КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮ

ТОКТОМ

2011-жылдын 3-июну № 287

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2012-2014-жылдарга карата орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн маселелерин ырааттуу чечүү үчүн өнүктүрүүнүн макроэкономикалык параметрлерин аныктоо жана бюджеттин 2012-2014-жылдарга карата орто мөөнөттүү болжолун түзүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. Тиркелген: Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2011-2013-жылдарга карата орто мөөнөттүү болжолу жактырылсын.

2. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги бюджеттин орто мөөнөттүү болжолун түзүүдө Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн 2011-2013-жылдарга карата жактырылган макроэкономикалык параметрлерин негиз кылып алсын.

3. Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, администрациялык ведомстволор, аткаруу бийлигинин башка органдары, жергиликтүү мамлекеттик администрациялар, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары:

- орто мөөнөттүү программаларды жана өнүктүрүү стратегияларын иштеп чыгууда 2012-2014-жылдарга карата жактырылган макроэкономикалык багыттарды негиз кылып алышсын;

- квартал сайын, отчёттук кварталдан кийинки айдын 15-күнүнөн кечиктирбестен Кыргыз Республикасынын Экономикалык жөнгө салуу министрлигине Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун жүрүшү жөнүндө маалымат беришсин.

4. Кыргыз Республикасынын Экономикалык жөнгө салуу министрлиги:

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышына баа берсин;

- министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, администрациялык ведомстволордун, аткаруучу бийликтин башка органдарынын, мамлекеттик администрациялардын, Бишкек жана Ош шаарларынын мэрияларынын маалыматтарын квартал сайын жалпылап, талдап жана отчёттук кварталдан кийинки айдын 25-күнүнөн кечиктирбестен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышы жөнүндө маалымат берсин;

- квартал сайынкы мониторингдин жана 2011-жылдагы социалдык-экономикалык кырдаалды баалоонун маалыматтарынын негизинде 2011-жылдагы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн параметрлерине жана Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2011-2014-жылдарга карата орто мөөнөттүү болжолуна тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизсин;

- Кыргыз Республикасынын 2011-жылга карата бекитилген мамлекеттик бюджетине жана бюджеттин 2012-2014-жылдарга карата орто мөөнөттүү болжолуна өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү боюнча тиешелүү чечим кабыл алуу үчүн 2011-жылдагы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн параметрлерине жана Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2011-2014-жылдарга карата орто мөөнөттүү болжолуна түзөтүүлөрдү Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн кароосуна белгиленген тартипте киргизсин.

5. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 26-январындагы №  25 «Кыргыз Республикасын 2011-2013-жылдарга социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө» токтому күчүн жоготту деп эсептелсин.

6. Бул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын экономика жана стратегиялык өнүктүрүү бөлүмүнө тапшырылсын.

7. Бул токтом расмий жарыяланган күндөн тартып күчүнө кирет.

2012-2014-жылдарга Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүшүнүн орто

мөөнөттүү болжолу

1. Киришүү

Аталган документте (2008-2010-ж.ж.) макроэкономикалык натыйжалар, 2011-жылы Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрү жана орто мөөнөттүү келечекке (2012-2014-ж.ж.) болжолдонгон макроэкономикалык параметрлер келтирилген.

2012-2014-жылдарга макроэкономикалык болжол параметрлери ушул мезгилге орто мөөнөттүк бюджетти түзүү үчүн негиз болуп кала турган базалык сценарий боюнча даярдалды.

2. Макроэкономикалык кырдаалга ретроспективдүү саресеп (2008-2010-ж.ж.)

Кыргыз Республикасынын 2008-2010-жылдагы социалдык-экономикалык өнүгүүсү глобалдуу финансылык-экономикалык кризистин жана өлкөнүн экономикасынын тышкы жана ички факторлорго көз карандылыгы улам өскөн шарттарда өттү. Анын үстүнө 2010-жылдагы ички саясий окуялардын өлкөнүн экономикасына терс таасири, 2008-2009-жылдардагы дүйнөлүк кризистин таасиринен олуттуу болуп чыкты.

1-таблицада Кыргыз Республикасынын 2008-2010-жылдардагы социалдык-экономикалык көрсөткүчтөрдүн динамикасы

2008-жылы кризистик көрүнүштөрдүн пайда болушуна карабастан, экономикалык өсүш жогору, 8,4%дын деңгээлинде болгон, ал эми 2009-жылы дүйнөлүк кризистин өлкөнүн экономикасына тийгизген таасири күчөдү. Ошондой болсо да жалпы суроо-талаптын кескин төмөндөшүнө карабастан, экономикалык өсүштүн 2,9 % деңгээлиндеги оң темпин сактап калууга мүмкүн болду. 2010-жылдагы курч ички саясий жагдайдан улам, 2010-жылдын апрель жана июнь окуяларынан кийик күтүүлөр пессимисттик маанайда болсо дагы, өлкөнүн экономикасы 1,4 % кыскарган. Бирок КРнын Өкмөтүнүн күч-аракеттеринин натыйжасында 2010-жылы терең экономикалык төмөндөөлөрдөн четтөөгө мүмкүн болду.

Экономиканы капиталдаштыруунун деңгээли (ИДПга карата % менен негизги капиталга дүң чогултуу), тийиштүү түрдө бул мезгилде 2008-жылдагы 28,9% дан 2010-жылы 25,6% чейин кыскарды, негизинен 2009-2010-жылдары капиталдын өлкөдөн чыгарылып кетишине байланыштуу жеке инвестициянын 25,9% дан 20,9%га чейин кыскаруусунан улам болду

Бул мезгилде ИДПны пайдалануунун структурасындагы жеке керектөөнүн үлүшү 92,5% дан 83,8% га чейин кыскарышына карата мамлекеттик керектөөнүн салыштырма салмагы 17,5%дан 19,3%га чейин олуттуу өстү. Бул маалыматтар мамлекеттик башкаруунун системасын кармоого жана аны реформалоого керектөөлөргө өтө көп мамлекеттик чыгымдарды көрсөтөт.

2-таблица. Пайдалануу боюнча ИДП

Бул мезгилде Кыргыз Республикасынын финансылык секторунун туруктуулугун сактап калууга мүмкүн болду. Глобалдуу финансылык-экономикалык кризистин таасиринин шартында банк системасы жана банктык эмес финансылык-кредиттик мекемелер бекемдүүлүктүн жетиштүү запасын көрсөтүштү. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан эсепке алуунун ставкасы тарыхый (2010-жылдын март айында 0,72%) минималдуу деңгээлге чейин төмөндөтүлдү, ошондой эле милдеттүү резервдердин ченеми дагы кичирейтилди. 2009-жылы иш-аракети өлкөнүн экономикасын кредиттөөдө жана алардын өтүмдүүлүгүнө колдоо көрсөтүүдө ата-мекендик банктарга көмөк көрсөтүүгө багытталган Банктарды кайра каржылоонун атайын фонду түзүлдү.

2008-жылдагы дүйнөлүк экономикалык кризис Кыргыз Республикасынын төлөм балансынын абалына терс таасирин тийгизди. Негизги соода-өнөктөш өлкөлөрдөгү (Россия, Казахстан) экономикалык төмөндөө соода балансынын таңкыстыгын көбөйтүүгө алып келди. Натыйжада күндөлүк операциялардын эсептеринин таңкыстыгы эки эсе көбөйдү, соода балансынын таңкыстыгы 43,8 %га көбөйдү, ал эми кирешелердин терс сальдосу 2,1 эсе көбөйдү. 2009-жыл боюнча болсо, анда капитал жана финансылык операциялар менен эсептердин абалынын жакшыруусунун жана сырьёлук товардык рыноктордо баалардын төмөндөшүнөн улам соода балансынын жакшыруусунун натыйжасында төлөм балансынын оң сальдосу 2,7 эсеге көбөйдү. Бул экономиканын инвестициялык товарлар импортуна, чийки затка жана орто аралык товарларга муктаждыгынын өсүшү менен шартталган.

Жалпысынан акыркы жылдарда соода балансынын терс сальдосунун туруктуу өсүп бара жаткан тенденциясын белгилеп кетүү керек. Бул, жыйынтыктап айтканда салыштырма салмагы 70%дан ашык инвестициялык товарларды, сырьёну жана материалдарды импорттоого экономиканын керектөөлөрүнүн өсүп жаткандыгы менен шартталган. Ошону менен бирге эле өлкөнүн экспорттук мүмкүнчүлүгү жогору эмес бойдон калууда, ал эми экспорттун структурасы диверсифицирленген эмес. Бүгүнкү күндө экспорт 7-9 базалык позиция менен берилген, анын ичинен 40% - алтын.

2010-жылдагы ички саясий окуяларга байланыштуу чек аралардын жабык болгондугунан улам тышкы соода жүгүртүү төмөндөгөндүгүнүн эсебинен экономиканын ачык-айкындуулугупун көрсөткүчү бул мезгилде 2008-жылдагы 109,5%дан 2010-жылы 85,4 % га чейин кыскарды.

Каралып жаткан мезгилдеги фискалдык саясаттын негизги жетишкендиги Кыргыз Республикасынын жаңы салык кодексин колдонууга киргизүү боллу, ага ылайык Кыргыз Республикасынын аймагында бизнес жүргүзүү үчүн жетиштүү жагымдуу шарттар түзүлдү. Жаңы кодекстин негизги жетишкендиктери негизги салыктын ставкаларынын төмөндөшү, салыктардын жана жыйымдардын санынын 16дан 8ге чейин кыскарышы, рыноктук эмес каскаддык салыктардын жоюлушу, ак ниет салык төлөөчүлөргө карата салыктык башкарууну легалдаштыруу, салыктын ставкасын белгилөө боюнча мамлекет менен жеке бизнестин өнөктөштүгүнүн механизмдеринин киргизилиши болду.

Социалдык чөйрөнү жана социалдык коргоону каржылоого мамлекеттик чыгымдар бул мезгилде олуттуу кыскарган жок. Алардын мамлекеттик жалпы чыгымдагы салыштырмалуу салмагы 38,4%ды түзгөн.

2008-2010-жылдарда орточо эмгек акынын өлчөмү 6227 сомду түзгөн, реалдуу өсүш орто эсеп менен жылына 107,8% болгон. Жашоо минимумунун орточо өлчөмү 3445,6 сомду түзгөн. Орточо эмгек акынын жашоо минимумуна болгон катышынын коэффициенти 1,6 деңгээлинде түзүлгөн.

Жакырчылыктын деңгээли 31,7%дын деңгээлинде калды. 2009-жылы жакырчылыктын чегинен төмөн деңгээлде 1718,2 миң адам жашаган, алардын ичинен 75% дан ашыгын айыл жеринин жашоочулары түзгөн.

Өлкөдөгү ички саясий окуялардын таасиринен улам эмгек рыногундагы абал урунттуу начарлады. Бул учурда жалпы жумушсуздук 2008-жылдагы 8,2 % дан 2010-жылы 10,2 % га өстү. Эмгек рыногундагы айрыкча оор кырдаал жалпы жумушсуздуктун деңгээлинин 10,4% ын түзгөн шаарларда байкалды, айыл жерлеринде 7,3% түзгөн.

Социалдык-экономикалык өнүгүүнүн багыттарынын начарлашынан улам, өлкөнүн ичиндеги да, анын чегинен тышкары да калктын миграциялык кетүүлөрү күчөдү. Бүгүнкү күндө ар кандай булактардан алынган маалыматтар боюнча Россияда жана Казакстанда иштеп жаткан адамдардын саны 700 - 850 миңдин тегерегиндеги мигранттарды түзөт. Эмгек мигранттарынан иш-аракеттеринен алынуучу трансферттердин көлөмү 2008-жылы кыскарылган мүнөздө болду, бирок 2010-жылы алардын көлөмү өстү жана 1,2 млрд сомду түздү.

3. 2011-жылы күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөр

2011-жылы макроэкономикалык саясаттын негнзги максаты макроэкономикалык туруктуулукту калыбына келтирүү жана орто мөөнөттүү (2012-2014-ж.ж.) келечекте өлкөнү туруктуу экономикалык өнүктүрүү үчүн базалык шарттарды түзүү болот. Бул максаттарга жетүүдөгү негизги тобокелдиктер: а) социалдык-саясий чыңалуунун өсүшүнүн мүмкүндүгү; б) керектөө бааларынын жогорку деңгээли; в) мамлекеттик бюджеттин жогорку таңкыстыгы; г) капиталдын чыгып кетиши жана өлкөдө социалдык-саясий туруксуздук болгон учурда инвестициялык активдүүлүктүн төмөндөшү.

Өлкөнүн ИДПсын түзүүчү экономиканын бардык секторлорунун салымдары менен камсыз боло турган экономикалык өсүш 6,2 % деңгээлинде күтүлүүдө.

Мында айрыкча зор салым кызмат көрсөтүү жана курулуш секторунан камсыз болот (3,7 пайыздык пунктта), ал эми өнөр жайы жана айыл чарбасынын салымдары орточо болот жана тиешелүүлүгүнө жараша 1,1 жана 0,7 пайыздык пунктту түзөт.

3-таблица. ИДПны түзүүчү секторлор боюнча өсүштүн структурасы жана темпи2

Региондор боюнча ажыратып караганда 2011-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү салт болуп калгандай Бишкек шаарынын, Чүй жана Ысык-Көл облустарынын экономикаларынын иштөөсүнүн эсебинен камсыз кылынат, мында алардын КРнын ИДПсына суммардык салымы 66,9% түзөт. ИДПны өндүрүүдө олуттуу салым ошондой эле Жалал-Абаддан (10,5%) күтүлүүдө. Жалал-Абад облусунун аймагында республикада иштелип чыгуучу электр энергиясынын 90% дан ашыгы өндүрүлөт.

4-таблица. ИДПны өндүрүүгө региондордун салымы

Экономикалык өсүштүн туруктуу темптерин калыбына келтирүүгө капиталдаштыруунун деңгээлин жогорулатуу максатында мамлекеттин инвестициялык ресурстарын концентрациялоо жана каржылоонун рыноктук механизмдери аркылуу, ипотекалык кредиттөөнүн, микро каржылоонун жана мамлекет менен жеке менчиктин өнөктөштүгүнүн шарттарында артыкчылыктуу инвестициялык долбоорлорду ишке киргизүүнүн механизмдери аркылуу аларды натыйжалуу пайдалануу үчүн өнүктүрүү институтун түзүү белгиленүүдө.

Инфляциянын деңгээли 15,5%дын чегинде күтүлүүдө. Бул сценарийдин эсептөөлөрүнүн өзөгүн төмөнкү өбөлгөлөр жана шарттар ээлейт: (а) турак-жай-коммуналдык кызматтарга тарифтерди өзгөрүлбөгөн деңгээлде сактоо; (б) керектөө бааларынын өсүшү жана (в) убактылуу чектөөлөрдү киргизүү менен керектөө бааларынын өсүшүн мамлекеттик жөнгө салуу. 2011-жылы керектөө бааларынын өсүшүнө таасир этүүчү негизги факторлор монетардык эмес факторлор болот: а) азык-түлүккө дүйнөлүк баалардын (БУУ-FАО баалоосу боюнча товарлардын айрым топтогуларына 100%) өсүшүнүн жагымсыз тенденцияларынын түзүлүшү; б) нан азыктарынын ички рыногунун дан эгиндерине жана унга көз карандылыгы; в) Жакынкы Чыгыш жана Түндүк Африка өлкөлөрүндө саясий кырдаалдардын начарлашына байланыштуу чийки нефтиге жана нефть продуктыларына дүйнөлүк баалардын өсүшү.

Инфляциянын деңгээлине монетардык факторлордун ичинен бюджеттин олуттуу чыгымдары менен шартталган, күтүлүп жаткан социалдык сектордун кызматкерлеринин эмгек акысын 2,5 эсе жогорулатууну кошо алганда, акча сунуштоонун көлөмүнүн өсүшү таасир этет.

2011-жылы макроэкономикалык кырдаалды өнүктүрүүнүн пессимисттик сценарийи төмөнкүлөрдү болжолдойт: (а) инфляциялык күтүүлөрдүн жогорку деңгээли; (б) бюджеттин таңкыстыгынын жогорку деңгээли; (г) керектөө бааларынын жөнгө салынгыс өсүшү; (д) Бажы союзунун иш-аракеттеринин шарттарынын колдонууга киргизилишинен улам күтүлгөн тышкы сооданын чектөөлөрү. Бул жагымсыз факторлор макроэкономикалык кырдаалдарга таасир эткен учурда инфляциянын өсүшү 18-20% деңгээлге чейин өсүп жетиши мүмкүн.

Акча - кредиттик саясат баалардын туруктуулугуна жетишүүгө жана кармап турууга багытталат. Ошону менен бирге эле биринчи кезектеги милдет өсүп бара жаткан инфляциялык күтүүлөрдү төмөндөтүү болот.

Монетардык факторлордун инфляциянын деңгээлине таасир этишин чектөө үчүн бюджеттик чыгымдарды өстүрүүгө жооп кылып ашыкча өтүмдүүлүктү стерилизациялоо боюнча операцияларды кеңейтүү менен акча-кредиттик саясаттын стандарттык шаймандарын пайдалануу менен акча базасын жөнгө салуу ишке ашырылат. Жалпы алганда Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы керек болгон учурда акча-кредиттик саясатты катуулатуу менен көңүлдү бааларды турукташтырууга топтойт.

2011-жылы өзгөрүлмө алмашуу курсунун саясаты улантылат. Алмашуу курсунун кескин өзгөрүүсү банктар аралык валюталык рынокко интервенциялоону кошо, акча-кредиттик саясаттын шаймандары менен жумшартылат.

Фискалдык саясат 2011-жылы бюджетке салыктык жана бажылык келип түшүүлөрдүн туруктуу өсүшүн, салыктык башкаруунун системасын өркүндөтүүнү, экономиканын формалдуу эмес секторун мыйзамдаштырууну, ишкерлер менен контролдоочу органдардын укуктарын акылга сыярлык теңделишине жетишүүнү, коррупцияны азайтууну, фискалдык органдардын иш-аракеттеринин ачык-айкындуулугун жана натыйжалуулугун арттырууну камсыздоого багытталат.

Өлкөнүн ИДПсын түзүүчү экономика секторлорунун иштөө динамикасы төмөнкү факторлордун: (а) товарларга жана кызмат көрсөтүүлөргө, нефть продуктыларына болгон баалардын өсүшүн кошо алганда, ички жана импорттук баанын өсүшүнүн жагымсыз мүнөздүү багыттарынын; (б) өнүгүүнүн ичинен чарбакер субъекттер үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталган мамлекеттик жөнгө салуунун таасири алдында; (в) мамлекет менен жеке менчиктин өнөктөштүгүнүн элементтерин жайылтуунун; (г) реалдуу экономиканын артыкчылыктуу секторлорун мамлекеттик колдоонун таасири алдында түзүлөт.

2011-жылы кызмат көрсөтүү секторундагы саясат расмий эмес иштердин деңгээлин төмөндөтүүгө, экономикага кошумча салыктын наркын арттырууга, ушул чөйрөдөн салыктык жыйымдарды көбөйтүүгө, Кыргыз Республикасынын бардык аймагында байланыш, транспорт кызмат көрсөтүүлөрүн, микро финансылык уюмдардын, сооданын жана башкалардын кызмат көрсөтүүлөрүн кошо алганда өтө маанилүү зарыл болгон кызматтардын жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга багытталат.

2011-жылы кызмат көрсөтүүлөргө суроо-талап керектөө бааларынын жогорку деңгээли менен кармалып турушу күтүлүүдө, ошондуктан бул чөйрөнүн иштөөсүнөн реалдуу өсүш көлөмү 4,6 % дын деңгээлинде болжолдонууда.

Региондор боюнча алганда рыноктук кызмат көрсөтүүнүн көлөмүнө негизги салымды Бишкек шаарынын, Чүй, Жалал-Абад облустарынын иш-аракеттери кошот. Алардын суммардык салымы 77,8%ды түзөт, бул түздөн-түз аталган региондордун ишкердик активдүүлүгү жана республиканын башка облустарына караганда калктын кирешелеринин жогору экендиги менен байланыштуу.

Өнөр жай өндүрүшүнүн3 реалдуу өсүшү айыл чарба продукцияларын кайра иштетүү ишканаларынын, курулуш материалдары жана энергетика өндүрүшүнүн туруктуу иштешинин эсебинен негизинен 6,1 % деңгээлинде күтүлөт.

Айыл чарба продукцияларын кайра иштетүү боюнча тармакта 10%га күтүлгөн өсүш колдонуудагы кубаттуулуктарды натыйжалуу пайдаланууга жана аларды Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жеңилдетилген кредиттерин өздөштүрүүнүн күтүлгөн натыйжаларынын эсебинен болжолдонгон кеңейтүүгө байланышкан, алар ушул жылдын жазында фермерлерге берилет.

Курулуш материалдарын өндүрүүнүн өсүшү 8% деңгээлинде күтүлөт, ал ушул жылы курулуш материалдар продукциясына жогорку суроо-талап менен колдоого алынат. Курулуш материалдарына суроо-талаптын өсүшү түштүк региондорго жабыркаган администрациялык имараттарды жана соода объекттерин калыбына келтирүү жана турак-жайларды куруу боюнча иштерди улантууга байланышат.

Камбар-Ата ГЭС-2нин биринчи агрегатын пайдаланууга киргизүүнүн эсебинен энергетика тармагындагы реалдуу өсүш 11,9%га күтүлөт. Токтогул суу сактагычында 17,12 млрд. куб. м (01.02.2011-жылга) көлөмүндө суу топтолгон, ал 2011-жылы 14 253 млн. кВт. саат деңгээлинде күтүлгөн электр энергиясын иштен чыгууну көбөйтүү үчүн ыңгайлуу фактор болуп калат.

Өнөр жай продукцияларын өндүрүүгө негизги салым Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустары жана Бишкек шаары тарабынан күтүлөт. Өнөр жайды дүң өндүрүү структурасындагы бул региондордун жалпы үлүшү 93,3%ти түзөт.

Айыл чарбасында 2011-жылы реалдуу өсүш темпи өсүмдүк өстүрүүнүн эсебинен жана андан азыраак даражада мал чарбасынын эсебинен 4,0% деңгээлде күтүлөт. Бул сектор артыкчылыктуу бойдон калат, анткени бул сектордо калктын үчтөн бири иштейт жана өлкө калкынын 65%ы айыл жеринде жашайт, бүгүнкү күндө алардын жашоо деңгээли шаарларда жашаган калкка салыштырмалуу кыйла төмөн.

2011-жылы 5,3% деңгээлде күтүлгөн дыйканчылыктагы өсүш темпи жазгы талаа иштерин өз убагында жүргүзүүнүн, айдоо аянттарынын структурасын оптималдаштыруунун, үрөндүн сортторун жакшыртуунун, машина-трактор паркын жаңылоонун эсебинен камсыздалат. Мындан тышкары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 1 миллиарддан ашуун сом суммасындагы жеңилдетилген кредити дан эгинин, кант кызылчасын, пахта, май өсүмдүктөрүн өндүрүүнү кошо алганда, өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыздоочу продукцияларды өндүрүү боюнча айыл чарба өндүрүшчүлөрүн колдоого багытталат. Мында табигый-климаттык фактордун таасири түшүмдү жоготуунун реалдуу коркунучу болуп саналат.

Соңку жылдарда мал чарба продукцияларын өндүрүүнүн туруктуу өсүш темпи байкалууда, ал 2011-жылы 2,6% деңгээлинде күтүлөт.

Айыл чарба продукцияларын өндүрүүгө негизги салымды Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад, Ош облустары кошот, алардын жалпы салыштырма салмагы 74,7%ды түзөт. Мындан тышкары жеңилдетилген кредит негизинен бул региондордогу дыйканчылыкты өнүктүрүүгө багытталат..

Курулуш тармагы 25,1% деңгээлинде реалдуу өсүш менен болжолдонот, ал 2010-жылдагы окуялардын убагында жабыркаган райондордун жана Ош, Жалал-Абад шаарларынын инфраструктураларын калыбына келтирүү боюнча иштерди улантууга байланыштуу. Мындан тышкары «Датка» ВЛ 220кВ, 110 кВ «Самат» подстанциясын реконструкциялоо менен «Айгүлташ-Самат» ВЛ 220 кВ кошо алганда энергетика объекттерин, тышкы транспорт магистралдарын стратегиялык объекттерин куруу улантылат. Мындан тышкары, турак-жайларды куруу улантылат, ал баалардын өсүшүнөн улам басаңдай түшкөн.

Курулуш иштеринин күтүлгөн көлөмү капиталдык салымдарды өздөштүрүүнүн жалпы көлөмүнө байланыштуу, ал бардык каржылоо булактары боюнча 59,1 млрд. сом өлчөмүндө күтүлөт. Капиталдык салымдар структурасында аларды каржылоонун ички жана тышкы булактарынын катышы тийиштүүлүгүнө жараша 23%га карата 77%ды түзөт. Капиталдык салымдарды каржылоонун ички булактарынын жалпы көлөмүндө ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаты 61,1% деңгээлинде күтүлөт.

6,2 % экономикалык өсүш үчүн зарыл болгон дүң инвестициялардын көлөмү экономикага капиталдык салымдардын күтүлгөн деңгээлине боюнча 70,2 млрд. сомду жана ИДПга карата 28% ды түзөт.

Мында мамлекеттик инвестициялардын салыштырма салмагы 15,5 млрд. сомду же ИДПга карата 6,5%ды, МТИнин үлүшү - 4,1%ти түзөт. Мамлекеттик түз инвестициялардын ресурстары артыкчылыктуу түрдө инфраструктуралык объекттерди жана энергетика объекттерин курууга багытталат.

Мамлекеттик түз инвестицияларды кошо алганда жеке инвестициялар мамлекеттик инвестициялардын көлөмүнөн 3,5 эсеге ашат жана 54,7 млрд. сомду же ИДПга карата 21,8%ды түзөт. Мында чет өлкөлүк инвестициялардын агымы 24,8 млрд. сомду же 517, 4 млрд. долларды түзөт.

2011-жылга Өкмөттүн планында чет өлкөлүк түз инвестициялардын агымын көбөйтүү үчүн төмөнкүдөй милдеттерди чечүү белгиленген, алар: инвестицияларды тартуу жана илгерилетүү үчүн институттук негиздерди түзүү; мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизмдерин киргизүү.

Региондор боюнча экономиканы капиталдаштырууга негизги салым кошуу Жалал-Абад, Ысык-Көл, Ош, Чүй облустарында, Бишкек шаарында күтүлөт, 2011-жылга капиталдык салымдардын жалпы көлөмүндө алардын үлүшү 87,2% га түзөт, алар авто жол жана энергетика инфраструктураларын, турак-жайларды жана туризм чөйрөсүнүн объекттерин ошол аймактарда курууларга байланыштуу болуп саналат.

Тышкы экономикалык иш-аракет 2011-жылы негизинен үч фактордун: (1) ички өндүрүштү 6,2%га өстүрүүнүн; (2) Бажы соючунун аракеттенүү шарттарынып күчүнө киришинен улам товарлардын экспортунун чектелишинин жана (3) азык-түлүккө жана чийки нефтиге дүйнөлүк баалардын 2011-жылы күтүлгөн өсүшүнүн таасирине алдында түзүлөт.

Бул факторлорду эске алганда тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 2010-жылдын деңгээлинен 8,4%га номиналдык ашуу менен 5400 млн. доллар деңгээлинде күтүлөт. Товарлардын экспортунун номиналдык көлөмү 2000 млн. долларды ал эми импорттуку - 3400 млп. АКШ долларын түзөт. Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 1 400 млн. АКШ доллары деңгээлинде түзүлөт. Алтындын экспорту мурдагыдай эле калат. Мында 2011-жылы цементтин экспортунун өсүшү дээрлик үч эсеге, тигилүү буюмдар - 26%га, жашылча-жемиштер - 26%га, пахта буласы - 58%га өсүшү күтүлүүдө. Импорттун өсүшү нефть продуктылардын, аралык жана инвестициялык товарларды, ошондой эле керектөө товарларын берүүлөрдүн көлөмдөрүнүн көбөйүшүнө байланыштуу болот. Инвестициялык товарлардын импорту 14,6%га өсөт, 2011-жылга күтүлгөн 6,2% деңгээлиндеги экономикалык өсүштү колдоо үчүн бекем өбөлгө түзөт. Экспортко карата импорттун алдыга кеткен өсүш динамикасы, ИДПга карата товарлар менен кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2010-жылдагыдан (-28,7%) 2011-жылы (-30,5%) көбөйөт.

2011-жылы социалдык өнүктүрүү саясаты: (а) мамлекеттик колдоого муктаж жарандардын аярлуу категорияларын кошо алганда социалдык кепилдиктерди толук көлөмүндө камсыздоого; (б) социалдык кызматтарды көрсөтүүнүн натыйжалуулугун жогорулатууга; (в) пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун бекемдөөгө; (в) эмгек рыногун мамлекеттик жөнгө салуу чараларынын натыйжалуулугун жогорулатуу аркылуу жумушсуздукту жана калктын миграциялык агымын кыскартууга багытталат.

Калктын акчалай кирешесинин 23%га номиналдык өсүшү жана алардын көлөмү 202084,9 млн. сомду түзүшү күтүлүүдө. Керектөө бааларынын 20,5%га орточо жылдык өсүшүн эсептөөлөрдү эске алганда акчалай кирешелердин реалдуу өсүш темпи 2,1%ды түзөт. Акчалай кирешелердин өсүшү ушул жылы экономиканы калыбына келтирүүнү жана айрыкча курулушта жана айыл чарба продукцияларын кайра иштетүүдө жаңы жумушчу орундарын түзүүнү шарттайт.

Акча кирешелеринин структурасында социалдык чөйрө кызматкерлеринин эмгек акысын орточо 75,2% га алдыдагы жогорулатууга байланыштуу «эмгек акы» кыйла өсөт жана 7823 сомду түзөт. Мында 2011-жылы республика боюнча эмгек акынын орточо өлчөмү 12,1 % га реалдуу өсөт жана 9645 сомду түзөт. Ошентип социалдык чөйрө кызматкерлеринин эмгек акысы алдыдагы жогорулатууну эске алганда 2011-жылы бүтүндөй республика боюнча орточо айлык эмгек акы 2010-жылдагы 62,5%га караганда 81%ды түзөт.

Мындан тышкары, акча кирешесинин структурасында пенсиялардын номиналдуу өлчөмү (12%та) өсөт жана 3146 сомду түзөт.

2011-жылы акча кирешелеринин өсүшүнө карабастан жеке керектөөнүн реалдуу өсүш темпи 2010-жылдагы 4,3%га салыштырмалуу кыйла солгун (3,9%га) болот, бул керектөө бааларынын өсүп жаткан учурда суроо-талаптын күтүлгөн басаңдашы менен шартталган.

2011-жылы күтүлгөн экономикадагы калыбына келтирүү процесси 2010-жылдагы 2260,7 миң адамдан 2011-жылы 2305,9 миң адамга же 1,7%га чейин экономикада иштегендердин санынын өсүшүнө жана жумушчу орундарынын түзүлүшүнө алып келет. Эмгек рыногун жана миграциялык процесстерди мамлекеттик жөнгө салуу чаралары: (а) жумушсуз жарандарды эмгек рыногунда суроо-талап менен пайдаланылуучу келечектүү адистиктерге (курулуш, энергетика, кызмат көрсөтүү чөйрөсү) кесиптик даярдоо жана кайра даярдоо; (б) жумушсуз жарандарга иш издөөгө жардамдашуу жана бүтүндөй республиканын аймагы боюнча эмгек рыногундагы бош орундар боюнча маалыматка жетишүүсүн жогорулатууга (в) бизнес ачуу үчүн жумушсуздарга чакан кредит берүү системасын киргизүүгө жана өнүктүрүүгө, жумушсуздар өздөрүн иш менен камсыздашына колдоо көрсөтүүгө (г); айыл жерлеринде жаңы жумушчу орундарын түзүү боюнча активдүү чараларга багытталат. Иш менен камсыздоону жогорулатуу жумушсуздардын деңгээлин 2010-жылдагы 10,2%тен 2011-жылы 9,7%ке чейин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет.

4. 2012-2014-жылдарга макроэкономикалык болжол

Макроэкономикалык шарттар жана өбөлгөлөр:

1. Тышкы ыңгайлуу өбөлгөлөр жана шарттар:

- дүйнөлүк экономиканын 4,5% ке; негизги соода өнөктөрү (Россия, Казакстан) болгон өлкөлөрдө 4-5% деңгээлинде өсүшү;

- алтындын баасынын болжолдонгон өсүшү 1 унция үчүн 1350-1400 доллар деңгээлинде өсүшү;

- негизги соода өнөктөрү (Россия, Казахстан) болгон өлкөлөрдө инфляциянын деңгээлинин көрсөткүчтөрү (7-8%).

2. Тышкы ыңгайсыз факторлор/тобокелдиктер:

- азык-түлүк товарларына дүйнөлүк баанын өсүшү;

- жакынкы Чыгыш жана Түндүк Африка өлкөлөрүндө саясий оор абалдан улам нефть продуктыларына дүйнөлүк баанын өсүшү;

- бажы союзунун аракечтеринин шарттарын колдонууга киргизүү;

- чийки нефтиге жана азык-түлүккө дүйнөлүк баанын өсүшүнөн улам импорттук жогорку баалар.

3. Ички ыңгайлуу өбөлгөлөр жана шарттар:

- өлкөдөгү социалдык-саясий туруктуулук;

- өнүктүрүү институтунун өнүгүшү;

- бизнес-чөйрөнүн жагымдуулугун арттыруу;

- инвестициялык климатты жакшыртуу менен чарбакер субъекттердин ишкердик активдүүлүгүнүн болжолдонгон өсүшү;

- салык базасын кеңейтүү үчүн көмүскө экономиканы акырындап легалдаштыруу процесси, бул жалпысынан салыктык башкарууну жакшыртуу менен салыктык кирешелерди көбөйтүүгө мүмкүндүк берет;

- түштүк региондордогу жабыркаган соода инфраструктураларын калыбына келтирүү;

- чет өлкөлүк тике инвестицияларды ири улуттук долбоорлорго (кен казуу, металлургия тармагы, электроэнергетика, айыл чарба продукцияларын кайра иштетүү тармагына, ошондой эле туризм чөйрөсүнө жана башка багыттарга) тартуу жана илгерилетүү боюнча мамлекеттик агенттикти түзүү.

4. Ички ыңгайсыз факторлор/тобокелдиктер:

- КР Президентин алдыда турган шайлоого байланыштуу социалдык-саясий абалдын татаалдашынын мүмкүндүгү:

ишкердин активдүүлүгүнүн төмөндөшү;

инвестициялык климаттын начарлашы;

капиталдын өлкөдөн агылып кетиши;

эмгек ресурстарынын агылып кетиши;

экономикалык өсүштүн басаңдашы;

көмүскө экономиканын өсүшү.

- ачык-түлүккө дүйнөлүк баанын өсүшүнөн улам өлкөнүн экономикалык коопсуздугуна байланыштуу тобокелдиктер ички саясий-социалдык кыйынчылыктардан улам кыйла күчөп кетиши ыктымал:

- жаратылыштык-климаттык фактор, ал агроөнөр-жай комплексин өнүктүрүүгө терс таасир тийгизиши мүмкүн;

- өндүрүлгөн товарлар сапаты боюнча Бажы союзунун стандарттарына шарттарынын ылайык келбеши.

Орто мөөнөттүү келечекте (2012-2014-ж.ж.) экономикалык саясаттын башкы максаты макроэкономикалык туруктуулукту бекемдөө жана туруктуу экономикалык өсүштү жылына орточо 5,6%ке камсыздоо.

Бул мезгилде инфляциянын деңгээли 10%дан ашпашы болжолдонот. Мындай болжол Кыргыз Республикасынын Өкмөтү макроэкономикалык туруктуулук тенденцияларын бекемдөөгө багытталган макулдашылган акча-кредит жана бюджеттик салык саясатын жүргүзүшүн улантууга негизденет. Мында ликвиддүүлүктө экономиканын керектөөлөрүнүн жана инфляцияны кармоо зарылдыгынын ортосундагы тең салмактуулукка жетишүү акча-кредит саясатынын негизги милдеттеринин бири болуп калат.

Инфляциянын болжолдонгон деңгээли төмөнкүдөй өбөлгөлөргө жана шарттарга негизделди: (а) азык-түлүккө дүйнөлүк баанын өсүшүнүн басаңдашы жана ички керектөө бааларынын орточо өсүшү; (б) чийки нефтиге дүйнөлүк баанын 1 баррель үчүн 150 долл. чейин өсүшү; (в) акча-кредит саясатынын инструменттери менен акча курсунун кескин өйдө-төмөн болушун кармоо; (г) коммуналдык кызматтарга тарифтердин жай өсүшү; (д) калктын орточо инфляциялык күтүүлөрү жана (е) кыска мезгилде алар кескин түрдө өйдө-төмөн болгон учурларда керектөө бааларын мамлекеттик жөнгө салуу.

Орто мөөнөттүү мезгилде Кыргыз Республикасынын төлөм балансынын абалына таасир этиши мүмкүн болгон факторлор төмөнкүлөр: (а) соода балансынын сакталып турган терс сальдосунун тенденциясы; (б) учурдагы операциялардын эсебинин сальдосунун өлчөмүнө таасир этүүчү эмгек мигранттарынын трансферттеринин көлөмү; (в) резервдик активдердин өтүмдүүлүк жапа коопсуздук деңгээли; (г) товарлар менен кызмат көрсөтүүлөрдүн импортунун ашыкча көлөмүн кеминде 3 айда жабуу деңгээлинде колдоо пландаштырылган эл аралык резервдердин көлөмү.

Фискалдык саясаттын негизги багыттары: (а) салыктык жана бажылык башкаруу системасын өркүндөтүү; (б) ишкерлердин жана контролдоочу органдардын укуктарын туура теңдештирүүгө жетишүү; (в) коррупцияны азайтуу; (г) контролдоочу органдардын иш-аракетинин ачык-айкындуулугун жана натыйжалуулугун камсыздоо; (д) мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүү; (е) көмүскө рыноктун көлөмүн акырындап азайтуу.

Жылына орточо 5,6% деңгээлинде 2012-2014-жылдарга болжолдонгон туруктуу экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПсын түзүүчү бардык реалдуу экономика секторлору тарабынан колдоого алынат.

5-таблица: ИДПнын өндүрүш секторлорунун реалдуу салымдары (2012-2014-ж.ж.)

Экономикалык өсүштүн орточо жылдык темптерине максималдуу салым (2,7 пайыздык пункт) кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн объекттери менен ишканаларынын иштерине жараша болжолдонот. Өнөр жай өндүрүшүнүн жана айыл чарбасынын реалдуу салымдары солгун келип, тийиштүүлүгүнө жараша 0,5 жана 0,6 пайыздык пунктту түзөт. ИДПнын структурасында салыштырма салмагы жылына орточо анча көп экенднгине карабастан (8,2%) курулуш секторунун салымы өнөр жай жана айыл чарба секторлорунун жалпы салымынан (1.1 пайыздык пункт) ашат жана 1,2 пайыздык пунктту түзөт. Бул курулушта жылына орточо 15,3% деңгээлде болжолдонуучу жогорку реалдуу өсүш темпи менен шартталган. Региондор боюнча ИДПнын 50%тен ашыгы мурдагыдай эле Бишкек шаарында жана Чүй облусунда түзүлөт.

Өндүрүш боюнча ИДПнын түзүүчү секторлорду өнүктүрүү ички жана тышкы рыноктордогу өндүрүлгөн товарлар менен кызмат көрсөтүүлөргө суроо-талапка жараша болот.

Көрсөтүлүүчү кызматтардын дүң көлөмүнө негизги салым Бишкек шаарында, Чүй жана Жалал-Абад облустарында күтүлөт, алардын жалпы салыштырма салмагы 77,8%ды түзөт.

Бул чөйрөгө өлкөнүн экономикалык потенциалын арттыруу жана адам ресурстарын өнүктүрүү үчүн зор резервдер топтоштурулган. 1998-жылднн тартып бул чөйрө тездик менен өнүгүүдө. Соңку жылдарда кызмат көрсөтүүлөрдүн өсүшү негизинен сооданы кошо алганда рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдү кеңейтүүнүн эсебинен камсыз болууда.

Рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдүн бардык түрлөрүнө суроо-талаптар жылына орточо 5,4% чегинде болжолдонуучу калктын акча кирешелеринин реалдуу өсүшү менен колдоого алынат. Бул чөйрөнү туруктуу өнүктүрүү үчүн чечүү белгиленген негизги багыттар төмөнкүлөр: (1) кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүн жөнгө салуунун бирдиктүү мамлекеттик саясатын иштеп чыгуу жана колдонууга киргизүү; (2) расмий эмес иш-аракеттин деңгээлин азайтуу; (3) өлкөнүн экономикалык өсүшүндө кызмат көрсөтүүлөр секторунун кошумча наркынын салымын көбөйтүү; (4) бул чөйрөдө салыктык кирешелерди башкарууну жакшыртуу; (5) өлкөнүн бардык аймагында көрсөтүлүүчү кызматтарга жетишүүнү жакшыртуу.

Мамлекеттик кызмат көрсөтүүнү оптималдаштыруу жана санын кыскартуу рыноктук кызмат көрсөтүүнү кеңейтүүнүн өбөлгөлөөчү фактору болуп калат. Мында рыноктук кызмат көрсөтүүнүн салыштырма салмагы 2011-жылдагы 77%дан 2014-жылы 80%га чейин көбөйөт.

Рыноктук кызмат көрсөтүүнүн өсүшүнүн жана кеңейишинин негизги булактары рыноктук кызмат көрсөтүүнүн жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы орточо 74%ын түзгөн соода, транспорт жана байланыш кызматтары болуп саналат.

Соода рыноктук кызмат көрсөтүүнүн өсүшүнүн негизги булактарынын бири болуп саналат. Сооданын реалдуу өсүшүнүн жылдык орточо темпи 8,4% деңгээлинде, ал эми рыноктук кызмат көрсөтүү структурасында салыштырма салмагы - 46% болжолдонууда.

Рыноктук кызмат көрсөтүүдөгү бул багытты өнүктүрүүдөгү негизги проблема болуп сооданын жалпы көлөмүнүн 70%ке жакынын түзгөн расмий эмес сооданын болушу саналат. Ушул жана башка проблемаларды чечүү үчүн төмөндөгү негизги милдеттерди чечүү белгиленген: (1) ченемдик-укуктук базаны жакшыртуу; (2) товарлардын сапатына жана коопсуздугуна жарандардын укугун ар тараптуу камсыздоо; (3) керектөө рыногунун аны уюштуруунун цивилизациялык формасынын калк үчүн экономикалык жетиштүүлүгүн камсыздоо; (4) соода чөйрөсүндө аткаруучу бийликтин жана жергиликтүү өз алдынча башкаруунун ыйгарым укуктуу органдарынын статусун жана компетенциясын жогорулатуу; (5) сооданы кеңейтүү жана расмий эмес иш аракеттерди кыскартуу үчүн мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү бекитүү.

Рыноктук кызмат көрсөтүүнү өнүктүрүүнүн башка маанилүү багыты болуп реалдуу өсүш темпи жылына орточо 6,9%ды жана рыноктук кызмат көрсөтүүнүн жалпы көлөмүндө салыштырмалуу салмагы 18% болгон транспорттук кызмат көрсөтүү саналат. Республикада колдонулуучу транспорттун негизги түрлөрү автомобилдик транспорт экенин эске алып, орто мөөнөттүү перспективанын негизги артыкчылыктары төмөнкүлөр болот: (а) жүргүнчүлөрдү жана жүктөрдү транспорттук ташууда калктын керектөөлөрүн канааттандыруу; (б) автотранспорт каражаттарынын парктарын жаңыртуу жана толуктоо; (в) жол түйүндөрүн калыбына келтирүү жана кармап туруу. Негизги милдеттер төмөнкүлөр: (1) эл аралык транспорттук коридорлордон болгон алты5 автомобилдик жол маршруттарын калыбына келтирүү; (2) автомобиль жолдорунун ички түйүндөрүн сактоо жана жакшыртуу; (3) республиканын бардык калктуу конуштарын автобустук маршруттук катнаш менен камсыз кылуу. Мамлекеттик - жеке өнөктөштүк механизмин жайылтуу транспорттук кызматты өнүктүрүү чөйрөсүндөгү саясаттын базалык негизи болот.

Байланыш кызматы рыноктук кызмат көрсөтүүнүн туруктуу өсүшүп колдонуунун бир маанилүү багыты болуп калат, анын реалдуу өсүшү 7,8%, ал эми рыноктук кызматтын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы - 11% деңгээлинде болжолдонгондонууда. Соңку жылдары байланыш кызматы динамикалуу өсүүдө. Кыргызстан телекоммуникациялык рыноктун перспективдүү сегменттеринде өзүнүн катышуусун активдүү кеңейтүүдө. Калкка жогорку технологиялык, жеткиликтүү маалыматтык коммуникациялык кызматтарды сунуштоого мүмкүндүк түзүлүүдө. Болжолдонгон мезгилге телекоммуникациялык инфраструктураларды өнүктүрүү улуттук экономиканын жогорулашынын жана калктын иштиктүү активдүүлүгүнүн өсүшүнүн жагымдуу факторлорунун бирн болуп калат. Орто мөөнөттүк перспективада бул чөйрөдөгү чечилүүчү негичгн милдеттер төмөнкүлөр: (1) ченемдик - укуктук жөнгө салууну жакшыртуу; (2) атаандаштыкты өнүктүрүүнү стимулдаштыруу жана инвестициялык жагымдуу жагдайды жогорулатуу; (3) лицензиялоо шарттарын аткарууну жана жыштыктарды алууну текшерүүнүн камсыздоо үчүн радиомониторинг системасын өнүктүрүү.

Өнөр жай сектору6 ,2014-жылга Кумтөр кенинен алтын алуу 1 1,6%га төмөндөөлөр болжолдонгонуна карабастан ИДПга карата салыштырма салмагы 17,7% менен жыл үчүн орточо 3,0%га өндүрүштүн реалдуу өсүшү менен өнүгөт.

Орто мөөнөттүк перспективада «Кумтөр» кенин иштеп чыгуу боюнча ишкананы эсепке албастан өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү тоо кен казуу тармагындагы өндүрүштүн туруктуу өсүш эсебинен жана кайра иштетүү өнөр жайынын жана энергетиканын орточо реалдуу өсүшүнөн жыл үчүн орточо 8,8% деңгээли күтүлүүдө.

Тоо кен казуу тармагы жыл үчүн орточо өндүрүштүн реалдуу өсүшүтүн туруктуу темпи 8,2%га жетээри төмөнкүлөрдүн эсебинен болжолдонууда: (а) көмүр казууну 1,7 эсеге жогорулатуу6; (б) нефтини казууну нефти казуу боюнча жабдууларды технологиялык жаңыртуу жана нефти иштетүүчү ишканаларды толук иштетүү аркылуу 4%га7 жогорулатуу.

Кайра иштетүү өнөр жайында айыл чарба продукцияларын кайра иштетүү (6,2%га), текстиль жана тигүү өнөр жайы (5,7%га) жана курулуш материалдары (23,3%га) сыяктуу чармактардын жогорку өсүшү болжолдонууда.

Айыл чарба продукцияларын кайра иштетүүнү жогорулатуу азык-түлүк продуктыларын анын ичинде суусундук жана тамеки, кант, ун, өсүмдүк майын өндүрүүнүн өсүш эсебинен, ошондой эле алкоголдук жана тамеки тармагындагы көмүскө иш аракеттерди кыскартуу эсебинен болжолдонууда.

Текстиль жана тигүү өнөр жайынын өндүрүштүк көлөмүн жогорулатуу сатуунун жаңы рыногун өздөштүрүү, өндүрүштүк кубаттуулукту максималдуу иштетүү, экспорттук берүүлөрдү жогорулатуу эсебинен болжолдонууда.

Курулуш материалдар өндүрүшүндөгү өндүрүштүн олуттуу өсүшүнүн көпчүлүк деңээлин өндүрүш тармагынын жалпы көлөмүнүн 60% үлүшүн түзгөн болгон цемент жана айнек өндүрүү менен болуп аныкталат.

Энергетика тармагынын реалдуу өсүшүнүн жылдык орто темпи 4% деңгээлинде болжолдонууда, бирок бүгүнкү күндө Камбар-Ата - 2 курулушун бүтүрүү, кичи ГЭСтер эсебинен жаңы кубаттуулукту киргизүү аркылуу орто мөөнөттүк перспективада электр энергиясын өндүрүү боюнча кубаттуулукту жогорулатуу үчүн жагымдуу өбөлгөнүн ордун ээлейт. Мындан тышкары россиялык тарап менен биргеликте Нарын дарыясында ГЭС каскадын куруу боюнча программанын долбоорун иштеп чыгуу жана бекитүү белгиленүүдө.

Бирок, бул максаттарды каржылоонун конкреттүү булактарынын жоктугуна байланыштуу бул болжолдоодо энергетика тармагын өнүктүрүүнүн пессимисттик сценарийине алып келген, бул жылдын соңунда аны өнүктүрүүнүн перспективасы боюнча оң жылыш шартына карата оңдоолор болушу мүмкүн.

Электр энергиялык секторду финансылык жактан жакшыртууга жана колдонулган электр энергиясы үчүн дебитордук карыздын өсүшүнө жол бербөөгө багытталган саясаттын чаралары өзгөрүүсүз алат.

Өнөр жай продукцияларын өндүрүүгө негизги салым Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустары жана Бишкек шаары тарабынан күтүлүүдө. Бул региондордун салымынын суммардык үлүшү өнөр жай продукцияларын дүң чыгарууда 93,2%ды түздү.

Айыл чарбасынын реалдуу өсүшүнүн жылдык орточо темпи 3,5%ды, ал эми ИДПга карата салыштырма салмагы 17,2%ды түздү. Айыл чарба тармагы артыкчылыктуу тармак бойдон калууда, анткени, айыл чарба продукцияларын өндүрүү өлкөнүн азык-түлүктүк коопсуздук маселелерин чечүү менен түздөн-түз байланышта.

Агрардык сектордогу өндүрүштүн туруктуу өсүшүн колдоого төмөнкүлөрдүн эсебинен жетүү болжолдонууда: (а) дан өсүмдүктөрүнүн кондицияга жеткен үрөндү айдоонун салыштырма салмагын көбөйтүү; (б) айдап - себүүлөрдү жайылтуу; (г) айдап-себүү структурасында көп жылдык чөптөрдүн айдоо аянттарын көбөйтүү; (д) колдонулбаган пахта жерлерин кыскартуу; (е) машина - трактордук парктарды жаңыртуу; (ж) асыл тукумдуу малдын генофондун жана малды көбөйтүү боюнча иштерди жакшыртуу (з) жайыттрады рационалдуу колдонуу; (и) айылдарда инновациялык кызматтарды өнүктүрүү.

Малдын асылдуулугун жакшыртууну селекциялык - асыл тукум иштери аркылуу жүргүзүү болжолдонууда. Ушул максаттарда селекциялык - асыл тукум иштерин жана малдын жасалма туутун уюштуруу, координациялоо боюнча борбор түзүү жөнүндө документтердин долбоору ишелип чыкты. Республиканын аймагында эпизоотологиялык коопсуздукту жакшыртууга өзгөчө көңүл бурулат.

Болжолдонгон мезгилге агрардык секторду өнүктүрүү саясатынын белгиленген чараларын ишке ашырууга төмөнкүлөр жол берет: (а) оптималдык агротехнологиялык мөөнөттө айдоо жана оруп жыйноо иштерин өткөрүү; (б) айыл чарба мадамиятынын түшүмдүүлүгүн жана айыл чарба товарларын өндүрүүчүлөрдүн кирешелерин жогорулатуу; (в) айыл чарба продуктыларынын экспортун көбөйтүү. Орто мөөнөттүк перспективада айыл чарбачылыгынын реалдуу өсүш темпи негизинен бардык региондордо жогорулашы күтүлүүдө.

Экономиканын курулуш секторупун тез өнүгүшү жана орто мөөнөттүк перспективада улуттук экономиканын туруктуу өсүшүн камсыздаган маанилүү багыттардын бири болушу болжолдонууда. Бул сектордун реалдуу өсүш темпи жыл үчүн орточо 15,3%ды түзөт. Мында курулуш тармагынын салыштырма салмагы ИДПга карата 2012-жылы 7,6%дам 2014-жылы ИДПга карата 2014-жылы 8,7%га чейин өсөт. Курулуштагы артыкчылыктуу тармактар болгон бул жеке турак жай курулуш объекттери; транспорттук магистрал объекттери8; алтын кен объекттери («Талды-Булак Сол жээги», «Андаш», Терексай рудниги); энергетика объекттери (Камбар-Ата - 1 курулушу, Камбар-Ата - 2 ГЭСинин 2-гидроагрегаттарын ишке киргизүү, чакан ГЭС, ошондой эле бирдиктүү энергетикалык шакекчеде өлкөнүн аймактарын байланыштыруучу электр берүү линияларын куруу боюнча иштер); туристтик индустриядагы инфраструктура объекттери.

Курулуш тармагын өнүктүрүү жергиликтүү сырёнун негизинде курулуш материалдарын, буюмдарды жана конструкцияларды чыгарууну көбөйтүүгө, ошондой эле өндүрүштүн машина куруу ишканаларынын өсүшүнө жетишүүгө таасир берет.

Региондор боюнча алганда курулуш иштеринин негизги көлөмү Ош, Жалал-Абад, Ысык-Көл облустарында жана Бишкек шаарында болжолдонууда. Бул региондордун курулуштун дүң чыгаруу курамындагы суммалык үлүшү 79,6%ды түзөт. Бул түштүк регионундагы жабыркагандарды калыбына келтирүү, Жалал-Абад облусундагы энергетикалык объекттерди куруу, Ысык-Көл облусундагы туристтик инфраструктураларды куруу боюнча иштерди, Бишкек шаарында жана республиканын бардык аймактарында болжолдонгон курулуштарды аяктоого байланыштуу болот.

2011-2014-жылдары каржылоонун бардык булактарынан капиталдык салымдардын жалпы көлөмү 45,6%га номиналдуу өсөт (2012-жылы 75995,2 млн. сомдон 2014-жылы 110671,7 млн. сомю чейин). 2011-жылы түзүлгөн капиталдык салым структурасы капиталдык салымдарды каржылоо булактарынын ички үлүшүнүн (2012-жылы 77%дан 2014-жылы 77,6%1 а чейин) көбөйүшүнө жана тышкы үлүшүнүн (2012-жылы 23%дан 2014-жылы 22,4%га чейин) кыскарышына карай өзгөрөт.

Республикалык бюджеттен капиталдык салым артыкча социалдык инфраструктуралардын объекттерин курууга жана оңдоого багытталат, ӨКМнын линиясы боюнча аларды каржылоо кошо алынат.

Ошондой эле, ички булактардан жеке курулуштарды кеңейтүү болжолдонууда, капиталдык салымдардын, артыкча, калктын, ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын жалпы көлөмүнүн 60 процентинен ашууну багытталат.

Негизги капиталга дүң топтоолордун көлөмү капиталдык топтоолордун болжолдонгон деңгээлине карата 1,4 эсеге номиналдуу өсөт (2012-жылы 86,4 млрд. сомдон 2014-жылы 122,3 млрд. сомго чейин). Алардын салыштырма салмагы жыл үчүн орточо ИДПга карата 31,7%ды түзөт, ал эми реалдуу өсүштүн жылдык орточо темпи 11,1% деңгээлинде болжолдонууда. Дүң инвестициянын өсүшү жыл үчүн орточо 5,6% деңгээлинде 2012-2014-жылдарга болжолдонгон экономикалык өсүштүн ишенимдүү булагы болуп калууга тийиш. Мында жеке инвестициянын салыштырма салмагы 2012-жылдагы 83,7%дан 2014-жылы дүң инвестициялардын жалпы көлөмүндө 88,5%га чейин өсөт, бул учурда мамлекеттик инвестиция, мамлекеттик түз инвестицияны кошо алганда 2012-жылдагы 16,3%дан 2014-жылы 11,5%га чейин төмөндөйт. МТИ ресурстары негизинен транспорттук инфраструктура, айыл чарбачылыгы, ирригация жана айылдарды суу менен камсыздоону кошо алган долбоорлорду каржылоого багытталат.

Мында, жакынкы үч жылдын ичинде чет өлкөлүк түз инвестициялардын агымы 1,9 эсеге өсөт жаиа 2014-жылы 46,6 млрд. сомду же 970,5 млн. АКШ долларын түзөт.

6-таблица. 2010-2014-жылдарга чет өлкөлүк түз инвестициялардын агымынын көлөмү

Өнүктүрүү институттарын түзүү жана натыйжалуу иштетүү шартында, чет өлкөлүк түз инвестицияларды тартуу жана жылдыруу боюнча институтту кошо алганда тартылган инвестициялардын көлөмү 2014-жылга болжолдоонун деңгээлинен жогору болушу мүмкүн. Бул мезгилде кен казуу, энергетика, айыл чарба продуктыларын кайра иштетүү чөйрөлөрү чет өлкөлүк түз инвестицияларды тартуунун жагымдуу багыттары болушат.

7-таблица. 2012-2014-жылдарга ИДПны колдонуу, %

2012-2014-жылдары тышкы экономикалык иш аракеттерди өнүктүрүүгө негизги таасир берүүчү факторлор төмөнкүлөр: (а) республиканын ДСУда мүчө болуу артыкчылыгы; (б) Бажылык союз менен жакындоо жана андан ары ошол уюмга кирүү; (в) өз ара пайдалуу негизде же тараптык кызматташуу; (г) Кыргызстандын ЕврАзЭСке катышуусу жана (д) Россия жана Кытай менен тышкы экономикалык терең кызматташуу. Экспорттук анын ичинде туристтик кызмат көрсөтүү өсүп бара жаткан мааниге ээ болот.

Тышкы экономикалык жүгүртүүнүн номиналдык көлөмү бардык бул факторлорду эсепке алуу мемен 2014-жылы 8,0 млрд. АКШ долларына жетиши жана 2011-жылга салыштырганда 1,5 эсеге өсүшү болжолдонууда. Товардык баланстын терс сальдосу бул мезгилдер үчүн маанилүү деле кыскарбайт жана 2014-жылы 1200 млн. АКШ долларын 2011-жылга салыштырганда 1400 млн. АКШ долларын түзөт. Товарларды экспорттоонун номиналдык көлөмү 3400 млн. долларды, ал эми импорт - 4600 АКШ долларын түзөт. Анын салыштырма салмагы 2014-жылы Кумтөр кенинде алтын казып алуу 11,6%га болжолдонгон азаюудан улам экспорттун жалпы көлөмүнүн 30% га чейин азайса да мурдагыдай эле экспорттун негизги статьясы алтын болуп саналат. Ошону менен жашылча жана мөмө жемиштерин, цемент, тигүү буюмдарын экспорттук берүү көбөйөт. Импорттун өсүшү нефтепродуктыларды, инвестициялык жана аралык товарлардын өсүп берилиши менен салттуу байланышта болот. Бизнес чөйрөнү жакшыртуунун болжолдонгон шартында инвестициялык товарлардын импорту жыл үчүн орточо 10,6%га жогорулайт. Импорттун структурасында инвестициялык товарлардын үлүшү 2012-жылы 15,9%дан 2014-жылы 18,4%га чейин жогорулайт. Мында керектөө товарларынын үлүшү акырындык менен төмөндөйт.

Товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун сальдосу ИДПга карата 2012-жылдагыдан (-31,0%дан) 2014-жылы (-30,0%га) чейин кыскарат.

Орто мөөнөттүк келечекте социалдык өнүгүүнүн саясаты төмөнкүлөргө багытталат: (а) калктын жашоо турмушун жакшыртуу жана жакырчылыкты азайтууга; (б) социалдык кепилдик системаларын жана акчалай компенсацияларды камсыздоого; (в) мамлекет тарабынан жарандардын аярлуу категориясын колдоого; (г) акырындык менен пенсиянын өлчөмүн көбөйтүү жана топтоо пенсиялык системасын өнүктүрүү аркылуу пенсиялык камсыздоонун натыйжалуулугун жогорулатууга; (д) эмгек рыногун мамлекеттик жөнгө салуунун активдүү чаралары жана эмгек ресурстарынын сапатын жогорулатууга; (е) калктын, өзгөчө ымыркайлардын жана энелердин өлүмүн азайтууга; (ж) сапаттуу билим берүүгө; (з) социалдык инфраструктураны, өзгөчө айыл жергесине жакшыртуу.

Калктын акчалай кирешеси 2011-жылдын деңгээлине карата 52%га номиналдуу өсүшү жана алардын көлөмү 2014-жылы 307515 млн. сомду түзүшү болжолдонууда. Керектөө баасынын болжолдонгон өсүшүн эсепке алуу менен акчалай кирешенин реалдуу өсүш темпи жыл үчүн орточо 5,4%ды түзөт. 2012-2014-жылдарга болжолдонгон туруктуу экономикалык өсүш акчалай кирешенин өсүш булактары боло алат. Акчалай кирешенин структурасында орточо эмгек акынын номиналдуу өлчөмү 2011-жылдын деңгээлине 60%га өсөт жана 2014-жылы 15553 сомду түзөт. Пенсиянын номиналдуу өлчөмү 2011-жылы 34%га көбөйөт жана 2014-жылы 4225 сомду түзөт. Акчалай кирешенин өсүшүнө карата жеке керектөөнүн реалдуу өсүш темпи жыл үчүн орточо 3,5%га болжолдонот, бул салымдарды топтоонун жана экономикалык өсүштү колдоо үчүн аларды инвестицияга трансформациялоонун ыңгайлуу фактору болуп саналат.

Эмгек рыногун жөнгө салуу саясаты төмөнкүлөргө багытталган: (а) эмгек ресурстарынын самагын жогорулатууга; (б) өндүрүштү жана жерлерде долбоорлорду чыгаруу аркылуу бардык региондордо жумушчу орундарын түзүүгө жардам көрсөтүүгө; (в) миграциялык процесстерди мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатууга. Жумушсуздуктун жалпы деңгээли 2014-жылы төмөндөп 2010-жылы түзүлгөн 10,2% деңгээлине салыштырганда 2014-жылы 8,3%ды түзөт.

1-1-тиркеме

2011-2014-жылдарга Кыргыз Республикасынын өнүгүүсүнүн негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөрү

1-2-тиркеме

2011-2014-жылдарга ИДПны өндүрүүнүн жана акыркы колдонуунун структурасы

1-2а-тиркеме

2012-2014 жылдарга МСК жана МБК сялыктык келип түшүүлөрдү болжолдоо

1-3-тиркеме

2011-2014-жылдарга ИДПны түзүүчү секторлордо дүң продуктылар жана өсүш темпи

1-4-тиркеме

2011-2014-жылдарга Кыргыз Республикасынын айыл чарбасын өнүктүрүүнүн орто мөөнөткө болжолдоолору

1-5-тиркеме

2011-2014-жылдарга Кыргыз Республикасынын өнөр жайын иштетип алма чийки затты эске алуу менен жана сатып алынуучу электр энергиясынын наркын алып салуу менен өнүктүрүүнүн орто мөөнөткө болжолдоолору

1-6-тиркеме

2011-2014-жылдарга Кыргыз Республикасынын өнөр жайын иштетип алма чийки заттын эсепке албастан өнүктүрүүнүн орто мөөнөткө болжолдоолору