыруу парламенттик көзөмөлдөөнүн артыкчылыктуу багыттарынын бири болуп калуусу тийиш.

Алдыда турган 2017-жылкы президентине шайлоону көңүлгө алуу менен, Парламент өз көңүлүнүн борборун президенттик шайлоону ачык-айкын жана таза өткөрүүгө даярдануу жана жүргүзүү, анын ичинде шайлоо алдындагы өнөктүктөрдүн убагында да, шайлоо мыйзамдарын толук жана адилеттүү колдонууда кепилдиктерди берүү боюнча Өкмөттүн иштерин көзөмөлдөөгө жана баалоого топтошу керек.

Мындан тышкары, парламенттик көзөмөлдөөдөгү Жогорку Кеңештин фракцияларынын, комитеттеринин жана комиссияларынын жана Аппаратынын ролдорун бирдиктүү түшүнүүнү иштеп чыгуу зарылдыгы бар. Дүйнөлүк иш тажырыйбада парламенттик көзөмөлдөөдө башкы роль негизинен парламенттин комитеттерине таандык. Ошону менен бирге, көзөмөлдөө иш-милдеттерин жүзөгө ашыруу боюнча фракциялардын ыйгарым укуктарын тактоону жана көзөмөлдөө функцияларын ишке ашыруу боюнча алардын иштерин комитеттер менен координациялоо талап кылынат.

Ар түрдүү маселелер боюнча депутаттык суроо-талаптардын түзүмдөштүрүүнүн жана тутумдаштыруунун жоктугунан улам көзөмөлдөө иштеринин натыйжалуулугу төмөндөөдө. "Өкмөттүк сааттын" жана "өкмөттүк күндүн" форматын жана каралчу маселелеринин чөйрөсүн ченемдик жактан аныктоо талап кылынат.

Жогорку Кеңешке отчет берүүчү бийлик органдарынын иштерине парламент тарабынан баа берүүнүн критерийлерин жана индикаторлорун иштеп чыгуу жана киргизүү Өкмөттүн, Улуттук банктын, Башкы прокуратуранын жана Эсептөө палатасынын иштерине өз убагында жана сапаттуу мониторинг жүргүзүлүүсүн камсыз кылууга мүмкүнчүлүк түзмөк. Мурунтан белгиленген форматтын жоктугу отчет берүүчү органдардын депутаттардын суроо-талаптарын канааттандыруучу отчетторду даярдоолоруна кедерги болууда.

Жогоруда баяндалгандардан улам, Жогорку Кеңештин көзөмөлдөө ишинин максаты -Жогорку Кеңешке отчет берүүчү мамлекеттик органдардын иштерин көзөмөлдөөнүн укуктук жана институционалдык механизмдерин өнүктүрүү, сапатын жана объективдүүлүгүн жакшыртуу.

Көрсөтүлгөн максаттарга жетүүгө төмөнкү көйгөйлөрдү жеңип өтүү жана аларга ылайыктуу милдеттерди чечүү зарыл:

1-көйгөй. Көзөмөлдөө жол-жоболорун колдонуунун так чектеринин жоктугу. Республикалык бюджетти, анын кабыл алынган улуттук стратегияларга жана өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттарына ылайыктуулугун көзөмөлдөө кыйла көйгөйлүү болуп саналат.

1-милдет. Парламенттик көзөмөлдүн максаттарын, объекттерин жана ыкмаларын так аныктоочу жобону иштеп чыгуу. Республикалык бюджеттин аткарылышынын натыйжалуулугунун критерийлерин иштеп чыгуу жана киргизүү. Эсептөө палатасына карата актыларды бюджеттик чыгымдардын Жогорку Кеңеш тарабынан бекитилген өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүү программаларына ылайыктуулугунун\ылайыксыздыгынын позициясынан берүүсү жөнүндө талап коюу.

2-көйгөй. Кабыл алынган мыйзамдардын жана чечимдердин аткарылышын көзөмөлдөөнүн так түшүнүктүү методологиясынын жоктугу.

2-милдет. Жогорку Кеңеш кабыл алган мыйзамдардын жана чечимдердин аткарылышын көзөмөлдөөнү жана мониторингин стандартташтыруу. Парламенттик көзөмөлдөөнүн кеңири усулун иштеп чыгуу жана киргизүү. Парламенттик көзөмөлдөөнү пландоо. Протоколдук тапшырманы, депутаттык суроо-талапты чыгаруунун так стандарттары жана жол-жоболору. Парламенттик угуулардын, парламенттик-сааттын\күндүн, парламенттик териштирүүнүн так регламенттери.

3-көйгөй. Жогорку Кеңештин көзөмөлдөө иш аракеттеринин планынын жоктугу парламенттик көзөмөлдөөнүн чаржайыттыгына, баш аламандыгына жана тутумсуздугуна алып келүүдө.

3-милдет. Көзөмөлдөө иштерин пландоо механизмдерин киргизүү жана парламенттик көзөмөлдөөдө комитеттердин жетектөөчү ролун ишке ашыруу. Парламенттик көзөмөлдөөдө фракциялардын ыйгарым укуктарынын чектерин аныктоо. Жогорку Кеңешке отчет берүүчү органдардын жылдык отчетторунун так форматтарын жана критерийлерин (отчетторду берүү мезгили, маселелердин чөйрөсү, баалоонун критерийлери) киргизүү.

4-көйгөй. Көзөмөлдөө ишин камсыз кылуу боюнча Жогорку Кеңештин Аппаратынын ыйгарым укуктарынын аныкталбагандыгы.

4-милдет. Жогорку Кеңештин Аппараты парламенттик көзөмөлдөөнүн ырааттуулугун камсыз кылышы керек жана бул ишти тутумдаштыруусу, текшерүүлөрдүн бирин-бири кайталоосун жана кайталанышын болтурбоосу керек. Бул үчүн Аппаратка төмөнкүлөр жүктөлөт:

- тигил же бул маселе боюнча жооптуу чечимдерди кабыл алуу жана көз караштарды иштеп чыгуу үчүн зарыл маалыматтарды алуу жана жыйноо;

- алынган маалыматтарды алдын ала иштеп чыгуу;

- алынган маалыматтарды талдоо жана баалоо;

- тигил же бул маселе боюнча көз карашты иштеп чыгуу;

- мыйзам чыгаруу базасын үзгүлтүксүз баяндап туруу;

- кабыл алынган мыйзамдардын ишке ашырылышы жөнүндө маалыматтарды даярдоо;

- мыйзамдардын жана парламенттин чечимдеринин аткарылышы тууралуу аткаруучу органдардын иштерине баа берүүнүн долбоорун даярдоо.

3.4. Аналитикалык иштер

Өлкөнү өнүктүрүүнүн максаттары бийликте, коомдо, парламенттин өзүндө бир катар өзгөрүүлөрдүн болуусун талаптайт. Колдонуудагы мыйзамдар өлкөдөгү орун алган кырдаалдан каалагандай болочокко өтүү жүрүмүн эмес, түзүлгөн мамлекеттик жана коомдук тартипти жөнгө салат. Мисалы, Жогорку Кеңештин Регламенти парламенттин өнүгүүсүнүн жүрүмдөрүн эмес, учурдагы иштөө жүрүмдөрүн жөнгө салат.

Жаңы, максаттуу өнүгүүнү уюштуруу жаңы укуктук жана аналитикалык коштоону талап кылат. Бул Жогорку Кеңеште болочоктогу реформаларды интеллектуалдык-аналитикалык коштоону камсыз кылуучу атайын орунду уюштурууну талап кылат. Илимий-изилдөө борборунун негизинде жана анын ордуна түзүлүүчү Келечектүү иштеп чыгуулар борбору Жогорку Кеңештин Аппаратындагы ошондой атайын бөлүм болуп калат.

Келечектүү иштеп чыгуулар борбору, жогоруда көрсөтүлгөндөн тышкары, парламенттин ишиндеги күчтүү жана алсыз жактарды көрүүгө багытталган. Ал өкүлчүлүк жана көзөмөлдөө иш-милдеттерин оптималдаштыруу үчүн, ошондой эле мыйзам долбоорлоо жумуштарын жана Жогорку Кеңештин ишинин артыкчылыктуу багыттарын аныктоо үчүн сунуштамаларды иштеп чыгуучу негизги бөлүм болуп калышы керек.

Талдоого комитеттер кыйла көбүрөөк муктаж болушат. Талдоо аспап катары комитеттерге жетектөөчү тармактарындагы кеңири жана объективдүү жагдайды алуу жолу менен тармактык мыйзамдарды өркүндөтүүгө, ошондой эле тармактык өнүгүүнүн мүнөздүү багыттарын болжолдоого кеңири мүмкүнчүлүктөрдү берет. Мындан тышкары, талдоо маалыматтарынын болгону, комитетке Өкмөткө тармактагы кырдаалды жакшыртуу үчүн зарыл болгон мыйзам чыгаруу сунуштарын туюнтууга мүмкүнчүлүк түзөт.

Ушул өңүттөн алганда, талдоочулук иш тармактык өнүгүү багытын аныктоонун негизги аспабы болуп калуусу күтүлөт, каралып жаткан чөйрөдө пайда болуучу тобокелдиктерди жана коркунучтарды алдын ала көрүүгө өбөлгө түзөт. Саясий чечимдерди кабыл алууда эсепке алынууга тийиш болгон факторлордун саны өскөндө, талдоочулук башкаруунун сарамжалдуулугун арттыруунун башкы аспабы болуп калат, терс натыйжаларды азайтууга өбөлгө болот.

Жогорку Кеңештин талдоочулук ишин камсыз кылуу боюнча Аппараттын ишинин негизги багыты өлкөнү өнүктүрүү боюнча келечектүү милдеттерди ишке ашыруу үчүн программалык документтер боюнча эксперттик сунуштарды иштеп чыгуу болуп калышы керек.

Жогорку Кеңештин ишинин өз алдынча багыты катары талдоочулук иштин азыркы учурда жок экенин эске алганда, Парламенттин ишинин ажырагыс бөлүгү катары талдоочулук ишти киргизүү максатка ылайыктуу болот.

Көрсөтүлгөн максаттарга жетүүгө төмөнкү көйгөйлөрдү жеңип өтүү жана аларга ылайыктуу милдеттерди чечүү зарыл:

1-көйгөй. Комитеттердин бөлүмдөрүндө тейлеген тармактардагы өнүктүрүү саясатын иштеп чыгуу боюнча талдоочулук көндүмдөрдүн төмөнкү деңгээли.

1-милдет. Алар тейлеген тармактарда мамлекеттик саясатты иштеп чыгууда Жогорку Кеңештин комитеттеринин жетекчилик ролун камсыз кылуу. Комитеттер тармактык өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу маселелерин аныктоонун так критерийлерин иштеп чыгышы зарыл. Тармактык комитеттер аталган иш милдеттерди аткаруу үчүн ойдогудай ресурстар (укуктук, институционалдык, адамдык, маалыматтык ж.б.) менен камсыз болууга тийиш.

2-көйгөй. Жогорку Кеңештин Аппаратынын кызматкерлеринин төмөнкү аналитикалык потенциалы.

2-милдет. Аппараттын кызматкерлеринин аналитикалык жана изилдөөчүлүк көндүмдөрүн өнүктүрүү боюнча окутуу программаларын уюштуруу. Өлкөнү өнүктүрүүнүн чечүүчү маселелери боюнча Жогорку Кеңештин Аппаратынын кызматкерлери үчүн усулдук семинарларды үзгүлтүксүз өткөрүү практикасын киргизүү.

3-көйгөй. Аналитикалык иштерди жүзөгө ашыруу үчүн кызматкерлердин жүйөлөнүүлөрүнүн жоктугу.

3-милдет Бүткөргөн иши үчүн кварталдык сыйлык берүүдө аналитикалык иштерге, ал иштердин милдеттүү эсебин алууга катышкан Жогорку Кеңештин Аппаратынын кызматкерлерин материалдык жана моралдык жактан дем берүү тутумун киргизүү. Жогорку Кеңештин Аппаратынын кызматкерлеринин аналитикалык иштеринин натыйжалуулугуна баа берүү индикаторлорун иштеп чыгуу.

4-көйгөй. Жогорку Кеңештин ишин аналитикалык жактан камсыздоо боюнча ИИБ жетишсиз потенциалы.

4-милдет. Иштеп жаткан Илимий-изилдөө борборун Жогорку Кеңештин Келечектүү иштеп чыгуулар борборуна кайра уюштуруу жана убактылуу эмгектик контрактынын негизинде анын ыйгарым укуктарын эксперттерди жалдоо менен кеңейтүү.

5-көйгөй. Аналитикалык материалдарды даярдоо менен алектенген эксперттердин ортосунда аналитикалык көндүмдөрдү жана коммуникацияларды демонстрациялоо тутумунун жоктугу.

5-милдет. Бардыгы үчүн жеткиликтүү болгон жана аткарылган аналитикалык иштерди көрсөтүү үчүн бардыгына жеткиликтүү жалпы аянтчаны (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин WIP-NET) - парламенттин вокалдуу торчосун түзүү. Жетекчилик аткарылган иштердин деңгээлин баалоо жана алардын бири-бирин кайталоолорунан качуу үчүн кызматкерлерге сыйлык берүүдө ал иштерди көрүп турууга жана эске алууга тийиш. Эксперттердин горизонталдык коммуникациялары үчүн локалдуу форумду түзүү.

3.5. Эл аралык иштер

Жогорку Кеңештин эл аралык иштери Кыргыз Республикасынын тышкы саясатынын шайкеш түзүүчү бөлүгү болуп саналат. Бирок, азыркы учурга чейин Жогорку Кеңештин Кыргыз Республикасынын кызыкчылыктарын эл аралык деңгээлде коргоо жана илгери жылдыруу дарамети толук ачылбай келе жатат.

Азыркы убакта тышкы саясатты аныктоо вазийпасы мыйзамдуу түрдө Президентке бекитилип берилген. Бирок, парламенттик демократиянын алкактарында Жогорку Кеңештин ыйгарым укуктарынын кеңейтилиши өлкөнүн парламентине белгилүү жоопкерчиликтерди жана милдеттерди тагат.

Анын үстүнө, жалпысынан Кыргыз Республикасынын тышкы саясаты жана парламенттик дипломатия түрүндөгү анын олуттуу түзүүчү бөлүгү, дүйнөлүк деңгээлдеги абдан татаал, тез өзгөрүлмөлүү шарттарда өлкөнүн туруктуу өнүгүүсү үчүн өзгөчө жоопкерчиликти тартып келген жана тартууда. Эл аралык мамилелердин бүгүнкү жагдайын карап көрө турган болсок өзүндө Кыргызстандын өнүгүшү үчүн белгилүү тобокелдиктерди жана коркунучтарды камтып турганын ачык көрөбүз.

Жогорку Кеңеш мурдагы чакырылыштарында улуттук кызыкчылыктарды коргоого жана илгери жылдырууга багытталган белгилүү эл аралык иштерди жүргүзгөнүн белгилөө керек. Бирок, бул иштер артыкчылыктуу багыттардын деңгээлине көтөрүлгөн эмес. Жогорку Кеңештин ишине карата шайлоочулардын жогорулатылган талаптарын жана тез өзгөрүлмөлүү тышкы саясий конъюнктураны эске алганда, парламент өзүнүн эл аралык иштерин пландуу, мамлекеттик органдар менен өз ара тыгыз аракеттенишүү менен жүзөгө ашыруусу зарыл. Бул иш тиешелүү ченемдик-укуктук актыларда жана стратегиялык документтерде белгиленген артыкчылыктуу багыттарга негизделиши керек.

Эл аралык сценарийлердин өнүгүшүнүн дүйнөлүк жана аймактык мүнөздүү багыттарынан улам, Кыргыз Республикасынын улуттук кызыкчылыктарын, өзгөчө ЕАЭБ алкактарында чечкиндүү коргоо жана илгери жылдыруу боюнча жумуштарды жигердендирүү эл аралык иштердин артыкчылыктуу багыттарындай көрүнөт.

Мындан тышкары, Кыргызстан менен окшош саясий тутумдардагы, партиялык жана фракциялык курулуштагы парламенттердин комитеттеринин натыйжалуу иштеринин алдыңкы тажырыйбаларын, мыйзам чыгаруу ишинин техникасын жана усулдарын алуу актуалдуу болуп саналат.

Ошондой эле ири инфратүзүмдук долбоорлорду ишке ашырууда өлкөгө интеллектуалдык жана финансылык ресурстарды тартуу үчүн парламенттик дипломатиянын инструменттерин пайдалануу керек.

Буга байланыштуу Жогорку Кеңештин парламенттик дипломатиясынын алдында зор маанилүү жана прикладдык милдеттер турат. Алардын көпчүлүгү узак мөөнөттүү мүнөзгө ээ, дүйнөлүк тренддерге, геосаясий жана геоэкономикалык суроо-талаптарга байланышкан. Кыргызстандын тышкы саясатынын бул багыты тек гана идентификацияланбастан, ошондой эле Кыргыз Республикасынын эл аралык иштерин камсыз кылуучу, көмөктөшүүчү бардык инструменттер менен байланыштырылышы керек.

Парламенттик дипломатиянын алдында турган, ыкчам маанидеги кечиктирилгис милдеттердин арасында көптөгөн көйгөйлөрдүн ичинен өлкөнүн саясий-экономикалык, мамлекеттик-укуктук реформасы үчүн кыйла маанилүүсүн, олуттуусун аныктоо турат.

Жогоруда баяндалгандардан улам, Жогорку Кеңештин эл аралык иштеринин максаты Парламенттин ички саясатты калыптандыруудагы, анын натыйжасы катары тышкы саясаттын негизги багыттары боюнча сунуштарды иштеп чыгуудагы өсүп бараткан тиешелүү ролуна ылайык, Жогорку Кеңештин адекваттуу эл аралык иштери үчүн институционалдык жана маалыматтык шарттарды түзүү болуп саналат.

Көрсөтүлгөн максаттарга жетүүгө төмөнкү көйгөйлөрдү жеңип өтүү жана аларга ылайыктуу милдеттерди чечүү зарыл:

1-көйгөй. Түзүлгөн эл аралык келишимдердин сапаты, алып айтканда, эл аралык келишимдерди ратификациялоо жүрүмүнүн сапаттык мүнөздөмөлөрү жакшыртууну талап кылат.

1-милдет. Кыргыз Республикасынын тышкы саясатын ченемдик актылар менен камсыз кылууну өркүндөтүү зарыл. Бул милдет мыйзам чыгаруунун алкактарында, мониторингдин жана көзөмөлдөөнүн парламенттик тутумун түзүүгө, заманбап саясий ойлонууну шайкештөөгө жана калыптандырууга багытталган.

2-көйгөй. Парламенттер аралык уюмдардын алкактарында мамлекеттин кызыкчылыктары илгери жылдыруу.

2-милдет. Парламентарийлердин төмөнкү эл аралык уюмдардын иштерине көп тармактуу катышууларын камсыз кылуу: бүткүл дүйнөлүк да (ЮНЕСКО, Парламенттер аралык бирлик), ошондой эле аймактык дагы (ПАСЕ, КМШ ПАА, ЕККУ ПА) масштабдарда. Жалпы жана салыштырмалуу талдоо көрсөткөндөй, эл аралык мамилелердин алкактарында парламенттердин көп функционалдуу иштеринин өсүшүнүн багыттары универсалдуу мүнөзгө ээ. Ал иш жүзүндө дүйнөнүн бардык мамлекеттерине жана алар тарабынан түзүлгөн парламенттер аралык түзүмдөргө жайылтылган.

3-көйгөй. Заманбап мамлекеттик инфратүзүм жана ченемдик документтер Жогорку Кеңештин тышкы саясаттагы кыйла жигердүү ролун жана анын эл аралык иштерин кабыл алууга даяр эмес. Институттар арасындагы өз ара аракеттенүүлөр, алып айтканда, Жогорку Кеңештин Президент институту, Өкмөттүн Аппараты жана Кыргыз Республикасынын Тышкы иштер министрлиги менен өз ара аракеттенүүлөрү концептуалдуу жана иш жүзүндө кыйла өркүндөтүлгөн координациялоону талап кылат.

3-милдет. Жогорку Кеңештин тышкы саясатты калыптандыруу жана ишке ашыруу жүрүмүнө тартылган мамлекеттик бийлик органдары менен өз ара аракеттенүүлөрү үчүн институционалдык шарттарды жана жөндөөчү механизмдерди түзүү.

4. Стратегияны ишке ашыруу боюнча иш чаралардын планы

ЖК Стратегиясын ишке ашыруу үчүн конкреттүү план мөөнөттөрүн, ресурстарын, конкреттүү аткаруучуларын көрсөтүү менен тиркелет (№ 1 тиркеме).

5. Мониторинг жана баалоо

Тажырыйба көрсөткөндөй, парламенттин 2016-жылга чейинки Стратегиясынын алсыз учурларынын бири так эмес жазылган мониторинг жана баалоо жол-жоболору болгон. Стратегияны ишке ашыруунун жүрүшүнүн мониторингин камсыз кылууга жооптуулар, ошондой эле кыймылдын андан аркы траекториясын баалоо жана аныктоо функцияларын ишке ашыруучу субъекттер аныкталган эмес.

Коюлган максаттарга жетүүнүн жана Стратегиянын милдеттерин ишке ашыруунун деңгээлин аныктоо үчүн мониторинг жана баалоо тутуму түзүлөт.

Стратегияда коюлган милдеттер жана алардын ишке ашырылышы мониторингдин объекттери болуп саналат. Мониторинг Жогорку Кеңештин иштеринин негизги багыттары боюнча кыймылдын учурдагы абалы жөнүндө маалыматтарды үзгүлтүксүз жыйноо жана иштеп чыгуу аркылуу жүзөгө ашырылат. Жогорку Кеңештин Аппаратынын жана Иш башкармалыгынын түзүмдүк бөлүмдөрүнүн жетекчилери, ошондой эле парламенттик фракциялардын катчылыктарынын жетекчилери мониторинг үчүн жооптуу болуп саналышат. Көрсөткүчтөрдүн өзгөрүүлөрүн байкоо жана маалыматтарды жыйноо жүрүмү кызматкерлер тарабынан жүзөгө ашырылат. Мониторинг туруктуу негизде жүзөгө ашырылат.

Мониторингдин натыйжалары ай сайын Жогорку Кеңештин Аппаратынын Жетекчисинин кароосуна берилет.

Стратегияда белгиленген максаттарга жетүү боюнча Жогорку Кеңештин ишинин натыйжалары баалоонун объекттери болуп саналат.

Коюлган максаттарга жетүү боюнча Жогорку Кеңештин иштеринин натыйжалары жана максаттарга карата белгиленген багыттардан четтөөлөрдүн бары-жогу тууралуу объективдүү жана толук түшүнүктөр баалоонун натыйжасы болуп саналат.

Баалоо Жогорку Кеңештин Төрагасы тарабынан коюлган максаттарга жетүүнүн натыйжалары жөнүндө Аппарат Жетекчисинин жана Иш башкармалыгынын ар жылдык негизде берилүүчү маалыматтарынын негизинде жүзөгө ашырылат.

Баалоонун натыйжалары Жогорку Кеңештин Төрагасы кол коюлган өзүнчө документте белгиленет жана Жогорку Кеңештин Координациялык Кеңешинин отурумунда каралат.

6. Стратегияны ишке ашыруунун натыйжалары

Жогорку Кеңештин 2021-жылга чейин өнүгүү Стратегиясын ишке ашыруу төмөнкүдөй күтүлгөн натыйжаларга алып келет:

1. Жогорку Кеңеш өлкөнү өнүктүрүүнүн негизги субъекти, Кыргызстандын өнүгүүсүнүн максаттарын жана багыттарын көрсөтүүчү мамлекеттик орган болуп калат.

2. Өлкөнүн өнүгүүсүн башкаруучу лидер катары Жогорку Кеңештин кадыр-баркы жана жоопкерчилиги өсөт.

3. Фракциялар аралык жана фракциялык ички кызматташуулардын жаңы деңгээлине жетишилет, фракциялардын катчылыктарынын ортосундагы байланыштар жакшырат.

4. Өлкөнүн тармактарынын өнүгүү саясатын аныктоодо жана ишке ашырууда Жогорку Кеңештин комитеттеринин ролу жана жоопкерчиликтери өсөт.

5. Жогорку Кеңеште иштин жаңы тиби - аналитикалык жумуштарды жүргүзүү, тобокелдиктерди жана коркунучтарды божомолдоо, өнүгүүнү программалоо пайда болот.

6. Жогорку Кеңештин Аппаратынын парламенттин өзүндөгү, ошондой эле жалпы мамлекеттик кызмат тутумундагы ролу өсөт.

7. Борбор Азияда өлкөнү парламенттик демократия жолу менен алып баруу жоопкерчилигин өзүнө алган жападан-жалгыз мамлекеттик орган катары Жогорку Кеңештин эл аралык деңгээлдеги кадыр-баркы өсөт.

7. Стратегияны ишке ашырууга багытталган долбоорлор

7.1. "Электрондук Парламент" долбоору

Сыпаттамасы: "Электрондук Парламент" долбоорунда Жогорку Кеңештин аткаруу бийлигинин органдары жана калк менен маалыматтык-коммуникациялык тарамын түзүүнү каралат. Долбоор Жогорку Кеңештин 2016-ж. чейин өнүгүү Стратегиясына ылайык ишке ашырылган "Электрондук документ жүгүртүү тутуму" (ЭДТ) долбоорунун логикалык уланышы болуп саналат.

Долбоордун ишке ашырылышы маалыматтык-коммуникациялык технологияларды пайдалануунун негизинде, электрондук парламентке, иш кагаздарын электрондук түрдө жүргүзүүгө толугу менен комплекстүү өтүүнү, ошондой эле бүтүндөй Парламенттин ишинде ачык-айкындыкка жетишүүнү камсыз кылат.

Максаты: Маалыматтарды өз ара алмашууну жана жарандык коом менен өз ара аракеттенүүнү жакшыртуу максатында аткаруу бийлигинин органдары жана калк менен ЖК маалыматтык-коммуникациялык тарамын түзүү.

Милдеттери:

1. Электрондук санариптик ачкычты (ЭСА) пайдалануу менен ЭДТны модернизациялоо.

2. ЭСАны сатып алуу жана киргизүү.

3. Жогорку Кеңештин ЭДТ менен өкмөттүк органдардын электрондук документ жүгүртүү тутумдарынын байланышын түзүү.

4. Маалыматтар базасында сакталып турган пайдалануудагы программалык камсыз кылуунун жана маалыматтардын резервдик көчүрмөлөрүн түзүү жана жабдуу же программалык камсыз кылуу (резервдик дата-борбору) бузулганда ыкчам калыбына келтирүү.

5. Парламенттин электр шахталары үчүн көзөмөлдөөчү-өткөрмө системасын (КӨС) киргизүү.

6. Жогорку Кеңештин веб-порталын модернизациялоо.

7. Жогорку Кеңештин веб-порталы аркылуу көрмө жана радио берүүлөрдү уюштуруу.

8. Алардын күн тартиптерине ылайык Жогорку Кеңештин фракцияларынын жана тармактык комитеттеринин отурумдарын электрондук документтер менен камсыз кылуу.

9. Депутаттардын тармактык комитеттердеги иштерин камсыз кылуу үчүн ноутбуктарды же планшеттерди сатып алуу.

10. Биометрикалык маалыматтын негизинде добуш берүүнү киргизүү жолу менен электрондук добуш берүү системасын модернизациялоо.

Натыйжалар:

1. Жогорку Кеңештин мамлекеттик органдар жана калк менен маалыматтык-кооммуникациялык байланышы.

2. Маалыматтар базасында сакталып турган пайдалануудагы программалык камсыз кылуунун жана маалыматтардын резервдик көчүрмөлөрүн түзүү жана жабдуу же программалык камсыз кылуу (резервдик дата-борбору) бузулганда ыкчам калыбына келтирүү.

3. Электр шахталарында турган эсептөөчү тарамдардын жана маалымат тутумдарынын үзгүлтүксүз иштеши.

4. Маалыматтык коопсуздукту көзөмөлдөө.

Аткаруу мөөнөттөрү:

1-милдет - каржылоонун ачылышына жараша - 1-1,5 жылда.

2-милдет - 1-пункт аткарылгандан кийин - 6 айда.

3-милдет - 2020-жылга чейин.

4-милдет - каржылоонун ачылышына жараша - 2020-жылга чейин.

5-милдет - каржылоонун ачылышына жараша - 6 айга чейин.

6-8-милдеттер - каржылоонун ачылышына жараша - 1 жылга чейин.

9-милдет - каржылоонун ачылышына жараша - 6 айга чейин.

10-милдет - каржылоонун ачылышына жараша - 2 жылга чейин.

7.2. "Онлайн Отурум" долбоору

Сыпаттамасы: Долбоордо Жогорку Кеңештин пленардык отурумдарын эле эмес, ошондой эле комитеттердин, фракциялардын отурумдарын жана парламенттик угууларды болуп жаткан убагындагы шарттамда көрсөтүп уктуруу каралат, бул мыйзам долбоорлорун жана башка коомдук маанилүү документтерди жалпы көпчүлүк менен талкуулоонун катышуучуларынын чөйрөсүн бир кыйла кеңейтет.

Парламент жарандарды парламенттин ишине кеңири тартууга багытталган олуттуу жумуштарды жүргүзүүдө. Азыркы күндө анын иштери ар түрдүү булактар менен чагылдырылууда: расмий сайт, парламенттик радио жана теле көрсөтүү аркылуу, мамлекеттик, коомдук жана жеке менчик ЖМКнын кеңири тармагынан аккредиттелген журналисттер аркылуу.

Парламенттик маалыматтар өзүнө каралып жаткан мыйзам долбоорлорунун маалыматтар базасын, отурумдарды, пленардык отурумдарда добуш берүүлөрдү пландоо, комитеттердин жана депутаттык фракциялардын чечимдери, парламенттик угуулар, шайлоочулар менен жолугушуулар жөнүндө маалыматтарды жана парламенттин ишинин жүрүшүндө катталган башка маалыматтарды камтыйт.

Ошону менен бирге, парламенттин иштери, алып айтканда Жогорку Кеңештин отурумдары толук эмес көлөмдө жана айрым учурларда маалыматтарды берүүнү кармоо менен кечиктирип чагылдырылат. Бул коомчулукта Парламенттин ишинин ачык-айкын эместиги жөнүндө ой-пикир түзөт.

Ушуга байланыштуу парламенттик отурумдарды интернет тарамында жана телекөрсөтүүдө айкын жүрүп жаткан убагы шарттамында алып көрсөтүү\берүү мүмкүнчүлүгүн техникалык камсыз кылуу маанилүү. Маалыматты телекөрсөтүү аркылуу берген учурда телеканалдардын биринен берүү жыштыгын сатып алуу зарыл. Ошондой эле отурум залдарын кесиптик жабдуулар (көрмө тартуучу камералар, серверлер, жарык берүү булактары ж.б.) жана башкаруунун режиссердук түйүнү менен жабдуу талап кылынат. Отурумдарды интернет аркылуу алып көрсөтүү сайтты модернизациялоону, адистештирилген программалык камсыз кылууну орнотууну жана жаңы "Онлайн-отурум" бөлүмүн түзүүнү талап кылат.

Максаты: Жогорку Кеңештин иштерин айкын болуп жаткан убакыт шарттамында чагылдырууну камсыз кылуучу тутумду түзүү.

Милдеттери:

1. Долбоордук-сметалык документтерди иштеп чыгуу үчүн каржылоо булагын аныктоо.

2. Долбоордук-сметалык документтерди иштеп чыгуу үчүн эксперттерди, консультанттарды аныктоо.

3. Долбоордук-сметалык документтерди иштеп чыгуу.

4. Долбоорду ишке ашыруу үчүн каржылоо булагын аныктоо

5. Көрмө камераларды, файлдык серверлерди, микшерлерди, көп экрандуу жабдууларды, компьютерлерди, көрмө маалыматтарды иштеп чыгаруу кодерин, оператордук жабдууларды сатып алуу жана орнотуу.

6. Коммуникациялык чубалгы-кабелдерди тартуу жана тарамды орнотуу.

7. Тасмалык автожүктөгүчтү модернизациялоо.

8. Режиссердун жумуш ордун аныктоо жана онлайн-алып көрсөтүүнүн башкаруучу тетигин орнотуу.

9. Телекөрсөтүү жыштыгын сатып алуу.

10. Залдарды кесиптик жарык берүү булактары менен жабдуу.

11. Адистештирилген программалык камсыздоону сатып алуу жана орнотуу.

12. Расмий сайтты модернизациялоо жана сайтта "Онлайн-отурум" бөлүмүн ачуу.

13. Техникалык адистерди, инженерлерди, режиссерлорду КТРКда окутуу, такшалмадан өткөрүү.

14. Айкын жүрүп жаткан убагы шарттамында алып көрсөтүү жөнүндө Жобону иштеп чыгуу жана кабыл алуу.

Натыйжалар:

1. Отурум залдарынан парламенттин, фракциялардын, комитеттердин отурумдарынын жүрүшү жөнүндө маалыматты айкын жүрүп жаткан убагында берүү мүмкүнчүлүгү.

2. Парламентке телекөрсөтүү жыштыгынын бөлүнүп берилүүсү.

3. Отурумду айкын жүрүп жаткан убагы шарттамында алып көрсөтүүчү модернизацияланган расмий сайт.

4. Айкын жүрүп жаткан убагы шарттамында алып берүү тажырыйбаларына жана көндүмдөрүнө ээ болгон кызматкерлердин болуусу.

5. Жарандык коомдун телекөрсөтүүнүн жана ЖКнын расмий сайты аркылуу онлайн-шарттамда парламенттин иштери жөнүндө маалыматтарды алуусу.

6. Жарандык коом жана бизнес-коомдоштуктар менен коммуникацияны жакшыртуу.

7. Парламенттин иштеринин ачык-айкындыгы жөнүндө оң көз караштардын, ой-пикирлердин калыптануусу.

Ишке ашыруунун болжолдуу мөөнөтү: 4 жыл.

Долбоорду ишке ашыруунун башталышы - 2017-жыл.

1-этап (2017-2018-жж.) - парламенттин пленардык отурумдарын онлайн-алып көрсөтүүнү камсыз кылуу.

2-этап (2018-2020-жж.) - фракциялардын жана комитеттердин отурумдарын онлайн-алып көрсөтүүнү камсыз кылуу.

Тобокелдиктер:

1. Ишенимдүү каржылоо булактарынын жоктугу.

2. Жабдууларды жеткирип берүү мөөнөттөрүнүн бузулушу.

3. Сапатсыз жабдуулардын жеткирилип берилиши.

4. Айкын жүрүп жаткан убагы шарттамда алып берүү тутуму менен иштөө боюнча квалификациялуу адистердин жетишсиздиги.

7.3. "Жогорку Кеңештин Келечектүү иштеп чыгуулар борбору" долбоору

Сыпаттасы: Жогорку Кеңеш тарабынан маанилүү коомдук-саясий маселелер боюнча чечимдерди кабыл алуу укуктук, уюштуруучулук жана техникалык камсыз кылуу менен бир катарда, ошондой эле атайын маалыматтык-аналитикалык коштоону талап кылат. Буга өлкөдө жана дүйнөдө болуп жаткан окуялар жөнүндө өз убагында, толук жана ишенимдүү маалыматтар болгондо жана документтер адистерди жана окумуштууларды тартуу менен дыкат даярдалганда гана жетишүүгө болот.

КР Жогорку Кеңешинин 2016-жылга чейин Өнүгүү стратегиясына ылайык Илимий-изилдөө борбору (мындан ары - ИИБ) түзүлгөн. Мында ИИБ мыйзам актыларын иштеп чыгуунун, мыйзам чыгаруу иштерин пландоонун жана учурдагы мыйзамдарды талдоонун илимий усулдарын пайдалануусу керек болчу.

Ал ресурстар менен жетиштүү камсыз кылынбаганына, анын функционалдык милдеттерине төп келбеген тапшырыктарга жана тапшырмаларга, түзүмүнүн коюлган милдеттерине ылайыксыздыгына байланыштуу объективдүү жагдайлардан улам ИИБ өзү иштеген мезгилде өзүнүн негизги милдеттерин толук өлчөмдө ишке ашыра албады. Мындан тышкары, ИИБдин милдеттеринде Жогорку Кеңештин кызматкерлери тарабынан талдоо жумуштарын жүргүзүү жана аларга баа берүү каралган эмес болчу, бул КР Жогорку Кеңешинин кызматкерлеринин талдоочулук дараметтерин жогорулатууга мүмкүнчүлүк түзмөк.

Максаты: КР Жогорку Кеңешинин Аппаратында аналитикалык иштердин өнүгүшү үчүн шарттарды түзүү жана Жогорку Кеңештин стратегиялык көрүмүн иштеп чыгуу.

Милдеттер:

1. ИИБди Келечектүү иштеп чыгуулар борбору кылып кайра уюштуруу.

2. Мыйзамдарды өркүндөтүүдө зарыл болгон артыкчылыктуу багыттарды аныктоо үчүн Жогорку Кеңештин депутаттарынан жана комитеттеринен келип түшкөн билдирмелер боюнча изилдөөлөрдү жүргүзүү максатында Келечектүү иштеп чыгуулар борборунун алдында изилдөөчүлүк фондун түзүү.

3. Мыйзамдардын өнүгүүсүнүн негизги багыттарын аныктоо жана анын мониторинги, ошондой эле тармактык маселелер боюнча консультацияларды жүргүзүү үчүн Келечектүү иштеп чыгуулар борборунун алдында тармактык аналитикалык топторду түзүү.

4. Партиялык программалардын базасында парламенттин стратегиялык көрүмдөрүн консолидациялоо.

Көпчүлүктүн коалициясынын программалык көрүмдөрүн даярдоо жана аны Парламенттин жалпы стратегиялык көрүмдөрү менен түздөштүрүү.

5. Өкмөттүк программаларды жана мыйзам чыгаруу демилгелерин стратегиялык максаттарга жана улуттук кызыкчылыктарга ылайыктуулук предметине экспертиза жүргүзүү.

6. Жогорку Кеңештин иштерин пландоо боюнча сунуштарды даярдоо.

7. Өлкөнүн өнүгүү тенденцияларын жана келечектерин, тармактык саясатты талдоо.

8. Өлкөнүн өнүгүшүнүн артыкчылыктуу багыттары боюнча сунуштарды, сунуштамаларды иштеп чыгуу.

9. Өлкөнүн өнүгүшүнүн кыска мөөнөттүү, орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү стратегияларын иштеп чыгууда сунуштамаларды иштеп чыгуу жана киргизүү.

10. Стратегиялык документтерди иштеп чыгуу жана даярдоо маселелери боюнча тренингдерди, семинарларды уюштуруу боюнча сунуштарды киргизүү.

11. КРнын мыйзамдарын жана ЕАЭБ өлкөлөрүнүн мыйзамдарын салыштырмалуу изилдөөлөрдү жүргүзүү жана улуттук мыйзамдарды эл аралык укуктун ченемдерине ылайык келтирүү көйгөйлөрү.

12. ЖКтин комитеттеринин кызматкерлери жана мүчөлөрү үчүн квалификацияны жогорулатуу курстарын жана усулдук семинарларды уюштуруу.

Ишке ашыруу мөөнөтү: 2018-ж. 1-2 кв.

Натыйжалары:

1. КРнын Жогорку Кеңешинин иштеринде стратегиялык көрүмдөрдү иштеп чыгууну жүзөгө ашыруучу жана аналитикалык колдоо көрсөтүүчү жаңы Келечектүү иштеп чыгуулар борбору.

2. Жогорку Кеңештин Аппаратынын кызматкерлери тарабынан ар түрдүү актуалдуу темаларда аналитикалык документтерди даярдоолорун камсыз кылуу.

3. Коомдук-маанилүү маселелер боюнча изилдөөлөрдү жана иштеп чыгууларды өткөрүү үчүн изилдөө фонду.

4. Стратегиялык документтерге карата иштеп чыгуулар, сунуштамалар жана сунуштар.

7.4. "Комитет - өзгөрүүлөрдүн лидери" долбоору

Сыпаттамасы: Азыркы убакта Жогорку Кеңештин комитеттери Жогорку Кеңештин Регламентинде жана өздөрүнүн жоболорунда аныкталган ыйгарым укуктарын ишке ашырышууда, бирок алар парламенттин мыйзам чыгаруу жана көзөмөлдөө иш-милдеттерин өркүндөтүүгө багытталган идеяларды илгерилетүүдө лидерлерден болуп саналышпайт.

Бул долбоор Парламенттин комитеттеринин ишин жетектөөчү тармактарындагы жаңычыл өзгөрүүлөрдү мыйзамдык колдоодо жана мыйзам долбоорлорун кароо жана кабыл алынган мыйзамдарды көзөмөлдөө жүрүмдөрүндө өздөрүнүн ролдорун жогорулатууда алдынкы идеяларды иштеп чыгуу боюнча иштер менен толуктоону сунуш кылат.

Максаты: Комитет тарабынан жетектелген тармактарды өркүндөтүү, милдеттерди жөнгө салуу жана ишке ашыруу боюнча дайындуу идеяларды демилгелөө, ошондой эле кабыл алынган мыйзам долбоорлору жана алардын аткарылышын көзөмөлдөө боюнча чечимдердин аткарылышынын сапатын жогорулатуу.

Милдеттери:

1. Келечектүү программаларды иштеп чыгууда аткаруу бийлигинин органдары менен тыгыз координацияланган жана макулдашылган иш-аракеттерди камсыз кылуу.

2. Каралып жаткан маселелер боюнча талкууга жана чечим кабыл алууга Комитеттин мүчөлөрүнүн сөзсүз катышууларын камсыз кылуу.

3. Комитеттин мүчөлөрү үчүн алардын мыйзам чыгаруудагы жана тармактык маселелер боюнча билимдерин жогорулатуу жаатында окутуучу семинарларды үзгүлтүксүз уюштуруу.

4. Комитеттердин ишин камсыз кылуучу бөлүмдөр тарабынан иштелип чыгуучу чечимдердин долбоорлорунун сапатын жогорулатуу.

5. Мыйзамдардын жана башка ченемдик укуктук актылардын ишке ашырылышын көзөмөлдөө боюнча кабыл алынган чечимдердин аткарылышын камсыз кылуу.

6. Каралып жаткан маселелер боюнча чечимдерди кабыл алууга катышуу үчүн комитеттин мүчөлөрүнүн билим жана көндүм деңгээлдерин жогорулатуу.

7. Комитеттердин ишин камсыз кылуучу кызматкерлердин дараметтерин жогорулатуу.

Натыйжалар:

Долбоордун жогоруда көрсөтүлгөн максаттарынын жана милдеттеринин аткарылышы комитеттерге өлкөнүн социалдык-экономикалык дараметин өнүктүрүүгө багытталган жаңы идеяларды жана программаларды демилгелөөгө мүмкүнчүлүк берет, ошондой эле каралып жаткан маселелер боюнча комитеттер тарабынан кабыл алынуучу чечимдерди даярдоону түп-тамырынан жакшыртууга мүмкүнчүлүк түзөт.

7.5. "Натыйжалуу катчылык" долбоору

Максаты: Жогорку Кеңештин депутаттары жана Аппараты менен алардын өз ара аракеттенүүлөрүн жакшыртуу жолу аркылуу парламенттик фракциялардын катчылыктарынын иштеринин натыйжалуулугун жогорулатуу.

Милдеттер:

1. Парламенттик фракциялардын катчылыктарынын Жогорку Кеңештин Аппараты жана депутаттары менен өз ара аракеттенүүлөрү жөнүндө Жобону иштеп чыгуу, бул жумуш убактысын натыйжалуу пайдалануу жана аткарылган иштердин сапатын жогорулатуу менен парламенттик фракциялардын катчылыктарынын иштерин жакшыртууга мүмкүнчүлүк түзөт.

2. Жогорку Кеңештин Аппаратынын жана Иш башкармалыгынын бекитилген түзүмүн жана кызматкерлеринин штаттык санын эске алуу менен парламенттик фракциялардын катчылыктарынын кызматкерлеринин кызмат орундары жана функционалдык милдеттери жөнүндө Жобону иштеп чыгуу.

3. Алардын кызмат орундарын жана функционалдык милдеттерин эске алуу менен, парламенттик фракциялардын катчылыктарындагы бош кызмат орундарына кадрларды кабыл алууда, тандоодо жана жайгаштырууда парламенттик фракциялардын катчылыктарынын кызматкерлерине карата коюлуучу квалификациялык талаптарды иштеп чыгуу.

4. Катчылыктардын иш-тажырыйбаларына ЖКнын Аппаратында иштеп чыгылган адам ресурстарын башкаруу концепциясын киргизүү боюнча уюштуруу иштерин жүргүзүү.

5. Фракциялардын катчылыктарында аналитикалык иштерге дем берүү (чыгымдарды фракциялардын фондунан каржылоону кароо).

Натыйжалар:

Катчылыктардын кызмат орундук жана функционалдык милдеттерин аткарууларынын натыйжалуулугу жана сапаты жогорулайт, ошондой эле ЖКнын Аппараты жана депутаттары менен өз ара аракеттенүүлөрү жакшырат.

7.6. "ЖК Аппараты - мамлекеттик кызматтын элитасы" долбоору

Сыпаттамасы: Азыркы учурда Жогорку Кеңеш өзүнүн ишин парламенттик демократиянын шарттарында жүзөгө ашырууда. Жогорку Кеңеш өлкөнүн өнүгүүсүнүн негизги багыттарын аныктоочу жана бул үчүн тиешелүү мыйзамдык негиздерди түзүүчү башкы орган болуп калууда. Буга байланыштуу парламенттин негизги иш-милдеттерин жана ыйгарым укуктарын сапаттуу ишке ашыруусуна түздөн-түз байланыштуу электораттын күтүүлөрү дагы өсүүдө.

Парламенттин ишинин натыйжалуулугу колдо болгон адам ресурстарынын, алып айтканда, Жогорку Кеңештин Аппаратынын жана Иш башкармалыгынын кызматкерлеринин дараметтерине түздөн-түз байланышкан. Бул долбоордо Жогорку Кеңештин Аппаратынын адам ресурстарынын дараметин арттыруу үчүн келечектүү багыттар жана оптималдуу чечимдер сунушталат.

Максаты: Адам ресурстарын башкаруунун заманбап усулдарын жана технологияларын киргизүү жолу менен Жогорку Кеңештин Аппаратынын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу.

Милдеттер:

1. Мамлекеттик кызмат жөнүндө мыйзамдарды өркүндөтүү.

2. ЖКнын Аппаратынын административдик кызмат орундарындагы кызматкерлерди дайындоо жана бошотуу натыйжада ЖКнын Аппаратынын Жетекчисинин кадрдык саясатты аныктоодогу ролун күчөтүү.

3. Саясий эркке ээ эмес жана саясий чечимдерди кабыл албаган (бөлүм башчы, бөлүм башчынын орун басары, сектор башчы) Аппараттын кызматкерлерин саясий кызматкерлер категориясынан чыгаруу.

4. Адам ресурстарын башкаруунун заманбап усулдарын жана технологияларын колдонуу максатында Мамлекеттик кызмат жана кадр иштери бөлүмүн Адам Ресурстарын Башкаруу Кызматына кайра уюштуруу.

5. ЖКнын Төрагасынын тескемеси менен Жогорку Кеңештин Аппаратындагы кызмат орундарына карата квалификациялык талаптарды жана Жогорку Кеңештин Аппаратындагы мамлекеттик кызматкерлердин иштерин баалоону жүргүзүү тартиби жөнүндө жобону бекитүү.

Ишке ашыруу мөөнөтү: 2018-ж. 1-2-кв.

Натыйжалар:

1. Жогорку Кеңештин натыйжалуу иштешин камсыз кылуу максатында ар бир кызматкердин өзүнүн кесиптик иш-билгилигин көрсөтүүлөрү үчүн бирдей шарттар жана укуктук кепилдиктер түзүлөт ("Мамлекеттик жана муниципалдык кызматтар жөнүндө" КРнын Мыйзамы кабыл алынат).

2. Бөлүм башчылар, бөлүм башчынын орун басарлары, сектор башчылар административдик кызмат орундарына өзгөчө тартипте дайындалуучу адамдар катары саясий кызматкерлердин категорияларынан чыгарылган.

3. Жогорку Кеңештин Аппаратынын адам ресурстарын башкаруу чөйрөсүндөгү ченемдик укуктук базасы мамлекеттик кызматты өнүктүрүүнүн заманбап мүнөздүү багыттарына шайкеш келет.

4. Бош кызмат орундары кадрларды тандоонун заманбап технологияларын пайдалануу менен ээленет.

5. АРБ кызматынын ыйгарым укуктары мамлекеттик кызмат жөнүндө мыйзамдарга ылайык жүзөгө ашырылууда.

6. Адам ресурстарын башкарууда түзүмдүк бөлүкчөлөрдүн жетекчилеринин ролу жогорулаган.

7. Кезектеги кесибин жогорулатуу курстарын жана такшалмаларды уюштуруунун эсебинен кызматкерлердин кесипкөйлүк жана иш-билгилик деңгээли жогорулаган.

8. Кадр маселелерин чечүүдө субъективдүүлүк, протекциячылык, жабык жана жашыруундуулук жоюлган.

9. Кызматкерлерди өздөрүнүн кесиптик деңгээлдерин жогорулатууга карата жүйөлөштүрүү механизми түзүлгөн.

7.7. "Жогорку Кеңештин жаңы инфратүзүмү" долбоору

Сыпаттамасы: Жогорку Кеңештин административдик имараты стратегиялык объект болуп саналат, анткени анда Президент жана КР ЖК сыяктуу мамлекеттик бийлик институттары жайгашкан.

Имарат пайдаланууга 1984-жылы берилген. Өткөн мезгилдин аралыгында имараттын инфратүзүмү, алып айтканда, энергия менен жабдуунун автономдуу тутуму, аба-тартуучу желдеткич тутуму биротоло эскилиги жеткен. Пайдаланууга берилгенден бери аларды капиталдык оңдоо жүргүзүлгөн эмес. Иштеп жаткан жабдууларды калыбына келтирүү ойдогудай натыйжа бербейт жана үнөмсүз, анткени аларда жогорку кубаттуулуктагы агрегаттар орнотулган, анын үстүнө бул тутумдарга туура келүүчү запастык тетиктер жок.

Аба-тартуучу желдеткич тутуму жумушчу абалда болбогондуктан отурум залдарында, кызматтык бөлмөлөрдө жана сервердик жайларда турумуш-тиричилик жана колонналык кондиционерлер (214 бирдик) орнотулган, бул имараттын энергия менен жабдуу тутумуна абдан терс таасирин тийгизүүдө. Жогорку Кеңештин административдик имаратын үзгүлтүксүз энергия менен жабдуу такай коркунучта: энергия менен жабдуудагы кандай болбосун үзгүлтүк КР ЖКнын ишинин токтошуна алып келиши мүмкүн.

Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин ишинин үзгүлтүксүздүгүн, бардык коммуникациялардын коопсуз жана тынымсыз иштөөсүн камсыз кылуу максатында автономдуу (резервдик) азыктандыруучу - дизель-генератор жабдуусун орнотуу жана аба-тартуучу желдеткич тутумду реконструкциялоо абдан зарыл.

Максат: Жогорку Кеңештин административдик имаратынын инфратүзүмүн жакшыртуу.

Милдеттер:

1. Автономдуу (резервдик) азыктандыруу, агынды-тартуучу желдеткич тутумду реконструкциялоо боюнча долбоордун долбоордук-сметалык документтерин (ДСД) даярдоо жана ишке ашыруу үчүн каржылоо булактарын аныктоо.

2. ДСДны даярдоо.

3. Подрядчыны аныктоо жана курулуш-монтаждоо жумуштарын аткаруу.

Ишке ашыруунун болжолдуу мөөнөтү:

Резервдик азыктандыруу - 2019-ж. 2-кв.

Аба-тартуучу желдеткич тутумду реконструкциялоо - 2020-ж.

Долбоордун натыйжасы:

Жогорку Кеңештин имаратын үзгүлтүксүз энергия менен жабдуу камсыз кылуу жана аба-тартуучу желдеткич тутумун жаңылоо.

Жогорку Кеңештин 2021-жылга чейин өнүгүү стратегиясын ишке ашыруу боюнча ИШ ЧАРАЛАРДЫН ПЛАНЫ