Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2015-жылга жана 2016-2017-жылдарга болжолу

1. Киришүү

2015-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүү болжолунун негизги максаты  тенденциялар менен өбөлгөлөрдү тактоонун жана конкреттештирүүнүн, өлкөнүн экономикасынын өнүгүшү үчүн болгон ресурстарды жана мүмкүн болуучу тобокелдик факторлорун айкындоонун негизинде мамлекеттик бийлик органдары, жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары, чарбакер субъекттер үчүн социалдык-экономикалык саясаттын чараларын аныктоо болуп саналат жана 2015-жылга мамлекеттик бюджеттин долбоорун иштеп чыгуу үчүн негиз болуп эсептелет.

Бул болжол 2013-2017-жылдар мезгилинде Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 21-январындагы №11 Жарлыгы) жана Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча Өкмөттүн программасынын (2013-2017-жылдар) (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2013-жылдын 18-декабрындагы №3694-V токтому) максаттык багыттарынын негизинде даярдалды жана катуу экономикалык соккулар жана ички саясий толкундоолор жок болгон учурда стратегиялык тармактарды өнүктүрүү, экономика тармактарын туруктуу өнүктүрүү үчүн улуттук масштабдагы 77 долбоорду ишке ашыруу негиздери түзүлдү.

2013-жылдын жыйынтыктары боюнча экономиканы өнүктүрүү тенденцияларын, 2014-жылдын 1-жарым жылдагы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн жыйынтыктары боюнча учурдагы экономикалык кырдаалды талдоо жана 2014-жылы күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөрдү баалоо чагылдырылды. 2015-жылга экономиканын маанилүү секторун өнүктүрүүнүн негизги багыттары, алардын болжолдуу маанилерин кененирээк баяндоону камтуу менен аныкталды, тармактык министрликтердин, ведомстволордун расмий болжолдорунун жана учурдагы тенденциянын базасында түзүлгөн 2016-2017-жылдарда өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүнүн келечеги баяндалды. Тышкы жана ички факторлор, мүмкүн болгон тобокелдиктер белгиленди.

2. 2013-жылдагы макроэкономикалык кырдаалга жана 2014-жылдын

I жарым жылдыгында Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн жыйынтыктарына сереп

2.1. 2013-жылдагы макроэкономикалык кырдаалга кыскача сереп

2013-жылы координацияланган макроэкономикалык жана акча-насыялык саясатты жүргүзүүдөн улам өлкөдө макроэкономикалык, финансылык жана социалдык туруктуулук камсыздалды.

2013-жылдын жыйынтыгы боюнча, Улуттук статистика комитетинин алдын ала баалоосу боюнча, экономиканын реалдуу өсүшү 2012-жылдагы 0,1% реалдуу төмөндөөгө каршы 10,5% түздү. Жыл башында 7,8% деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүштүн максаттуу көрсөткүчү 2,7% ашкан. Ички дүң продуктунун (ИДП) көлөмү 350 млрд сом суммасында түзүлдү. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды кошпогондо ИДПнын реалдуу өсүшү 5,8%ды түздү. 2012-жылдын тийиштүү мезгилинде ушундай көрсөткүч 6,3% болгон. ИДПнын дефлятору 107,4% деңгээлинде түзүлдү. Экономикалык өсүштүн негизги себеби өнөр жай өндүрүшүнүн олуттуу көбөйүшү, атап айтканда, Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларда алтын өндүрүү көлөмдөрүнүн көбөйүшү болду. Калктын жан башына эсептегендеги ИДПнын көлөмү 64,1 миң сомду түзүп, 2012-жылга салыштырганда 8,3%га көбөйдү.

1-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча түзүм жана өсүш темптери[1]

Экономикалык өсүш экономиканын бардык секторлору тарабынан камсыз кылынган, ошол эле учурда ИДПнын өсүшүнө эң көп салым өнөр жай тарабынан (5,4 п.п.) жана кызмат көрсөтүү тарабынан (2,4 п.п.) киргизилген, анда өндүрүш көлөмдөрү тийиштүү түрдө 34,4 % жана 5,1 % өскөн. Өсүштүн жогорку темптери ошондой эле айыл чарбасында  2,9 % жана айыл чарбасында – 12,4 % белгиленген.

Экономика тармактарынын көлөмүнүн өсүшүнө төмөнкүлөр көмөк көрсөттү:

- оңдоо иштеринен кийин Кумтөр кенинде өндүрүштү көбөйтүү;

- айыл чарбасы үчүн жагымдуу аба-ырайынын шарттары;

- фермерлерге жеңилдетилген кредиттерди (беш банк тарабынан жалпы суммасы 3,1 млрд сомго кредиттер берилген), лизингге айыл чарба техникасын берүү жана материалдык резервдер эсебинен ККМди бөлүп берүү;

- ички суроо-талапты кеңейтүү жана жыл бою экспорттук продукцияга жагымдуу конъюнктураны сактоо;

- текшерүүлөрдүн санын, лицензиялардын санын жана мамлекеттик жөнгө салуунун башка чараларын кыскартуу аркылуу бизнес жүргүзүүнүн ыңгайлуу шарттарын түзүү;

- 2013-жылы 2012-жыл менен салыштырмалуу керектөөчү кредиттердин 28,9 % өсүшү;

- 2012-жыл менен салыштырмалуу экономика боюнча кредиттердин 36,1 % өсүшү;

- 2013-жылы жеке адамдардын акча которууларынын таза агыны 7,9 % көбөйдү, алардын көлөмү 1908,2 млн АКШ долл. түздү.

Экономика тармактарында өсүш өлкөнүн социалдык көрсөткүчтөрүнүн жакшырышы менен коштолот. Калктын кирешелери өсүп эмгек рыногунда жагдайдын жакшырышы байкалган. 57,5 миң жумуш орду түзүлгөн. Өкмөт тарабынан мамлекеттин ичинде, ошондой эле анын чегинен тышкары жумушсуз жарандарды ишке орноштуруу боюнча бир катар иш-чаралар жүргүзүлгөн. 2013-жылы 44,2 миң киши жумушка орнотурулган, бул 2012-жылга караганда 2,7 % көп (43,0 миң киши). Республика боюнча жалпысынан бош жумуш орундарына 39,7 миң киши жумушка орноштурулган. 2013-жылы жалпы жумушсуздуктун деңгээли 8,3 % түздү[2].

2013-жылы бир кызматкерге орточо айлык номиналдуу айлык акы (чакан ишканаларды эсепке албаганда) 11341,0 сомду түздү жана 2012-жыл менен салыштырмалуу 5,7 % көбөйдү. КРУБ тарабынан белгиленген валюталардын расмий курсунан улам 2013-жылы бир кызматкердин орточо айлык акысы 234,1 АКШ долл. түздү.

2013-жылы жашоо минимумунун орточо жылдык чоңдугу 4599,2 сомду түздү жана 2012-жыл менен салыштырмалуу 5,9 % өстү.  Эмгек акынын орточо өлчөмү жашоо минимумунун чоңдугун дээрлик 2,5 эсеге жабат.

Жалпысынан республика боюнча, 2014-жылдын 1-январына карата абал боюнча жетишсиз камсыз болгон үй-бүлөлөргө ай сайын жөлөкпулдардын орточо өлчөмү (ЖҮАЖ) 5,1 % көбөйдү жана 487,4 сомду түздү. 2013-жылдын 1-ноябрынан баштап Кепилдендирилген минималдуу кирешенин өлчөмү 580 сомдон 640 сомго чейин өстү (10,3 %га). Ай сайын берилүүчү социалдык жөлөкпулдардын (АСЖ) орточо өлчөмү 0,1 % көбөйдү жана 2405,7 сомду түздү.

Октябрь айындагы кайрадан эсептешүүнүн жыйынтыгында пенсиянын орточо өлчөмү 2014-жылдын 1 - январына карата 4432,0 сомду түздү жана 2009-жыл менен салыштырмалуу 2,1 эсеге көбөйгөн. Пенсиянын орточо өлчөмүнүн жана пенсионердин жашоо минимумунун (ПЖМ) катышы 72,8 %дан 108,2 %га чейин өстү.

Ошентип, пенсионердин жашоо минимумунан төмөн пенсия алган адамдардын саны азайган тенденцияга колдоо көрсөтүлдү. Эгер 2009-жылы пенсионердин жашоо минимумунан төмөн пенсия алган пенсия курагындагы адамдардын саны 452,9 миң адамды (жалпы санынан 86,6 %) түзсө, 2013-жылдын аягына карата бул сан 306,3 миң кишини (жалпы санынан 52,7 %) түздү.

2013-жылы мамлекеттик бюджеттен социалдык сферага чыгымдардын салыштырма салмагы (59718,4 млн сом) 57,3 % түздү, 2012-жылга караганда бардыгы 5045,0 млн сомго көбүрөк сарпталды.

2013-жылы мамлекеттик бюджеттин кирешелеринин көлөмү[3], финансылык эмес активдерди сатууну эсепке алуу менен 101 940,9 млн сомду түздү, же 2012-жылга карата 117,2 % түздү, ИДПга карата үлүш - 29,1 %. 2013-жылы мамлекеттик бюджеттин терс финансылык балансы отчеттук маалыматтар боюнча 2330,5 млн сомду түздү.

2013-жылга белгиленген параметрлерге ылайык мамлекеттин социалдык кепилдиктерин толук жана өз убагында каржылоо камсыз кылынды.

2013-жылы Өкмөт жана КРУБ тарабынан координацияланган макроэкономикалык жана акча-насыялык саясатты жүргүзүү жылдык инфляция деңгээлин бир маанилик көрсөткүчтөн ашпаган билдирилген деңгээлде кармап турууга мүмкүндүк берди. Дүйнөлүк азык-түлүк рынокторунда баалардын турукташуусу, айыл чарба продукциясынын ички рыногунда сунуштун көбөйүшү акчалардын ашыкча сунушун чектөөгө багытталган КРУБ жүргүзүүчү акча-насыялык саясат менен бирдикте 2013-жылы инфляциянын өсүшүнүн төмөн темптерин шарттады. 2013-жылы инфляциянын деңгээли 2012-жылдын декабрына карата 4,0 % түздү, ал эми бул мезгил ичинде анын орточо жылдык мааниси - 6,6 % түздү.

Өлкөнүн финансылык туруктуулугу эл аралык резервдердеги топтоолор менен камсыздалат, алар 2013-жылдын 31-декабрына карата абал боюнча 2 238,4 млн АКШ долл. түздү, ал 2013-жылдын башынан тартып 171,8 млн АКШ долл. же 8,3 % көбөйдү. 2013-жылдын аягына карата дүң эл аралык резервдердин көлөмү товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн 3,7-айлык импортун жабат.

Банк секторунун өнүгүшүнүн оң динамикасы байкалат, бул банк системасынын суммардык активдеринин көбөйүшү менен коштолот, алар 2013-жылдын башынан тартып 27,0 % өстү жана 111,1 млрд сомду түздү. Банк секторунун жалпы депозит базасы 63,8 млрд сомду түздү, жыл башынан 32,7 % көбөйдү, анын ичинде жеке адамдардын депозиттери 28,4 млрд сомду, жыл башынан тартып өсүш 36,3 % түздү.

2013-жылдын 31-декабрына карата абал боюнча банк секторунун кредит портфелинин көлөмү 54,0 млрд сомду түздү, жыл башынан тартып 34,5 % көбөйдү.

2013-жылы экономикага кредит[4] 57,2 млрд сомду түздү, 2013-жылдын башынан тартып  36,1 % көбөйдү (2012-жылы – 26,2 %).

Экономиканы капиталдаштыруунун деңгээли, 2011-жылдагы 25,5 %дан 2013-жылы 35,5 %га чейин жогорулаган, негизинен, чет өлкөлүк кредиттердин көлөмдөрүнүн (2,2 эсе), калктын каражаттарынын (1,4 эсе), ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын (1,6 эсе) көбөйүшүнүн эсебинен.

2013-жылы калктын керектөөсү жогору бойдон калды. Орточо айлык номиналдуу эмгек акынын 4,9 %га көтөрүлгөндүгүнөн, жеке адамдардын акча которууларынын агып келишинин 7,9 %га, ошондой эле керектөөчүлүк насыялардын темпинин 28,9 %га көбөйүшүнө байланыштуу жеке керектөөнүн үлүшү жогорулап, 95,1 %ды түзгөн (2-таблица). ИДПны пайдалануунун түзүмүндө мамлекеттик керектөөнүн салыштырма салмагы бул мезгилде 20,1 %дан 18,1 % чейин төмөндөдү.

2-таблица

Пайдалануу боюнча ИДП (ИДПга карата % менен)

Өлкөнүн экономикасынын ачыктыгынын көрсөткүчү 2012-жылы 116,0 %дан 2013-жылы 112,2 %га чейин төмөндөдү. Тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 2012-жылдын деңгээлинин 6,6 %га номиналдуу көбөйүп, 2013-жылы 7996,1 млн АКШ долл. түздү.

Жалпысынан бул жылдары соода балансынын сальдосу терс болуп, өсүштүн туруктуу тенденциясы белгиленди. Бул экономиканын инвестициялык, өткөрмө товарлары жана чийкизаттарынын импортунда өскөн муктаждыктары менен шартталган, алардын салыштырма салмагы чогуу алганда  45,0 % жакынды, керектөөчү товарлар – 33 % түзөт. Ошону менен бирге, өлкөнүн экспорттук потенциалы жогору эмес бойдон калууда, ал эми экспорттун структурасы диверсификацияланган эмес. 2013-жылы экспорт 7-9 негизги позицияларда берилген, алардын 36,5 % - алтын.

ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2011-жылдагы (-)27,1 %дан 2013-жылы (-)48,7 %га жогорулаган, ошол эле учурда 2012-жылга карата азаюу тенденциясы бар.

Өкмөт тарабынан 2013-жылы Туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясын ишке ашыруу алкагында 2013-жылга иш-чаралардын деталдуу планы ишке ашырылган (2013-жылдын 5-мартындагы №111 Өкмөттүн токтому менен бекитилген), ал ТӨУС аткаруу боюнча иш-чаралардын конкреттүү тизмесин аныктайт. План өлкөнүн экономикасындагы жагдайды турукташтыруу боюнча 149 артыкчылыктуу милдетти жана аларды чечүү жолдорун, ошондой эле 2013-жылы өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө багытталган инвестициялык долбоорлорду камтыды.

2013-жылы экономикалык жигердүүлүктү жогорулатуунун негизги фактору 32 млрд сом суммага өздөштүрүлгөн ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу болду, алар:  Бишкек-Нарын-Торугарт автожолун реабилитациялоо (9-272 км, 272-365 км, 365-539 км), Ош-Баткен-Исфана автожолун реабилитациялоо (10-28 км, 108-123 км, 220-232 км, 232-248 км, 248-360 км) болду, Аба кыймылын уюштуруу (АКУ) улуттук системасын модернизациялоо боюнча долбоор, “Манас”, “Ош”, “Ысык-Көл” аэропорттору үчүн навигациялык жабдууну жана техникалык каражаттарды модернизациялоо жана сатып алуу, Кыргызстандын түштүгүндө электр берүү линияларын модернизациялоо, (ЛЭП 500 кВ “Датка” курулушунун бүткөрүлүшү, 220 кВ электр берүүнүн жаңы линияларынын курулушу жана 5 ПС-220 кВ реконструкциялоо), Жогорку Нарын ГЭС каскадынын курулушунун башталышы, “Чайна Петроль Компани “Джунда” НПЗ курулушунун бүтүшү, ошондой эле  Кумтөр, Бозымчак, Талды-Булак Сол Жээк, Шыралжын алтын кендерин иштеп чыгууга багытталган капиталдык салымдар.

2013-жылы негизги аракеттер бизнес үчүн тоскоолдуктарды алып салууга жана ишкер чөйрөнү жакшыртууга, бизнестин тоскоолсуз өнүгүүсү үчүн жана чет өлкөлүк капиталдын өлкөгө келүүсүнө жаңы ченемдик укуктук актыларды түзүү жана кабыл алууга топтолду. 2013-жылдын октябрында “Кыргыз Республикасындагы лицензия-уруксат берүүчү система жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы жаңы редакцияда кабыл алынган, ал лицензиялардын жана уруксаттардын акыркы тизмесин камтыйт. Азыркы учурда өлкөдө уруксат берүүчү документтердин 101 түрү каралган, ал эми 2008-жылы алардын саны 518 түзгөн. Мамлекеттик органдардын-лицензиарлардын иш-аракеттерин регламенттөөгө багытталган “унчукпоо-макулдуктун белгиси” ченеми киргизилди.

Салык саясатын өркүндөтүү максатында:

“Кыргыз Республикасынын Салык кодексине толуктоолорду жана өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө” 2013-жылдын 20-февралындагы №25 Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынган, ал жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарына жергиликтүү салыктарды жана жыйымдарды, ошондой эле айрым жалпы мамлекеттик салыктарды башкаруу (эсепке алуу, жыйноо, төлөтүп алуу жана көзөмөл) милдеттерин өткөрүп берүүнү караштырат;

“Кыргыз Республикасынын айрым мыйзам актыларына толуктоолорду жана өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө” 2013-жылдын 15-ноябрындагы №201 Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынган – мамлекеттик-менчик өнөктөштүк жөнүндө макулдашууларды ишке ашыруу процессинде жеке өнөктөштөр жана (же) долбоорлук компания ишке ашырылуучу товарларды, жумуштарды, кызматтарды жеткирүүнү КНСти төлөөдөн бошотуу жөнүндө;

“Кыргыз Республикасынын Салык кодексине толуктоолорду киргизүү жөнүндө” 2013-жылдын 16-мартындагы №41 Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынган – конвертерди (темир эритүүчү мешти) куруу жана реконструкциялоо үчүн адистештирилген товарлардын импортун КНС төлөөдөн бошотуу жөнүндө;

“Үч жылдык мөөнөткө пайдага салыкты төлөөдөн бошотууга тийиштүү айыл чарба продукциясын өнөр жайда кайра иштеткен тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жай ишканаларынын тизмесин бекитүү жөнүндө” Өкмөттүн 2013-жылдын 25-январындагы №37 токтому кабыл алынган;

“6 жылдык мөөнөткө кошумча нарк салыгынан бошотулуучу ата мекендик айыл чарба чийки затын кайра иштетүүчү тамак-аш жана кайра иштетүүчү өнөр жай ишканалары (товарлардын акциздик топторун чыгаруудан тышкары) жүргүзгөн экономикалык иштин түрлөрүнүн тизмегин бекитүү тууралуу” Өкмөттүн 2013-жылдын 3-майындагы №226 токтому ж.б. кабыл алынган.

Жыйынтыгында мамлекеттик бюджетке салыктык келип түшүүлөрдүн көлөмү 2012-жыл менен салыштырмалуу 14 % өстү жана 72,8 млрд сом өлчөмүндө түзүлдү.

Бизнеске административдик жүктү азайтуу боюнча жүргүзүлүүчү иш Кыргызстанга бизнес жүргүзүү шарттарын жакшыртууга мүмкүндүк берди. Бизнес ачуу үчүн процедураларды жөнөкөйлөтүү, эл аралык соода жүргүзүү жана банкроттуулук тармагында мыйзамдарды либералдаштыруу тармагында реформаларды жүргүзүү Дүйнөлүк банктын бизнес жүргүзүү жеңилдигинин индекси боюнча өлкөнүн рейтингин эки позицияга жакшыртууга жана 70 -орундан 68-орунга өтүүгө мүмкүндүк берди. Изилдөөгө ылайык, бирдиктүү терезе принциби боюнча юридикалык жактарды каттоонун автоматташтырылган системаны жайылтуу боюнча долбоорду ишке ашыруудан улам бизнес ачуу жеңилдиги боюнча Кыргыз Республикасы дүйнөдө 12-орунду ээлейт.

Глобалдуу атаандаштыкка жарамдуулук индекси боюнча Кыргыз Республикасы 127-орундан 121-орунга 6 позицияга көтөрүлдү. Бул рейтингде жаңы автомобиль жолдорун куруу жана болгондорун реабилитациялоо жолу менен макроэкономикалык чөйрөнү турукташтыруу, мамлекеттик мекемелерди оптималдаштыруу жана инфраструктура сапатын жакшыртуу тармагында жүргүзүлүүчү реформалар эсебинен болуп өттү.

Кыргыз Республикасынын Бажы союзуна (мындан ары – БС) жана Бирдиктүү Экономикалык Мейкиндигине (мындан ары - БЭМ) кошулуусу боюнча интенсивдүү иш жүргүзүлдү. Иш-чаралар планына ылайык, кыргыз тарабынан тышкы соода ишмердигин жөнгө салуучу Кыргыз Республикасынын улуттук мыйзамдарынын жана эл аралык келишимдердин БС келишимдик-укуктук базасына шайкеш келишине анализи даярдалган жана Евразия экономикалык комиссиясына (мындан ары – ЕЭК) жөнөтүлгөн, ага ДСУ алдында Кыргыз Республикасынын милдеттенмелерин салыштыруу, өткөрмө пункттарынын инфраструктурасынын абалын, ошондой эле ЕЭК берилген форматы боюнча статистикалык маалыматтарды талдоо кирет.

Жол картасынын долбооруна киргизүү үчүн БС кирүүдө тобокелдиктерди азайтуу боюнча сунуштар даярдалды. Жол картасынын долбоорунда эске алынган кыргыз тараптын олуттуу сунуштарынын арасында Товарлардын жана чендердин тизмесин аныктоо боюнча иш-чараларды, аларга карата Кыргыз Республикасы өткөөл мезгил ичинде Бирдиктүү бажы тарифинен (ББТ) айырмаланган бажы төлөмдөрүнүн чендерин колдонуу керек, ошондой эле тармактар боюнча мыйзамдарды шайкеш келтирүүгө, өткөрмө пункттарын кошумча жабдууга жана Кыргыз Республикасында тамак-аш продукциясынын коопсуздугу жана сыноолор борборун түзүүгө байланыштуу башка иш-чараларды белгилөөгө болот.

2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын Туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында белгиленген комплекстүү жана тең салмактуу мамлекеттик башкаруу жана туруктуу өнүктүрүү артыкчылыктарын ишке ашыруу максатында 2013-2017-жылдары Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү программасы иштелип чыкты (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2013-жылдын 18-декабрындагы №3694-V токтому менен бекитилген), анда башкы компонент Улуттук стратегияда коюлган ар бир милдетти чечүү үчүн конкреттүү чаралары, иш-аракеттери, долбоорлору бар жакынкы беш жылга Өкмөттүн деталдуу планы болуп калды.

Ошентип, 2013-жылдын негизги жыйынтыгы экономикалык өсүштүн басаңдашы жана бир катар өлкөлөрдө карыз кризисинин шарттарында жылдын аягына чейин оң тенденцияга өтүү жана экономикалык өсүштүн туруктуу динамикасын сактоо болуп калды. 10,5 % деңгээлинде өлкөдөгү экономикалык өсүш 2013-жылы КМШга катышуучу-өлкөлөрдүн ичинде эң жогорку көрсөткүч болуп калды. Ошол эле учурда дүйнөлүк экономиканын өнүгүү деңгээлинин кумулятивдик көрсөткүчү 3.0 %, негизинен Кытайдын жана Индиянын оң салымдары эсебинен, ИДПнын өсүшү тийиштүү түрдө 7,7 % жана 4,4 % деңгээлинде түзүлдү. Россия жылды ИДПнын 1,3 %га, Казакстан - 6,0 %га өсүшү менен аяктады.

2.2. Кыргыз Республикасынын 2014-жылдын I жарым жылдыгындагы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн алдын ала жыйынтыктары

2014-жылдын башынан тартып республиканын социалдык-экономикалык өнүгүүсүндө сезилерлик оң жылыштар байкалууда.

2014-жылдын январь-июнь айларынын жыйынтыгы боюнча ИДПнын көлөмү 151,7 млрд сом суммасында түзүлдү жана (2013-жылдын январь-июнь айларындагы реалдуу өсүш 8,1 %га) жана реалдуу түрдө 4,1 %га өстү. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды кошпогондо, ИДПнын реалдуу өсүшү 103,7 %ды түздү, 2013-жылдын тиешелүү мезгилинде ушундай көрсөткүч 105,8 %ды түзгөн. ИДПнын дефлятору 104,6 %дын деңгээлинде түзүлдү.

Экономикалык өсүш экономиканын бардык секторлору тарабынан камсыз кылынган, оң салымдары айыл чарбасында 0,2 пайыздык пунктка, өнөр жайдыкы, курулуштуку, кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүкү – ар бири 1,1 пайыздык пунктарда бааланат.

3-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча түзүм жана өсүш темптери[5]

Номиналдуу ИДП түзүмүндө товарларды өндүргөн тармактардын үлүшү 0,3 пайыздык пунктка көбөйдү жана 32,4 % түздү, кызмат көрсөтүүчү тармактардын үлүшү 0,2 пайыздык пунктка кыскарды жана 52,5 %ды түздү.

Калктын жан башына эсептегенде ИДПнын көлөмү 27,4 миң сомду түздү жана 2013-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырмалуу 2,0 %га өстү.

Инфляциянын деңгээлин мүнөздөгөн керектөө бааларынын индекси 105,9 %ды түздү (2014-жылдын январь-июну 2013-жылдын декабрына салыштырганда). Инфляциянын орточо жылдык мааниси 106,3 %ды түздү (2014-жылдын январь-июнь айы 2013-жылдын январь-июнь айына караганда).

Жалпысынан, 2013-жылдын декабрь айына салыштырганда 2014-жылдын I жарым жылдыгында тамак-аш азыктарына жана алкоголдук эмес ичимдиктерге керектөө бааларынын өсүшү 9,5 %ды, алкоголдук ичимдиктерге жана тамеки буюмдарына – 6,0 %, азык-түлүк эмес товарларга 2,3 %ды түздү жана акы төлөнүүчү кызмат көрсөтүүлөргө 2,0 %га жогорулагандыгы белгиленген.

2014-жылдын январь-май айларында которуу системалары аркылуу ишке ашырылган жеке адамдардын акчалай которууларынын агымынын көлөмү 810,7 млн АКШ долларын түздү, бул 2013-жылдын тийиштүү мезгилиндегиден 2,3 %га жогору.

Банк тутумунун суммалык активдери жыл башынан тартып 6,9 %га өстү жана 118,7 млрд сомду түздү. Банк секторунун жалпы депозит базасы 67,7 млрд сомду түздү, жыл башынан 6,1 %га көбөйдү, анын ичинде юридикалык жактардын депозиттери 28,7 млрд сомду түздү, жыл башынан тартып өсүш 7,5 %ды түздү жана жеке адамдардын депозиттери 30,4 млрд сомду, жыл башынан тартып өсүш 7,1 %ды түздү. 2014-жылдын 31-майына карата абал боюнча банк секторунун кредиттик портфелинин көлөмү 65,0 млрд сомду түздү, ал жыл башынан 20,5 %га көбөйдү (2013-жылдын аягына – 54,0 млрд сом).

Экономикага кредит[6] 2014-жылдын январь-июнуна 69,3 млрд сомду түздү, жыл башынан тартып 21,1 %га көбөйдү (2013-жылдын январь-июнунда экономикага кредит 17,4 %га көбөйгөн).

2014-жылдын 1-июлуна карата Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 31-январындагы №61-токтому менен бекитилген “Айыл чарбасын каржылоо-2” долбоору боюнча республиканын 6 банкы аркылуу жалпы суммасы 4300,4 млн сомго насыя берилди.

2014-жылдын январь-майында тышкы соода жүгүртүү 2553,3 млн. АКШ долларын түзүп, 2013-жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 6,0 %га төмөндөдү. Товар жүгүртүү структурасында экспорттун үлүшүнө 23,1 %, импортко – 76,9 % туура келди. 2014-жылдын январь-майында соода балансынын жетишсиздиги 1372,7 млн АКШ долл. түздү жана 2013-жылдын ушундай эле мезгилине салыштырмалуу 16,1 %га азайды. Экспорт 590,3 млн АКШ долл. түздү жана 2013-жылдын январь-майында экспорттук жеткирүүлөрдүн көлөмү алтындын экспортунун 1,4 эсе өсүшүнүн эсебинен 9,2 %га ашты. Алтынды эсепке албаганда Кыргыз Республикасынан товарларды экспорттоо 2014-жылдын январь-майында 4,5 %га азайып, 354,1 млн АКШ долл. түздү, бул отун-энергетикалык ресурстардын экспорттук жеткирүүлөрүнүн 17,5 %га, айнектин жана андан жасалган буюмдардын 29,2 %га, кийим жана кийимге керектелүүчү буюмдардын 4,8 %га, булгарынын 8,8 %га азайышы менен шартталган. Импорттук келип түшүүлөр 9,8 %га төмөндөп, 1963,0 млн АКШ долл. түзүп, негизинен, текстиль жана текстилден жасалган буюмдардын (13,5 млн АКШ долл.), өсүмдүктөрдөн келип чыккан продуктылардын (14,0 млн АКШ долл.), машиналарды жана аппараттарды жана алардын запастык бөлүктөрүн (23,4 млн АКШ долл.), транспортту (30,8 млн АКШ долл.) сырттан ташып келүүсү, ошондой эле минералдык азыктардын (133,3 млн АКШ долларга.) азайганы менен шартталды.

2014-жылдын январь-июнунда финансы эмес активдеринин сатуусун эсепке алганда мамлекеттик бюджеттин кирешелеринин жалпы көлөмү 49 192,2 млн сомду (ИДПга карата 32,4 %). Мурунку жылдын көрсөткүчүнө салыштырмалуу бюджеттин жалпы кирешелери 5,1 %, негизинен салыктык жана салыктык эмес кирешелердин өсүшүнө байланыштуу өстү. Алдын ала маалыматтар боюнча, 2014-жылдын январь-июнунда мамлекеттик бюджеттин чыгаша бөлүгү (финансы эмес активдерди сатып алууну кошкондо) [7] 46 589,9 млн сом суммасында (ИДПга карата 34,6 %) аткарылды. 2013-жылдын ушундай мезгилине салыштырмалуу жалпы чыгымдар 3339,1 млн сомго, же 6,9 %га көбөйдү.

2014-жылдын январь-июнунда социалдык чөйрөгө мамлекеттик бюджеттин чыгымдарынын салыштырма салмагы 63,8 %ды (26629,2 млн сом) түздү, бардыгы болуп 2013-жылдын ушул мезгилине салыштырганда 8712,3 млн сомго көп жумшалган (социалдык чөйрөгө мамлекеттик бюджеттин чыгымдарынын салыштырма салмагы 2013-жылдын январь-июнунда 46,6 % түздү).

Калкты социалдык коргоо тармагында социалдык төлөмдөрдү толук өлчөмдө камсыз кылуу боюнча максатка багытталган иш жүргүзүлдү. 2014-жылдын январь-июнунда республикалык бюджеттин каражаттарынан мамлекеттик жөлөкпулдарды төлөөгө 2145,8 млн сом жалпы суммага акча каражаттары каржыланган, бул 2013-жылдын ушундай эле мезгилинен 1,0 %га азыраак.

2014-жылдын январь-июнундагы пенсияларды жана башка социалдык төлөмдөрдү төлөөгө 15737,4 млн сом өлчөмүндө бардык керектелүүчү сумма толук өлчөмдө каржыланган.

2014-жылдын январь-майында бир кызматкерге орточо айлык номиналдуу айлык акы (чакан ишканаларды эсепке албаганда) 11668,0 сомду түздү жана 2013-жылдын ушундай мезгили менен салыштырмалуу 7,9 % көбөйдү, ал эми керектөө бааларынын индексин эсепке алуу менен эсептелген анын реалдуу өлчөмү 1,9 % көбөйдү. 2014-жылдын II кварталында жашоо минимумунун көлөмү 5011,43 сомду түзүп, 2013-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырганда 6,7 % өстү.

2014-жылдын 1-июлуна карата ишке орноштуруу мамлекеттик кызматынын органдарында  жумуш издеп учетто турган, иш менен камсыз болбогон адамдардын саны 93,7 миң кишини түздү жана 2013-жылдын ушундай эле датасына салыштырмалуу 2,7 % азайды, катталган жумушсуздардын саны тийиштүү түрдө 58,5 миң кишиге жана 2,3 %га азайды. Катталган жумушсуздуктун деңгээли экономикалык активдүү калктан 2,3 % түздү.

Ошентип, 2014-жылдын I жарым жылдыгынын жыйынтыктары экономиканын бардык секторлорунда экономикалык өсүштүн оң тенденцияларын көрсөттү, ошол эле мезгилде жылдын башынан тартып экономикалык өсүштүн туруктуу түрдө басандашын белгилей кетүү зарыл.

3. 2014-жылга күтүлүүчү макроэкономикалык көрсөткүчтөр

2014-жылга экономикалык саясаттын негизги максаты макроэкономикалык туруктуулукту сактоо жана экономиканын бардык секторлорунда өсүштүн оң динамикасын камсыз кылуу болуп саналат.

Бул багытта иш Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча программасын ишке ашыруу боюнча 2014-жылга Иш-чаралар планынын алкагында активдүү жүрүүдө (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 28-февралындагы №110 токтому). Иш-аракеттер планынын көпчүлүк бөлүгү бизнес үчүн чөйрөнү алып салууга жана чөйрөнү жөнөкөйлөтүүгө топтолгон, 513 иш-чараны камтыйт.

2014-жылы күтүлгөн көрсөткүчтөрдү түзүү негизине мындай негизги өбөлгөлөр киргизилген, алар:

Кумтөр кенин иштеп чыгуу боюнча ишканаларда туруктуу иши;

Түзүлгөн жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттардын айыл чарбасына таасири;

2013-жылдын инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу эсебинен курулуш көлөмдөрүнүн өсүшү жана жаңыларын баштоо;

Жайыл районунда мунайды кайра иштетүүчү МКЗ ишке киргизүү жана өндүрүмдүүлүк кубаттулугун толук эмес ишке киргизүү (“Чайна Петроль Компани “Джунда” ЖЧКсы);

- алтынга баалардын жогорку өзгөрмөлүүлүк шартында металлургиялык өндүрүш көлөмдөрүнүн божомолдук маанилерин түзүүдө кылдат мамиленин эсебинен өнөр жайда номиналдуу көлөмдүн азайышы;

- кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндө орточо өсүш (сооданын реалдуу көлөмдөрү БС өлкөлөрү тарабынан бажы көзөмөлүнүн катаалданышынан улам жай темптер менен өсөт (товарлардын реэкспортун азайтуу), жеке адамдардын акча которууларынын агымынын басаңдашы, ошондой эле уюлдук байланыш рыногунун толтурулушунан улам байланыш кызматтары чөйрөсүндө көлөмдөрдүн азайышы байкалат);

Кыргыз Республикасынын өлкө-соода өнөктөштөрү менен туруктуу өнүккөн соода-экономикалык мамилелер.

Негизги күтүлгөн социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр 2014-жылы төмөнкүдөй жол менен түзүлөт:

4-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча түзүм жана өсүш темптери[8]

4,5 % деңгээлинде күтүлгөн экономикалык өсүш ИДПга экономиканын бардык секторлорунун оң салымы менен, анын ичинде (1) өнөр жай секторундагы продукциянын 5,0 %; (2) айыл чарба өндүрүшүнүн 0,8 %; (3) курулуш секторунун 17,5 %; (4) кызмат көрсөтүүлөр секторунун 3,8 %га өсүшү эсебинен камсыздалат. Көбүрөк салым кызмат көрсөтүүлөр (1,7 пайыздык пункт) жана курулуш (1,2 пайыздык пункт) тарабынан камсыздалат, ошондой өнөр жай сектору (0,8 пайыздык пункт) жана айыл чарбасынын салымдары (0,1 пайыздык пункт) жай болот.

Күтүлүүчү экономиканы өнүктүрүүгө терс кесепеттерди азайтууга жана туруктуу узак мөөнөттүү өсүш үчүн шарттарды түзүүгө багытталган активдүү саясатты болжолдойт. Сценарий жеке бизнестин ишенимин жогорулатуу шарттарында экономиканын өнүгүшүн, жаңы инфраструктуралык долбоорлорду каржылоо боюнча бюджеттин чыгымдарына байланыштуу өбөлгө түзүүчү мүнөздөгү кошумча чараларды колдонууну, экономиканын көбүрөк аялуу секторлоруна кредит берүүнү колдоону мүнөздөйт. Менчик капиталдын инвестицияларын кредиттик каржылоо мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүнү жана бизнес-климатты жакшыртууну караштырат, ал капиталдын агып чыгуусунун масштабдарын бир топ азайтууга мүмкүндүк берет.

Келечектеги жылдары керектөөчү баалардын индексинин динамикасы ар түрдүү багытталган факторлор менен аныкталат, бирок максаттык ориентирлерден ашпайт.

2014-жылы инфляция (керектөөчү баалардын индекси, декабрдан декабрга карата) 9-10,6% коридордо күтүлөт. Инфляция деңгээлин баалоодо төмөнкү факторлор эске алынды: (1) суроо-талаптын жана сунуштун тышкы жана ички олуттуу соккуларынын жоктугу; (2) акча-насыя саясатынын шаймандары менен алмашуу курсунун кескин өйдө-ылдый болушун  токтотуу; (3) ички рынокто азык-түлүк товарларына баалардын 10,0 %, азык-түлүк эмес товарларга – 9,0 % чейин баалардын өсүшү; (4) коңшу мамлекеттердин валюталары менен операцияларынан улам калктын инфляциялык күтүүлөрүнүн жогорулашы; (5) чийки мунайга болгон баанын өсүшү (Brent маркасы 105.0 АКШ долл./баррель); (6) коммуналдык кызматтарга баалардын бара-бара өсүшү); (6) тариф саясатын кайра карап чыгуу (электр энергиясы, жылуулук энергиясы); (8) негизги соодалык өнөктөш өлкөлөрдө инфляциянын орточо көрсөткүчтөрүн болжолдоо (Россияда – 5,0 – 6,0 %, Казакстанда - 6,0 - 8,0%, Кытайда - 3,5 %, Евро зонада – 0,8 %, дүйнөлүк экономикада - 3,5 %).

Республикада түзүлгөн негизги азык-түлүк товардык рынокторундагы жагдай дүйнөлүк рыноктордун таасирине жана башка тышкы толкундатуулардын таасирине дуушар болууну ырастайт. Сомго карата доллардын курсу кескин жогорулашына байланыштуу негизги азык-түлүк товарларына баалар (ун, нан, эт, кант, күрүч, макарон азыктары) ички рынокто өстү.

Инфляциянын күтүлгөн көрсөткүчтөрү баарыдан мурда, мурун күтүлгөндөй, азык-түлүк товарларына баалардын өсүшү менен шартталган (2014-жылдын 6 айынын жыйынтыктары боюнча 2013-жылдын декабрына салыштырмалуу, тамак-аш азыктарынын баалары 9,5 %га өскөн. Азык-түлүктөрдүн олуттуу кымбатташынын негизги фактору улуттук валютанын 10,6 % арзандоосу болду (ү.ж. I кварталы), ал импорттун кымбатташын жана калктын терс инфляциялык күтүүлөрүн билдирет.

Бирок инфляцияга токтотуучу таасирди азыктардын негизги түрлөрү боюнча эл аралык уюмдардын жагымдуу болжолдору көрсөтөт, алар инфляцияга олуттуу таасир тийгизген азык-түлүк товарларынын керектөөчү бааларынын динамикасына оң таасир тийгизет. АКШнын Айыл чарба Министрлигинин (USDA) маалыматы боюнча Казахстанда дандын болжолдонгон көлөмү 13,94 млн тоннадан 14,5 млн тоннага, керектөө 0,5 млн тоннага жогорулайт, бирок экспорттун көлөмү 8,0ден 7,0 млн тоннага дейре кыскарат. Дүйнөлүк дан боюнча кеңештин (IGC) маалыматы боюнча дандын өндүрүшү 17,9 дан 18,2 млн тоннага чейин көбөйөт. Мында баштапкы запас 2,6 млн тонна, жылдык баланс 20,7 млн тоннаны түзөт. Дандын экспорту боюнча болжолдор 0,2 млн тоннага 7,7ден 7,9 млн тоннага чейин жогорулады. Буудай боюнча: баштапкы запас 0,3 млн тоннага 2,2ден 1,9 млн тоннага кыскартылды, буудайды өндүрүү 15,0 млн тоннага жакын түзүлөт, экспорт 7,5 млн тонна деңгээлинде калат, мезгилдин аягына буудайдын акыркы запасы 2,2 млн тоннаны түзөт.

Россия Федерациясында дан өсүмдүктөрүнүн жакшы түшүмү күтүлөт, данды дүң жыйноо IGC болжолу боюнча 2014-жылы 84,3 млн тоннадан 85,4 млн тоннага, дандын экспорту 21,3төн 23,0 млн тоннага чейин жогорулайт (2013-жылы 88,6 млн тонна), ошол эле учурда буудай 51 млн тонна чегинде өндүрүлөт, бул өткөн жылга караганда 1 млн ашык тоннага аз, бирок буудайдын экспорту 16,5тен 17,2 млн тоннага жогорулатылган. АКШнын Айыл чарба Министрлигинин (USDA) болжолу боюнча буудай 53,0 млн тонна өндүрүлөт, анын ичинен 33,5 млн тоннасын ички рынок керектейт, ал эми 19,5 млн тоннасы экспортко керектелет. Россиянын Айыл чарба Министрлигинин болжолу боюнча буудай 100,0 млн тоннага чейин өндүрүлөт, дүң дандын түшүмү өткөн жылкы 91,0 млн тоннага караганда 93-95 млн тоннаны түзөт.

Мындан тышкары, керектөөчү баалардын өсүш темптерин азайтууда оң ролду Өкмөт тарабынан кабыл алынган “2014-жылы АКШ долларынын алмашуу курсунун кескин өзгөрүшүн азайтуу, валюта рыногунда чайкоочулук операциялардын алдын алуу, товарлардын, кызматтардын жана ККМ бааларынын кескин жогорулашына жол бербөө боюнча биринчи кезектеги чаралардын планы” оң роль ойнойт.

Ошол эле учурда керектөөчү баалардын индексинин өсүшүнүн мүмкүн болчу тобокелдерин эске алуу керек, алар 2014-жылы төмөнкү максаттык багыттарды жогорулатууга таасирин тийгизет: азык-түлүккө дүйнөлүк баалардын өсүшү (2014-жылы баалар өндүрүштүн төмөндөө жана запастарды азайтуу фонунда чыңалышы мүмкүн); нан азыктарынын ички рыногунун ун жана дан импортунан, ККМден (Россия, Казакстан) салттуу көз карандылыгы. Тариф саясаты кайра каралып чыккан, дүйнөлүк товардык-чийкизат рынокторунда, инвестициялык саясатта жана мамлекеттик финансы секторунда жагдай олуттуу өзгөргөн учурда инфляцияны баалоо кайра каралып чыгылышы мүмкүн.

Региондорго карата 2014-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү 76,1 %дык салыштырма салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында экономиканын иштешинин эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсына болгон суммалык салымы 3,63 %ды түзөт. Жалал-Абад (10,5 %) жана Ысык-Көл (12,2 %) облустарында ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүштөрү Жалал-Абад облусунун аймагында республикада өндүрүлгөн электр энергиясынын 90,0 %на жакыны өндүрүүлөрү, ал эми Ысык-Көл облусунун аймагында “Кумтөр” кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашкандыгы менен байланыштуу.

Калган бөлүгү эң аз салымы менен 0,89 % деңгээлинде Ош, Баткен, Нарын жана Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн.

5-таблица

ИДПны өндүрүүдө региондордун салымы

2014-жылы экономиканын өнүгүшүнүн күтүлгөн параметрлеринен улам жашоо деңгээлин мүнөздөгөн негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй жол менен түзүлөт:

- калктын жан башына карата ИДПнын көлөмү 8,9 %га көбөйөт жана 69,8 миң сом өлчөмүндө күтүлүүдө;

- калктын акчалай кирешеси номиналдуу 8,7 %га өсөөрү күтүлүүдө;

- акча кирешелеринин түзүмүндө “эмгек акынын” өсүшү күтүлүүдө, мында орточо айлык акынын номиналдуу өлчөмү 8,0 %га өсөт, ал эми реалдуу өсүш 0,4 %га өсөт. Пенсиянын орточо номиналдуу өлчөмү 2,9 %га өсөт. Пенсиянын орточо өлчөмүнүн жана пенсионердин жашоо минимумунун катышы (ПМП) 103,4 % чейин өсөт;

- жумуш орундарын түзүү жана экономикада иштегендердин санынын өсүшү эмгек рыногунда суроо-талапты жана сунуштарды аныктоого; жумушсуз жарандарды кесипке даярдоону жана кайра даярдоону өркүндөтүүгө; чакан насыяларды берүү аркылуу жаңы жумуш орундарын түзүү боюнча активдүү чараларды көрүүнүн эсебинен күтүлүүдө;

- жумуш менен камсыздоону жогорулатуу жалпы жумушсуздуктун деңгээлин 2013-жылы 8,3 %дан 2014-жылы 8,2 %га чейин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет.

Ошентип, 2014-жылга күтүлүүчү макроэкономикалык көрсөткүчтөр мурда бекитилген болжолдуу маанилерге салыштырганда (6,9 %), негизинен 2013-жылдын жыйынтыктарынын жогорку базасынан улам өндүрүш көлөмдөрүн кайра эсептөөнүн эсебинен өзгөрүүлөргө дуушар болду, ошондой эле экономиканын азыркы абалы 2014-жылдын I жарым жылдыгындагы жыйынтыктары боюнча түзүлгөн экономиканын инерциялык тренддерди сакталоону болжомолдойт. Экономикалык көрсөткүчтөрдүн динамикасында басаңдаган тенденцияларды сактайт, ал эми ИДПнын өсүшү жалпысынан 04-0,9 % чейин төмөндөйт.

ИДП структурасында 50,0 % ашык ээлеген кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндө көлөмдөрдүн азаюу фонунда (ү.ж. январь-июнунун жыйынтыктары боюнча реалдуу өсүш 102,0 % гана түздү, ал эми 2013-жылдын ушундай мезгили ичинде бул көрсөткүч 105,9 % түзгөн, бул БС өлкөлөрү тарабынан бажы көзөмөлүнүн катаалданышы менен (товарлардын реэкспортунун азайышы), ошондой эле валютанын девальвациясынан улам керектөөчү суроо-талаптын азайышына), жеке адамдардын акча которууларынын агымынын басандашы (ү.ж. 5 айынын жыйынтыктары боюнча 2,3 %), тике чет өлкөлүк инвестициялардын келип түшүшүнүн (I кварталда 91,6 % түздү) азайышынан улам продукцияга болгон суроо-талаптын азайышы менен шартталган жана терс сальдо ( (-) 62,1 млн АКШ долл.) түзүлдү, капиталдын агып чыгышы 2,6 эсе көбөйдү), ошондой эле импорттук келип түшүүлөр көлөмдөрү (ү.ж. 5 айында деңгээл болгону 90,2 % түздү). Ушул жылы калктын сатып алуу жөндөмдүүлүгүнүн азайышынын жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө түзүлгөн макроэкономикалык жагдайдын натыйжасында бекитилген болжолдук көрсөткүчтөр 2-2,5 пайыздык пунктка жетишилбейт деп болжолдоого болот. Ошондой эле өнөр жайында өнүгүү көрсөткүчтөрү 2013-жылы түзүлгөн өтө жогорку база, ишканалардын (“Кадамжай сурьма комбинаты” ААК, “Кара-Балта тоо-кен комбинаты” ААК) сырье жоктугунан иштебей токтоп калуусу, чегарадагы жаңжалдын айынан чек аранын жабылышы (“Түштүк кыргыз цементи” ААК), продукцияга болгон суроо-талаптын азайышы (“Интергласс” ААК), өндүрүштүк циклди эффективдүү эмес уюштурулушу (“Кыргызалтын” ААК)таасиринен улам басаңдады (реалдуу өсүш 128,6 % түздү). Мындан тышкары жаратылыш-климаттык факторлордун таасиринен улам айыл-чарбада өндүрүш көлөмүнүн төмөндөшүнө тоболкелдиктер белгиленди, алар түшүмдүн жана айыл-чарба өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндөшүнө таасир этет (үстүбүздөгү жылдын жаз мезгилинин кечигип келиши, жаан-чачындын аз көлөмү жана суугару иштерин жүргүзүү үчүн суунун аздыгы).

Ошол эле учурда Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүшү бүгүнкү күндө дүйнөлүк финансылык толкундоолордун, Евросоюздун бир катар өлкөлөрүнүн карыз проблемаларынын жана рецессия белгилеринин, Кытайда, Россияда жана Казакстанда экономикалык өсүштүн басаңдашынын фонунда жүрүп жатканын жана толук өлчөмдө бул кесепеттерди сезиши мүмкүн экенин эске алуу керек.

Ошондуктан, жогоруда көрсөтүлгөн жагдайлардын өнүгүшү төмөнкүдөй макроэкономикалык тобокелдерге алып келиши мүмкүн:

- тышкы суроо-талаптын азайышы жана өлкөлөр-негизги соода өнөктөштөр менен соода шарттарынын начарлашы (кыргыз товарларына жана кызматтарына болгон суроо-талаптын азайышы экономиканын экспортко багытталган тармактарында өндүрүш көлөмдөрүнүн төмөндөшүнө алып келет, бул чет өлкөлүк валюта агымынын азайышынын натыйжасында улуттук валюта курсунун начарлашына алып келиши мүмкүн);

- валюта рыногунда азыркы түзүлгөн жагдайдан улам негизги азык-түлүк товарларынын жана энергоресурстардын импортунун баасынын өсүшү экономикага кошумча инфляциялык басымды, импорттук келип түшүү көлөмдөрүнүн азайышын шарттайт;

- Россиядан жана Казакстандан мигранттардын бөлүгүнүн кайтып келишинин натыйжасында жумушсуздук деңгээлинин өсүшү, ошондой эле акча которуулары боюнча агымдын азайышынан улам калктын кирешелеринин азайышы, балким, республикадагы социалдык чыңалууну күчөтөт;

- эмгек мигранттарынын акча которууларынын агымынын көлөмдөрүнүн азаюу коркунучу (экономикалык активдүүлүктүн өсүшү көпчүлүгүндө эмгек мигранттарынын акча которууларынын агымы менен камсыздалган ички суроо-талаптын өсүшү менен шартталган (акыркы керектөөгө чыгымдардын суммасы жана дүң топтоо). Акча которууларынын келип түшүү көлөмүнүн азайышы туруксуздук коркунучун жана тышкы факторлордун таасири менен шартталган экономикалык өсүштүн өзгөрүшүн жогорулатат (биринчи кезекте – эмгек миграциясынын өлкө-реципиенттеринин экономикалык өнүгүшү);

- ишкердик жигердүүлүктүн азайышынын натыйжасында экономиканын өсүшүнүн басаңдашы жана экономикалык өсүштү каржылоо булактарынын жетишсиздиги (республикада экономикалык өсүш каржылоонун тышкы, ошондой эле ички булактарынан көз каранды. Дүйнөлүк финансы рынокторунда жагдайдын татаалданышы тышкы карыздардын келип түшүшүнө тоскоолдук түзүшү, же тартылуучу ресурстардын баасынын кымбатташына алып келиши мүмкүн);

- социалдык чыгымдардын мурунку деңгээли сакталганда потенциалдуу кредиттик жана гранттык келип түшүүлөрдүн азайышынын натыйжасында мамлекеттик бюджеттин жетишсиздигинин көбөйүшү.

Таасир этүүнүн белгиленген факторлор 2014-жылы күтүлүүчү макроэкономикалык параметрлерге жетүү үчүн реалдуу коркунуч болушу мүмкүн.

Резервдерди издөөгө багытталган чаралардын/көрсөтмөлөрдүн пакетин иштеп чыгуу боюнча ишти өткөрүү жана 2014-жылы бюджеттин киреше бөлүгүн камсыз кылуу боюнча чараларды көрүү болжолдонгон.

ИДП көлөмдөрүнүн көбөйүшүнүн негизги резервдери төмөнкүлөр болуп саналат:

- металлургия өндүрүшүндө Кумтөр кенин иштетүүчү ишканаларда өндүрүү көлөмдөрүн көбөйтүү эсебинен 1,6 пайыздык пунктка (өндүрүүчүлөр тарабынан берилген), Бозымчак, Талды-Булак сол жээк кенинде күтүлгөн өсүш;

- мунайды кайра иштетүүчү заводдордун кубаттуулугун көбөйтүү эсебинен мунайзат өндүрүүнүн күтүлгөн өсүшү;

-б өлүнгөн насыя ресурстарынын эффекти аркылуу тамак-ашты кайра иштетүү өнөр жай өндүрүшүндө күтүлүүчү өсүш;

- бүткөрүлбөгөн өндүрүштү инвентаризациялоо жана объектилерди кошумча ишке киргизүү эсебинен курулуш көлөмдөрүнүн көбөйүшү.

4. 2015-жылга макроэкономикалык болжол

4.1. Макроэкономикалык саясат

2014-жылга экономикалык саясаттын башкы максаты макроэкономикалык туруктуулукту сактоо жана экономикалык өсүштүн туруктуу темптерине чыгуу үчүн экономиканын бардык секторлорунда экономикалык өсүштүн оң динамикасын камсыз кылуу болуп саналат.

2014-жылга макроэкономикалык саясатты иштеп чыгуунун негизине төмөнкүдөй өбөлгөлөр жана шарттар киргизилди.

Таасир этүүнүн болжолдонгон жагымдуу тышкы факторлору:

- региондо жана негизги соода өнөктөштөр-өлкөлөрүндөгү саясий туруктуулук;

- дүйнөлүк экономиканын акырындык менен жакшырышы (экономиканын болжолдонгон өсүшү 4,0 %га чейин);

- коңшу мамлекеттерде - Россияда (2,0 %), Казакстанда (7,1%), Кытайда (7,3%) экономиканын болжолдонгон өсүшү;

- Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө инфляциянын болжолдонгон орточо өсүшү: Россияда – (4,5-5,5 %), Казакстанда – (6,0-8,0 %), Кытайда – (3,0 %);

- Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ), ЕврАзЭК, КМШнын алкагында тышкы экономикалык кызматташууну кеңейтүү;

- Кыргыз Республикасынын ДСУга мүчөлүгүн активдүү пайдалануу;

- Кыргыз Республикасынын Бажы союзуна (мындан ары - БС) кошулуусу;

- эл аралык экономикалык жана финансылык уюмдар менен кызматташууну тереңдетүү;

- дүйнөлүк экономиканын өсүү темпинин басаңдашынан улам мунайга болгон суроо-талаптын кыскарышынын эсебинен 1 барелль үчүн 100-105 доллардын деңгээлинде мунайга дүйнөлүк баанын болжолдонгон турукташуусу;

- инновацияга инвестициялардын өсүшүнүн дүйнөлүк тенденциясы.

Таасир этүүнүн болжолдонгон жагымсыз тышкы факторлору:

- дүйнөлүк экономиканын финансылык туруксуздугу;

- негизги соода өнөктөштөр, БСга мүчө өлкөлөр менен сооданын шарттарынын начарлашы (БСга кирүү Кыргыз Республикасындагы баалардын деңгээлин россиялык жана казакстандык баалардын деңгээлине теңдөөгө (же жеткирүүгө), айрым бир инфляциялык кысымга жана баалардын өсүшүнө алып келиши мүмкүн);

- мамлекеттик бюджеттин тартыштыгын жабууга тышкы карыздарга көз карандылыктын жогорку деңгээли жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан бюджеттин тартыштыгын жабууга тыштан каржылоо келип түшпөгөн учурда социалдык милдеттенмелерин аткарбай калуунун тобокелдиги;

- азык-түлүккө карата дүйнөлүк баалардын өсүш болжолу (БУУ-FАОнун баалоосу боюнча орто жана узак мөөнөттүү мезгилде азык-түлүк чийки затына болгон баалар болжол менен кийинки он жылдын аралыгында жогорку бойдон калат);

- нан азыктарынын ички базарынын дандын жана ундун импортуна көз карандылыгы;

- алтынга болгон дүйнөлүк баалардын өзгөрмөлүүлүгү;

- негизги соода өнөктөш - өлкөлөр менен соода шарттарынын аныкталбагандыгы (КММ, газ);

- чет өлкөлүк инвестициялардын пландаштырылган көлөмүнүн толук түшпөй калышы (уруксаттамаларды алууга жана узартууга берилген билдирүүлөрдү кароонун кечиктирилиши менен байланышкан, бул жалпысынан капиталдаштыруунун көлөмүн жоготууга алып келет).

Таасир этүүнүн болжолдонгон жагымдуу ички факторлору:

- Кумтөр, “Кыргызалтын” ААКында, Бозымчак, Талды-булак сол жээк кен иштетүүчү ишканаларда өндүрүш көлөмдөрүн өстүрүү;

- айнек такталарын чыгаруунун долбоордук өндүрүштүк кубаттуулугуна өтүү;

- Кара-Балта жана Токмок шаарларындагы мунайды кайра иштетүүчү заводдорду ишке киргизүү;

- ири инвестициялык долбоорлорду ишке киргизүү жана чет өлкөлүк тикелей инвестицияларды (кен казуу жана металлургия тармактары, электр энергетика, транспорт жана байланыш) долбоорлорго тартуу;

- өлкөнүн соода өнөктөш - өлкөлөрү менен туруктуу өнүгүп жаткан соода-экономикалык мамилелер;

- айыл-чарбасын жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү үчүн жеңилдетилген насыяларды берүү саясатын улантуу;

- акча-насыялык саясаттын шаймандары менен алмашуу курсунун кескин өзгөрүшүн кармап туруу;

- ишкердик жана инвесторлор үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;

- айыл чарбасын, кызмат көрсөтүү чөйрөсүн болжолдонгондой өнүктүрүү;

- калктын жумуш менен камсыз болуусуна көмөк көрсөтүү, чакан насыяларды берүү менен жаңы жумуш орундарын түзүү.

Таасир этүүнүн болжолдонгон жагымсыз ички факторлору:

- коомдук-саясий кырдаалдын мүмкүн болгон татаалданышы, капиталдын жана эмгек ресурстарынын өлкөдөн агылып кетиши;

- тартыштыктын жогорку деңгээлинин сакталып калышы;

- азык-түлүк товарларына баанын өсүшүнүн эсебинен инфляциянын деңгээлинин жогорулашынын тобокелдиги;

- электр энергиясынын көлөмүн иштетип чыгарууга олуттуу таасир көрсөтө турган суунун аз болуусун болжолдогон тобокелдиктер жана агрардык секторду өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизе турган мүмкүн болуучу жаратылыш-климаттык катаал факторлор;

- газды сатып алуу баасынын жогорулашы;

- Бажы Союзуна кошулуу (БС шарттарынын таасиринин эсебинен дүң соода базарларынын, челноктук сооданын активдүүлүгүнүн кыскарышы, ал өз учурунда кыска мөөнөттүү мезгилде жумуш менен камсыз болууга олуттуу таасирин тийгизет);

- Казакстанга, Россияга жана Өзбекстанга кайра экспорттоонун көлөмүнүн кыскарышынын натыйжасында ички соода жүргүзүүнүн реалдуу өсүшүнүн жогору эмес темпинен улам кызмат көрсөтүүлөрдүн көлөмүнүн орточо өсүшү;

- ишканалардын чет өлкөлүк кошо ээлеринен жана соода кредиттеринен алынган кредиттердин көпчүлүк бөлүгүнүн төлөө мөөнөттөрүнүн келишине байланыштуу капиталдын агып чыгуу көлөмдөрүнүн көбөйүшү;

- көмүскөдөгү экономиканын өсүш тобокелдиги.

Келтирилген тышкы жана ички өбөлгөлөрдөн, өнүктүрүүнүн шарттарынан улам жүргүзүлгөн эсептөөлөргө ылайык 2015-жылга негизги болжолдуу социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот.

6-таблица

ИДПны түзүүчү секторлордун түзүмү жана өсүш темпи[9]

2015-жылга ИДПнын номиналдуу көлөмү 442,8 млрд сом суммасында, ал эми өсүштүн реалдуу темпи - 106,2 %ды, дефлятор – 107,2 %ды түзөт.

6,2 %дын деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүш ИДПга экономиканын бардык секторлорунун салымы менен камсыздалат. Мында эң чоң салым кызмат көрсөтүү сектору (2,3 пайыздык пункт), курулуш (1,4 пайыздык пункт) жана өнөр жай (1,2 пайыздык пункт) тарабынан камсыз кылынып, алардын суммалык салымы 4,9 пайыздык пунктту түзөт, ал эми айыл чарбасынын (0,4 пайыздык пункт) салымы эң аз болот.

Региондорго карата 2015-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында 75,6 %дык салыштырма салмагы менен экономиканын иштешинин эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсына суммалык салымы 4,98 %ды түзөт. Жалал-Абад (11,5 %) жана Ысык-Көл (11,96 %) облустарында ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүштөрү Жалал-Абад облусунун аймагында республикада өндүрүлгөн электр энергиясынын 90,0 %га жакыны өндүрүлгөндүгүнө, ал эми Ысык-Көл облусунун аймагында Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашкандыгына байланыштуу.

Калган бөлүгү эң аз салымдары менен 1,23 %дын деңгээлинде Ош, Баткен, Нарын, Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн.

 7-таблица

ИДПны өндүрүүдө региондордун салымы

Экономикалык саясаттын төмөнкүлөр сыяктуу багыттары боюнча иштер улантылат: экономикага салыктык жүктү бирдей бөлүштүрүү аркылуу экономикалык өсүшкө дем берүү, инфратүзүмгө тышкы жана ички инвестицияларды тартуу, бизнес чөйрөнү жана инвестициялык климатты жакшыртуу, экономиканы региондук экономикалык системага интеграциялоо, ошондой эле, экономиканын негизги тармактарын (энергетика, кен казуу, айыл чарба продукциясын кайра иштетүү, транспорт, финансылык сектор ж.б.) өнүктүрүү үчүн түзүмдүк реформаларды ишке ашыруу; ички өндүрүштүн жана айыл чарбасындагы өндүрүмдүүлүктүн көлөмдөрүн жогорулатуу аркылуу азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо, ошондой эле мамлекеттик резервди жетиштүү көлөмдө түзүү; жеке активдерди натыйжалуу башкаруу; либералдык соода режимин колдоо, салттуу эки жана көп тараптуу өз ара пайдалуу жаңы экономикалык байланыштарды түзүү жана өнүктүрүү, ата-мекендик продукцияны сатып өткөрүүнүн жаңы базарларына чыгуу, продукциянын экспортун көбөйтүү жана соода теңдеминин терс сальдосун акырындык менен азайтуу.

Ошол эле учурда белгилей кетчү нерсе, 2014-жылы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүн төмөндөтүүгө багытталган жаңы факторлордун пайда болушу менен экономикада факт түрүндө түзүлгөн кырдаалды эске алуу менен 2015-жылга болжолдонгон макроэкономикалык көрсөткүчтөр түзөтүлөт.

4.2. Акча-насыялык саясат. Керектөө бааларынын индекси

Экономиканы өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу максаттарына жетишүү үчүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы (мындан ары - КРУБ) 2014-2017-жылдарга акча-насыялык саясаттын негизги багыттарынын алкагында акча-кредит саясатын жүргүзөт.

2015-жылы баалардын туруктуулугуна жетишүү жана колдоо 2013-2017-жылдары Кыргыз Республикасын Туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында белгиленген милдеттерди ишке ашырууга багытталган КРУБ акча-насыя саясатынын негизги багыты бойдон калууда. КРУБ кошо милдети макроэкономикалык туруктуулукту колдоого жана орто мөөнөттүү мезгилде өлкөнү экономикалык жана социалдык өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүүгө багытталган биргелешкен пландарды ишке ашыруу болот.

Инфляциянын деңгээлин макроэкономикалык кырдаалга тышкы соккулардын таасиринин сакталган тобокелдиктери жана ички жана тышкы чогуу суроо-талап, тышкы конъюнктурадагы өзгөрүүлөр, ошондой эле бюджеттик-салык жана тариф саясаты алдын ала аныктайт. Макулдашылган акча-насыялык, бюджеттик-салыктык, инвестициялык, антимонополиялык жана социалдык саясатты жүргүзүү инфляцияны 2015-жылы бир сандык көрсөткүчтөр деңгээлинде кармап турууга мүмкүндүк берет. Баа туруктуулугунун маанилүү факторлору азык-түлүк товарларына баалардын орточо өсүшүн сактоо, калктын топтолгон инфляциялык күтүүлөрүн төмөндөтүү жана суроо-талаптын жана сунуштун олуттуу тышкы жана ички соккуларынын жоктугу болуп саналат. Баа мүнөзүндөгү соккулардан улам келип чыккан инфляциялык басым күчөгөн учурда, жана эгерде соккулар узакка созулса, КРУБ инфляциянын монетардык бөлүгүн чектөөгө багытталып жүргүзүлүүчү акча- насыя саясатын күчөтөт.

Акча-насыялык саясаттын натыйжасын мындан ары жогорулатуу алкагында акча-насыя саясатынын шаймандарын өркүндөтүү жана модернизациялоо боюнча иш улантылат, бул орто мөөнөттүү келечекте  пайыздык трансмиссиялык каналдын ишин жана КРУБ негизги пайыздык ченинин рынок чендерине болгон таасирин күчөтүүгө тийиш.

КРУБ Кыргыз Республикасы тарабынан кабыл алынган өзгөрүлмө алмашуу курсунун режимин сактоону улантат жана алмашуу курсунун кескин өзгөрүшүнө жол бербөө гана интервенцияларды жүргүзөт.

Эл аралык резервдерди башкаруу ликвиддүүлүктү колдоонун негизги принциптерин сактоо жана резервдик активдердин коопсуздугун камсыз кылууну эске алуу менен жүргүзүлөт. Өлкөнүн ички рыногунда улуттук валютага алтынды сатып алуу боюнча операциялар дүйнөлүк финансы рынокторундагы жагдайды эске алуу менен эл аралык резервдердин көлөмүн толуктоо максатында жүргүзүлөт.

Банк тутумунун туруктуулугун жана бүтүндүгүн сактоо максатында атаандаш чөйрөнү өнүктүрүү боюнча иш-чараларды ишке ашыруу, банк секторуна болгон ишенимди бекемдөө, ошондой эле тобокелге багытталган көзөмөл жана башкарууну баалоону жана ички көзөмөл системасын камтыган коммерциялык банктардын ишин комплекстүү баалоону колдонуу негизиндеги эрте жооп кайтаруу системасынын принциптерин ишке киргизүү боюнча иш улантылат.

Акча-насыя саясатынын өткөрмө механизмин күчөтүү максатында Улуттук банк тарабынан экономикада акчалардын накталай эмес бөлүгүнүн үлүшүн көбөйтүү боюнча иш-чаралар жүргүзүлөт. Бул багытта, 2012-2017-жылдары Кыргыз Республикасында накталай эмес төлөмдөрдүн жана эсептешүүлөрдүн үлүшүн көбөйтүү боюнча мамлекеттик программанын иш-чараларын жүзөгө ашыруу алкагында КРУБ мамлекеттик кызматкерлерге жана бюджеттик чөйрөнүн башка кызматкерлерине айлык акыны, стипендияларды, пенсияларды, социалдык жөлөкпулдарды төлөөнү, мамлекеттин кирешесине төлөмдөрдү кабыл алууну, ошондой эле товарларга жана кызмат көрсөтүүлөргө төлөөнү Кыргыз Республикасында накталай эмес түргө этап-этап менен өткөрүү боюнча иш-чараларды өткөрүүгө мындан ары көзөмөл жүргүзүүнү улантат.

Керектөөчүлөрдүн укуктарын коргоо жана төлөм системасында финансылык тобокелдерди азайтуу максатында КРУБ өлкөнүн төлөм системасынын иштешин көзөмөлдөө боюнча иш-чараларды жүзөгө ашырат. Төлөм системасын көзөмөлдөө (байкоо жүргүзүү) тармагындагы саясат рынокто пайда болгон системанын жаңы катышуучуларын жана инновациялык технологияларды эске алуу менен өркүндөтүлөт. Төлөмдөр жана эсептешүүлөр чөйрөсүндө ишмердиктин инновациялык түрлөрүн өнүктүрүү жана колдонуу шартында төлөм кызматтары рыногун укуктук жөнгө салууну өркүндөтүү, төлөм инструменттерине жана алардын операторлору финансылык эмес уюмдар болгон төлөм системаларына байкоо жүргүзүү системасын этап-этабы менен ишке киргизүү улантылат.

Керектөө бааларынын индексинин деңгээлине кармап туруучу, ошондой эле өстүрүүчү таасирди төмөнкүдөй негизги факторлор көрсөтөт: (1) ички базарда азык-түлүк товарларына карата 14,0 %га, азык-түлүк эмес товарларына 11,0 % чегинде, кызмат көрсөтүүлөргө 9,0 %га баалардын орточо өсүшү; (3) ички базардагы нан азыктарынын салттуу түрдө ундун жана дандын импортуна көз карандылыгы; (4) бир баррель үчүн 100 АКШ долларына чейинки чийки мунайга (Urals) болгон баанын өсүшү; (5) коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө баанын өзгөрүшү; (6) айыл чарба өндүрүмдөрүнө карата баалардын мезгилдүү өзгөрүшү; (7) Бажы союзуна кирүү шарттарынын таасири; (8) акча-насыялык саясаттын шаймандары менен алмаштыруу курсунун кескин өзгөрүшүн кармап туруу; (9) негизги соода өнөктөштөр-өлкөлөрдө инфляциянын болжолдонгон орточо көрсөткүчтөрү (Россия - 5,0 %, Казакстан - 6,0-8,0 %, Евроаймак -1,2 %, Кытай - 3,0 %).

Өндүрүүчү өлкөлөрдөгү бай түшүмдөн улам данга жана азык-түлүккө карата дүйнөлүк баалардын болжолдонгон турукташуусу жана төмөндөшү азык-түлүк товарларына болгон ички баалардын өсүшүнүн басаңдашына алып келет.

Инфляциянын максаттык багыттарын болжолдоодо күтүлгөн жыйынтыктардан ашуунун негизги коркунучтары “аба-ырайлык фактор” жана тарифтердин динамикасы болот, алар баалардын өсүшүн олуттуу тездетиши мүмкүн, анын натыйжасында инфляцияны баалоо кайра каралышы мүмкүн.

4.3. Бюджеттик-салыктык саясат

Бюджеттик-салыктык саясат салык кирешесин жогорулатууга, жеңилдиктерди тартипке келтирүүгө жана бошотууга, бюджеттин тартыштыгын төмөндөтүүгө багытталат.

Жалпысынан орто мөөнөттүү мезгилде салык саясаты туруктуу бойдон калат. Ошону менен бирге, 2014-2017-жылдарга фискалдык саясаттын орто мөөнөттүү Концепциясын иштеп чыгуунун алкагында, салык салууну жөнөкөйлөтүү жана салык жүгүн чарбакер субъекттердин ортосунда калыс бөлүштүрүү жагынан бизнес-чөйрөнү жана инвестициялык климатты жакшыртуу аркылуу экономикалык өсүштү стимулдаштыруу болот, анын бири КНСти төлөөчүлөр үчүн сатуудан салыкты этап боюнча азайтуу.

2015-жылга жана кийинки орто мөөнөттүү мезгилге салыктык жана бажы саясатынын негизги багыттары төмөнкүлөр:

1) натыйжалуу жана туруктуу салык системасын түзүү;

2) салыктык жана бажылык башкарууну жөнөкөйлөтүү жана өркүндөтүү;

3) ачык-айкындуулукту жогорулатуу, коррупция үчүн шарттарды аныктоо жана жоюу.

Көрсөтүлгөн багыттарды ишке ашыруу үчүн төмөнкү иш-чаралар аткарылат:

- бажы кызматынын автоматташтырылган маалымат системасын ишке киргизүү боюнча иштер улантылат, ал бажы декларацияларын электрондук тапшыруу системасын жана салык отчеттуулугун электрондук түрдө тапшыруу үчүн салык кызматынын автоматташтырылган маалымат системасын камтыйт;

- салык төлөөчүлөрдүн салыктык милдеттенмелерди аткаруу процедураларын жөнөкөйлөтүү үчүн салыктык башкарууда заманбап технологияларды ишке киргизүү боюнча ЧУАларга өзгөртүүлөрдү киргизүү (тобокел критерийлерин колдонуу менен текшерүүлөрдү жүргүзүү, иш жүзүндө салыктардын түрлөрүн кеңири колдонуу, милдеттүү патент, салык келишими);

- салык жана бажы органдарынын кызматкерлерин сыйлап кызыктыруу жана жоопкерчиликке тартуу боюнча мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү жана салык жана бажы органдарынын кызматкерлеринин квалификациясын жогорулатуу боюнча окутуучу семинарларды өткөрүү;

- салык жүгүн теңдөө жана инвестициялык климатты жакшыртуу үчүн: ыктыярдуу жана милдеттүү патенттин негизинде ишке ашырылуучу ишмердиктин түрлөрүн кайра карап чыгуу; КНСти жана сатуулардан алынуучу салыкты кайталоону алып салган ЧУА долбоорун иштеп чыгуу; салык жеңилдиктеринин колдонуудагы системасын кайра карап чыгуу жана ыңгайлаштыруу боюнча ЧУА долбоорлорун иштеп чыгуу;

- салыктарды жыйноонун толуктугун камсыз кылуу үчүн: салыктык жана бажылык башкарууну жөнөкөйлөтүүгө багытталган ЧУА долбоорлорун иштеп чыгуу; жалпы салык декларациясын киргизүү; салык жана бажы төлөмдөрүн бюджетке накталай эмес түрдө төлөөнү киргизүү боюнча ЧУА долбоорлорун иштеп чыгуу;

- фискалдык чөйрөдө ачык-айкындуулукту жогорулатуу жана коррупция үчүн шарттарды жоюу боюнча артыкчылыкты илгерилетүү салыктык жана бажылык башкарууну өркүндөтүү жана төмөнкүлөрдүн эсебинен отчеттуулук системасын автоматташтыруу боюнча милдеттерди чечүү эсебинен пландаштырылат: (1) салык төлөөчүлөрдү жана ТЭИ субъекттерин салык жана бажы органдарындагы коррупциянын деңгээли жөнүндө анкетирлөө жүргүзүү; (2) коррупциялык көрүнүштөргө байланышкан салык жана бажы органдарынын кызматкерлерине карата административдик чараларды колдонуу; (3) салык отчеттуулугунун системасын жөнөкөйлөтүү боюнча ишти туруктуу жүргүзүү.

Бюджет саясаты төмөнкү артыкчылыктуу багыттарга топтолот:  (1) бюджеттик туруктуулукту камсыз кылуу; (2) мамлекеттик финансыларды башкаруу тутумун реформалоо; (3) мамлекеттик тышкы карыздын туруктуулугун сактоо жана ички карыз алуу көбөйтүү.

Бюджеттик саясат төмөнкү милдеттерди чечүүгө багытталат:

- бюджеттин ресурстарын башкаруунун жана чыгашаларды оптималдаштыруунун натыйжалуулугун, атап айтканда, бюджеттин артыкчылыктуу эмес чыгымдарын кыскартуу жолу менен жогорулатуу;

- мамлекеттик милдеттенмелерди жана социалдык кепилдиктерди аткаруу;

- бюджеттик тартыштыкты азайтуу;

- акча-насыялык жана бюджеттик-салыктык саясаттарды тыгыз координациялоо жүргүзүүнү улантуу.

Көрсөтүлгөн милдеттерди ишке ашыруу үчүн төмөнкү чаралар кабыл алынат:

- импорттолуучу товарлардын көпчүлүгүн таразанын негизинде бажылык тариздөө тутумунан баа негизине которуу аркылуу бажылык башкарууну жакшыртуу; акциз саясатын натыйжалуу ишке ашырууну улантуу; мамлекеттик акы төлөнүүчү кызматтарды ыңгайлаштырууга багытталган салыктык эмес төлөмдөрдү реформалоо жүргүзүү жана мамлекеттик менчикти жана жаратылыш ресурстарын натыйжалуу башкаруу; бюджеттин киреше бөлүгүн көбөйтүүгө жардам берүүчү салык демилгелерин ишке ашыруу;

- бюджетти пландаштыруу процессин өркүндөтүү; социалдык-багытталган бюджеттен өнүктүрүү бюджетине өтүү; мамлекеттик чыгымдарды азайтуу жана тийиштүү финансылык негиздемеси жок жаңы чыгымдык демилгелерди кабыл алууну токтотуу;

- бюджет дисциплинасын күчөтүү; “каражаттар боюнча жашоо” принцибине негизделген бюджеттин тең салмактуулугун камсыз кылуу; мамлекеттик чыгымдардын натыйжалуулугуна көзөмөлдү күчөтүү;

- бюджеттик каражаттарды колдонуу натыйжалуулугунун финансылык жана финансылык эмес көрсөткүчтөрүн аныктоо; бюджеттик каражаттарды колдонуу натыйжалуулугунун мониоринг жана баалоо системасын ишке киргизүү;

- ЖОБО киреше потенциалын көбөйтүүгө жана чыгымдардын натыйжалуулугун жакшыртууга кызыкдарлыгын жогорулатуу; ЖОБО жергиликтүү бюджеттерди башкаруу боюнча ролун жана жоопкерчилигин жогорулатуу; жергиликтүү бюджеттердин дотациялуулугун этап-этабы менен азайтуу;

- Казыналыкты башкаруунун маалымат системасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; Казыналыкты пакеттик клиринг тутумуна кошуу жана Бирдиктүү казыналык эсебине өтүү аркылуу мамлекеттик финансыларды башкарууну борборлоштуруу;

- мамлекеттик сатып алууларды өткөрүү үчүн электрондук сатыктарды ишке киргизүү жана электрондук сатып алуулар системасын бюджет процессине интеграциялоо;

- мамлекеттик ички карыз алуунун рыноктук инструменттерин чыгаруу жана жайгаштыруу эсебинен гана бюджеттин муктаждыктарын каржылоо.

Мамлекеттик карызды башкаруу карыз жүгүн бара-бара азайтуу багытында, анын ичинде тышкы карыздарды азайтуу, ошол эле учурда тышкы карыз боюнча төлөмдөрдүн белгиленген графигин сактоо эсебинен жүргүзүлөт. Мамлекеттик карыздын туруктуу деңгээлине жетүү, анын структурасын оптималдаштыруу жана мамлекеттик карызды натыйжалуу башкаруу үчүн негиздерди түзүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн саясаты төмөнкүлөргө багытталат:

- мамлекеттик карызды өз убагында тейлөө;

- мамлекеттин приоритеттерине ылайык тышкы насыяларды жана гранттарды тартуу;

- 2005-жылдагы Париж клубунун Протоколун ишке ашыруу алкагында эки тараптуу тышкы карызды реструктуризациялоо боюнча ишти жүргүзүү; Кыргыз Республикасынын эки тараптуу карызы менен конверсиялык операцияларынын механизмин демилгелөө;

- карыздардын жеңилдетилишинин (грант-элемент) 35% минималдык деңгээли сакталган учурда мамлекеттик жаңы тышкы карыздарды тартуу; ИДПнын 60 % ашпаган тышкы карыздын жылдык калдыгын сактоону эсепке алуу менен кайра тартылуучу тышкы карыздын жылдык көлөмдөрүн чектөө.

4.4. Инвестициялык саясат

Инвестициялык саясаттын негизги максаты Кыргыз Республикасынын инвестициялык климатынын жагымдуулугун жогорулатуу жана инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу үчүн инвестицияларды тартуу болуп саналат.

Туруктуулук, анын ичинде, саясий, укуктук, экономикалык жана социалдык туруктуулук инвестицияларды тартуу үчүн негиз салуучу фактор болуп саналат.

Инвестициялык саясат уруксаттамалардын, текшерүү органдарынын, мамлекет тарабынан көрсөтүлүүчү кызматтардын санын кыскартуу аркылуу бизнестин ишине мамлекеттин кийлигишүүсүн минималдаштыруу менен өлкөнүн экономикасынын артыкчылыктуу тармактарына инвестицияларды тартууга багытталат. Акырындык менен мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизмдери киргизилет жана өлкөнүн экономикасынын инфратүзүмүн жакшыртууга багытталган сынамык долбоорлорду ишке ашыруу пландаштырылууда.

2015-жылы инвестициялык саясат төмөнкү эки артыкчылыктуу багытка топтолот: (1) мамлекеттик инвестициялык саясаттын натыйжалуулугун арттыруу; (2) инвестицияларды тартуу жана колдоо механизмдерин түзүү.

Багыттарды илгерилетүү төмөнкү чараларды ишке ашырууну караштырат:

- координациялоочу орган катары чыга турган жана “бирдиктүү терезе” принциби боюнча иштей турган инвестицияларды илгерилетүү боюнча түзүлгөн институттун ишин активдештирүү, анда кандай болбосун потенциалдуу инвестор керектүү маалыматты жана долбоорду ишке киргизүү жана ишке ашыруу боюнча жардам ала алат; дипломатиялык өкүлчүлүктөрдө инвестициялык өкүлдөр институтун ишке киргизүү, алар өлкөгө инвестицияларды тартуу боюнча жер-жерлерде максаттуу кампанияларды өткөрүү үчүн агенттердин ролун ойнойт;

- колдонуудагы жана пландаштырылган инвестициялык долбоорлор боюнча бирдиктүү маалыматтар базасын түзүү; жергиликтүү калкты пландаштырылган жана азыркы долбоорлордун потенциалдуу пайдалары жөнүндө маалымдоо;

- мыйзамдык ЧУА кабыл алуу жолу менен мыйзамдар өзгөргөн учурда көбүрөк ыңгайлуу режимди тандоого инвестордун укуктарын ишке ашыруу тартибин иштеп чыгуу; мамлекет тарабынан алып салуунун жана компенсациянын адилет механизмдерин караштырган мажбурлап алып салуу үчүн так негиздерди мыйзамдык белгилөө;

- инвестицияларды тартуу боюнча мыкты чет өлкөлүк агентстволордун тажрыйбасын изилдөө боюнча иш-чараларды уюштуруу;

- бизнес-структураны жана жарандык коомчулук институттарын жөнгө салуучу таасирди баалоо процессине активдүү тартуу;

4.5. Реалдуу секторду өнүктүрүү

4.5.1. Айыл чарба

Айыл чарба тармагын өнүктүрүүнүн негизги максаты - өндүрүштүн өсүшүнө шарттарды түзүү, продукциялардын сапатын көтөрүү жана өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо. Айыл чарбасын өнүктүрүү төмөндөгү артыкчылыктуу багыттарда топтоштурулат:

- айыл чарбасын башкаруунун натыйжалуу тутумун түзүүгө жана кадрларды даярдоого, айыл чарба өндүрүшүн топтоштуруу үчүн өбөлгөлөрдү түзүүгө;

- агрардык өнөр жай продукцияларын өндүрүүнүн өсүшүн жана экспорттоону колдоого;

- айыл чарба өндүрүшүн тейлөө кызматтары менен камсыздоого;

- суу жана жер ресурстарын сарамжалдуу пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга.

Көрсөтүлгөн багыттарды илгерилетүү үчүн 2013-2017- жылдары Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өтүшү боюнча Программага киргизилген чаралар ишке ашырылат, алар айыл чарбасынын туруктуу өсүшү үчүн база түзүүгө көмөк көрсөтөт.

Айыл чарбасынын, токой чарбасынын жана балык өстүрүүнүн продукцияларын дүң өндүрүү 2015-жылы 206,7 млрд сом көлөмүндө, ИДПнын жалпы көлөмүндө 14,4 % салыштырма салмагы менен, өсүш темпи 2,5 % деңгээлинде болжолдонууда, ал эми ИДПны өстүрүүгө болгон салым өсүмдүк өстүрүүчүлүктө – 3,2 %га жана мал чарбасында – 1,6 %га өсүшүнүн эсебинен 0,4 пайыздык пунктту түзөт.

8- таблица

2013-2014- жылдарда айыл чарбасында өсүү темпинин динамикасы

Айыл чарба өндүрүшүнүн түзүмү негизинен өсүмдүк өстүрүүчүлүк жана мал чарбачылык азыктары менен тиешелүү түрдө 51,7 % жана 46,5 % салыштырма салмакта берилген.

2015-жылы өсүмдүк өстүрүүчүлүктө болжолдонгон өсүш темпи пайдаланылбаган айдоого жарактуу жерлерди кыскартуунун, айыл чарба багытындагы жердин күрдүүлүгүн калыбына келтирүүнүн жана өзгөчө коркунучтуу зыянкечтерге, илдеттерге, отоо чөптөргө каршы коргоочу иш-чаралардын комплексин жүргүзүүнүн, дыйканчылык тармагында жагымдуу агрохимиялык жана фитосанитардык жагдайды түзүүнүн, кылкандуу дан өсүмдүктөрүнүн себилүүчү кондицияга туура келген үрөндөрүнүн салыштырма салмагын көбөйтүүнүн, айыл чарбасынын материалдык-техникалык базасын жакшыртуунун, жер реформаларын тереңдетүүнүн, жайытты сарамжалдуу пайдалануунун, техникалык өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун, жазгы талаа жумуштарын өз учурунда жүргүзүүнүн, айдоо аянтынын түзүмүн оптималдаштыруунун, үрөндөрдүн сортторун жакшыртуунун, машина-трактордук паркты жаңыртуунун эсебинен менен камсыз кылынат. Өсүш негизинен өндүрүштү: гектарына 1,3 центнерге түшүмдүүлүктү көбөйтүүнүн эсебинен дан өсүмдүктөрүн 5,3 %га; айдоо аянтын 0,7 миң гектарга көбөйтүүнүн жана түшүмдүүлүгүн 206,8 ц/га жогорулатуунун эсебинен кант кызылчасын – 12,7 %га; айдоо аянтын 1,7 миң гектарга көбөйтүүнүн эсебинен пахтаны - 10,1 %га; айдоо аянтын 6,2 миң гектарга көбөйтүүнүн эсебинен май алынуучу өсүмдүктү - 8,7 %га; айдоо аянттарын 1,1 миң гектарга көбөйтүүнүн эсебинен тиешелүү түрдө картөшкөнү - 3,3 %га камсыз кылынат.   

Мал чарба азыктарын өндүрүүдө реалдуу өсүшү малдын башын көбөйтүү, зоотехникалык, ветеринардык тейлөө тарамдарын жана жеке ветеринардык кызматтарды кеңейтүүнүн эсебинен селекциялык асыл-тукум иштерин жогорулатуу жолу менен камсыздалат. 2015-жылы тирүү салмакта этти өндүрүүнүн өсүшү 1,5 %га болжолдонууда, бул мурунку жылга салыштырганда 5,3 миң тоннага, сүт продукциялары – 26,0 миң тоннага көбөйтүү менен 1,8 %га, жумуртка -6,2 млн даанага көбөйтүү менен 1,5 %га жана жүн -0,2 миң тоннага көбөйтүү менен 1,7 %га көбөйөт.

2014-жылы айыл чарба өндүрүшүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнө жетишүү үчүн төмөндөгү өбөлгөлөр таасир этет:

- 2011-2014- жылдарда ишке ашырылган “Фермерлерге арзан насыя” жана “Фермерлерге арзан насыя – 2”, “Айыл чарбасын каржылоо” программалары боюнча, анын алкагында 8 млрд сомдон көбүрөөк берилген жеңилдетилген насыялардын натыйжасы;

- айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө жеңилдетилген насыяларды берүү тажрыйбасын улантуу;

күйүүчү майлоочу материалдарга жетишүүгө жеңилдиктерди берүү, фермерлерди керектүү айыл чарба техникалары менен  жеңилдетилген насыялык шарттарда, лизинг боюнча айыл чарба техникаларын сатып алуу жолу менен камсыз кылуу; дыйкандарды жана фермерлерди азоттуу минералдык жер семирткичтер менен камсыздоонун көйгөйлөрүн чечүү боюнча мамлекеттик колдоо көрсөтүү уланууда;

- заманбап айыл чарба техникаларын, жабдууларды жана үрөндөрдү, ошондой элен кошумча сугат айдоо жерлерин бөлүп берүү менен тандалып алынган 14 үрөнчүлүк чарбаны колдоо жолу менен Кыргызстандын үрөнчүлүк индустриясын өнүктүрүү боюнча Америкалык ЮСАИД агенттигинин долбоорун ишке ашыруу;

- сортторду сыноочу станциялардын жана сортторду сыноочу мамлекеттик участоктордун материалдык-техникалык базаларын чыңдоо жана жаңыртуу, жана өндүрүшкө тездетип киргизүү үчүн питомниктерде алардын үрөндөрүн өндүрүүнүн көлөмүн көбөйтүү;

- региондордо машина-технологиялык станцияларды, техникалык тейлөө пункттарын түзүү;

- өтө жугуштуу оорулар боюнча мал чарбасындагы эпизоотикалык абалдын ийгиликтүү болушун камсыздоо;

- айыл чарба малдарынын жана канаттууларынын генофондун туура пайдалануу, селекциялык- асыл тукумдуулук иштин натыйжалуулугун жогорулатуу, ар бир айыл округунда баалуу генетикалык материалды колдонуу менен жасалма уруктандыруу пункттарын түзүү;

- үйүрдү көбөйтүүнү жакшыртуу, ошол эле учурда ири мүйүздүү малдын төлүнүн саны 85-90 %дан кем болбоого тийиш, майда мал жандыктардын төлүнүн саны 95-100 %дан кем болбоого тийиш, азыктуулук заттары боюнча балансташкан жана толук рационду колдонуу жолу менен ири мүйүздүү малды семиртип өткөрүүдөгү тирүү салмагын орточо 380-400 кг чейин, майда мал жандыктарды 50-60 кг чейин көбөйтүү;

- тармакты өнүктүрүүгө түз инвестицияларды жана өздүк каражаттарды тартуу.

Айыл чарба тармагы республиканын дээрлик бардык региондорунда бар. Маанилүү бөлүгүн Ысык-Көл (11,6 %) Жалал-Абад (18,5 %), Ош (18,8 %) жана Чүй (24,2 %) облустары ээлейт.

Бул сектордо негизги тобокелдиктер жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттар, анын ичинде суу ресурстарынын жетишсиздиги; минералдык жер семирткичтердин сапатынын төмөндөшү жана тартыштыгы; айыл чарба өсүмдүктөрүнүн үрөндөрүнүн жетишсиздиги; айыл чарба техникасынын жетишсиздиги жана сапатынын канааттандырбаган деңгээли; айыл чарба өсүмдүктөрүн үрөн менен жетишсиз камсыздалышы, айыл чарба техникаларынын жетишсиздиги жана сапатынын канааттандырарлыксыз деңгээли, КММге жана отунга баалардын белгисиздиги; кыш мезгилине тоютту жетишсиз даярдоо; жагымсыз эпизоотиялык кырдаал; өндүрүүчү үчүн жагымсыз рынок бааларынын өзгөрүшү, мамлекеттин жөнөтүлүп жаткан насыялык ресурстарын натыйжасыз пайдалануу  болуп саналат.

4.5.2. Өнөр жайы[10]

Өнөр жай продукциясынын негизги көлөмү (дээрлик 90,0 %) экономиканы түзүүчү беш тармак аркылуу жүргүзүлөт: машина жана жабдуулардан башка, негизги металлдарды жана даяр металл буюмдарын салыштырма салмагы - 44,2 % менен өндүрүү; суусундуктарды жана тамекилерди кошо тамак аш продуктуларын – 15,0 %га; кийим жана бут кийим, тери жана башка тери буюмдарын – 5,6 %; резина жана пластмасс буюмдарды, башка металл эмес минералдык продуктуларды – 10,1 % өндүрүү жана 13,4 % салыштырма салмагы менен электр энергиясын, газды, бууну жана кондицияланган абаны өндүрүү.

Өнөр жайдагы болуп жаткан проблемаларды чечүүгө комплекстүү мамиле түзүү үчүн 2013-2015- жылдарга Кыргыз Республикасынын иштетүүчү өнөр жайын өнүктүрүүнүн программасын ишке ашыруу улантылат (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 14-мартындагы №133 токтому), анда өнөр жай саясатынын - сооданын өнүгүүсү, жагымдуу салык климатын камсыз кылуу, инвестицияларга, экспортко жана кооперацияга көмөк көрсөтүү, ата-мекендик чийки заттарды кайра иштетүүнү өнүктүрүүгө дем берүү, кадрларды даярдоо, изилдөөлөрдү, иштеп чыгууларды жана инновацияларды илгерилетүү, коомдук уюмдардын ж.б. ролун күчөтүү сыяктуу негизги стратегиялык багыттар аныкталган.

Өндүрүштүн кубаттуулуктарын натыйжалуу колдонуу жана республиканын өнөр жай потенциалын андан ары өнүктүрүү максатында токтоп турган ишканалар, катышуунун мамлекеттик үлүшү бар ишканалар, иштеп жаткан ишканалар жана жаңы өндүрүштү ишке киргизүү боюнча иш-чаралардын планы ишке ашырылат.

Жагымдуу шарттарды түзүүгө, тармактын атаандашууга жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга, калктын жумуштуулугун камсыз кылууга багытталган 2013-2015- жылдарга текстиль жана тигүү өндүрүшүн өнүктүрүүнүн программасын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 6-мартындагы №123 токтому)ишке ашыруу улантылат. Тигүү тармагынын республиканын экономикасы үчүн маанилүүлүгү өндүрүүнүн жана экспорттун олуттуу көлөмү менен гана эмес, баарынан мурда социалдык жактан маанилүүлүгү менен да шартталган. Чүй облусунда тигүү технополисин уюштуруу боюнча иш-чараларды жүргүзүү пландаштырылууда, мында жаңы жумуш орундарын түзүү каралган.

Мунайды кайра иштетүү заводу “Чайна Петроль Компани “Джунда” ЖЧКсын жана Токмок мунайды кайра иштетүүчү заводун пайдаланууга киргизүү жана көлөмдөрүн өстүрүү кошумча 1000 жумуш орунун түзүүгө, экономика тармактарына жана калкка КММны үзгүлтүксүз берүүнү камсыз кылат.

Негизги фонддорду жаңыртуу процессине дем берүүгө лизингдик операция боюнча берүүлөрдү кошумча нарк салыгынан жана сатуудан салыктан бошотууга көмөк көрсөтөт. Продукциялардын заманбап түрлөрүн өндүрүүгө инвесторлорду, жаңы технологияларды тартуу үчүн экспорттук-өнөр жай зонасын түзүү пландалууда.

Бажы союзунун ченемдерин жана талаптарын ишке киргизүү менен байланышкан соода шарттарын өзгөртүү Бажы союзуна мүчө өлкөлөрдүн техникалык регламенттерин Кыргызстандын аймагында колдонуу максатында стандартташтыруу боюнча эл аралык келишимдерди түзүүдө эске алынат. Сыноочу лабораторияларды модернизациялоо боюнча иштер жүргүзүлөт.

Энергетиканы өнүктүрүү үчүн 2012-2017- жылдары электр энергетикасын орто мөөнөттүү өнүктүрүүнүн стратегиясында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдагы 28-майындагы №330 токтому) каралган иш-чаралар жүзөгө ашырылат.

Натыйжада 2015-жылга өнөр жай секторунда[11]  иштеп жаткан өнөр жай ишканаларынын туруктуу иштешинин эсебинен жана жаңы кендерди пайдаланууга киргизүүнүн эсебинен өндүрүштүн көлөмүнүн реалдуу өсүшү 6,0 %га болжолдонууда. ИДПнын жалпы көлөмүндө 14,8 % салыштырма салмагы менен ИДПнын өсүшүнө карата оң салым 1,2 пайыздык пунктту түзөт. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды кошпогондо, өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү 7,5 % деңгээлинде болжолдонууда.

9-таблица

Өнөр жай тармактарынын өсүш темпинин

динамикасы, өткөн жылга караганда пайыз менен

(1) Өнөр жай продукциясын өндүрүүдө эң жогорку салыштырма салмагы (82,5 %) менен иштетүүчү өнөр жайында реалдуу өсүш 7,0 %га болжолдонууда, ал төмөнкүлөрдүн эсебинен камсыздалат:

- негизги металлды жана даяр металл буюмдарын өндүрүү (өсүш 5,6 %га) өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы 44,2 %: (а)  Кумтөр кенин иштетүүчү ишканаларда туруктуу иштөө, мында өсүш көлөмү 1,6 %га болжолдонот; (б) Бозымчак, Талды-булак Сол жээк кендеринин көлөмүн өстүрүү;

- резина жана пластмасса буюмдарын, металл эмес башка минералдык продукцияны өндүрүү (4,0 %га өсүш), өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү анын салыштырма салмагы 10,1 %ды түзөт: (а) айнек такталарын чыгаруунун көлөмү 2014-жылга салыштырганда 18,7 % өсө турган жана 23,5 млн. кв, метрге жете турган “Интергласс” ЖЧКнын өндүрүштүк көлөмүн өстүрүү; (б) цемент жана асбестоцемент буюмдарын өндүрүүнүн өсүшү “Түштүк-Кыргыз Цемент” ЖАКтын, “Курулуш материалдарынын түштүк комбинаты” ЖЧКсынын, “Кант цемент заводу” ААКнын, “Ак-Сай Цемент” ЖЧКнын кубаттуулуктарын өнүктүрүүнүн эсебинен болжолдонууда, бул ички рыноктун цементке болгон керектөөнү толук жабууга мүмкүндүк берет;

- реалдуу өсүшү 6,0 %га болжолдонгон текстиль өндүрүшү, кийим жана бут кийим, тери жана башка тери буюмдары; (өнөр жайынын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы – 5,6 %). Текстиль - тигүү өндүрүшүндөгү эң чоң салыштырма салмакты тигүү өндүрүшү ээлейт (80,0 %дан ашык), мында ич кийим, тор кийим, машина же кол менен токулган свитер, жемпер, пуловер, кардиган, жилет жана ушуга окшош тор кийим, машина же кол менен токулган кийимдерди өндүрүүнүн өсүшүнүн эсебинен 5,0 %га өсүш болжолдонууда. Орточо өсүштү болжолдоо Бажы союзуна кирүү шарттарында товарларды экспорттоодогу мүмкүн болгон тобокелдиктер менен шартталган;

- продуктуларды (суусундуктар кошкондо) жана тамекини өндүрүүнүн реалдуу өсүшү (аларды чыгаруунун салыштырма салмагы – 15,0 %), мында кантты – 2,1 %га, этил спиртин -9,7 %га, сүт азыктарын – 16,9 %га, ун-акшак азыктарын – 2,4 %га, пиво продукцияларын -9,0 %га, алкоголсуз суусундуктарды-4,7%га өндүрүүнүн эсебинен өсүш 6,7 %га болжолдонууда;

- Кара-Балта жана Токмок шаарларында мунайды кайра иштетүүчү заводдордун кубаттуулуктарын көбөйтүүнүн эсебинен мунай продуктуларын өндүрүүнүн көлөмүн 1,9 эсе көбөйтүү;

- аз кубаттуулуктагы трансформаторлорду, чыңалуу лампаларын, жыгач жана кагаз буюмдарын өндүрүүнүн; басма ишин (8,0%га), химиялык өндүрүштөрдү (29,5 %га), фармацевтикалык продукцияны (14,8 %га); транспорттук каражаттарды (6,0 %га) ж.б.  өндүрүүнүн эсебинен электр жабдууларды өндүрүүчү ишканалардын туруктуу иштеши (4,3 %га) болжолдонууда.

(2) пайдалуу кендерди казып алууда (өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүндө салыштырма салмагы 3,3 %) 2015-жылы өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшү 2014-жылдагы өнүктүрүүнүн күтүлгөн жогорку базасынын эсебинен 4,6 % дын деңгээлинде  болжолдонууда. Таш көмүр жана күрөң көмүрдү казып алуу 6,7 %га көбөйөт, чийки мунай жана жаратылыш газы-1,0%га, металл рудасы-3,0 %га башка пайдалуу кендер 8,6 %га көбөйөт.

(3) 2015-жылга карата электр энергиясы, газ, буу жана кондицияланган аба менен (өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүндө салыштырма салмагы 13,4 %) камсыздоодо дээрлик 2014-жылдагы күтүлгөн көрсөткүчтөрдүн деңгээлинде болжолдонууда.

Токтогул гидротүйүнүнүн айрылышына Нарын дарыясынын агып келишинин орточо көп жылдык агылуу маанисинен 10,0 % га жогору агымын эсепке алуу менен эсептелген электр энергиясын иштетип чыгаруу 14364,0 млн. кВт/с деңгээлинде болжолдонууда, заттык көлөмүнүн индекси электр энергиясын иштетип чыгаруунун бир аз өсүшүнүн эсебинен, ошондой эле жылуулук энергиясын жана сатып алуучу газдын көлөмүн көбөйтүүнүн эсебинен заттык көлөмдүн индекси 100,6 %ды түзөт.

2015-жылы  төмөнкүлөр каралды:

- Бишкек шаарындагы ЖЭБ реконструкциялоону улантуу (2016-жылы бүтүрүү), натыйжада кыргыз көмүрүн пайдалануу менен кубаттуулук 300 МВт га көбөйтүлөт, бул 50 жыл мурун ишке киргизилген эскирип калган жабдууларды алмаштырууга, суу режимине көз каранды болбогон  базалык, кепилденген электр кубаттуулугун түзүүгө мүмкүндүк берет;

- 2015-2016- жылдары Камбар-Ата 2 ГЭСинин  №2 гидроагрегатын ишке киргизүү;

- Токтогул ГЭСин реконструкциялоону улантуу (2016-жылы бүткөрүү).

2015-жылы Кыргыз Республикасына  бардыгы 520,3 млн жаратылыш газынын келүүсү болжолдонууда, бул 2014-жылы күтүлгөн көлөмгө караганда 1,7 эсе көп.

Энергетика секторун өнүктүрүү саясаты реформаларды ишке ашыруу үчүн артыкчылыктуу төрт багытка топтолгон:

- энергетика секторун өнүктүрүүнү жөнгө салууну өркүндөтүү (тариф саясатын реформалоо, энергетика секторун реформалоо);

- энергияны үнөмдөөнү стимулдаштыруу үчүн шарттарды түзүү (энергияны үнөмдөөнү реформалоо);

- энергиянын кайра жаралуучу булактарын өнүктүрүү;

- энергетика секторун туруктуу өнүктүрүү жана экологиялык коопсуздуктун ченемдерин сактоо (экспортко багытталган энергетиканы реформалоо).

(4). Өнөр жай түзүмүндө суу менен камсыз кылуу, калдыктарды тазалоо, иштетүү жана кайра пайдаланылуучу сырьёну алуу  анча көп эмес салыштырма салмакты (0,8 %) ээлейт, сууну топтоо, иштетүү жана бөлүштүрүүнүн  (суу менен камсыз кылуунун) эсебинен реалдуу өсүш 4,2 % дын деңгээлинде (өсүш 3,5 %га),  калдыктарды топтоо, иштетүү жана жок кылуу, кайра пайдаланылуучу сырьёну алуу (5,0 %га) жана калдыктарды жугушсуздандыруу жана башкача иштетүүлөрдү жүргүзүү (6,0 %га) болжолдонууда.

Республиканын бардык региондорунда өнөр жай продукцияларынын заттык көлөмүнүн өсүшүнө жетишүү болжолдонууда. Өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнө негизги салымды салт болуп калгандай Чүй (35,7 %), Ысык-Көл (19,9 %), Жалал-Абад (11,3 %) облустары жана Бишкек шаары (24,3 %) кошот, алардын суммалык үлүшү 91,1                                                                                                                                                                      %ды түзөт. Ысык-Көл жана Чүй облустарында өнөр жай продукциясын өндүрүүнүн көлөмүнүн өсүшү Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалардын иштерин активдештирүүнүн, ал эми Жалал-Абад облусундаБозымчак кенин ишке киргизүүнүн эсебинен болжолдонууда.

“Кыргызстанда жасалган” бренд менен кытай өндүрүшүнүн контрафактык тигилген продукциясынын көбөйүшү, Бажы союзуна кирүүнүн алкагында товарларды экспорттоо/ импорттоодо шарттардын өзгөрүүсү, пландагы кендердин өз убагында ишке кирбей калышы, техногендик факторлордон улам Кумтөр кенинде өндүрүштүн токтоп калуусу, ишке кирген нефтини кайра иштетүүчү ишканалардын сырьё менен камсыздалбай калышы ж.б. мүмкүн болуучу тобокелдик болуп саналат.        

4.5.3. Курулуш

2015-жылы экономиканын курулуш секторун тездетилген темп менен өнүктүрүү болжолдонууда жана 2013-2017- жылдары Кыргыз Республикасынын туруктуу өнүктүрүүгө өтүүсү боюнча Программага киргизилген ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен улуттук экономиканын туруктуу өсүшүн камсыз кылуучу маанилүү багыттардын бири болуп калат.

Өнүктүрүүнүн комплекстүү чараларын кабыл алуунун натыйжасында, өлкөнүн курулуш комплексинде 2015-жылы  капиталдык салым 22,0 %га көбөйтүү  болжолдонууда, жана көлөмү 131,4 млрд сомду түзөт.

10-таблица

Курулуш тармагында өсүү темпинин динамикасы, 2014-2014- жылдар үчүн % менен

2014-жылга карата күтүлгөн капиталдык салымдардын түзүмү  ички инвестициялардын үлүшү 59,3 % дан 55,6 %га чейин кыскаруу жагына өзгөрөт, демек, тиешелүү түрдө тышкы инвестициялардын үлүшү 40,7 % дан 44,4 % га чейин көбөйөт.

Ички инвестициялардын түзүмүндөгү 85,8 %ды түзүп негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаттары ээлейт.

2015-жылы курулуштагы артыкчылыктуу багыттар жеке турак үйлөрдү куруунун объекттери, транспорттук магистралдын объекттери; энергетика объекттери (өлкөнү бирдиктүү энергетикалык алкакка бириктирүүчү электр берүү линияларын куруу боюнча иштер) болот.

2015-жылы республикалык бюджетин эсебинен капиталдык салымдар төмөнкүлөргө багытталат:

- социалдык-маданий багыттагы инфратүзүмүнүн объекттерин куруу жана реконструкциялоо, билим берүү объекттерин, автомобиль жолдорун ж.б. куруу;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 16-майындагы №229 токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасында суу чарба объекттерин куруунун жана жаңы сугат жерлерин өздөштүрүүнүн 2011-2015- жылдарга Мамлекеттик Программасына ылайык иш-чараларды ишке ашыруу;

2015-жылы курулушка негизги салымды кошо турган энергетика тармагында төмөнкүдөй ири инвестициялык долбоорлор пландаштырылган:

“Энергетика секторун өнүктүрүү” долбоору. Долбоордун жалпы долбоордук наркы 55,0 млн АКШ долларын түзөт, анын ичинен 2015-жылы 911,6 млн сомду өздөштүрүү пландалууда;

- 116,7 млн АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Жогорку Нарын ГЭС каскадын куруу;

- 340 млн АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Камбар-Ата ГЭС-1ди куруу;

- 37,5 млн АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Камбар-Ата ГЭС-2 2- гидроагрегатын ишке киргизүүнү камсыздоо;

- 8739,0 млн сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Бишкек шаарынын ЖЭБ реконструкциялоо (КЭР, насыя);

- 1495,4 млн сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен “Датка-Кемин” 500 кВ ЭБЛди жана “Кемин” 500 кВ көмөк чордонун куруу” долбоору (Кытайдын экспорттук-импорттук банкы, насыя).

- 2015-жылы жол-транспорттук инфратүзүм боюнча иштер жагынан төмөнкүдөй долбоорлорду ишке ашырууну улантуу болжолдонууда:

- 396,2 млн сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен “Тараз-Талас-Суусамыр” автожолунун  75 километринен 105 километрине чейин реабилитациялоо;

- 362,2 млн сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен “Ош-Баткен-Исфана” автожолун реабилитациялоо;

- 924,2 млн сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен “Бишкек-Нарын-Торугарт” автожолун реабилитациялоо;

- 4527,9 млн сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен “Түндүк-Түштүк” альтернативдүү жолду (КЭР) куруу.

“Бишкек-Ош” (IV фазасы) автожолун курулушунун башталышы (АӨБ, ЕАӨБ).

Экономиканы капиталдаштыруунун пландалган көлөмүнөн улам, 2015-жылга курулуштун ички дүң продукциясынын жалпы көлөмүнүн  реалдуу өсүшү 18,6 %га болжолдонууда жана 115,1 млрд сомду түзөт. Курулуш секторунун экономикалык өсүшкө таасири оң болот жана 1,4 пайыздык пункту түзөт, ИДПны өндүрүүнүн түзүмүндө курулуштун салыштырма салмагы – 8,7 %.

Мурда курулуп башталган социалдык объекттерди ишке киргизүүнүн, кен казуу жана энергетика тармактарындагы инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууну активдештирүүнүн эсебинен курулуштун көлөмүнүн өсүшү бардык региондордо болжолдонууда. Негизги үлүштү Бишкек шаары (30,5 %), Ысык-Көл (17,7 %), Чүй (20,0 %) жана Жалал-Абад (11,2 %) облустары ээлешет.

Экономикага капиталдык салымдардын күтүлгөн деңгээлинен улам, экономикалык өсүш үчүн зарыл болгон дүң инвестициялардын көлөмү (12-таб. караңыз), 6,2 % деңгээлинде, 159,4 млрд сом суммасында болжолдонот, же 2014-жылдагы күтүлгөн 5,6 % көбөйөт, ИДПга карата 36,0 %. Ошол эле учурда мамлекеттик инвестициялардын көлөмү 25,4 млрд сом суммасында же ИДПга карата 5,7 % болжолдонууда, анын ичинде МТИ үлүшү- 5,1 %. МТИнин ресурстары инфратүзүмдүк объекттерди жана энергетика объекттерин курууга багытталат.

Чет өлкөлүк түз инвестицияларды кошо жеке инвестициялар 134,0 млрд сом суммасында же ИДПга карата 30,3 %га болжолдонууда. Жеке инвестициялардын өсүшү болжол менен  ири орто мөөнөттүк жана узак мөөнөттүк улуттук долбоорлорго инвестициялардын келиши менен шартталган. 

Дүйнөлүк жана ата мекендик экономиканы өнүктүрүүнүн заманбап тенденциялары, тышкы соккулар жана туруксуз макроэкономикалык жагдайлар менен пайда болгон  кийинкисинин инфляциялык процесстеринин терс таасири күчөгөндө, төмөнкүдөй тобокелдиктер жана коркунучтар пайда болушу мүмкүн:

- өндүрүштүн көлөмү;

- негизги капиталга инвестициялардын азайышы;

- курулуп жаткан объекттердин токтоп калышы;

- турак үйлөрдү өз убагында пайдаланууга киргизбөө ж.б.

4.5.4. Кызмат көрсөтүү чөйрөсү

2015-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсү республиканын экономикасынын өсүшүнө эң чоң таасирди тийгизет. ИДПнын жалпы көлөмүндө кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн үлүшү чоң жана 48,0 % чегинде болот деп болжолдонууда, ИДПнын өсүшүнө салым дээрлик 2,3 пайыздык пунктту түзөт.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн дүң өндүрүүсү 2015-жылы 377,3 млрд сом көлөмүндө болжолдонууда, мында өсүш 105,1 %ды түзөт. Төмөнкүлөр  негизги булактар болот: дүң жана чекене соода; автоунааларды жана мотоциклдерди оңдоо, мында өсүш 5,4 %дын деңгээлинде болжолдонууда, маалымат жана байланыш – 13,1 %га, транспорт иштери жана жүктөрдү сактоо - 7,3 %га, мейманкана жана ресторан иштери- 9,5 %га жана финансылык ортомчулук жана камсыздандыруу  - 2,1 %га.

11- таблица

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн тармактарында өсүш темпинин динамикасы, өткөн жылга карата % менен

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн секторлорунун бардыгынын өсүшү калктын акчалай кирешесинин 10,3 % деңгээлинде номиналдуу өсүшү менен колдоого алынып турат.

Дүң жана чекене соода; автоунааларды жана мотоциклдерди оңдоо, кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө айрыкча чоң үлүштү 33,8 %га жакынын ээлейт, жана 1,8 пайыздык пункттун деңгээлинде бааланган негизги салымды  кошот. дүң жана чекене сооданын; автоунааларды жана мотоциклдерди оңдоонун 105,4 % деңгээлинде өсүшү төмөнкүлөргө багытталган саясаттын чараларына көмөк көрсөтөт: (а) соода жана жагымдуу бизнес чөйрөсүн түзүү саясаты жаатында жөнгө салуучу саясатты өркүндөтүү; (б) сооданын заманбап формаларын киргизүү; (в) калктын кеңири катмары үчүн керектөө рыногуна жетишүүнүн өсүшүн камсыздоо; (г) сооданы кеңейтүү жана расмий эмес иштерди кыскартуу үчүн мамлекет-жеке өнөктөштүктү бекемдөө; (д) электрондук сооданы өнүктүрүү; (е) ири соода борборлорун кеңейтүү.

Коммуникациялар рыногу азыркы учурда жетишерлик чоң темп менен өнүгүүдө. Калктын жаңы технологияларды активдүүлүк менен пайдалануусу  байланыш жана маалымат кызмат көрсөтүүлөрүн кеңейтүүгө көмөк көрсөтөт. Бул сектордогу өсүү 113,1 %дын деңгээлинде болжолдонууда, ошону менен салым 1,2 пайыздык пункттун деңгээлинде бааланат.

Байланыш кызматтарынын чөйрөсү үчүн өнүгүүнүн негизги факторлору, шаардын чегинен тышкары жашаган калкты тейлөөнүн зонасын көбөйтүү аркылуу  интернет колдонуучулардын жалпы санын  андан ары-көбөйтүү; байланыштын булалуу-оптикалык линияларын курууну; маалымат берүүнүн санариптик түрлөрүн киргизүү; берүүчүлөр тарабынан байланыш жана маалыматтын кызматтарын көрсөтүүнүн  спектрин кеңейтүү.

2015-жылы транспорттук иштин жана жүктөрдү сактоо кызматтарын көрсөтүүнү дүң өндүрүү 54,0 млрд сомдун деңгээлинде болжолдонууда. Реалдуу көрүнүштү айтканда транспорттук иштин жана жүктөрдү сактоо көрсөтүлгөн кызматтарынын деңгээли 2014-жылдагы  көрсөткүчтөн 7,3 %га ашкан, ал эми кызмат көрсөтүү чөйрөсүнө кошулган салым 1,0 пайыздык пунктту түзөт.

Транспорт ишинин кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүүнүн колдоо үчүн эл аралык транспорттук коридорлорду реабилитациялоо жолу менен автотранспорттук тутумун жакшыртуу жана тийиштүү деңгээлде кармап туруу жана ички маанидеги жолдордун сапатын жакшыртуу  боюнча чаралар кабыл алынат. Мындан тышкары аба транспортунун кызматтарын көрсөтүүдө аэронавигациялык жабдууларды жакшыртуу  аркылуу транспорттук кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө модернизациялоо боюнча иштер улантылат.

Туризмди өнүктүрүү атаандашууга жөндөмдүү туристтик индустрияны түзүүгө багытталат. Дүйнөлүк туристтик рынокту өнүктүрүүнүн тенденцияларын эске алуу менен, 2015-жылы жогорку экономикалык кайтарымды берүүгө жөндөмдүү чаралар Кыргызстанда  туризмдин төрт негизги түрүн өнүктүрүүгө багытталат –бул Казакстанга, Россияга (Сибирь жана Урал), Өзбекстанга багытталган курорттук-рекреациялык туризм; Европа союзунун өлкөлөрүнө, Японияга, Түштүк Кореяга жана башка өлкөлөргө багытталган Улуу Жибек жолундагы туризм; Европа союзунун өлкөлөрүнө, Казакстанга, Россияга жана башка өлкөлөргө багытталган Кыргызстандын географиялык ыңгайлуу жайгашкандыгын пайдалануунун эсебинен ишкер туризм. Туристтик кызмат көрсөтүүнүн экспортунун өсүшү 770,0 млн АКШ доллар деңгээлинде болжолдонууда, анын ИДПга карата салыштырма салмагы 2015-жылы 5,0 %га чейин өсөт.

Туризмди өнүктүрүү жаатында чаралардын саясаты төмөнкүдөй милдеттерди чечүүгө багытталат:

- туризм чөйрөсүндөгү ата мекендик ишкерлерди колдоо;

- туристтик тейлөөнүн заманбап инфратүзүмүн түзүү;

- туристтик базарларга жарнамалык кампанияларды активдештирүү;

- туристтик, банктык, транспорттук жана мейманканалык түзүмдөрдүн  кооперациялары үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;

- меймандос өлкөнүн беделин түзүү, Кыргызстандын туристтик продуктусунун таанымал болушун камсыз кылуу, тышкы базарларда Кыргызстандын туристтик продуктусунун абалын чыңдоо жана кеңейтүү.

2015-жылы региондорго карата базар кызмат көрсөтүүсүнүн көлөмүнө негизги салым Бишкек шаарынан (54,1 %), ошондой эле Чүй (9,6 %), Жалал-Абад (8,5 %) облустарынан болжолдонууда. Алардын суммалык салымы 72,3 %ды түзөт, бул түздөн-түз ушул региондордун ишкердик активдүүлүгү жана республиканын башка облустарына салыштырганда калкынын жогорку кирешелери менен байланышкан.

4.6. Тышкы экономикалык иштер

2015-жылы республиканын экспорттук потенциалын өстүрүү жана өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталат. Негизги багыт  Кыргыз Республикасынын Бажы Союзуна жана  Европалык Экономикалык Мейкиндикке кириши боюнча процесстерди жана жол-жоболорду жүргүзүүнү камсыз кылуу, техникалык жөнгө салуу чөйрөсүндө ченемдик укуктук актыларды БСнын документтери менен жуурулуштуруу болуп саналат.

Артыкчылыктарды ишке ашыруунун алкагында төмөнкүдөй чараларды кабыл алуу болжолдонууда: Кыргыз Республикасынын Экспортту өнүктүрүү стратегиясынын долбоорун иштеп чыгуу жана бекитүү; Кыргыз Республикасы үчүн жеңилдиктердин жалпыга бирдей тутумунун бенефициары + (ЖСБ+) статусун алуу; эл аралык уюмдар менен эл аралык стандарттарды колдонуу маселелери боюнча жана негизги соода-экономикалык өнөктөштөр менен эл аралык жана региондук стандарттарды кыргыз улуттук стандарттар катары колдонуу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү; Бажы союзунун өлкөлөрүнүн улуттук стандарттары жана техникалык регламенттери катары эл аралык жана региондук стандарттардын өлкөлөрүнүн аймагында колдонуу үчүн эл аралык келишимдерге кол коюу жол-жоболорун даярдоо жана жүргүзүү; донордук уюмдардын каражаттарын тартуу менен лабораториялык-сыноочу жана эталондук базаны кайра жабдуу; продуктунун сапатынын жана коопсуздугунун менеджментин киргизген чарбакер субъекттерге дем берүү боюнча мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү; БСнын өлкөлөрүнүн рынокторуна товарлардын жеткиликтүүлүгүнүн маселелери боюнча консультациялык-маалыматтык иш-чараларды жүргүзүү.

Тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 2014-жылдагыдан 5,9 % номиналдык өсүш менен 9000 млн АКШ долларынын деңгээлинде болжолдонот.

Экспорттук беримдердин номиналдык көлөмү 2,4 млрд АКШ долларына чейин болот деп, болжолдонууда, жана тигилген буюмдарды берүүнү 10,8 %га, чыңалуу лампаларын 2,4 %га, жашылча-жемиштерди 10,5 % га, пахта буласын 8,6 % ж.б. көбөйтүүнүн эсебинен өсүш темпи 9,1 % деңгээлинде  түзүлөт, деп болжолдонууда.

Импорт тууралуу айтсак анын көлөмү 6,6 млрд АКШ долларынын өлчөмүндө болот жана номиналдык өсүш 104,8 %ды түзөт, ал нефть продуктуларын 9,7 %га (импорттун түзүмүндөгү үлүшү 21,6 %), эки ортодогу жана инвестициялык товарларды, ошондой эле керектөө товарларын берүүнүн көлөмүн көбөйтүү менен байланышкан керектөө суроо-талабынын өсүшү менен аныкталат. Инвестициялык товарларды импорттоо 10,4 %га өсөт, бул экономикалык өсүштү кармап туруу үчүн ишенимдүү өбөлгөлөрдү түзмөкчү.

Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 4,2 млрд АКШ долларынын деңгээлинде түзүлөт.

Товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу ИДПга карата 2014-жылдагы  (-)51,6 %дан 2015-жылы (-) 48,9 %ке чейин  жакшырат.

12-таблица

Пайдалануу боюнча ИДП (ИДПга карата % менен)

2015-жылы жеке керектөөнүн үлүшү ИДПнын жалпы көлөмүнөн 95,5 %ды түзөт деп, болжолдонууда, реалдуу өсүш темпи 4,6 %дын деңгээлине түзүлөт. Жеке керектөөнүн чыгымдары жаңы жумуш орундарын түзүүнүн жана орточо номиналдуу эмгек акынын 10,3 %га өсүшүнүн эсебинен калктын акчалай кирешелеринин 9,0 %га болжолдонгон өсүшү менен бекемделет.

4.7. Социалдык саясат

Өкмөттүн башкы максаты калктын жыргалчылыгын жана жашоо шартын жакшыртуу болуп саналат. Андыктан, 2015-жылы социалдык саясат  кедейликти кыскартууга жана социалдык маселелерди чечүүгө багытталат. 2015-жылы социалдык жактан коргоо, саламаттыкты сактоо, социалдык жактан камсыздандыруу, билим берүү, эмгек рыногу жана гендердик саясат чөйрөсүндө реформалар улантылат.

Калкты социалдык жактан коргоо стратегиясын ишке ашыруу боюнча 2014-жылы аяктай тургандыгын эске алуу менен 2017-жылга чейин Туруктуу өнүктүрүүнүн Улуттук стратегиясынын максаттары жана милдеттерине ылайык жаңы стратегиялык документтин долбоорун иштеп чыгуу пландаштырылууда. 

Социалдык жактан коргоонун туруктуу мамлекеттик тутумун түзүүнүн негизги максаты жарандар үчүн сапаттуу кызматтарды көрсөтүү жана бардык мүмкүнчүлүктөргө кепилдик берүү болуп саналат. Буга байланыштуу ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү, оор турмуштук кырдаалга кабылган балдарды социалдык коштоонун тутумун түзүү, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды (ДМЧА) социалдык тейлөөнүн тутумун жана аларды коомго жуурулушуп кетүү тутумун өнүктүрүү, кары-картаң жарандарды социалдаштыруунун жана коомго жуурулушуп кетиши үчүн шарттарды түзүү, жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын социалдык жардам көрсөтүүнүн даректүүлүгүн күчөтүү жана ага жетишүүсүн кеңейтүү, ошондой эле калкка маалымдоонун тутумун жакшыртуу.

Ошондой эле, кадрлардын квалификациясын жогорулатууну жана секторлор аралык өз ара аракеттенүүнү эске алуу менен социалдык жактан коргоо чөйрөсүндө бирдиктүү маалыматтык тутумун түзүү белгиленген.

2015-жылы пенсиялык саясат төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттарга топтолот:

- пенсиялык камсыз кылуу жаатында мамлекеттин кепилдиктерин камсыздоо;

- мамлекеттик социалдык камсыздандыруу тутумунун финансылык туруктуулугун камсыздоо;

- Социалдык фонддун финансылык мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен пенсионерлердин жашоо турмуш  деңгээлин жогорулатуу;

- Социалдык фонддун тутумун автоматташтыруу боюнча чараларды андан-ары ишке ашыруу;

Калкка сапаттуу кызматтарды көрсөтүү үчүн пенсиялык камсыз кылуунун потенциалын системасын өстүрүү.

Кыргыз Республикасынын Социалдык фонддун жана республикалык бюджеттин финансылык мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен пенсиялардын өлчөмүн жогорулатуу боюнча милдеттерди чечүү үчүн төмөнкүлөр зарыл:

Кыргыз Республикасынын Социалдык фонддун жана республикалык бюджеттин финансылык мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен пенсиялардын өлчөмүн өсүшүн камсыздоо;

- өткөн жыл үчүн орточо эмгек акынын 12% нан кем эмес деңгээлде пенсиянын базалык бөлүгүн кармап туруу;

- пенсиянын камсыздандыруучу бөлүгүн жыл сайын индексациялоо.

Калкка сапаттуу кызматтарды көрсөтүү үчүн пенсиялык камсыз кылуунун потенциалын системасын өстүрүү боюнча артыкчылыктардын алкагында төмөнкүдөй милдеттерди чечүү зарыл:

- кадрлардын квалификациясын жогорулатуунун тутумун түзүү;

- социалдык коргоо чөйрөсүндө бирдиктүү маалыматтык тутумун куруу;

- камсыздандыруу взносторун чогултуу, пенсия чектөө жана кайра эсептөө процесстерин автоматташтыруу;

- мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча мамлекеттер аралык макулдашууларды иштеп чыгуу жана түзүү;

- аталган артыкчылыктар боюнча белгиленген иш-чараларды жүзөгө ашыруу төмөнкүдөй натыйжаларга алып келет:

- Кыргыз Республикасынын Социалдык фонддун жана республикалык бюджеттин финансылык мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен пенсиялардын өлчөмүн өсүшүн камсыздоо;

- пенсиялык тутумдун теңдештиги,

- пенсионердин жашоо минимумунан төмөн пенсия алган пенсионерлердин санынын үлүшүн кыскартуу.

Жумуштуулук саясаты мурдагыдай эле экономикада алектенгендердин санынын өсүшү үчүн кошумча жумушчу орундарын түзүүгө, Кыргызстандын жарандарынын чет өлкөлөрдө укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоого, товарларды, кызмат көрсөтүүлөрдү жана жумуштарды Кыргызстан менен Россиянын, Борбордук Азия өлкөлөрүнүн жана Туркиянын ортосунда эркин жүгүртүлүү үчүн ыңгайлуу шарттарды түзүүгө, калктын аялуу катмары: аялдар, жаштар, ДМЧА үчүн эмгекке болгон укуктарын камсыздоого багытталат. Кыргыз Республикасынын Бажы союзуна кошулуусун эске алуу менен 2015-жылдын акырында Кыргыз Республикасы менен Бажы союзунун өлкөлөрүнүн ортосунда уюштурулган жалдоо, социалдык камсыздандыруу жана эмгек мигранттарын коргоо боюнча макулдашууларды түзүү пландаштырылууда.

2012-2020- жылдарга Билим берүүнү өнүктүрүүнүн стратегиясын кабыл алуу Кыргызстанда билим берүү тутумунун айрыкча маанилүү этабы болуп саналат. Аны ишке ашыруу ийкемдүү, ачык, заманбап талаптарга жооп берген, ата мекендик билим берүүнүн жана эл аралык тажрыйбанын эң мыкты салттарын эске алуу менен билим берүүнүн улуттук тутумун курууга багытталган.

Мектепке чейинки билим берүүнүн алкагында балдарды мектепке баруу алдында даярдоо боюнча класстарды ачуу жана этабы боюнча жабдуу, тийиштүү программаларды киргизүү; бул программаларды ишке ашыруу үчүн педагогдордун квалификациясын жогорулатуу, мамлекеттин эсебинен мектепке баруу алдында балдарды милдеттүү даярдоону камсыз кылуу максатында ченемдик укуктук документтерди иштеп чыгуу жана бекитүү   пландаштырылууда. 

Мектептик билим берүү секторунда  төмөнкүлөр сыяктуу чаралар ишке ашырылат:

- стандарттарга ылайык тармактын иштөөсүн колдоо;

- 100 инновациялык интерактивдүү мектеп долбоорун ишке ашыруу;

- интернат тибиндеги балдар мекемелерин башкарууну жана каржылоону оптималдаштыруу;

- компетенттүүлүк ыкмасын эске алуу менен билим берүүнүн мазмунун модернизациялоо;

- 5-11- класстардын окуучуларынын ОМК менен камсыздуулук деңгээлин жогорулатуу;

- жалпы билим берүүчү жана  адистештирилген мектептердин базасында өзгөчө муктаждыгы бар балдарга инклюзивдүү билим берүүнүн шарттарын камсыз;

- жалпы билим берүү мектептерин билим берүүнүн кызмат көрсөтүүлөрүн алуучунун алдында  жоопкерчиликке негизделген  финансылык-администрациялык өз алдынчалуулуктун принциптерине которуу.

Атайын орто билим берүү жана кесиптик билим берүүдө башкы артыкчылыктар өлкөлүк артыкчылыктарды жана региондордун экономикалык стратегияларын талдоонун, жумуш берүүчүлөрдү бүтүрүүчүлөрдүн квалификациялык мүнөздөмөлөрүн түзүүгө жана квалификацияларын баалоого тартуунун, жогорку окуу жайларынын окутуучуларынын квалификацияларын жогорулатуунун тутумун түзүүнүн негизинде кадрларды даярдоонун түзүмүн өзгөртүү болуп саналат.   

Саламаттыкты сактоо тутумундагы иштердин негизги багыттары  ошондой эле 2012-2016- жылдарга Кыргыз Республикасынын саламаттыкты сактоо тутумун реформалоонун “Ден соолук” Улуттук программасына ылайык ишке ашырылат.

Стратегияга ылайык саламаттыкты сактоо чөйрөсүндөгү мамлекеттик саясат төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттар боюнча милдеттерди чечүүгө багытталат:

- калкка сапаттуу медициналык кызматтарды көрсөтүүгө багытталган саламаттыкты сактоо тутумунун потенциалын бекемдөө;

- калктын жана ар бир адамдын өзүнчө алгандагы ден соолугун коргоо жана чыңдоо үчүн зарыл болгон шарттарды түзүү.

Кыргыз Республикасында гендердик теңчиликке жетүү боюнча мамлекеттик саясат 2020-жылга чейин гендердик теңчиликке жетишүү боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук стратегиясынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 27-июнундагы №443 токтому) алкагында  ишке ашырылат.

Ушул стратегияга ылайык төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттар боюнча чаралардын комплекси ишке ашырылат:

- аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү,

- функционалдык билим берүүнүн тутумун түзүү,

- гендердик басмырлоону түп-тамырынан жок кылуу жана аялдардын сот адилеттигине жетишүүсүн кеңейтүү,

- чечим кабыл алууда жана аялдардын саясий катышуусун өнүктүрүүдө гендердик тең салмактуулукту илгерилетүү.

2015-жылы экономиканы өнүктүрүүнүн болжолдогу параметрлеринен улам жашоо турмуштун деңгээлин мүнөздөөчү негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө болот:

Калктын ар бир жан башына ИДПнын көлөмү 2014-жылга караганда 1329,5 ден 1460,1 АКШ долларына чейин, же 9,8 %га көбөйөт.

Калктын номиналдуу акчалай каражаты 2014-жылга салыштырганда 10,3 % га өсөт жана алардын көлөмү 276,2 млрд. сомду түзөт. Керектөө бааларынын болжолдонгон өсүшүн эске алуу менен, акчалай кирешенин реалдуу өсүш темпи 1,2 %ды түзөт. Акчалай кирешенин түзүмүндө “эмгек акы” көбөйөт, мында номиналдуу өлчөм 9,0 %га өсөт жана 13350,0 сомду түзөт. Пенсиянын орточо номиналдуу өлчөмү 3,7 %га өсөт жана 4728,0 сомду түзөт. Жашоо минимуму 5389,2 сом өлчөмүндө түзүлүшү болжолдонууда.

Ошентип, 2015-жылы болжолдонгон 6,2 % экономикалык өсүш экономиканын бардык секторунун оң өсүшү менен камсыздалат. Этап боюнча өнүктүрүү үчүн экономикалык, уюштуруучулук жана укуктук чаралардын комплексин камтыган тийиштүү иш-чараларды иштеп чыгуу үчүн негиз түзө турган болжолдонгон макроэкономикалык параметрлерге жетишүү үчүн экономикалык процесстин бардык катышуучуларынын макулдашылган акча-насыялык, салыктык-бюджеттик, инвестициялык, инновациялык саясаты жүргүзүлөт.

5. 2016-2017 – жылдарга макроэкономикалык болжол

2016-2017- жылдарда экономикалык саясаттын башкы максаттары   социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн белгиленген позитивдүү тенденцияларын бекемдөө, күтүлүүчү көйгөйлөрдүн алдын-алуу жана туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылуу.

Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөргө улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу тутумун реформалоо аркылуу жетишилет.

13-таблица

2016-2017- жылдарга ИДПны өндүрүүгө секторлордун реалдуу салымдары, % менен

2014-жылы Кыргыз Республикасын социалдык- экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүнөн жана 2015-жылга болжолдонгон көрсөткүчтөрүнөн улам, 2016-2017 -жылдары ИДПнын орточо жылдык реалдуу өсүш өсүшү 6,8 %дын деңгээлинде болжолдонууда.

Секторлор боюнча бөлүп караганда 2016-2017- жылдары өсүштүн орточо жылдык өсүш темпи айыл чарбасында – 2,9 %, өнөр жайында – 7,4 %, курулушта – 20,5 %, кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө – 5,4 %.

2016-2017- жылдарга ИДПнын өсүшү салт катары негизинен  Чүй, Жалал-Абад, Ысык-Көл, Ош облустарынын жана Бишкек шаарынын эсебинен болжолдонот.

Жалпысынан 2016-2017 –жылдардын аралыгында инфляциянын деңгээли  катуу соккулар болбогон шартта бир маанилүү көрсөткүчтөрдүн деңгээлинде болжолдонууда, анын негизин макроэкономикалык стабилдүүлүктүн тенденцияларын бекемдөөгө багытталган макулдашылган акча-насыялык жана бюджеттик-салыктык саясатты жүргүзүүнү улантуу түзгөн. Ошону менен акча-насыялык саясаттын негизги максаты  баалардын стабилдүүлүгүнө жетишүү жана кармап калуу болуп калат.

Акча-насыялык, салыктык-бюджеттик, инвестициялык, социалдык саясаттын негизги багыттары ар бир алдыда турган жылга экономикалык саясат жөнүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы кабыл алган  Биргелешкен билдирүүсүнө ылайык жүргүзүлөт.

Инфляциянын болжолдонгон деңгээлинин негизине төмөнкүдөй өбөлгөлөр жана шарттар кирген: (а) ички рынокто азык-түлүк жана азык-түлүк эмес товарларга ички базарда баанын орточо өсүшү; (б) мунай продуктуларына (Urals) болгон баанын баррель үчүн 100,0 АКШ доллары чегинде орточо өсүшү (18); (в) акча-насыя саясатынын каражаттары менен алмашуу курсундагы кескин өзгөрүүлөрдү кармап туруу; (г) азык-түлүк товарларына карата баалардын мезгилдүү өзгөрүшү; (д) Бажы союзунда экономиканын иштөө шарттары; (е) негизги соода өнөктөш-өлкөлөрдө инфляциянын орточо көрсөткүчтөрү (Россия – 4,5- 4,8 %, Казакстан –6,0-8,0 %, Кытай - 3,0 %, Еврозона - 1,4-1,6 %, дүйнөлүк экономика - 3,5%).

Экономиканын бардык секторунда өсүштүн оң темпи болжолдонот.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсү  2016-2017- жылдарда кызмат көрсөтүү чөйрөсү мурункудай эле ИДП түзүмүндө негизги үлүштү ээлейт (47,8 %). Кызмат көрсөтүүнүн бардык түрлөрүнүн жылына орточо 5,4 %га реалдуу өсүшү, жылына орточо 4,2 % чегинде болжолдонгон калктын акчалай кирешесинин реалдуу өсүшү менен кармалып турат.

Кызмат көрсөтүү секторундагы саясат 2016-2017- жылдары жашоо үчүн зарыл болгон кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга жана аларды байланыш, микрофинансылык уюмдардын, сооданын ж.б. кызматтарды кошо, Кыргыз Республикасынын бардык аймактарында кеңейтүүгө, багытталат.

Республикада бизнес үчүн түзүлүүчү жагымдуу шарттар кызмат көрсөтүү чөйрөсүн өнүктүрүүгө көмөк көрсөтөт, анын өсүшү негизинен рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдүн эсебинен камсыздалат, рыноктук эмес кызмат көрсөтүүлөрдүн салымы жыл сайын 0,6 пайыздык пункт. Рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдү кеңейтүүгө көмөк көрсөтүүчү факторлор мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү оптималдаштыруу жана санын кыскартуу.

Рыноктук  кызмат көрсөтүүлөрдүн көлөмүн көбөйтүүнүн негизги булактары соода, транспорт жана байланыштын кызмат көрсөтүүлөрү, алардын салыштырма салмагы  рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдүн жалпы көлөмүндө орточо 77,4 %ды түзөт.

Сооданын орточо жылдык  реалдуу өсүш темпи 5,6% деңгээлинде, рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдүн түзүмүндө салыштырма салмагы 47,8 % болжолдонот.

Сооданын жалпы көлөмүнүн дээрлик 70,0 % түзүүчү формалдуу эмес сооданын болушун кыскартуу үчүн төмөнкүлөр сыяктуу негизги милдеттер чечилет: (1) ченемдик- укуктук базаны өркүндөтүү; (2) товарлардын коопсуздугуна жана сапатына жарандардын укуктарын ар тараптуу камсыз кылуу; (3) керектөө рыногун аны уюштуруунун цивилизациялуу формасына  калк үчүн экономикалык жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу; (4)  аткаруу бийлигинин ыйгарым укуктуу жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын  соода чөйрөсүндө макамын жана компетенциясын жогорулатуу.

Рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүүнүн дагы бир маанилүү багыты транспорттук иштин жана жүктөрдү сактоонун кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүү болуп саналат, мында рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдүн жалпы көлөмүндө 21,3 % салыштырма салмагы менен  реалдуу өсүш жылына орточо 7,1 %га болжолдонууда.

Республикада колдонулуучу транспорттун негизги түрү авто унаа транспорттору экендигин эске алсак (жол тармагы бардык ички жүргүнчүлөрдү жана жүктөрдү ташуунун 95,0 %га жакынын камсыз кылат), орто мөөнөттүү келечекте негизги артыкчылыктар: (а) калктын жүргүнчүлөрдү жана жүктөрдү ташууга болгон керектөөлөрүн канааттандыруу; (б) авто транспорттук каражаттардын паркын жаңыртуу жана толтуруу; (в) ички жол тармактарын калыбына келтирүү жана кармап туруу болуп калат.

Мамлекет-жеке өнөктөштүктүн механизмдерин киргизүү  транспорттук  кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү чөйрөсүндөгү саясаттын базалык негизи болуп калат.

Байланыш жана маалыматтык кызмат көрсөтүүлөр рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдүн туруктуу өсүшүн колдоочу негизги багыттардын бири болуп саналат, алардын реалдуу өсүшү орточо 13,4 %дын деңгээлинде.

Кыргызстан телекоммуникациялык рыноктун перспективдүү сегменттерине катышуусун активдүү кеңейтүүдө. Калкка жогорку технологиялуу, жеткиликтүү маалыматтык- коммуникациялык кызматтарды көрсөтүү мүмкүнчүлүктөрү түзүлүүдө. Болжолдонгон мезгилде телекоммуникациялык инфратүзүмдү өнүктүрүү улуттук экономиканы көтөрүүнүн жана калктын ишкер активдүүлүгүнүн өсүшүнүн жагымдуу маанилүү факторлорунун бири болуп калат.

Ошондой эле кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү негизги багыт төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттарга топтолгон туристтик индустрияны өнүктүрүү болот: (1) туристтик индустрияны мамлекеттик жөнгө салуунун  натыйжалуулугун жогорулатуу; (2) туристтик кызмат көрсөтүүлөрдү жана продуктулардын сапатын жогорулатууга жана диверсификацияоого көмөк көрсөтүү.

Өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү[12] 2016-2017жылдарга орточо жылына  106,2 %дын деңгээлинде болжолдонууда. Ошону менен Кумтөр кенин иштетүүчү ишканаларды кошпогондо өндүрүштүн өсүш темпи 2017-жылга карата 107,8 %дын деңгээлинде болжолдонууда. Өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү иштеп жаткан өнөр жай ишканаларынын туруктуу иштешинин, токтоп турган өндүрүштөрдүн ишин жандандыруунун, Жамгыр, Бозымчак, Караказык, Куру-Тегерек, Носоновское, Талды-Булак Сол жээк кендерин өздөштүрүүнүн жана алтын казып алуунун жана  Кара-Балта ш. нефть иштетүүчү заводдун долбоордук өндүрүш кубаттуулугуна чыгуу эсебинен болжолдонууда.

2016-2017- жылдары айыл чарбасынын өсүш темпи өсүмдүк өстүрүүнүн түшүмдүүлүгүн көбөйтүү жана мал чарбасынын өнүмдүүлүгүн көбөйтүү боюнча мамлекет менен жеке сектор кабыл алуучу чаралардын эсебинен орточо 2,9 %га көбөйүшү болжолдонууда. 2017-жылдын акырында айыл чарба тармагынын реалдуу өсүш темпине жетишүү үчүн төмөнкүдөй иш-чаралар жүзөгө ашырылат: 1) айыл чарба өсүмдүктөрүнүн бардык айдоо аянттарын системалуу түрдө көбөйтүү; 2) органикалык, минералдык жана  органикалык- минералдык жер семирткичтерди колдонуу менен жер кыртышынын түшүмдүүлүгүн жакшыртуунун эсебинен айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жана дүң жыйноону көбөйтүү; 3)  жогорку түшүмдүүлүк касиетин сактап калуу менен, себилүүчү сортторунда жогорку түшүмдүүлүк, технологиялык жана нан бышыруучулук сапатын сактоо менен буудайдын жана арпанын үрөндөрүн өстүрүүнүн көлөмүн көбөйтүү.

2016-2017–жылдарда курулуш тармагын өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары төмөнкүлөр болот: а) имараттардын энергиялык натыйжалуулугун жакшыртууда жана көмүртектин эмиссиясын азайтууда сейсмикалык жактан коопсуз жайлуу турак жайга калктын экономикалык мүмкүнчүлүгүн арымдуу көбөйтүүгө багытталган саясатты иштеп чыгууну камсыз кылуучу институционалдык түзүмдү түзүү; б) азыркы абалга салыштырганда 2017-жылы пайдаланууга берилүүчү имараттардын энергияны керектөөсүн 30-40 %га азайтууну камсыз кылуучу башкаруу, долбоорлоо, куруу жана инновациялык иш-чаралар жаатында кесипкөйлөрдүн потенциалын жогорулатуу.

Бул багыттарды ишке ашыруу үчүн төмөнкүлөр сыяктуу негизги чаралар кабыл алынат: курулуш секторунда энергиялык натыйжалуулуктун саясатын ишке ашыруунун жана башкаруу тажрыйбасынын, калк үчүн сейсмикалык коопсуздуктун жана экономикалык жактан жеткиликтүүлүктүн тутумун түзүү; сейсмикалык бекемдүүлүктүн жана энергиялык натыйжалуулуктун стандарттары сакталбагандыгы үчүн катуу санкцияларды киргизүүнүн механизмдерин иштеп чыгуу; курулушту мамлекеттик башкаруунун адистеринин квалификациясын жогорулатуу тутумунда “Туруктуу өнүктүрүү үчүн курулуш сектору” окутуу программасын иштеп чыгуу жана колдонууга киргизүү ж.б.

2016-2017- жылдары капиталдык салымга чыгымдар артыкчылык тартипте социалдык багыттагы объекттерди курууга жана реконструкциялоого, анын ичинде билим берүү, саламаттыкты сактоо, маданият жана спорт, турак жайларды куруу, ошондой эле республикадагы автожолдорду курууга жана реконструкциялоого багытталат. 

2016-2017- жылдары каржылоонун бардык булактарынан капиталдык салымдын жалпы көлөмү орточо 21,1 %га (2016-жылы 169,9 млрд сомдон 2017-жылы 220,3 млрд сомго чейин) өсөт. 2015-жылга болжолдонгон капиталдык салымдардын түзүмүнө карата тышкы инвестициялардын үлүшү 4,7 пайыздык пунктка көбөйүү жагына өзгөрөт, бул чет өлкөлүк  насыяларды энергетика курулушунун объекттерине салымды көбөйтүү жана автоунаа жолдорун реконструкциялоону ишке ашырууга байланыштуу жалпы капиталдык салымдын  көлөмүнүн 49,1 %ын түзөт.

Экономиканын курулуш сектору  орто мөөнөттүү келечекте улуттук экономиканын туруктуу өсүшүн камсыз кылуучу маанилүү багыттын бири болуп калат, деп болжолдонууда. Бул сектордогу реалдуу өсүш темп жылына орточо 20,5 %ды түзөт. Экономикалык өсүшкө сектордун таасири оң болот жана орточо 1,9 пайыздык пунктту түзөт.

Инвестицияларды тартуу жаатында мамлекет жүргүзүп жаткан саясат жеке инвестициялардын деңгээлин 2017-жылы ИДПга карата 30,3 % чейин көбөйтүүгө мүмкүндүк берет. Экономикага болгон дүң инвестиция 2017-жылы ИДПга карата 36,1 % га чейин көбөйтүлөт, бул жылына орточо 6,8 % га экономикалык өсүшкө көмөк көрсөтөт.

Баруучу өлкөлөрдө миграциялык мыйзамдардын катаалданышы жеке адамдардын акча которууларынын темпинин басаңдашы менен шартталган жеке керектөөнүн үлүшүнүн 2015-жылы ИДПга карата 95,5 %дан 2017-жылы 94,1 %га чейин азайышы болжолдонууда.

14- таблица

2015-2016-жылдарда ИДПны пайдалануу, %

Орто мөөнөттүү мезгилде тышкы экономикалык иштердин өнүгүүсүнө негизги өбөлгөлөр: (а) Россия, Казакстан, Өзбекстан жана Кытай сыяктуу өлкөлөр менен кошуна жайгашкан Кыргыз Республикасынын ыңгайлуу географиялык абалы, алардын базарлары Кыргыз Республикасынын экспорттук потенциалынын өсүшүн камсыз кылышы мүмкүн; (б) коңшу мамлекеттердеги саясий туруктуулук; в) Кыргыз Республикасынын ДСУга мүчөлүгүн активдүү пайдалануу; (г) Бажы союзунун шарттарында экономиканын иштеши; (д) Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ), ЕврАзЭК, КМШнын алкагында тышкы экономикалык кызматташууну кеңейтүү; е) эл аралык экономикалык жана финансылык уюмдар менен кызматташууну тереңдетүү.

2016-2017- жылдары тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү жыл сайын орточо 17,1 %га өсөт жана 2017-жылы 10,7 млрд АКШ доллары деңгээлине жетет.

Экспорттун номиналдык көлөмү 2,9 млрд АКШ долларына чейин жетип, 2016-жылга салыштырмалуу 7,4 %га өсөт деп болжолдонууда. Экспорттун өсүшү алтынды экспорттоонун көлөмүн 6,1 %га, ошондой эле айыл чарбасында өндүрүлгөн азыктарды (жашылча, мөмө жемиштерди – 10,9 %га), курулуш материалдарын (айнек такталарын-11,4 %га) жана кийим-кече предметтерин жана ага тиешелүүлөрдүн (10,3 %га) көлөмүн калыбына келтирүү менен шартталат.

Өлкөгө импорттун келүүсү жылына орто эсеп менен 8,7 %га жогорулашы болжолдонууда жана 2017-жылы 7,8 млрд АКШ долл. деңгээлге жетет. Салык алуудан бошотулбаган салык салынуучу импорттун көлөмү 2016-жылга салыштырганда 9,8 %га өсөт жана 5,6 млрд доллар деңгээлинде болот. Импорттун өсүшү мунай продуктуларын ташып келүүнүн көлөмүнүн көбөйүшү менен шартталат, анын деңгээли 2016-жылга салыштырганда 108,1 %ды, электр машиналарын, жабдууларды, аппаратураларды жана машиналарды – 108,1 %ды түзөт. Инвестициялык товарларды ташып келүүнүн жылына орточо эсеп менен 12,8 %га өсүшү, инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу менен шартталган.

Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 2015-жылы 4,2 млрд АКШ долларынан 2017-жылы 4,9 млрд АКШ долларына чейин начарлайт,

ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2015-жылы (-) 48,9 %дан 2017-жылы (-) 46,1 %га чейин жакшырат, импорт жана экспорт жеткирүүлөр көлөмдүн структуралык өзгөрүүлөрүнөн эсебиненэкспорттук жеткирүүнүн үлүшү бара-бара 2015-жылы 26,7 %дан 2017-жылы 27,1 % чейин жогорулайт түзөт.

2016-2017 -жылдарда социалдык өнүктүрүү саясаты, мурдагыдай эле биринчи кезекте заманбап талаптарды жана мамлекеттин мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен мамлекеттин калктын жашоо шартынын сапатын жакшыртууга жана кедейликтин масштабын азайтууга өлкөнүн жарандарына социалдык кепилдиктерди аткарышына багытталат.

Социалдык чөйрөнү өнүктүрүүдө өлкөнүн орто мөөнөттүү саясаты  төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттарга топтолот:

- калктын жумуштуулугун, ошондой эле тышкы эмгек рынокторунда алектенген Кыргыз Республикасынын жарандарын мамлекеттик колдоо;

- калктын аялуу катмары: аялдарды, жаштарды, ДМЧА үчүн эмгекке укуктарын камсыз кылуу;

- билим берүү чөйрөсүн өнүктүрүүнү мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун арттыруу;

- адамдын жаш өзгөчөлүгүнүн керектөөлөрүнө жараша сапаттуу жана жеткиликтүү билим берүү;

- өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнү илгерилетүүгө багытталган конкреттүү заказчы менен иштөөгө илимий, анын ичинде жогорку окуу жайлар чөйрөсүн кайра багыттоо;

- калкка сапаттуу медициналык кызмат көрсөтүүгө багытталган саламаттыкты сактоо тутумунун потенциалын бекемдөө;

- калктын жана ар бир адамдын саламаттыгын коргоо жана чыңдоо үчүн зарыл болгон шарттарды түзүү;

- жарандардын айрыкча аялуу катмарын үчүн социалдык жактан коргоо жаатында мамлекеттин кепилдиктерин камсыздоо;

- калкка сапаттуу кызмат көрсөтүү үчүн социалдык коргоонун тутумун өстүрүү жана пенсиялык камсыз кылуу;

- калкка көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатын жогорулатуу, маданий турмушка катышуусун кеңейтүү үчүн маданият чөйрөсүндө түзүмдүк реформаларды жүргүзүү;

- өлкөнүн калкынын маданий жана жаратылыш мурастарын сактоо;

- маданий чөйрөнү өнүктүрүүнүн негизинде өлкөнүн имиджин түзүү;

- дене тарбияны жана массалык спортту өнүктүрүү.

Көрсөтүлгөн артыкчылыктуу багыттар 2013-2017- жылдары Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өтүүсү боюнча Программада кабыл алынган чараларды ишке ашыруунун эсебинен илгерилейт.

2016-2017- жылдары калктын акчалай кирешесинин реалдуу өсүшү орточо 4,2%дын деңгээлинде болжолдонууда, бул жеке керектөөлөрдүн жылына орточо 5,3 %га өсүшүнө көмөк көрсөтөт. Болжолдонгон мезгилде мамлекеттик керектөөнүн үлүшү  2015-жылга салыштырганда 1,4 пайыздык пунктка кыскарат жана 2017-жылы ИДПга карата 15,9 %ды түзөт. 2015-2017- жылдардын аралыгына болжолдонгон туруктуу экономикалык өсүш акчалай кирешенин өсүү булагы болот.

Акчалай кирешенин түзүмүндө орточо эмгек акынын номиналдуу өлчөмү орточо 10,6 % өсө жана 2017-жылы 16320 сомду түзөт.

Жашоо минимумунун өлчөмү (ЖМ) 2015-жылы 5389,2 сомдон 2017-жылы 6429,2 сомго көбөйүшү болжолдонууда. Эмгекке жөндөмдүү калктын жашоо минимумунун өлчөмүнө орточо эмгек акынын катышынын коэффициенти 2017-жылга карата 2,3 деңгээлинде түзүлөт.

Пенсиялардын номиналдуу өлчөмү 2015-жылга карата 7,5 %га көбөйөт жана 2017-жылы 5082,0 сомду түзөт.

Жалпы жумушсуздуктун деңгээлинин төмөндөшү болжолдонууда жана 2013-жылдагы 8,3 %га карата 2017-жылы 7,9 %ды түзөт.

Кедейчиликтин деңгээли 2017-жылы 34,7 %дын деңгээлинде болжолдонууда 2015-жылга салыштырганда 1,1 пайыздык пунктка төмөндөйт.

6. Корутунду

Кыргыз Республикасынын экономикасын туруктуу өнүктүрүү үчүн болжолдонгон максаттуу көрсөткүчтөрдү аткаруунун маанилүү шарттары макроэкономикалык саясатты жүргүзүү, ошондой эле тышкы жана ички соккулардын экономикага тийгизген таасирлерин минималдаштыруу үчүн негиз катары саясий туруктуулукту сактоо болуп саналат.

Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөргө улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу тутумун реформалоо аркылуу жетишилет.

Экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПсын түзүүчү реалдуу экономиканын бардык секторлору тарабынан колдоого алынат. Максималдуу салым өнөр жай, кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү объекттерден жана ишканалардан болжолдонууда.

Жагымдуу инвестициялык климатты калыбына келтирүү жана сактоо, ишкердик чөйрөсүндөгү регулятордук ийкемдүү саясат, мыйзамдардын ачык-айкындыгы жана туруктуулугу 2015-2017- жылдардын аралыгында жылына орточо 6,6% деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүшкө көмөк көрсөтөт.

Болжолдонгон көрсөткүчтөр Кыргыз Республикасын 2013-2017- жылдардын аралыгында туруктуу өнүктүрүүнүн Улуттук стратегиясына, Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өтүүсү боюнча (2013-2017- жылдар) Өкмөттүн Программасына негизделген жана бюджеттик жана бюджеттик эмес каржылоо булактарына улуттук долбоорлордун пакети менен жылдык пландарды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу аркылуу өз ара байланышта ишке ашырылат.

Ушул мониторингдин жана Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнү талдоонун маалыматтарынын негизинде жетишилген прогресстерге мезгил-мезгили менен майда-чүйдөсүнө чейин талдоо жүргүзүлөт, “начар жерлери” аныкталат жана алынган натыйжалардын негизинде көрсөткүчтөрдүн болжолдуу маанилери ыкчам түрдө кайрадан каралып чыгат.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан зарыл болгон учурда дүйнөлүк конъюнктуранын начарлашына жана пайда болуучу ички жагымсыз шарттарга байланыштуу терс процесстердин экономикага таасирин тийгизүүчү мүмкүн болгон катуу соккуларын жеңилдетүүгө багытталган чаралардын тутуму иштелип чыгат.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнү болжолдоонун көрсөткүчтөрүнүн тизмеги 2015-жылга жана 2016-2017- жылдарга карата Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолунун 1-15- тиркемелерине ылайык аныкталган.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2015-жылга жана 2016-2017-жылдарга болжолу

2015-жылга жана 2016-2017-жылдарга ИДПны өндүрүүнүн жана акыркы колдонуунун түзүмү

2015 - жылга жана 2016-2017 – жылдарга ИДПны түзүүчү секторлордогу дүң продукттар жана өсүш темпи

2015 - жылга жана 2016-2017 –жылдарга Кыргыз Республикасынын айыл чарба, токой чарба жана балык улоочулук өнүктүрүүнүн болжолдоолору

2015 - жылга жана 2016-2017 – жылдарга Кыргыз Республикасынын өнөр жайын иштетип алма чийки затты эске алуу менен жана сатып алынуучу электр энергиясынын наркын алып салуу менен өнүктүрүүнүн болжолдоолору