КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ѲКМѲТY

ТОКТОМ

2015-жылдын 25-майы № 317

Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык

өнүгүүсүнүн 2016-2018 -жылдарга орто мөөнөттүү

болжолу жөнүндө

Өнүгүүнүн макроэкономикалык параметрлерин аныктоо жана Кыргыз Республикасынын бюджетинин 2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү болжолун түзүү максатында, “Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүн мамлекеттик болжолдоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамына, “Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө” Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 10 жана 17-беренелерине ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн 2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү болжолу тиркемеге ылайык бекитилсин.

2. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги бюджеттин орто мөөнөттүү болжолун түзүүдө бекитилген Кыргыз Республикасынын өнүгүүсүнүн 2016-2018-жылдарга карата макроэкономикалык параметрлерин негиз кылып алсын.

3. Министрликтер, административдик ведомстволор, аткаруу бийлигинин башка органдары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттары, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары орточо мөөнөткө программаларды жана өнүгүү стратегияларын иштеп чыгууда өнүгүүнүн 2016-2018-жылдарга бекитилген макроэкономикалык параметрлерин негиз кылып алышсын.

4. Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышына мониторинг жүргүзсүн.

5. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 12-апрелиндеги № 190 “2014-2016-жылдарда Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө” токтому күчүн жоготту деп таанылсын.

6. Ушул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын экономика жана инвестициялар бөлүмүнө жүктөлсүн.

7. Ушул токтом расмий жарыяланган күндөн жети күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.

Тиркеме

Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн 2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү болжолу

1. Киришүү

Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн 2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү болжолунун негизги максаты  тенденциялар менен өбөлгөлөрдү тактоо жана конкреттештирүү, өлкөнүн экономикасынын өнүгүшү үчүн болгон ресурстарды жана мүмкүн болуучу тобокелдик факторлорун айкындоо жолу менен мамлекеттик бийлик органдары, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, чарбакер субъекттер үчүн социалдык-экономикалык саясаттын багыттарын жана чараларын аныктоо болуп саналат.

Макроэкономикалык болжол 2014-жылы экономиканы өнүктүрүү тенденцияларын талдоонун жана 2015-жылы күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөрдү баалоонун негизинде эсептелди жана иш жүзүндө түзүлгөн жагдайдын факторлорун эске алат.

Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн 2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү болжолу Кыргыз Республикасынын Орто мөөнөттүк бюджетинин долбоорун иштеп чыгуу үчүн негиз болуп саналат жана жыл сайын оңдоп-түзөтүлүшү же экономиканын иштешинин жаңы тышкы жана ички факторлору аныкталганда, тобокелдиктин жаңы факторлору пайда болгондо зарылдыгына жараша такталышы мүмкүн.

2015-жылдын 1-кварталынын жыйынтыктары боюнча келерки жылды кошкондо, үч жылдык мезгилге Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн жаңыртылган болжолу түзүлөт.

2. 2013-2014-жылдардагы макроэкономикалык кырдаалга

 кыскача сереп

2013-2014-жылдардын жыйынтыгынын негизги натыйжасы экономиканы өнүктүрүүнүн оң динамикасын жана өлкөдөгү макроэкономикалык жана социалдык стабилдүүлүктү сактоо болуп саналат.

Бул жылдары Кыргыз Республикасын экономикалык өнүктүрүү сакталып турган глобалдуу тобокелдиктердин жана жаңы пайда болгон потенциалдуу терс факторлордун фонунда болду, айрым алганда:

- еврозонанын өлкөлөрүнүн ири экономикалары иш жүзүндө стагнация стадиясында болду, ошондой эле еврозонада макроэкономикалык кырдаалдын начарлоо ыктымалдыгы сакталды (ЭВФнын акыркы божомолу 2012-2014-жылдарда еврозонада экономикалык төмөндөөнүн уланышын - ИДПнын орточо 0,1%га кыскарышын белгиледи);

- Кытай экономикасынын өнүгүү динамикасы төмөндөдү, бул иш жүзүндө азыр да уланууда (2010-жылдагы 10,4 % өсүштөн 2014-жылы 7,4%га чейин төмөндөгөн);

- негизги соода өнөктөштөр - Россиянын (2012-жылдагы 3,4% өсүштөн 2014-жылы 0,6%га чейин) жана Казакстандын (2012-жылдагы 5,0% өсүштөн 2014-жылы 4,3%га чейин) экономикаларынын өнүгүүсүнүн байкалаарлык начарлашы;

- АКШнын федералдык резервдик тутуму тарабынан сандык жумшартуу программасынын токтолушу, бул өнүгүп келе жаткан ири өлкөлөрдүн (Индия, Индонезия, Бразилия, Түркия) экономикаларына олуттуу сокку алып келди, алар капиталдын күчөп агылып кетүүсүн баштарынан өткөрө башташты;

- алтынга фьючерстердин өтө өзгөрүлмөлүүлүгү, баанын 27,3%га төмөндөшү (2012-жылдагы 1 унцияга 1657,5 АКШ долларынан 2014-жылы 1206,0 АКШ долларына чейин);

- башка валюталарга карата АКШ долларынын курсунун чыңдалышынын жана мунайга дүйнөлүк баалардын кескин төмөндөшүнүн (2014-жылы рублдун наркы 71,9%га төмөндөсө, теңге - 18,7%га, беларусь рубли - 24,6%га, армян драмы - 17,1%га, сом - 19,6%га) эсебинен алмашуу курсуна басымдын күчөшү;

- соодадагы өнөктөш өлкөлөрдөгү геоэкономикалык абал (Россияга каршы экономикалык санкцияларды киргизүү);

- инфляция деңгээлинин жогорулоо тренди (2014-жылы инфляциянын деңгээли Белорусияда 16,2%га, Россияда- 11,4%га, Казакстанда - 7,4%га, Кыргызстанда- 10,5%га өскөн);

-    - өлкөнүн энергетикасын жана айыл чарбасын өнүктүрүү үчүн жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттардын таасири.

2013-жылы өлкөдө 10,9% деңгээлиндеги экономикалык өсүш КМШга катышуучу мамлекеттердин арасында эң жогорку көрсөткүч болду. Мында дүйнөлүк экономиканын өнүгүү деңгээлинин кумулятивдик көрсөткүчү 3,3%ды түздү, ал негизинен Кытай менен Индиянын оң салымдарынын эсебинен болуп, тиешелүүлүгүнө жараша 7,4% жана 7,5% деңгээлинде өстү. Россия жылды ИДПнын 0,6%га өсүшү, Казакстан 4,3% өсүшү менен аяктады.

          2013-жылы экономикалык өсүштүн негизги фактору өнөр жай өндүрүшүнүн олуттуу көбөйүшү, тактап айтканда ремонттон кийин Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларда алтынды өндүрүү көлөмдөрүнүн көбөйүшүнүн эсебинен, ошондой эле, 32 млрд сом суммасында өздөштүрүлгөн ири инвестициялык долбоорлордун ишке ашырылышынан улам болду.

          Ички дүң продуктунун (мындан ары – ИДП) номиналдык көлөмү 2013-жылы 355,3 млрд сом өлчөмүндө түзүлгөн. Калктын жан башына эсептегенде ИДПнын көлөмү 65,0 миң сомду түздү жана 2012-жылга салыштырганда 8,6 %га жогорулады.

1-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча түзүм жана өсүш темптери[1]

2014-жылдын жыйынтыгы боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин (мындан ары – УСК) алдын ала баалоосу боюнча өлкөдөгү экономикалык өсүш 103,6% түзгөн, ИДПнын номиналдык көлөмү 397,3 млрд сом суммасында болгон. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда реалдуу ИДПнын өсүшү 4,6 %ды түзгөн.

Калктын жан башына эсептегенде ИДПнын көлөмү 71,2 миң сомду түздү жана 2013-жылга салыштырганда 1,5%га өстү.

Экономикалык өсүштүн оң динамикасын бекемдөө менен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 28-февралындагы № 110 токтому менен бекитилген 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча программаны ишке ашыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылга карата иш-чаралар планынын алкагында активдүү түрдө жылдырылууда, анын ири бөлүгү стратегиялык тармактарды өнүктүрүү үчүн улуттук масштабдагы инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу жана бизнес үчүн чөйрөнү жөнөкөйлөтүү жана тоскоолдуктарды алып салууга топтолгон. 2014-жылы 15 долбоор жүзөгө ашырылган, алардын ичинен 7 долбоор агро өнөр жай комплексинде, 4 долбоор энергетика секторунда, 4 долбоор транспорт жана коммуникациялар чөйрөсүндө.

Экономикалык өсүш 1,57 деңгээлинде курулуштун (реалдуу өсүш 24,9%) жана 1,94 пайыздык пункт деңгээлинде кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн (реалдуу өсүш 4,1 %) оң салымынын эсебинен камсыздалган. ИДПны түзүүдө терс салымды 0,09 пайыздык пункт деңгээлинде айыл чарбасы (көлөмдүн 0,6% төмөндөшү) жана 0,31 пайыздык пункт деңгээлинде өнөр жай кошкон, мында негизги факторлор айыл чарбасын өнүктүрүү үчүн жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттар (жаздын кеч келиши, кургакчылык жана сугат суунун жоктугу, суу өтө аз болуп жаткан мезгил) жана алтын өндүрүүнүн азайышынан улам өнөр жайлык өндүрүштүн динамикасынын байкалаарлык төмөндөшү болду.

Калктын кирешелери жогорулады жана эмгек рыногундагы жагдай кыйла оңолду. Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 21-январындагы № 11 Жарлыгы менен бекитилген 2013-2017-жылдардын мезгилине Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясынын (мындан ары – ТӨУС) негизги максаттуу көрсөткүчтөрүнө ылайык ар жыл сайын 70 миң жумуш оруну түзүлүшү керек. 2014-жылы республикада 110252 жумуш орундары түзүлгөн (2013-жылы - 110951 жумуш оруну). Жумуштуулуктун мамлекеттик кызматтары тарабынан көмөк көрсөтүүдө 2014-жылы 48,1 миң адам жумушка орноштурулган, бул 2013-жылга караганда 21 % көп (2013-жылы 39,7 миң адам).

Бир кызматкердин орточо айлык номиналдык айлык акысы (чакан ишканаларды эсепке албаганда) 2014-жылы 12435 сомду түзүп, 2013-жылга салыштырмалуу 8,8 %га өстү, ал эми керектөө бааларынын индексин эске алуу менен эсептелген анын реалдуу өлчөмү 1,2 %га өстү (2013-жылы 11426 сомду түзгөн жана 2012-жылга салыштырмалуу 4,2 %га өскөн) жана бул жашоо минимумунан 2,5 эсеге көп. 2014-жылы жашоо минимумунун орточо жылдык чоңдугу 4981,51 сомду түзгөн жана 2013-жылга салыштырмалуу 8,3 % өскөн. Соңку 4 жылда пенсиянын орточо өлчөмү 3760 сомдон 4600 сомго чейин22,3 %га өскөн, ал эми пенсионердин жашоо минимумуна карата 95,6 %дан 2014-жылдагы 103,7%га өскөн.

2014-жылы социалдык чөйрөгө республикалык бюджеттен чыгымдардын салыштырма салмагы 57,8 %ды (53,4 млрд сомду) түзгөн (2013-жылы социалдык чөйрөгө республикалык бюджеттен чыгымдардын салыштырма салмагы 52,4 % түзгөн). Бекитилген параметрлердин алкагындагы социалдык милдеттенмелер аткарылды.

ТӨУС менен кабыл алынган макроэкономикалык стабилдүүлүктүн сандык параметрлери жалпысынан аткарылууда. Мында, 2013-2014-жылдардын мезгилинде экономикалык өсүштүн орточо темпи жылына 107,3 % түзгөн.

Экономикалык саясаттын негизги багыттары ИДПга карата (ИДПга карата 60 %) тышкы карыздын деңгээлинин чектүү маанисинен ашпаган, бюджеттик тартыштыктын кыскарышы аркылуу макроэкономикалык стабилдүүлүккө жетишүү жана сактап калуу болуп эсептелет. 2013-2014-жылдары бюджеттин тартыштыгынын өлчөмү максаттуу ориентирден ашкан жок (ИДПга карата 5 % жогору эмес) жана ИДПга карата 0,5-0,7 диапазонунда болгон, ал эми мамлекеттин тышкы карызынын деңгээли ИДПга карата орточо алганда 47,4 % түзгөн (2-таблицаны караңыз).

2-таблица

Макроэкономикалык туруктуулуктун негизги сандык параметрлеринин  иш жүзүндөгү маалыматтарын 2013-2017-жылдарга карата ТӨУСтун максаттуу параметрлерине

салыштыруу таблицасы

2014-жылы керектөө бааларынын индекси 110,5 %ды (2013-жылдын декабрына карата), жылдык орточо мааниси (2014-жылдын январь-декабрынын 2013-жылдын январь-декабрына карата) 107,5% түздү.

2014-жылы инфляция 3,6 %дан 10,5 %га чейин диапазондо өзгөргөн. Өлкөдө инфляциялык процесстердин тездешине байланыштуу Кыргыз Республикасынын Өкмөтү (мындан ары – Өкмөт) менен Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын (мындан ары – Улуттук банк) биргелешкен аракеттери бааларды турукташтырууга багытталган. Валюта рыногундагы жагдайды эске алуу менен, АКШ долларынын алмашуу курсунун кескин өзгөрүүсүн жумшартуу, валюта рыногунда спекуляциялык операцияларды алдын алуу, товарларга, кызматтарга жана КММ баалардын кескин жогорулашына жол бербөө максатында 2014-жылдын 17-мартында бекитилген №17-449 Биринчи кезектеги чаралардын планы кабыл алынып, ага 2014-жылдын ичинде ай сайын мониторинг жүргүзүлгөн.

3-таблица

Керектөө бааларынын индексинин (КБИ) көрсөткүчтөрү

Банк секторунун өнүгүүсүнүн оң динамикасы байкалган, банктарга жана башка финансылык-кредиттик мекемелерге берилген кредиттерди эсепке албаганда, бул кредиттик портфелдин көлөмүнүн жогорулашы менен коштолгон, жылдын башынан тартып 45,9 %га жогорулап, 2014-жылдын 31-декабрына карата 78,6 млрд сомду түзгөн (2013-жылдын аягына карата 54,0 млрд сомду түзгөн). 2013-жылга салыштырмалуу керектөө кредиттеринин көлөмү 36,7 %га өскөн.

Экономикага кредит^[2] 2014-жылдын башталышынан бери 43,6 %га (2013-жылы – 36,1 %) көбөйүү менен 82,1 млрд сомду түзгөн.

Фермерлерге арзан кредиттер берилген (алты банк аркылуу жалпы суммасы 5,3 млрд сомго насыя берилген).

Экономиканы капиталдаштыруунун деңгээли, 2013-жылдагы 23,3 %дан 2014-жылы 26,6 %га чейин, негизинен чет өлкөлүк кредиттердин көлөмдөрүнүн (2,5 эсе), калктын каражаттарынын (15,2 эсе), ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын (15 эсе) көбөйүшүнүн эсебинен жогорулаган.

4-таблица

2013-2014 -жылдарга  негизги капиталга инвестициялардын өсүү динамикасы

ИДПны пайдалануу түзүмүндө мамлекеттик керектөөнүн салыштырма салмагы ушул мезгилде 20,1 %дан (2012-ж.) 17,5 %га чейин, ал эми жеке керектөө үлүшү 95,8 %дан (2012-ж.) 95,3 %га чейин төмөндөгөн. Жеке керектөөнүн ири үлүшү, негизинен орточо номиналдык айлык акынын, пенсиянын өлчөмүнүн, калкты социалдык колдоого чыгымдардын, ошондой эле эмгек мигранттарынын ишинен трансферттердин көлөмүнүн үй-бүлөлөргө келип түшүүлөрүнүн (2013-жылы жеке адамдардын акча которууларынын таза агымы 1908,2 млн АКШ долларын түзгөн, бул 2012-жылдын көрсөткүчүнөн 8 %га жогору, ал эми 2014-жылы 1812 млн АКШ долларын түзгөн, 5,1 %га төмөндөгөн)  жогорулашына байланыштуу.

2014-жылы Кыргыз Республикасынын тышкы соода жүгүртүүсү, УСК алдын ала маалыматтары боюнча 7612,3 млн АКШ долларын түзгөн жана 2013-жылга салыштырмалуу 4,8 %га кыскарган. Соода балансынын тартыштыгы 2014-жылы 3852,5 млн АКШ долларын түзгөн жана 2013-жылга салыштырмалуу 3,2 %га кыскарган. Экспортко караганда импорттун өсүшүнүн алга озгон динамикасынан улам, ИДПга карата товарлардын жана кызматтардын нак экспортунун терс сальдосу жогору бойдон калууда жана 2013-жылы (-) 49,5 %ды, ал эми 2014-жылы (баалоо) (-) 47,2 %ды түзгөн.

2014-жылдын негизги окуясы 2014-жылдын 29-майындагы Евразия экономикалык союзуна (мындан ары - ЕАЭС) Кыргыз Республикасынын кошулуусу жөнүндө келишимге 2014-жылдын 23-декабрында кол коюлду. 2015-жылдын 1-январынан баштап постсоветтик мейкиндикте ири интеграциялык бирикме - ЕАЭС иштеп жатат, ал катышуучу өлкөлөрдүн ортосунда товарлардын, кызматтардын, капиталдын жана эмгек ресурстарынын кыймылынын эркиндигин камсыздайт. Бардык жол-жоболор аяктагандан кийин, 2015-жылдын май айында Кыргызстан ЕАЭСтин толук кандуу мүчөсү болоору күтүлүүдө. Республика үчүн бул экономикалык интеграциянын жаңы тепкичи. Өлкө жана ата-мекендик айыл чарба өндүрүүчүлөр, тамак-аш жана кайра иштетүүчү ишканалар, бизнес үчүн жаңы мейкиндиктер жана чакырыктар ачылат,  экономикада ишкер активдүүлүктү ыкчамдатуу үчүн өбөлгөлөр түзүлөт.

Ошентип, 2013-2014-жылдары жүргүзүлгөн макулдашылган экономикалык саясат дүйнөлүк экономиканын экономиканы өнүктүрүүнүн белгиленген оң динамикасын сактоого жана дүйнөлүк экономиканын анын ичинде негизги соодалык өнөктөш өлкөлөрдө - Россия Федерациясында, Казакстанда экономиканын уланып жаткан басаңдоо жагдайынын терс таасирине карабастан, өлкөдө макроэкономикалык жана социалдык стабилдүүлүктү сактоого мүмкүндүк түздү.

ЕАЭСке Кыргыз Республикасынын кошулуусунун алдында 2010-жылдагы өлкөнүн ичиндеги кризистен кийин туруктуу экономикалык жана саясий стабилдүүлүк түзүлдү, бирок Кыргыз Республикасынын экономикасы тышкы жана ички толкундоолордун алдында аялуу бойдон калууда.

3. Социалдык-экономикалык өнүгүүнүн факторлору жана шарттары

Кыргызстандагы макроэкономикалык жагдайдын туруктуулугу дагы деле жетишсиз бойдон калууда. Кыргызстандын экономикасы региондогу айрыкча ачык экономика болуп саналат жана алтындын өндүрүшүнөн, мигрант-жумушчулардын акча которууларына, транзиттик соодага жана тышкы жардамдан жогорку көз карандылыгы менен мүнөздөлүүдө. Ошону менен бирге бул көз карандылык тышкы терс факторлордун таасирине экономикалык талылуулукту шарттайт: дүйнөлүк азык-түлүк жана финансы рынокторундагы конъюнктурага кыйла деңгээлде көз каранды болуу, негизги эл аралык товардык жана финансылык рыноктордон четте калуу; коңшулаш өлкөлөр тараптан тышкы экономикалык иш-аракетте протекционисттик режимдердин болушу.

2015-жылда экономиканын күтүлгөн өнүгүүсү жана сунушталган орто мөөнөттүү болжол ички жана тышкы факторлордун өзгөрүүсүнүн, региондо сакталып турган геосаясый абалдын, ЕАЭС интеграциялык бирикмеге Кыргыз Республикасынын кошулуу шарттарында тышкы экономикалык иштин өзгөрүү динамикасынын гипотезасына негизделет.

Орто мөөнөттүк болжол экономиканын туруктуу өнүгүүсүн жана социалдык стабилдүүлүктү камсыздоого багытталган мамлекеттин айрыкча активдүү саясатын караштырат жана дем берүүчү мүнөздөгү кошумча чараларды көрүү шарттарында экономиканын өнүгүүсүн мүнөздөйт.

2014-жылы башталган региондогу геосаясый жана геоэкономикалык чыңалуу дагы эле сакталууда жана ЕАЭСке мүчө өлкөлөрдүн экономикаларынын иштеши үчүн татаал тышкы шарттарды түзүүдө:

- дүйнөлүк сырьелук рынокто баалар кескин түрдө төмөндөөдө, Brent мунайына баа 44,1 %га төмөндөдү (бир баррель үчүн 107,7 доллардан 60,2 долларга чейин);

- АКШ долларынын чыңдалышынын эсебинен валюталар курсунун арзандашы улантылууда, жылдын башталышынан 2015-жылдын                     24-мартына карата рубль - 5,7 %га, евро – 13,8 %га, беларусь рубли – 23,9 %га арзандады, демек, АКШ доллары орточо алганда башка валюталарга караганда 8,5 %га бекемделди (2014-жылы - 25 %га);

- капиталдын агылып кетиши күчөдү (мисалы, 2014-жылы Россия Федерациясында - 151,5 млрд АКШ долларын түзгөн жана 2012-жылга салыштырмалуу 2,5 эсеге өскөн, 2015-жылы 118 млрд АКШ доллары (Россия Федерациясынын Борбордук банкынын маалыматтары) өлчөмүндө капиталдын агылып кетиши болжолдонууда; Кыргыз Республикасында - капиталдын агылып кетиши 24,6 %га[3] өстү жана 421,5 млн АКШ долларын түздү).

Мындай шарттардын фонунда дүйнөлүк экономикада экономикалык өсүштүн басаңдашынын тенденциясы сакталууда. Дүйнөлүк экономиканы өнүктүрүү боюнча 2015-жылдын болжолдоолору мурун болжолдонгон 4 % өсүш 3,5 %га, еврозонада – болжолдоо 1,5 % менен салыштырганда 1,2%га чейин төмөндөшү тарапка кайрадан күтүлүүдө. Ошондой эле, экономикалык өсүштүн деңгээлинин көрсөткүчтөрү Россияда 3,1 %дан (-) 3,0 %га чейин, Казакстанда 7,1 %дан 1,5 %га чейин, Белоруссияда 3,1%дан 0,2-0,7 %га чейин, Арменияда 5,5 %дан 3,5 %га чейин.

5-таблица

Дүйнөлүк экономиканын жана ЕАЭСке мүчө өлкөлөрдүн өсүш темпи, %

Соңку үч жылда дүйнөлүк экономиканын динамикасы 3,3% деңгээлинде турукташкан, бул соңку он жылдык мезгилдеги жылдын орточо темпинен кыйла төмөн, ал мезгилде 2008-2009-жылдардагы кризисти эске алганда дагы өсүш 4 % жогору болгон. 2015-жылы болжолдун байкалаарлык төмөндөшүнө карабастан, өсүштүн 2014-жылдагы 3,3 %нан 2015-жылы 3,5 %га чейин тезделиши күтүлүүдө.

2015-жылы европа экономикасынын келечеги созулуп кеткен рецессиядан чыгуу тренди менен аныкталат: 2012 жана 2013-жылдардагы 0,7 %га жана 0,4 % төмөндөшүнөн кийин, 2014-жылы өсүш 0,9 % түзгөн. Бирок созулуп кеткен рецессиядан кийин жумушсуздуктун деңгээли ички сурамдын динамикасынын минордук перспективасын жана начар инвестициялык активдүүлүктүн алдын алып, 11 %дан жогору болгон рекорддук деңгээлге жакын бойдон калат. Монетардык бийлик тарабынан ликвиддүүлүктүн кеңири сунушталышы базалык пайыздык ставканы 0,25тен 0,15ке чейин төмөндөтүүгө жана коммерциялык банктар үчүн депозиттер боюнча терс ставканы киргизүүгө карабастан, дефляциялык басымдын коркунучун алып салуу үчүн жетишерлик түрдө натыйжалуу болуп саналбайт.

2015-жылы европа экономикасынын өсүшүнүн 1,2 %га чейин тездетилиши күтүлүүдө. Өсүштүн факторлору карыз жүгүн кайра каржылоонун туруктуулугун чыңдоо, бюджетти нормага келтирүү жана баланстарды оңдоо болуп саналат, бул нейтралдуу салыктык-бюджеттик саясатты ишке ашыруу мүмкүндүгүн берет. Ички сурамга монетардык дем берүүнүн рекорддук масштабдары жана мунайга болгон баанын олуттуу төмөндөшү үй чарбаларынын керектөөлөрүнө дем бериши, ал эми евронун курсунун төмөндөшү тышкы сурамдын эсебинен өсүшкө мүмкүнчүлүк түзүшү мүмкүн.

Өнүгүп жаткан өлкөлөр жана өтмө экономикалуу өлкөлөр 2010-жылдагы 7,5 %га калыбына келүүчү өсүштөн кийин экономикалык өсүштүн туруктуу басаңдашын көрсөтүшүүдө. 2014-жылы ушул топтогу өлкөлөрдүн өсүшү алдын ала баалоо боюнча 4,4 %ды түзгөн. 2015-жылы өнүгүп жаткан өлкөлөр, айрыкча чет өлкөлүк капиталга көз каранды жана учурдагы операциялардын ири тартыштыгына жана туруксуз баланстарга ээ болгондор кечеңдөөнүн ири тобокелдигин сакташууда. 2015-жылы өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн экономикалык динамикасы Кытайда өсүштүн начарлашынын, насыялык экспансиялардын жана инвестициялардын темпинин басаңдашынын, капиталдык ири агымынын тобокелдигинин, баланстардын туруктуулугун жогорулатуу боюнча чараларды ишке ашыруу зарылчылыгынын таасиринен улам, 4,3 %га чейин басаңдай берет. Бирок, эмгек ресурстарына бай бир катар ири өлкөлөр мунайга карата баалардын арзандашынан утушта болушат. Өндүрүш факторлорунун артыкчылыктарын ишке ашыруунун эсебинен потенциалдуу жана иш жүзүндөгү өсүштүн ортосундагы ажырым Индияда азайышы мүмкүн, мында 2015-жылы экономикалык өсүштүн 6,4га (2014-жылдагы 5,6 % каршы) жана 2016-2017-жылдары 7 %га чейин тездетилиши күтүлүүдө. Бразилияда, Индонезияда, Түркияда жана Түштүк Африкада мунайдын баасынын арзандашы учурдагы операциялардын эсебинен инфляциянын төмөндөшүнө жана тартыштыктын кыскарышына таасирин тийгизет, бул капиталдын агымынын мүмкүн болгон кескин өзгөрүшүнөн улам пайда болгон, ушул өлкөлөрдүн талылуулугун төмөндөтөт жана ушул өлкөлөрдүн экономикаларынын туруктуу өсүшү үчүн тобокелдиктерди кыскартат.

Кытайда алдыңкы кытай банктарынын жана зайымчылардын төлөм жөндөмдүүлүгүн сактоодо экономиканын акырындык менен басаңдашы улантылат. Кытайдын ИДП өсүш темпи ички сурамга дем берүү жана баарынан мурда үй чарбаларынын кирешелеринин жана керектөөлөрүнүн өсүшүнүн таасири алдында салыштырмалуу жогору бойдон, 6,8%да кармалып турат. Бирок, өсүшкө дем берүү насыянын өсүшүнөн, бир катар ири банктардын жана провинциялардын балансынын начарлашынан, инвестициялардын натыйжалуулугунун төмөндөшүнөн улам талылуулукту азайтуу боюнча маселелер менен чектелет.

Кыргыз Республикасынын ЕАЭСке кошулуусу экономиканы өнүктүрүү үчүн ушул жагымсыз шарттар уланып жаткан жана валюта рыногундагы масштабдуу кыймылдар 2015-жыл үчүн баштапкы чекит боло турган мезгилге туура келди, ал ЕАЭСке катышкан өлкөлөрдүн экономикалык өсүү темпинин мындан ары төмөндөшүнө алып келиши мүмкүн, бул өз кезегинде Кыргыз Республикасынын экономикасына дагы таасирин тийгизет.

Бардык жол-жоболор аяктагандан кийин, 2015-жылдын май айында Кыргызстандын ЕАЭСке толук кандуу мүчө болоору күтүлүүдө жана алардын шарттарынын таасири 1,5 жылга лаг менен эң жогоркусу 2016-жылга туура келет жана кийинки жылдарда азаят.

Кошулуунун негизги артыкчылыктары:

- инвестициялардын көлөмүнүн өсүшү, инвесторлор үчүн алымдарсыз жана тоскоолдуктарсыз жаңы рыноктор ачылат;

- буга чейин бажы контролунун болушу менен кармалып турган чек ара соодасынын өнүгүүсү жаңы жумуш орундарын түзүүгө, калктын акчалай кирешесин көбөйтүүгө, жер-жерлерде транспорттук, турак-жай, социалдык инфратүзүмдүн  жакшырылышына көмөк көрсөтөт;

- товардын салмагы эмес, анын баасы боюнча бажылык тариздөөнү колдонуу менен Бажы союзунун Бажы кодексинин ченемдерине бажылык администрациялоонун эрежелерин ылайык келтирүү түшкөн кирешенин олуттуу түрдө көбөйтө алат;

- өндүрүштүк секторго дем берүү - тигүү өндүрүшү жана кайра иштетүүнүн рыногу кеңейет; сатуу рыногунун кеңейишине (Казакстан Республикасы, Россия Федерациясы, Армения Республикасы, Беларусь Республикасы) байланыштуу Кыргыз Республикасынын аймагында өндүрүштөрдү ачууга инвесторлордо кызыкчылык пайда болот;

- эмгектин жана капиталдык эркин кыймылы.

Негизги тобокелдиктер:

- түзүлгөн геоэкономикалык кырдаалдан улам, негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө экономикалык өсүштүн төмөндөшүнөн улам керектөө сурамынын азайышы;

- алымдардын жогорулашынан, начар инфратүзүмдөн, Бажы биримдигинин техникалык регламенттеринин жаңы талаптарынын сапатынан жана аткарылышынан улам, экономиканын импорттолуучу материалдардын  жогорку салыштырмалуу салмагы менен секторлору үчүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн кыскарышы жана өндүрүштүн чыгымдарынын өсүшү;

- акча которууларынын азайышы өз учурунда курулуштун, кызмат көрсөтүүнүн дүң продукциясынын көлөмүнүн төмөндөшүнө алып келет;

- шарттардын өзгөрүшүнөн улам сооданын көлөмүнүн кыскарышы ((алымдарсыз) бирдиктүү бажы тарифин кабыл алуу, бажылык тариздөөнүн жеңилдетилген режимин жокко чыгаруу, ЕЭБтин техникалык регламенттерин, шайкештикти тастыктоонун айрыкча катуурак эрежелерин кабыл алуу);

- чек ара жанындагы жана тышкы соодада тоскоолдуктардын сакталышы же жай жоюлушу; чет өлкөлүк өндүрүүчүлөр тарабынан ички рынокто атаандаштыктын өсүшү;

- экспортерлор үчүн чыгымдардын өсүшү, жана бир катар учурларда Бажы союзунда кабыл алынган техникалык жөнгө салуу системасы өндүрүүчүлөргө жана продукцияга карата кыйла катуу талаптарды койгондугунан улам, экспортту жүзөгө ашыруунун мүмкүн эместиги (сыноо лабораторияларын модернизациялоонун созулган процесси, өткөрүү пункттарында санитардык-карантиндик, ветеринардык жана фитосанитардык контролду Бажы союзунун талаптарына шайкеш келтирүү жана техникалык жөнгө салуу системасын жакшыртуу боюнча башка чараларды жүзөгө ашыруу);

- бажы алымдарынын өсүшүнөн улам, Кыргызстанга кээ бир товарларды ташып келүүнүн токтотулушу, ЕАЭСке кирбеген өлкөлөр менен товар жүгүртүүнүн төмөндөшү;

- кытай товарларынын реэкспортунун кыскарышы жана андан улам дүң соодада иштегендердин санынын азайышы;

- Кыргызстанда өндүрүлгөн кээ бир айыл чарба продуктуларынын ЕАЭС өлкөлөрүнө агылып чыгышына ылайык, бул товарларга баалардын кымбатташы; 

- ЕАЭС өлкөлөрүнүн бааларына товарларга жана кызматтарга болгон баанын теңделиши жана өлкөнүн ичинде баалардын өсүшүнө ылайык, калктын кирешесинин төмөндөшү, бул өлкөдө социалдык чыңалууну жаратышы мүмкүн;

- ата мекендик рыноктон квалификациялуу жумуш күчүнүн агып кетиши;

- экономиканын секторлорунда өндүрүштүн көлөмүнүн төмөндөшүнөн, челнок соодада алектенген ишкерлерден, “Дордой”, “Кара-Суу” жана “Мадина” ири дүң рынокторунан түшүүлөрдүн төмөндөшүнүн эсебинен мамлекеттин бюджетине басым;

- ДСУга мүчө өлкөлөргө компенсациялоо маселеси дагы эле ачык бойдон калууда.

Ошентип, жогоруда белгиленген окуялардын фонунда 2015-жылга жана орто мөөнөттүү мезгилге өлкөнүн өнүгүүсүн баалоонун негизи төмөнкүдөй шарттарда түптөлгөн:

- Кыргыз Республикасына негизги соодалык өнөктөш өлкөлөрдүн экономикасынын басаңдашы (дүйнөдөгү татаал геосаясий жана геоэкономикалык кырдаал, негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөрдү төмөндөө жагына кайра каралып чыгуусу);

- ЕАЭСке кошулууга байланыштуу тышкы экономикалык иштердеги шарттардын өзгөрүшү;

- сомго карата доллардын жана рублдун алмашуу курсунун өзгөрмөлүүлүгү;

- капиталдын агып кетиши;

- тартыштыкты жабуу үчүн узак мөөнөттүү зайымдардын көбөйүшү, мамлекеттик карыздын көбөйүшү;

- өлкөнүн айыл чарбасын жана энергетикасын өнүктүрүү үчүн жаратылыш-климаттык шарттардын таасири;

- инфляциянын деңгээлинин жогорулоо тренди ж.б.

Ушул шарттардын бардыгы учурдагы жана келерки жылдары макроэкономикалык параметрлерине түздөн-түз таасирин тийгизет.

Ошондуктан, жогоруда белгиленген жагдайлардын өнүгүүсү төмөнкүдөй макроэкономикалык тобокелдиктерге алып келиши мүмкүн:

- тышкы сурамдын азайышы (импортту алмаштыруучу өндүрүштөрдү өнүктүрүү боюнча Россия жана Казакстан тарабынан чечимдин кабыл алынышы) жана негизги соодалык өнөктөш өлкөлөр менен соода шарттарынын начарлашы (кыргыз товарларына жана кызматтарына суроо-талаптын азайышы экономиканын экспортко багытталган тармактарында өндүрүү көлөмүнүн төмөндөшүнө алып келет, бул чет өлкөлүк валютанын агымынын азайышынан улам, улуттук валютанын курсунун төмөндөшүнө алып келиши мүмкүн);

- валюта рыногундагы учурдагы жагдайдын фонунда негизги азык түлүк товарларга жана энергия ресурстарына импорттун наркынын өсүшү экономикага кошумча инфляциялык басымды жаратат;

- Россиядан жана Казакстандан мигранттардын кайтып келишинин натыйжасында жумушсуздуктун деңгээлинин өсүшү, ошондой эле акча которуулары боюнча агымдын төмөндөшүнөн улам, калктын кирешелеринин төмөндөшү республикада социалдык чыңалууну күчөтүшү мүмкүн;

- импорттук жеткирүүлөргө салыштырмалуу экспорттук келүүлөрдүн озуп кеткен төмөндөөсү менен шартталган, өлкөнүн соода балансынын абалынын начарлашы;

- жеке трансферттердин келүү көлөмүнүн төмөндөшү калктын керектөө сурамынын жана чогулткан акчаларынын азайышына, ошону менен кызмат көрсөтүү секторунда жана турак-жай курулушунда көлөмдөрдүн төмөндөшүнө алып келет (экономикалык активдүүлүктүн өсүшү баарынан мурда эмгек мигранттарынын акча которууларынын агымы менен камсыздалган ички сурамдын өсүшү (акыркы керектөө жана дүң топтоого карата чыгымдардын суммасы). Акча которууларынын келүү көлөмүнүн төмөндөшү тышкы факторлордун таасири менен шартталган экономикалык өсүштүн туруксуздук жана өзгөрмөлүүлүк тобокелдигин жогорулатат (биринчи кезекте - эмгек миграциясынын реципиент өлкөлөрүнүн экономикалык өнүгүүсү);

- реэкспортко кошо тартылган кызматтардын тармагы (соода) басаңдоодо жана ушул чөйрөдө экономикалык активдүүлүктүн жалпы басаңдашы транспорт кызматтарына сурамдын төмөндөшүнө алып келет.

- ишкер активдүүлүгүнүн төмөндөшүнүн натыйжасында экономиканын өсүшүнүн басаңдашы жана экономикалык өсүштү каржылоо булактарынын тартыштыгы (республикадагы экономикалык өсүш каржылоонун тышкы жана ички булактарына көз каранды. Дүйнөлүк финансылык рыноктордо жагдайдын татаалданышы тышкы карыз алуулардын келишине жолтоо болушу мүмкүн, же тартылуучу ресурстардын наркынын кымбатташына алып келиши мүмкүн);

- социалдык чыгымдардын мурдагы деңгээлин сактоодо кредиттик жана гранттык түшүүлөрдүн кыскарышынын натыйжасында мамлекеттик бюджеттин тартыштыгынын жогорулашы.

Бул шарттарда орто мөөнөттүү мезгилге экономикалык саясаттын негизги максаты макроэкономикалык стабилдүүлүктү сактоо жана өнүгүүнүн оң тенденцияларына жетишүү болот.

4. 2015-жылы күтүлүүчү макроэкономикалык көрсөткүчтөр

2014-жылга экономикалык саясаттын башкы максаты макроэкономикалык туруктуулукту сактоо жана экономикалык өсүштүн оң динамикасына жетишүү болуп саналат.

2015-жылы экономикалык саясаттын негизги багыттары төмөнкүлөр болот:

- экономикалык өсүштүн оң тенденцияларын сактоо үчүн базалык шарттарды түзүү;

- мамлекеттик бюджеттин тартыштыгын финансылык туруктуулукту камсыз кылуучу деңгээлде кармап туруу аркылуу макроэкономикалык стабилдүүлүктү сактоо;

- Өкмөттүн жана Улуттук банктын макулдашылган экономикалык саясатын жүргүзүүнүн натыйжасында баалардын стабилдүүлүгүнө жетишүү жана кармап туруу аркылуу макроэкономикалык стабилдүүлүктү сактоо;

- ЕАЭС алкагында интеграциялык процесстерди улантуу үчүн иш-чараларды активдүү түрдө алга жылдыруу;

- мамлекеттик башкаруунун натыйжалуу системасын түзүү;

- калкты камсыздоого багытталган конкреттүү чараларды көрүү жана иш-чараларды өткөрүү аркылуу социалдык кызматтардын сапатын жогорулатуу.

2015-жылы өлкөнүн экономикалык өнүгүүсү ТӨУС түптөлгөн жана ЕЭБке Кыргыз Республикасынын кошулуу шарттарындагы ориентирлердин негизинде түзүлөт.

Туруктуу экономикалык өсүштү камсыздоо үчүн Өкмөт 77 ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууну улантууга көңүлдү бурат; экспорттук потенциалды күчөтүү максатында агрардык сектордун атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жана тамак-ашты кайра иштетүүнү өнүктүрүүгө багытталган айыл чарбасын масштабдуу модернизациялоо башталат. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 31-мартындагы № 174 токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын экспортун өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-2017-жылдарга карата планын жүзөгө ашыруу үчүн “Экспортко багытталган өндүрүштөрдү каржылоо” долбоору ишке киргизилет.

Өлкөнүн табигый ресурстарын сарамжалдуу пайдаланууга негизделген туруктуу экономикалык өсүштү камсыздоо максаты менен 2015-2017-жылдарда Кыргыз Республикасынын кен казуу өнөр жайын өнүктүрүү программасы, Кыргыз Республикасында энергияны үнөмдөө жана энергиялык натыйжалуулук боюнча 2015-2017-жылдарга карата программа ишке ашырылат, алардын алкагында жаратылыш ресурстарын башкаруунун жаңы системасы түзүлөт, энергия сыйымдуулук төмөндөтүлөт жана экономиканын энергиялык натыйжалуулугу жогорулатылат, энергиянын калыбына келүүчү булактары өнүктүрүлөт жана курчап турган чөйрөнү булгоо деңгээли төмөндөтүлөт.

Ишкердикти өнүктүрүүгө жагымдуу шарттарды түзүү үчүн Өкмөттүн аракеттери Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2013-жылдын 18-декабрындагы № 3694-V токтому менен бекитилген 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча Программанын иш-чараларын өз убагында жана сапаттуу аткарууга багытталат. 

2015-жылы күтүлгөн көрсөткүчтөрдү түзүүнүн негизине жогоруда келтирилген негизги өбөлгөлөрдөн тышкары, төмөнкүдөй өбөлгөлөр дагы түптөлгөн:

- айыл чарбасында жазгы-талаа иштерин натыйжалуу уюштуруу жана бул тармакка жеңилдетилген кредиттерди берүүдөн майнап;

- Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларда күтүлгөн стабилдүү иши, 2015-жылга карата өндүрүштүн көлөмү боюнча эсептөөгө “Кумтөр Голд Компани” ЖАК пландаштырылган көлөмүнүн жогорку чегинин деңгээли алынган (517,6 миң троя унциясы (16,1 тн);

- 2015-жылы “Бозымчак” жана Талды-Булак Сол жээк кендеринде өндүрүштүн жарым-жартылай ишке киргизилиши;

- “Джунда” МКЗ өндүрүш көлөмүн көбөйтүшү;

- “Интергласс” ААК туруктуу иши (2014-жылдын деңгээлиндеги өндүрүш);

- электр энергиясын өндүрүү төмөндөөдө, бирок калктын жана экономиканын энергоресурстарга керектөөсү коңшу республикалардан электроэнергиянын импорттоосунун эсебинен жана рынокко россиялык ири “Газпром” ААК мамлекеттик компаниянын киришине байланыштуу газ менен камсыздоо системасы аркылуу газ түрүндөгү отунду бөлүштүрүү боюнча кызматтарды көрсөтүүнүн жогорулашынын эсебинен жабылат;

- текстиль жана тигүү өндүрүшүнүн көлөмү төмөндөө трендине ээ;

- ири инвестициялык долбоорлорду жана ТӨУСта жана 2013-2017-жылдарга туруктуу өнүктүрүүгө өтүү боюнча программада каралган чараларды ишке ашыруу;

- Өкмөттүн “Экспортко багытталган өндүрүштөрдү каржылоо” программасын ишке киргизүү ;

- россия-кыргыз инвестициялык фондунун ишин баштоо;

- керектөө суроо-талабынын азайышы (акча которууларынын өсүү темпинин басаңдашынын жана калктын топтогон акчасынын азайышынын эсебинен);

- импорттун/ экспорттун көлөмүнүн кыскарышы, ал эми реэкспортко тартылган кызматтардын тармактары басаңдайт.

Ошентип, өбөлгөлөрдү эске алуунун негизинде 2015-жылы экономикалык өсүш 2 % деңгээлинде, ал эми Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда 2,9 % деңгээлинде күтүлүүдө. 2015-жылы ИДПнын номиналдык көлөмү 438,6 млрд сом суммасында күтүлүүдө.

2015-жылы күтүлүүчү негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот:

6-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча өсүштүн структурасы жана темпи ^[4]

2% деңгээлинде күтүлүүчү экономикалык өсүш өнөр жайдан тышкары (терс салымы (-) 0,25 пайыздык пункт) экономиканын бардык секторлорунун ИДПга оң салымы, анын ичинде (1) айыл чарба өндүрүшүнүн 1,5 %га; (2) курулуш секторунун 5,5 %га; (3) кызмат көрсөтүү секторунун 2,7 %га өсүшү менен камсыздалат. Мында ири салым кызмат көрсөтүү сектору тарабынан (1,29 пайыздык пункт) камсыздалат, ал эми курулуштун (0,41 пайыздык пункту) жана айыл чарбасынын (0,22 пайыздык пункт) салымдары орточо болот.

Өнөр жайдын терс салымы 2014-жылдагы иш жүзүндөгү иштеп чыгууга (567,693 миң унция) салыштырмалуу “Кумтөр Голд Компани” ЖАК кен ишинин планында көлөмдүн төмөндөшү (517,6 миң троя унциясына чейин), ошондой эле республиканын негизги экспорттук рынокторунда - Россия Федерациясында жана Казакстан Республикасында сатып алуучулук мүмкүнчүлүктүн төмөндөө себеби боюнча заказдардын азайышынан улам, текстиль жана тигүү өндүрүшүнүн көлөмүнүн болжолдонуучу төмөндөшү менен шартталган.

2015-жылда керектөө бааларынын өсүшү, негизинен, чет өлкөлүк валюталарга карата улуттук валютанын алмашуу курсунун, азык-түлүккө карата дүйнөлүк баалардын өзгөрмөлүүлүгү, ошондой эле ЕАЭСке Кыргыз Республикасынын кошулуусуна байланыштуу калктын инфляциялык күтүүлөрү менен аныкталат.

Кыргыз Республикасынын региондук экономикага тыгыз интеграцияланышын эске алып, инфляциянын деңгээли, баарынан мурда, тышкы региондук конъюнктуранын начарлашына/оңолушуна көз каранды. Тактап айтканда, Россия Федерациясынын Экономикалык өнүгүү министрлигинин акыркы болжолунда белгиленгендей, керектөө баалары II жарым жылдык башталганга чейин жогору бойдон калат, анда жылдык мезгилде инфляциянын эң жогорку чеги болжол менен 17 - 17,5 % түзөт, ал рублдун өзгөрмөлүү динамикасында анын мындан аркы арзандоо мүмкүндүгү менен шартталган. Казакстан Республикасында инфляциянын деңгээли 6,0-8,0 % чегинде күтүлүүдө.

Инфляциялык процесстердин өсүшү пайыздык ставкалардын жогорулашынан, баалоо боюнча керектөө үлүшүндө 80% түзгөн импорттук товарлардын кымбатташынан, тарифтик саясаттын өзгөрүшүнөн жана нан азыктарынын ички рыногунун ундун жана дандын импортунан салттуу көз карандылыгынан пайда болот.

Алдыңкы эл аралык уюмдардын дүйнөдө данды өндүрүү тууралуу соңку болжолдору^[5] 2014-2015-жылдары үчүн мурдагыларга карата жогорулатылган, бирок Казакстан Республикасынын Айыл чарба министрлигинин маалыматтары күбөлөндүргөндөй, өткөн сезондун өтүүчү запастарын эске алуу менен дан балансында, Казакстан Республикасынын экспорттук потенциалы өткөн жылга караганда төмөн болот. Күтүлгөндөй, “Brent” жана “Urals” маркасындагы мунайга болгон баалар үстүбүздөгү жылы төмөндөө динамикасын улантышат. Бирок өлкөдө КММ баалар жеткирүүчүлөрдүн берүү бааларына көз каранды болот.

Инфляцияга карата кармап туруучу таасирди продуктулардын негизги түрлөрү боюнча эл аралык уюмдардын жагымдуу болжолдору көрсөтөт, алар инфляцияга айрыкча жогору таасирин тийгизген азык-түлүк товарларына карата керектөө бааларынын динамикасына оң таасирин тийгизишет.

     Валюта рыногундагы жагдайды жана алмаштыруу курсунун керектөө товарларынын наркына болгон таасирин көңүлгө алып, 2015-жылдын 14-январында алмашуу курсунун кескин өзгөрүшүн токтотуу, валюта базарында чайкоочулук операциялардын алдын алуу, товарларга, кызматтарга жана КММ баанын кескин жогорулашын болтурбоо боюнча чаралардын планы кабыл алынган, мында негизги чаралар болуп төмөнкүлөр саналат:

- сомдун алмашуу курсунун кескин өзгөрүүлөрүн жумшартуу максатында валюталык интервенцияларды өткөрүү;

- алмаштыруу бюролоруна, айрыкча банктык эмес сектордо текшерүүлөрдү жүргүзүү;

- товардык интервенцияларды өткөрүү;

- накталай валютаны алып чыгууну байкоого алуу;

- милдеттүү резервдердин нормативдерин жөнгө салуу;

- валюталардын курсуна күчөтүлгөн мониторинг жүргүзүү жана рыноктук баа түзүү процессин контролдоо;

- социалдык маанилүү товарларга (ун, нан, эт, сүт, май, кант, КММ ж.б.) жана кызматтарга карата бааларды мониторингдөө;

- экономиканын экспортко багытталган тармактарын насыялоо механизмин ишке киргизүү;

- капиталдын агып кетишин төмөндөтүү үчүн жагымдуу инвестициялык климатты жакшыртуу;

- Кыргыз Республикасынын төлөм балансына талдоо жүргүзүү жана импортту алмаштырууга дем берүү боюнча сунуштарды даярдоо;

- экономиканын тармактарынын түзүмүн өркүндөтүү (экономиканы диверсификациялоо);

- айыл чарба рынокторун жана “дем алыш күндүн” жармаңкелерин өнүктүрүүнүн комплекстүү планын иштеп чыгуу;

- жалпыга маалымдоо каражаттарында кеңири чагылдыруу (теле-жана радио берүүлөрүн, пресс-конференцияларды уюштуруу) ж.б.

Региондор боюнча 2015-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү 77,4%дык салыштырма салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында экономиканын иштешинин эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсына болгон суммалык салымы 1,61%ды түзөт. Жалал-Абад (10,6 %) жана Ысык-Көл (14,3%) облустарында ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүштөрү Жалал-Абад облусунун аймагында республикада өндүрүлгөн электр энергиясынын 90 %на жакыны өндүрүүлөрүнө, ал эми Ысык-Көл облусунун аймагында “Кумтөр” кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашкандыгына байланыштуу.

Калган бөлүгү эң аз салымы менен 0,41 % деңгээлинде Ош, Баткен, Нарын, Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн.

7-таблица

ИДПны өндүрүүдө региондордун салымы

4. 2016-2018-жылдарга макроэкономикалык болжол

Туруктуу өнүктүрүүнүн артыкчылыктарын ишке ашырууну камсыздоо боюнча комплекстүү жана балансташкан мамлекеттик башкаруу 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиянын  жана 2013-2017-жылдары Кыргыз Республикасын туруктуу өнүгүүгө өткөрүү боюнча программанын негизинде болот.

2016-2018-жылдары макроэкономикалык саясаттын негизги максаты туруктуу өнүгүү үчүн макроэкономикалык туруктуулукту камсыздоо болуп саналат. Бул үчүн орто мөөнөттүү келечекке экономикалык саясаттын негизги багыттары төмөнкүлөр болот:

- бизнес-чөйрөнү жана инвестициялык климатты жакшыртуу, экономиканы региондук экономикалык системага интеграциялоо, ошондой эле экономиканын тармактарын өнүктүрүү үчүн түзүмдүк реформаларды ишке ашыруу аркылуу экономикалык өсүшкө дем берүү;

- чыгымдоо бөлүгүнө салыштыруу боюнча консолидацияланган бюджеттин киреше бөлүгүнүн озуп кеткен өсүшүнө багытталган орто мөөнөттүү бюджеттик саясатты жүргүзүү, бул салыктык жана бажылык администрациялоону жакшыртуу, бюджеттин туруктуу жана стабилдүү кирешелерин камсыздоого көмөк көрсөткөн салык салынуучу базаны кеңейтүү аркылуу бюджеттин тартыштыгынын кыйла төмөндөшүнө алып келет (Кыргыз Республикасынын Социалдык фондун эске алуу менен).;

- 2013-2017-жылдары Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча программада аныкталган өнүгүүнүн долбоорлоруна топтолгон мамлекеттик чыгымдар саясатын жүргүзүү;

- мамлекеттик карыздын оптималдаштырылган түзүмүн түзүү;

- экономикалык жана социалдык натыйжалуулуктун критерийлерине шайкеш келген, мамлекеттик мүлктү башкаруунун натыйжалуу системасын түзүү;

- финансылык ресурстарды натыйжалуу мобилизациялоого жана узак мөөнөттүү жана арзан кредиттерге калктын жана ишкерлердин муктаждыктарын канааттандырууга жөндөмдүү болгон финансы-кредиттик мекемелердин туруктуу жана натыйжалуу системасын түзүү;

- экономиканы өнүктүрүү жана анын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн интеллектуалдык менчикти жана инновациялык ишти коргоо системасын түзүү;

- калктын жашоо-турмушун камсыздоого багытталган конкреттүү чараларды көрүү жана иш-чараларды жүргүзүү аркылуу социалдык кызматтардын сапатын жогорулатуу;

- балансташкан региондук өнүгүү.

Макроэкономикалык стабилдүүлүк реалдуу секторду өнүктүрүүгө жана социалдык милдеттенмелерди камсыздоого багытталган, координацияланган акча-кредиттик, салык-бюджеттик жана инвестициялык саясаттардын эсебинен камсыздалат.

Орто мөөнөттүү макроэкономикалык көрсөткүчтөрдү баалоодо төмөнкүдөй факторлор эске алынган:

- өлкөдөгү саясий стабилдүүлүк;

- дүйнөлүк экономиканын (орточо алганда өсүш 3,9%га), еврозонанын (1,6%га) болжолдонгон акырындык менен жакшырышы, коңшу мамлекеттерде - Россияда (0,6 %), Казакстанда (3 %), Кытайда (6,4%) экономиканын болжолдонгон өсүшү;

- Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө инфляциянын деңгээлинин көрсөткүчтөрү: Россияда – (4,3-4,4 %), Казакстанда – (6,0-8,0 %) жана дүйнөлүк экономикада - (3,7 %);

- Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ), КМШнын алкагында тышкы экономикалык кызматташууну кеңейтүү, Кыргыз Республикасынын ЕАЭСке жана ДСУга мүчөлүгүн активдүү пайдалануу, эл аралык экономикалык жана финансылык уюмдар менен кызматташууну тереңдетүү;

- экономикага мамлекеттик кийлигишүүнү кыскартуу аркылуу бизнес-чөйрөнүн жагымдуулугун жогорулатуу;

- 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча программада аныкталган, ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу;

- жаңы кендерди ишке киргизүү жана “Джунда” МКЗ долбоордук кубаттуулугуна чыгуу;

- айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө жеңилдетилген насыяларды жыл сайын берүү, бул агрардык сектордун жана кайра иштетүүчү өнөр жайдын өнүгүүсүнө алып келет;

- кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн стабилдүү өнүгүүсү.

Республикадагы макроэкономикалык жагдайга таасирин тийгизиши мүмкүн болгон негизги тобокелдиктерге төмөнкүлөр кирет:

- өлкөнүн экономикасынын алтынга, энергия алып жүрүүчүлөргө жана башка сырьелук ресурстарга карата дүйнөлүк бааларга көз карандылыгы;

- дүйнөлүк экономиканын туруксуздугунун сакталышы;

- бир кыйла деңгээлдеги тышкы соккулардын таасирине дуушар болгон экономиканын ачыктыгы;

- ички рыноктун товарлардын азык-түлүк тобунун (ун, өсүмдүк майы, кант, крупа ж.б.) жана КММдин  импортуна көз карандылыгы;

- миграциялык мыйзамдардын катаалдашынан улам Россияда, Казакстанда жумуш орундарынын кыскарышы;

- чет өлкөлүк инвестициялардын пландаштырылган көлөмүнүн толугу менен түшпөшү;

- экономиканын бөлүштүрүлбөгөнү: “Кумтөр” кенин иштетүү боюнча ишканалардын ишинин натыйжасына өнөр жай секторунун жогорку көз карандылыгы;

- агро өнөр жай комплексинин жана энергетиканын өнүгүүсүнө терс таасир тийгизе ала турган жаратылыш-климаттык фактор;

- тышкы соода жүгүртүүнүн түзүмүндө импорттун басымдуулук кылуусу;

- чарба субъекттеринин материалдык-техникалык базасынын өтө эскириши;

- мамлекеттик карыздын эң чоң өлчөмү;

- формалдуу эмес экономиканын үлүшүнүн жогорулугу;

- жер казынасын пайдалануучулар менен жергиликтүү калктын бир бөлүгүнүн тирешүүсү.

Жылына орточо 4,4 % деңгээлде болжолдонгон 2016-2018-жылдарга экономикалык өсүш, өлкөнүн ИДПсын түзүүчү реалдуу экономиканын бардык секторлору тарабынан колдоого алынат.

8-таблица

2016-2018-жылдарда ИДПны өндүрүүдөгү секторлордун реалдуу салымдары (%)

Экономикалык өсүштүн жылдык орточо өсүш темпине кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн объекттеринин жана ишканаларынын ишинин максималдык салым кошуусу (1,8 пайыздык пунктта) болжолдонууда. Өнөр жай өндүрүшүнүн, айыл чарбанын жана курулуштун реалдуу салымдары тиешелүүлүгүнө жараша 1,17, 0,28 жана 0,50 пайыздык пунктту түзөт.

Региондор боюнча алганда, 2016-2018-жылдары ИДПны өндүрүүдөгү негизги үлүш Бишкек шаарында жана Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында түзүлөт, алардын республиканын ИДПсындагы суммалык орточо салымы 3,4 %ды түзөт. ИДПнын 77,4 % адаттагыдай эле Бишкек шаарында жана Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында камсыздалат.

9-таблица

ИДПны өндүрүүдөгү региондордун салымы

Экономикалык артыкчылыктарды ийгиликтүү ишке ашыруу макроэкономикалык туруктуулукту камсыздоо үчүн координацияланган акча-кредиттик, салыктык-бюджеттик, инвестициялык саясатты жүргүзүүнү талап кылат, ал мамлекеттик бюджеттин тартыштыгын кыскартууга, калктын ишке орношуусун жогорулатуу аркылуу коомдогу социалдык оор абалды төмөндөтүүгө, инфляцияны алдын ала көрө билүү жана тизгиндөө үчүн шарт түзүүгө мүмкүндүк берет.

Акча-кредиттик саясат

Орто мөөнөттү мезгилде макроэкономикалык саясаттын негизги максаты баалардын туруктуулугуна жетишүү жана сактоо аркылуу макроэкономикалык туруктуулукту сактоо болуп саналат, ал өз кезегинде жүргүзүлүп жаткан акча-кредиттик саясаттын натыйжалуулугун жогорулатуунун эсебинен Кыргыз Республикасындагы экономикалык өсүштүн мүмкүнчүлүгүн аныктоочу фундаменталдык фактор болуп саналат.

Бул үчүн Улуттук банк Акча-кредит саясатынын орто мөөнөткө каралган негизги багыттарынын алкагында акча-кредиттик саясатты жүргүзөт (Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 2014-жылдын 17-декабрындагы № 55/3 токтому).

Орто мөөнөттүү келечекте негизги инфляциялык тобокелдиктер, негизинен Кыргыз Республикасынын ЕАЭСке мүчөлүгүнө жана жаңы шарттарга байланыштуу болот, алар керектөө бааларынын динамикасына жогорулоочу басымды көрсөтүшү мүмкүн.

Орто мөөнөттү мезгилде акырындап азаюу менен сомдун алмашуу курсу тарабынан инфляциялык басымдын сакталышы күтүлүүдө. Негизги милдет улуттук валютанын сатып алуучулук мүмкүнчүлүгүн колдоо, банк жана төлөм системасынын натыйжалуулугун, коопсуздугун жана ишенимдүүлүгүн камсыздоо болуп саналат.

Акча-кредиттик саясаттын сандык багыты орто мөөнөттү мезгилде бир сандык маанилеринин чегинде инфляциянын деңгээлин кармап туруу болуп саналат. Кыргыз Республикасы чакан ачык экономика болуп саналгандыгын, өлкөнүн импортко жогорку көз карандылыгын, өлкөдөгү макроэкономикалык жагдайдын туруксуз мүнөзүн  эске алуу менен,  баалардын  динамикасы  монетардык эмес мүнөздөгү тобокелдиктердин тышкы жана ички факторлорунун өзгөрүүлөрдүн  чоң  таасирине дуушар болот. Мындай тобокелдиктер пайда болгон жана инфляциянын сандык багыттан туруктуу алыстоосуна алып келе турган учурларда, акча-кредиттик саясаттын чаралары инфляцияны сандык багытка кайтарып келүүгө багытталат.

Акча-кредит саясатынын орто мөөнөттүү милдети өткөрүп берүүчү механизмдин пайыздык каналынын ишин күчөтүү болуп саналат, ал экономиканы монетизациялоо даражасын жана банк системасынын финансылык ортомчулугунун деңгээлин жогорулатууга мүмкүндүк түзөт.

Акча-кредит саясаты пайыздык чендерди максаттарга бөлүштүрүү негизинде иштелип чыгат, ал Улуттук банкка кыска мөөнөттүү рынок чендерине таасир этүүгө мүмкүндүк берет, бул акча жана кредит рынокторунун пайыздык чендерин бирдейлештирүү үчүн шарттарды түзөт. Акча-кредит саясатынын аралык багыты катары Улуттук банктын эсептик ставкасы колдонулат, ал акча рыногунда каражаттардын наркынын ориентири болуп саналат.

Акча-кредит саясатынын операциялык ориентири акча рыногунун пайыздык ставкалары болуп саналат. Улуттук банк кайра каржылоо ставкасынын айланасында коридордун пайыздык ставкасынын маанисин аныктайт. Ставкалардын коридорунун төмөн деңгээли катары Улуттук банктын «овернайт» депозити» - акча-кредиттик инструменти боюнча ставка, ал эми жогорку деңгээли катары «овернайт» кредити»  - акча-кредит инструменти боюнча ставка колдонулат.

Акча-кредиттик саясатты ишке ашырууда Улуттук банк акча-кредиттик саясаттын инструменттеринин бардык спектрин колдонот. Зарылчылык болсо, бар болгон инструменттерге өзгөрүүлөр киргизилет, жана жаңы инструменттери колдонууга киргизилет.

Улуттук банк алмашуу курсунун кабыл алынган оома режимин улантат. Валюта интервенциялары алмашуу курсунун кескин өзгөрүүлөрүн жумшартуу максатында гана жүзөгө ашырылат. 

Эл аралык резервдерди башкаруу ликвиддүүлүктү колдоонун негизги принциптерин сактоо жана резервдик активдердин коопсуздугун камсыз кылууну эске алуу менен жүргүзүлөт. Тышкы рыноктордо чет өлкөлүк валюталардын курстарынын өзгөрүшүнүн таасирин жеңилдетүү, Улуттук банктын резервдик активдеринин баасынын төмөндөө тобокелдигин диверсификациялоо, алтын валюталык резервдерди топтоо максатында Улуттук банк ички рынокто улуттук валюта үчүн алтынды сатып алат.

Фискалдык саясат

          Орто мөөнөттүү мезгилге фискалдык саясаттын негизги максаттары Кыргыз Республикасынын туруктуу өнүгүүгө өтүү шарттарында фискалдык жөнгө салуунун натыйжалуу системасын түзүү болот.

          Орто мөөнөттүү мезгилге салык саясатынын негизги багыттары ТӨУСта каралган чараларды ишке ашыруу болот: (1) инвестициялык климатты жакшыртуу; (2) салык жыйымдарынын толуктугун камсыз кылуу; (3) салык жана бажы кызматтарын модернизациялоо; (4) салык отчеттуулугу системасын өркүндөтүү жана автоматташтыруу; (5) отчеттордун санын азайтуу жана аларды тапшыруу мезгилдүүлүгүн тартипке келтирүү максатында салык отчеттуулугу системасын өркүндөтүү; (6) системалык коррупцияга алып келген коррупциялык схемаларды аныктоо жана жоюу, анын чыныгы социалдык-экономикалык түйүндөрүн ачуу, мыйзамга туура келген жашоо образын пропагандалоо, салык чөйрөсүндө мамлекеттин коррупцияга каршы саясатын ишке ашыруучу кепилдиктерди күчөтүү.

          Фискалдык саясаттын негизги милдеттери төмөнкүлөр болуп саналат:

-       мамлекеттик башкаруу сапатын жогорулатуу жана салык саясаты тармагында чечимдерди кабыл алуу;

-       ар түрдүү секторлордун субъектилеринин жана экономиканын тармактарынын жана салык салуунун ар түрдүү режимдерин колдонгон субъектилердин салык жүгүн мүмкүн болушунча теңдөө;

-       милдеттүү төлөмдөр жана аларды башкаруу боюнча мыйзамдарды мындан ары өркүндөтүү, ал салык төлөөчүгө азыраак убакыттык жана эмгек чыгымдары менен өз милдеттерин аткарууга, ал эми ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдардын кызмат адамдарына натыйжалуу башкаруу жүргүзүүгө мүмкүндүк берет;

-       Евразия экономикалык союзуна мүчө мамлекеттер менен ийгиликтүү интеграцияны камсыз кылган башкаруунун азыркы инструменттерин өнүктүрүү жана жаңыларын өздөштүрүү;

-       мыкты дүйнөлүк практикаларды изилдөө, аларды тандоо, кайра форматтоо негизинде ишке киргизилүүчү жана өлкөнүн өзгөчөлүктөрүн жана муктаждыктарын эсепке алуу менен ишке киргизүүнүн башкаруунун жаңы механизмдеринин милдеттүү төлөмдөрүн алуу тажрыйбасын дайыма байытуу;

-       салык төлөөчүлөрдүн, ошондой эле мамлекеттик кызматкерлердин салык маданиятын калыптандыруунун жана салык сабаттуулугун жогорулатуунун узак мөөнөттүү мамлекеттик программасынын биринчи этабын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу.

Орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү мезгилдерге салык саясаты тармагындагы чаралар төмөнкүлөр болуп саналат:

-       салык мыйзамдарында колдонулуучу мамилелер менен аларды башкаруу боюнча мамилелерди ылайык келтирүүгө салыктык эмес төлөмдөрдү классификациялоого бирдиктүү мамиле түзүү;

-       салыктык эмес төлөмдөр боюнча укуктук мамилелерди жөнгө салуу боюнча бирдиктүү ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу жана кабыл алуу;

-       бул тыюу салууну бузуу үчүн жоопкерчиликтин тийиштүү чараларын кароо жолу менен аны аткарууну камсыз кылуу менен мыйзамдык ченемдик укуктук актылар менен каалаган милдеттүү төлөмдөрүн киргизүүгө тыюу салуу боюнча ченемдик укуктук актыны мыйзамдык тартипте кабыл алуу;

-       жергиликтүү салыктарды башкаруунун жаңы инструменттерин ишке киргизүү боюнча бийликтин жергиликтүү органдарына ыйгарым укуктарды берүү, анын ичинде жергиликтүү салыктар боюнча кошумча коэффициенттерди белгилөө жана азыркы ставкалардын диапазондорун көбөйтүү;

-       жергиликтүү салыктарды башкаруунун жаңы инструменттерин ишке киргизүү боюнча бийликтин жергиликтүү органдарына ыйгарым укуктарды берүү, анын ичинде жергиликтүү салыктар боюнча кошумча коэффициенттерди белгилөө жана колдонулуудагы ставкалар үчүн диапазондорду көбөйтүү;

-       Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 7-майындагы 149-б буйругу менен бекитилген иш-чараларга ылайык даярдоочу иштерди жүргүзүү жана мамлекеттик социалдык камсыздандырууга карата камсыздандыруу төгүмдөрүн башкаруу боюнча пилоттук долбоорду салык органдарында ишке ашыруу жана камсыздандыруу төгүмдөрүн  башкаруу боюнча функцияларды Социалдык фонддон Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматына өткөрүп берүү жөнүндө чечимди кабыл алуу;

-       фискалдык саясаттын максаттары үчүн мамлекеттик статистикалык маалыматты түзүү, классификациялоо жана берүү, кирешелерди түзүү жана бюджеттин чыгымдарын талдоо системасын кайра карап чыгуу;

-       төлөөчүнүн финансылык иши  жөнүндө отчетту бир мамлекеттик органга берүү мүмкүндүгүн изилдөө;

-       милдеттүү төлөмдөр боюнча саясатты жүргүзүүгө ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдарга өзгөчө артыкча  укукту белгилөө,  министрликтердин жана административдик ведомстволордун милдеттүү төлөмдөрдү киргизүүгө, алып салууга, эсептөөгө же төлөөгө тийиштүү сунуштары боюнча ченемдик укуктук актынын долбоорун  демилгелөө жөнүндө чечим кабыл алуу;

-       ишкердик субъекттерди мамлекеттик каттоо системасын кайра карап чыгуу жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматында бизнести мамлекеттик каттоонун бирдиктүү системасын түзүү жолу менен анын майдалангандыгын жоюу;

-       азыркы сот системасынын алкагында республикада жаңы институтту – административдик сотту ишке киргизүү, ал өзүнүн түзүлүшүнүн биринчи этабында салык сотунун функцияларын аткарат, анын кароо предмети салыктык, бажылык жана салыктык эмес төлөмдөрдү жана камсыздандыруу төгүмдөрүн башкаруу процессинде келип чыккан укуктук мамилелердин  жыйындысы болот;

-       КНСтен жана сатуудан түшкөн салыкты кайталоону алып салуу;

-       контролдук (идентификациялык) белгилер менен маркалоо системасын пайдалануу аркылуу алкоголь жана тамеки продукциясына акциздик маркаларды ишке киргизүү жолу менен товарлардын акциздик тобун каттоо, эсепке алуу жана контролдоо механизмин өзгөртүү;

-       акциздик товарларды өндүрүүгө жана сатууга контролду күчөтүү боюнча комплекстүү чараларды кабыл алуу;

-       төмөнкү максатта ыктыярдуу патенттин негизинде салык режимин кайра карап чыгуу:

1)      ал боюнча иштин түрлөрүнүн санын кыскартуу;

2)   ыктыярдуу патенттин базалык ставкаларын  көбөйтүү;

3)   импорттук-экспорттук операцияларды жүргүзүүчү субъекттерге бул режимди колдонууга тыюу салууну белгилөө;

4)   ага ылайык салыктын өлчөмү болжолдонуучу кирешеден  киреше салыгын жана сатуудан түшкөн салыкты төлөөгө компенсация катары гана аныкталуучу ыкманы өзгөртүү;

5)   кыйла жогорку деңгээлдеги салык режимдерине өтүүгө өбөлгө түзүү үчүн механизмдерди жана инструменттерди түзүү.

Жыйынтыгында ыктыярдуу патенттин негизинде ишкердик ишти чакан бизнестин жеке ишкерлери гана жүргүзүшөт (бут кийим оңдоо, сааттарды оңдоо, үй кызматкерлери, бала багуучулар, котормочулар, репетиторлор ж.б.).

Кыргыз Республикасынын ЕАЭСке кошулуусу салыктардын жана төлөмдөрдүн (бажы төлөмдөрүнөн тышкары) бирдиктүү системасын болжолдобойт жана мамлекеттик органдар, ошондой эле ишкердик субъекттер үчүн да ЕАЭСке интеграциялоо жол-жоболорун  жеңилдетүү максатында салык отчетун түзүүгө, салык механизмдерин жана инструменттерин колдонуу боюнча позицияларды жакындатууга бирдиктүү ыкмаларды керек болгон жерлерде колдонууга  артыкчылык  берилет. Мында Кыргыз Республикасында бизнести өнүктүрүү үчүн өбөлгөлөрдү караштырган салык салуу чөйрөсүндөгү болгон артыкчылыкты максималдуу түрдө  сактап калуу зарыл.

Бюджеттик саясат

Орто мөөнөттүү мезгилге бюджеттик саясаттын негизги максаты бюджеттик туруктуулукка жетүү, натыйжалуу жана ачык-айкын бюджеттик системаны түзүү, мамлекеттик бюджеттик каражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугун, анын экономикалык өсүштү өбөлгөлөөгө  багытталышын, бюджеттик чыгымдардын натыйжалуулугун  жогорулатуу жана көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатын жогорулатуу, мамлекеттик карыздын оптималдаштырылган структурасын түзүүнү эске алуу менен туруктуу өнүктүрүүгө өтүүнүн алкагында каржылоого муктаждыктарды  камсыз кылуу болуп саналат.

Орто мөөнөттүү мезгилге бюджеттик саясат төмөнкү артыкчылыктуу багыттарга арналат: (1) бюджеттик туруктуулукту камсыз кылуу; (2) мамлекеттик финансыларды башкаруу системасын реформалоо; (3) мамлекеттик тышкы карыздын туруктуулугун сактоо жана ички карыз алуунун көлөмүн көбөйтүү.

Бюджеттик туруктуулукту камсыз кылуу боюнча артыкчылыктуу багыт төмөнкү милдеттерди чечүүгө багытталат: бюджеттин ресурстук потенциалын көбөйтүү; мамлекеттик чыгымдарды оптималдаштыруу; бюджеттик дефицитти азайтуу.

Аталган багыттарды ишке ашыруу үчүн төмөнкү чаралар көрүлөт:

-       бюджетти пландаштыруу процессин өркүндөтүү; социалдык-багытталган бюджеттен өнүгүү бюджетине өтүү; мамлекеттик чыгымдарды азайтуу жана тийиштүү финансылык чыңдоого ээ болбогон жаңы чыгымдык демилгелерди кабыл алууну токтотуу;

-       бюджеттик тартипти күчөтүү; “каражаттар боюнча жашоо” принцибине негизделген балансталган бюджетти камсыз кылуу; мамлекеттик чыгымдардын натыйжалуулугуна контролду күчөтүү;

-       бюджеттик каражаттарды пайдалануунун финансылык жана финансылык эмес көрсөткүчтөрүн аныктоо;

-       ЖӨБОнун киреше потенциалын көбөйтүүгө кызыкчылыгын жогорулатуу жана чыгымдардын натыйжалуулугун жакшыртуу; жергиликтүү бюджеттерди башкаруу боюнча ЖӨБОнун ролун жана жоопкерчилигин жогорулатуу; жергиликтүү бюджеттердин дотациялуулугун этап-этап менен азайтуу;

-       мамлекеттик сатып алууларды жүргүзүүдө электрондук торуктарды ишке ашыруу жана бюджеттик процесске электрондук сатып алуулар системасын интеграциялоо;

-       2005-жылдагы Париж клубунун Протоколун ишке ашыруу алкагында эки тараптуу тышкы карызды кайра түзүмдөө; Кыргыз Республикасынын эки тараптуу карызы менен конверсиялык операциялардын  механизмин демилгелөө;

-       35%га займдардын (грант-элемент) жеңилдигинин минималдуу деңгээлин сактаган учурда жаңы мамлекеттик тышкы карыздарды тартуу; ИДПнын 60%нан ашпаган тышкы карыздын жыл сайынкы калдыгын сактоону эсепке алуу менен жаңыдан тартылуучу тышкы карыз алуулардын жыл сайынкы көлөмдөрүн чектөө;

-       мамлекеттик ички карыз алуунун рыноктук инструменттерин чыгаруунун жана жайгаштыруунун эсебинен гана бюджеттин керектөөлөрүн каржылоо;

Өнүктүрүү бюджети

Өнүктүрүү бюджетинин каражаттары мамлекеттик артыкчылыктуу жана социалдык экономикалык олуттуу объектилерди өнүктүрүү үчүн колдонулат.

Акыркы жылдары капиталдык салымдардын эсебинен финансы каражаттарынын көп бөлүгү биринчи кезекте социалдык объектилерди (билим берүү, саламаттыкты сактоо объектилерин) курууга жана реконструкциялоого, авариялык объектилерди калыбына келтирүүгө багытталган. Объектилерди куруу жана бүткөрүү үчүн эч кандай системалуу негиздеме каралган эместигин белгилей кетүү керек. Курулуштун  жана реконструкциялоонун көлөмдөрүнүн өсүшү азырынча экономикага жана социалдык чөйрөгө сезилээрлик таасирин тийгизбейт жана жалпысынан анчалык натыйжага ээ эмес.

Ушуга байланыштуу 2016-2018-жылдары мамлекеттик капиталдык салымдар региондордун жана республиканын туруктуу экономикалык өнүгүшүн камсыз кылууга багытталат.

Мамлекеттик капиталдык салымдардын эсебинен каржылоону өркүндөтүү жана өнүктүрүү боюнча негизги милдеттер төмөнкүлөр болот:

-       орто мөөнөттүү мамлекеттик, тармактык (сектордук) жана региондук программаларды иштеп чыгуу баскычында инвестициялык сунуштарды түзүү;

-       орто мөөнөттүү мамлекеттик, тармактык (сектордук) жана региондук программаларды макулдашуу баскычында баалоо жүргүзүү, ошондой эле аларды баалоо боюнча оң корутундунун негизинде тандоо;

-       тандап алынган инвестициялык сунуштарды инвестициялык долбоорлордун (программалардын) тизмегине пландаштырылуучу мезгилдин экинчи же үчүнчү жылында ишке ашыруу учурунан тартып киргизилүүчү пландаштырылуучу бюджеттик инвестициялык долбоорлор (программалар) катары киргизүү;

-       бюджеттик инвестициялык долбоордун техника-экономикалык негиздемесин аны инвестициялык сунуштарды түзүү жана тандоо этабында артыкчылыктуу бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмегине киргизүү шартында иштеп чыгуу;

-       колдонуудагы жана иштелип чыгуучу мамлекеттик, тармактык (сектордук) жана региондук программалардын негизинде артыкчылыктуу  бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмегин түзүү;

-       Артыкчылыктуу республикалык бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмегинин жана артыкчылыктуу  жергиликтүү бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмегинин долбоорлорун жыл сайын үч жылдык мезгилге Социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү планынын курамында иштеп чыгуу, алар өнүктүрүүнүн бюджеттик программаларын каржылоо тизмегин жана көлөмдөрүн аныктоо бөлүгүндө республикалык жана жергиликтүү бюджеттерди иштеп чыгуу үчүн негиз болот.

Инвестициялык саясат

Орто мөөнөттүү мезгилге инвестициялык саясатты жүргүзүүдө негизги милдет экономикалык мамилелердин менчик ээлеринин жана катышуучуларынын укуктарын коргоону камсыз кылууну кошкондо Кыргыз Республикасында инвестициялык климаттын жагымдуулугун жогорулатуу болуп саналат, ал төмөнкү келечектүү багыттарга топтолот: (1) мамлекеттик инвестициялык саясаттын натыйжалуулугун жогорулатуу; (2) инвестицияларды тартуу жана колдоо механизмдерин түзүү.

Багыттарды илгерилетүү төмөнкү иш-чараларды ишке ашырууну болжолдойт:

-     координациялоочу орган катары чыгуучу жана “бирдиктүү терезе” принциби боюнча иштей турган инвестицияларды илгерилетүү боюнча агенттиктин ишин натыйжалуу уюштуруу, анда кандай болбосун потенциалдуу инвестор зарыл болгон маалыматты ала алат жана долбоорду ишке киргизүүгө жана ишке ашырууга көмөк көрсөтө алат; дипломатиялык өкүлчүлүктөрдө инвестициялык өкүлдөрдүн институтун ишке киргизүү, алар өлкөгө инвестицияларды тартуу боюнча жер-жерлерде максаттуу кампанияларды өткөрүү үчүн агенттердин ролун ойнойт;

-     колдонуудагы жана пландаштырылган инвестициялык долбоорлор боюнча бирдиктүү маалыматтар базасын түзүү; жергиликтүү калкка  пландаштырылган жана колдонуудагы долбоорлорду ишке ашыруудагы потенциалдуу пайдалар жөнүндө маалымдоо;

-     ченемдик укуктук актыларды  кабыл алуу жолу менен мыйзамдар өзгөртүлгөн учурда инвестордун кыйла ыңгайлуу режимди тандоого укуктарын ишке ашыруу тартибин иштеп чыгуу; инвесторлордун абалын оорлоткон ченемдик укуктук актыларды кабыл алууга мыйзамдык чектөөлөрдү киргизүү; мүлктү мамлекет тарабынан мажбурлап  алып коюу үчүн алып коюнун жана компенсациянын адилет механизмдерин караштырган так негиздерди мыйзамдык белгилөө;

-     инвестицияларды тартуу боюнча мыкты чет өлкөлүк агентстволордун тажрыйбасын изилдөө боюнча иш-чараларды уюштуруу;

-       жеңилдиктерди жана өбөлгөлөрдү алуу үчүн долбоорлорду баалоо критерийлерин аныктоо; төмөнкү критерийлер боюнча инвестициялык өбөлгөлөрдүн (ИӨК) картасын иштеп чыгуу: инвестициялардын көлөмү, аймак, экономика сектору; инвестдолбоорлордо экологиялык компоненттердин болушу; ИӨКнын негизинде инвестициялык жеңилдиктерди берүү тартибин жөнгө салуучу ченемдик укуктук актылардын долбоорун иштеп чыгуу; берилүүчү өбөлгөлөр боюнча инвестициялык маалымдамаларды иштеп чыгуу жана таратуу;

-       бизнес-түзүмдөрүн  жана жарандык коомдун институттарын жөнгө салуучу таасирди баалоо процессине активдүү тартуу;

-       чектелген табигый ресурстарды сарамжалдуу пайдаланууга басым жасоо менен лицензия-уруксат берүү чөйрөсүн реформалоону улантуу, экология чөйрөсүндөгү мыйзамдардын ченемдерин сактоого карата талаптарды катаалдатуу бөлүгүндө контролдоо-көзөмөлдөө чөйрөсүндө лицензиялардын жана уруксаттардын санын азайтуу, 

-     экологиялык коопсуздук боюнча мыйзамдардын талаптарын катаалдатууга басым жасоо менен контролдоочу органдар тарабынан тобокелдик  критерийлерин баалоонун жаңы системасын ишке киргизүү; тобокелдик критерийлеринин системасына негизделген, анын ичинде айлана-чөйрөнү сактоого багытталган текшерүүлөрдүн  жаңы механизмин иштеп чыгуу;

-     текшерүүлөрдүн  маалыматтарынын автоматташтырылган базасын этап-этап менен киргизүү.

Инновациялык саясат

Инновациялык саясаттын негизги максаты экономиканы өнүктүрүү жана анын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн интеллектуалдык менчикти жана инновациялык ишти коргоонун натыйжалуу системасын түзүү болуп саналат.

Орто мөөнөттүү мезгилде өлкөнүн болгон мүмкүнчүлүктөрүнө жараша иш ата мекендик ишканалар үчүн натыйжалуу жана инновациялык технологияларды издөө, өздөштүрүү, адаптациялоо жана жайылтуу системасын жана механизмдерин түзүүгө багытталат. Артыкчылыктуу багыттар деп төмөнкүлөр аныкталды: (1) инновациялык ишти өнүктүрүү жана интеллектуалдык  менчик объектилерин пайдалануу  үчүн ыңгайлуу шарттарды түзүү; (2) энергияны үнөмдөөчү жана энергия натыйжалуулук технологияларын кошкондо,  инновациялык ишти өнүктүрүү жаатында чечимдерди натыйжалуу кабыл алууга көмөк көрсөтүүчү системаны түзүү; (3) инновациялык иш жана интеллектуалдык  менчик объектилерине укуктарды коргоо чөйрөсүндө ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү; (4) интеллектуалдык  менчиктин жана инновациялык иштин ролу жана мааниси тууралуу коомдун квалификациясын жана маалымдуулугун жогорулатуу.

Аталган багыттарды чечүү үчүн төмөнкү чаралар ишке ашырылат:

-     инновациялык, энергия үнөмдөөчү жана энергия натыйжалуулук технологияларын киргизүү критерийлерин иштеп чыгуу;

-      инновациялык, энергия үнөмдөөчү жана энергия натыйжалуулук технологияларынын реестрин түзүү;

-     инновациялык технологияларды издөө, тандоо жана маркетинг боюнча кызматтарды көрсөтүү;

-     экономиканын калыптанышына көмөк көрсөтүүчү өлкөдөгү инновациялык иштин абалына комплекстүү талдоо жүргүзүү;

-     дүйнөлүк стандарттарга карата инновациялык өнүктүрүү жаатында  ата мекендик статистикалык көрсөткүчтөрдү адаптациялоо боюнча сунуштарды иштеп чыгуу жана киргизүү;

-     интеллектуалдык менчикти коргоо чөйрөсүндөгү мыйзамдарга, ошондой эле  Кыргыз Республикасынын Салык жана Бажы кодекстерине инновациялык, энергия үнөмдөөчү жана энергия натыйжалуулук технологияларын колдонгон ишканаларга өбөлгө түзүүнү жана мамлекеттик колдоону караштырган өзгөртүүлөрдү киргизүү.

Экологиялык коопсуздук жана айлана-чөйрөнү коргоо

Айлана-чөйрөнү коргоо жана экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы иш экосистемалардын туруктуулугунун бардык аспектилерин камтыган экологиялык коопсуздук жана айлана-чөйрөнү коргоо жаатындагы бирдиктүү мамлекеттик саясатты ишке ашырууну  улантууга багытталат. Экономикалык саясат өлкөнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу, эмгектин өндүрүмдүүлүгүнүн өнүгүшүн  жана алдыга умтулуучу өсүшүн идентификациялоо аркылуу туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылуу үчүн табигый ресурстарды сарамжалдуу пайдаланууга багытталат.

Экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу үчүн төмөнкүлөр артыкчылыктуу багыттар болот:

-     айлана-чөйрөнү кайтарууну жана жаратылышты пайдаланууну мамлекеттик башкаруу системасын реформалоо;

-     экономикалык иштин терс экологиялык кесепеттеринин зыяндуу таасирин азайтуу жана минималдаштыруу; 

-     өзгөрүп туруучу климаттык шарттарда биотүрдүүлүктү сактоо жана табигый экосистемаларды калыбына келтирүү;

-     көмүртектик төмөн өнүгүү принцибин илгерилетүү.

          Бул багыттар ТӨУСда жазылган иш-чараларды ишке ашыруу аркылуу алдыга жылдырылат.

Реалдуу секторду өнүктүрүү

Өнөр жай^[6]. Орто мөөнөттүү мезгилде Кыргыз Республикасындагы өнөр жай саясаты бул сектордун артыкчылыктуу багыттарын өнүктүрүүгө, ошондой эле токтоп турган өндүрүш кубаттуулуктарынын ишин жакшыртууга жана жаңы өндүрүш кубаттуулуктарын ишке киргизүүгө багытталат.

Өнөр жай секторун өнүктүрүүнүн негизги максаттары минералдык-чийки заттык потенциалды сарамжалдуу пайдаланууда кен казуу тармагын туруктуу өнүктүрүүгө жетишүү жана айлана-чөйрөгө болгон таасирди азайтуу, ресурсту үнөмдөөчү технологияларды киргизүү аркылуу иштетүүчү өнөр жай  ишканаларынын потенциалын жогорулатуу жана Кыргыз Республикасынын энергетикалык коопсуздугун камсыз кылуу жана экспорттук потенциалды өнүктүрүү болуп саналат.

 2016-2018-жылдары өнөр жай продукциясынын өсүш темпи   жылына орточо 107,8 % деңгээлде, ал эми Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларсыз - 108,3 % деңгээлде болжолдонот. ИДП өндүрүшүнүн түзүмүндө  өнөр жайдын салыштырма салмагы орточо 14 %ды түзөт.

Өнөр жай өндүрүшүнүн болжолдонгон өсүшүнө дээрлик бардык тармактарда өндүрүш темптерин көбөйтүүнүн эсебинен жетүү болжолдонууда. Мындай күтүүлөр эң биринчиден өлкөнүн экономикасын туруктуу өнүктүрүүнүн болжолдонгон тенденциясына жана ишке ашырылуучу ири инвестициялык долбоорлордун эсебинен товарларга жана кызмат көрсөтүүлөргө болгон керектөө суроо-талабынын жогорулашына байланыштуу.

 Өнөр жай продукциясын өндүрүүнүн өсүшүнө төмөнкүлөрдүн эсебинен жетүү болжолдонууда:

-       колдонуудагы кубаттуулуктарды жүктөөлөрдү жогорулатуу жана натыйжалуу колдонуу, токтоп турган ишканалардын ишин кайра баштоо   жана жаңы кубаттуулуктарды ишке киргизүү;

-       “Кумтөр” кенинде алтынды казып алуунун көлөмдөрүн 17,3-19,8 тонна (560-636,5 миң унция) деңгээлинде сактоо;

-       Бозымчакта, Талды-Булак Сол жээкте көлөмдөрдү өстүрүү;

-       “Джунда” мунайды кайра иштетүүчү заводдун киргизилген  кубаттуулуктарын толук өздөштүрүү;

-       жергиликтүү чийки затты, ресурстарды колдонууга жана кайра иштетүүгө жана кошумча наркы жогору товарларды чыгарууга багытталган ишканаларды жана тармактарды өнүктүрүү;

-       10 миң жумуш ордун түзүү менен 35тен ашык өнөр жай объектилерин жайгаштыра ала  турган “Текстиль жана тигүү өндүрүшү үчүн технополис долбоорун ийгиликтүү ишке ашыруу. Мындай долбоор өнөр жай өндүрүшүн жана продукциянын сатуу рыногун диверсификациялоо үчүн натыйжалуу, анткени жаңы технологияларды тартуу менен өнөр жай зонасынын модели  болушу мүмкүн;

-       электр энергиясы менен экономиканын муктаждыктарын камсыз кылуу жана энергосектордун өндүрүш кубаттуулуктарын ишке киргизүүнүн жана модернизациялоонун эсебинен керектөөчүлөрдү  электр менен камсыз кылуунун туруктуулугун жогорулатуу, энергиянын жаңыланма булактарын өнүктүрүү, энергетикалык компанияларда корпоративдик башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу жана өндүрүлгөн жана бөлүштүрүлгөн электр энергиясын  эсепке алуунун ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу;

-       тамак-ашты кайра иштетүүчү тармакты өнүктүрүү   – айыл чарба продукциясын кайра иштетүү боюнча чакан-цехтерди уюштуруу жана  ички рынокто алкоголь тармагын башкарууну жакшыртуу, контрабанда жана алкоголдук продукцияны мыйзамсыз жүгүртүү менен күрөшүүнү күчөтүү;

-       өнөр жай сектору үчүн чийки затка жана даяр продукцияга дифференцияланган бажы төлөмдөрүнүн ийкемдүү саясатын түзүү;

-       ата мекендик товарларды тышкы рынокторго жылдыруу.

Инновациялык  өнүктүрүүнүн жана ата мекендик өнөр жайдын  атаандаштыгын жогорулатуунун милдеттери кесиптик-техникалык билим берүү системасында даярдоо жолу аркылуу аны квалификациялуу кадрлар менен камсыздоонун эсебинен чечилет.

Өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү жалпысынан пайдалуу кендерди  казуу  көлөмдөрүнүн орточо 4,4%га, иштетүүчү өндүрүштө - 8,6%га, энергетикада - 4,5%га жана суу менен камсыз кылууда, тазалоодо, калдыктарды иштетүүдө жана кайра пайдаланылуучу  чийки затты алууда - 4,4%га көбөйүшүнүн эсебинен болжолдонот.

10-таблица

2016-2018 -жылдарга секторлор боюнча өнөр жайдын орто мөөнөттүү болжолу  (пайыздар менен)

Ошентип, 2016-2018-жылдары пайдалуу кен байлыктарды казууда өндүрүштүн өсүш темптери төмөнкүлөрдү  казуу көлөмдөрүнүн өсүшүнүн эсебинен орточо 4,4% деңгээлде болжолдонот:

(а) көмүрдү, лигнитти -  2018-жылга карата 800-1000 миң тоннага чейин Бишкек шаарынын ЖЭБга кыргыз көмүрлөрүн жеткирүүнү көбөйтүү менен күз-кыш мезгилинен өтүүдө ички рынокто кыргыз көмүрлөрүн сатуу көлөмүн аныктоочу кубаттуулуктарды жыл сайын өстүрүүнүн эсебинен жылына орточо 5,3%га;

(б) мунайды жана газды - “Кыргызмунайгаз” ААКынын пландаштырылган технологиялык чараларын ишке ашыруунун жана продукцияны бөлүштүрүү менен токтоп турган эксплуатациялык скважиналарды ишке киргизүү боюнча инвесторлордун ишинин эсебинен жылына орточо 3,1% га;

(в) өсүш орточо 3%га болжолдонгон курулуш көлөмдөрүнүн болжолдуу туруктуу өсүшүнөн улам оңдоп-түзөө же курулуш үчүн -табигый кумду, гранулдарды, таштан жасалган күкүмдү; майда ташты;  шагылды, гравийди жана кырдуу шагылды (майдаланган ташты), акиташты жана гипсти, мраморду жана акиташ ташын өндүрүү көлөмдөрүн өстүрүү;

Бул тармактын өнүгүшүнө жетүү үчүн орто мөөнөттүү саясат төмөнкү артыкчылыктуу багыттарга топтолот: (1) институттук чыңдоо жана жер казынасын пайдалануу чөйрөсүн мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуу системасын түзүү; (2) өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүшүнө салымды көбөйтүү жана айлана-чөйрөгө терс таасирди минималдаштырууда   мамлекеттик бюджетти толуктоо.

Бул багыттарды илгерилетүү үчүн төмөнкү чаралар ишке ашырылат:

- 2015-2035-жылдарга Кыргыз Республикасынын  кен  казуу өнөр жайын өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн стратегиясын ишке ашыруу;

-  кен казуу тармагынын объектилеринин  АЧТБ  жүргүзүү тартиби жөнүндө  ченемдик укуктук актыны иштеп чыгуу жана кабыл алуу, ал ошол эле учурда калктын жана коомчулуктун АЧТБ жүргүзүү процессине катышууга, пландаштырылган иштер тууралуу толук жана өз убагында маалымдоого болгон укуктарын регламенттештирет;

- табигый ресурстарды сарамжалдуу пайдаланууну көзөмөлдөө боюнча ченемдик укуктук актылардын пакетин иштеп чыгуу жана киргизүү;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 14-декабрындагы № 834 токтому менен бекитилген жер казынасын пайдалануу укугуна аукцион өткөрүүнүн тартиби жана шарттары жөнүндө  жана жер казынасын пайдалануу укугуна конкурс өткөрүүнүн тартиби жана шарттары жөнүндө жоболорго өзгөртүүлөрдү жана  толуктоолорду киргизүү жолу менен конкурстарды өткөрүү жол-жоболорун  өркүндөтүүчү ченемдик укуктук актыларды кабыл алуу;

     - ММК аркылуу конкурстарды жана аукциондорду өткөрүү жол-жоболорун чагылдыруу;

     - мамлекеттин контролдоо-көзөмөлдөө функцияларынын ачык-айкын механизмин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү жана жарандык сектордун өкүлүнүн милдеттүү түрдө катышуусу менен улуттук экологиялык талаптарды сактоо талаптарын күчөтүү;

- мамлекеттин көзөмөл-байкоо функцияларынын ачык-айкын механизмин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү жана жарандык сектордун өкүлүнүн милдеттүү катышуусу менен улуттук экологиялык талаптарды сактоо талаптарын күчөтүү;

- бүгүнкү күндө өнүккөн өлкөлөрдө колдонулбаган техниканы жана технологиялык жабдууну ташып келүүгө карата талаптарга инвентаризация жүргүзүү;

- 2016-2018-жылдардагы мезгилде жаңы ири жана орто пайдалуу кендер чыгуучу жерлерди эксплуатацияга киргизүү үчүн шарттарды түзүү: алтын жана башка кендер чыккан жерлер: - Иштамберды, Куру-Тегерек, Шамбесай; калай-вольфрам кендери чыккан жерлер – Эмгек, Үч-Кошкон, Кең-Суу; көмүр кендери чыккан жерлер – Туюк-Каргаша, Кара-Кече, Миң-Куш, Сүлүктү 11-талаа, Миң-Теке, Көк-Кыя, Кара-Төбө аянты; мунай жана газ кендери чыккан жерлер: Майлы-Сай, Майлы-Сай-Ш, Майлы-Сай-IV-Чыгыш избаскент, Избаскент, Чангыр-Таш, Чыгырчык, Сузак, Карагачи, Тамчы, Бешкент-Тогап-Таш-Рабат, Түндүк-Каракчикум, Майлы-Суу-111, Борбордук жана Чыгыш участоктору, Майлы-Суу – II, Чарвак  Чангыр-Таш мунай кени чыккан жердин участогу;

- геология тармагына тике чет өлкөлүк инвестициялардын келишинин  эсебинен минерал-чийки зат  базасын толуктоо.

Иштетүүчү өндүрүштө өндүрүштүн реалдуу өсүш темпи орточо 8,6 % деңгээлде, негизинен  төмөнкүлөрдүн эсебинен болжолдонот:

1) “Кумтөр” кенин иштетүү боюнча ишканалардын туруктуу ишинин, анда өнөр жайда салыштырма салмагы орточо 39,3 %ды түзүү менен жогору бойдон калган жер алдындагы зонага  түшүү участогунда иш жүргүзүлөт, ошондой эле Бозымчак, Талды-Булак Сол жээк кендеринде көлөмдү өстүрүү, «Кыргызалтын» ААКынын жана «Кадамжай сурьма комбинаты» ААКынын ишканаларынын ишин активдештирүүнүн эсебинен, жыйынтыгында металлургия өндүрүшүндө өсүш орточо 8,3 % деңгээлде күтүлөт;

2) курулуш максаттары үчүн төмөнкү буюмдарды чыгаруу боюнча деңгээлди жогорулатуунун эсебинен башка металл эмес минералдык продуктуларды (курулуш материалдарын) чыгаруунун  көлөмдөрүн орточо 1,0% көбөйтүүнүн: кыш, полдор үчүн блокторду, көтөрүүчү блокторду жана керамикага окшош, отко чыдамдуу эмес буюмдарды, цементти, гипсти, бетондон жасалган буюмдарды, курулуш максаттары үчүн темир бетонду, цементтен жасалган плиталарды жана окшош буюмдарды, бетонду же жасалма ташты (брусчатка), кум-блокту, бетондон жасалган курама курулуш конструкцияларын, курулуш аралашмаларын чыгаруу. Мындан тышкары, айнек өндүрүшүнүн долбоордук кубаттуулугуна чыгуунун, эсебинен «Интергласс» ЖЧКнын туруктуу ишинин (27 млн .кв.м.), цемент өндүрүшүн активдештирүүнүн эсебинен;

3) сүт продукциясын (орточо өсүш 2,3%га), өсүмдүк майын (3%га), ун-акшак продукциясын (2,1%га), алкоголсуз суусундуктарды (1,0 %га), кант продукциясын (2,4%га), ликер-арак продукциясын (3,7%га), нан бышырылуучу продукцияны (1,1%га), макарон продукциясын (2%га) сыра кайнатуучу продукцияны (6,3%га), шарап жасоочу продукцияны (3%га), кондитердик азыктарды (1,0%га), эт продукциясын (1,3%), жашылча-жемиш продукциясын (1%га) өндүрүүнү өстүрүүнүн эсебинен айыл чарба продукцияларын кайра иштетүү продуктуларын өндүрүүнүн көлөмүнүн орточо 5,3 % көбөйтүүнүн. Болжолдук көрсөткүчтөргө жетүүгө айыл чарба продукциясын өнөр жайлык кайра иштетүүчү тамак-аш жана кайра иштетүүчү өнөр жай ишканаларына алар 3 жылдык мөөнөткө пайдадан алынуучу салыкты төлөөдөн бошотуу түрүндө, ошондой эле 2012-жылдан баштап 6 жылдык мөөнөткө кошумча нарк салыгынан төлөөдөн бошотулган ата мекендик айыл чарба чийки затын кайра  иштетүүчү ишканаларга (товарлардын акциздик тобун өндүрүү үчүн пайдалануучулардан тышкары) мамлекеттик колдоо көрсөтүүгө жана экономикалык өбөлгө түзүүгө көмөк көрсөтөт. Мындан тышкары, «Айыл чарбасын каржылоо» долбоорунун алкагында айыл чарба чийки затын кайра иштетүүчү ишканаларга жеңилдетилген кредит берүү боюнча финансы каражаттары бөлүнүп берилет.

4) Кара-Балта жана Токмок мунайды кайра иштетүүчү заводдордун өндүрүштүк кубаттуулуктарын өздөштүрүүнүн эсебинен мунай продуктыларын өндүрүүнүн көлөмүн орточо 35%га көбөйтүүнүн.

Ошондой эле иштетүү өндүрүшүндө өсүштүн оң темптерин төмөнкүлөр камсыз кылышат: текстиль өндүрүшү; кийим жана бут кийим, булгаары жана башка булгаарыдан жасалган буюмдардын өндүрүшү, мында өсүш орточо 5,5%га болжолдонууда, жыгач жана кагаз буюмдарынын өндүрүшү; полиграфиялык иш-4,3%га; химиялык өндүрүш-7,6%га; фармацевттик продукциянын өндүрүшү- 10,1%га, резина жана пластмасса буюмдарынын өндүрүшү- 2,3%га.

Орто мөөнөттүү мезгилде электр энергиясы, газ, буу жана кондицияланган аба менен камсыздоодо өсүш орточо 4,5%га болжолдонууда.

2016-2018-жылдарга электр энергиясын иштеп чыгаруунун болжолдуу көрсөткүчтөрү Нарын дарыясынын агымын эске алуу менен орточо көп жылдык мааниден 10%га жогору эсептелген жана электр энергиясын ички керектөө жана Токтогул суу сактагычында суунун көп чыгымдалышына жол бербөө максатында электр энергияны экспорттоонун көлөмүн акырындык менен төмөндөтүү каралган.

Электр энергиясын, газды жана сууну өндүрүү жана бөлүштүрүү темпине олуттуу таасирин тийгизүүчү факторлор: (1) суу ресурстарын натыйжалуу пайдалануу, (2) тарифтик жана (3) инвестициялык саясат болот.

Энергетика секторун өнүктүрүү саясаты төмөнкү төрт артыкчылыктуу багытка  топтолот: (1) энергетика секторун өнүктүрүүнү жөнгө салууну өркүндөтүү; (2) энергияны үнөмдөөнү өбөлгөлөө  үчүн шарттарды түзүү; (3) энергиянын жаңыланма булактарын өнүктүрүү; (4) аз көмүртектик энергетика аркылуу энергетика секторун туруктуу өнүктүрүү жана экологиялык коопсуздук ченемдерин сактоо.

2015-2017-жылдардын мезгилине Бишкек шаарынын ЖЭБин реконструкциялоо; Камбар-Ата ГЭС-2нин  ГЭС-2 гидроагрегатын ишке  киргизүү; Токтогул ГЭСин реконструкциялоону баштоо каралган. Бишкек шаарынын ЖЭБин кыргыз көмүрүн колдонуу менен кубаттуулугун 300 МВт жогорулатуу жана кошумча саатына 1950 кВт иштеп чыгаруу менен  модернизациялоо пландалууда, бул суу режимине дуушар болбогон базалык, кепилденген электр кубаттуулугун түзүү үчүн 50 жыл мурун колдонууга киргизилген эскирген жабдууну алмаштырууга мүмкүндүк берет.

Өнөр жай продукциясын өндүрүүгө негизги салым Чүй, Ысык-Көл жана Жалал-Абад облустары жана Бишкек шаары тарабынан күтүлүүдө. 2018-жылы өнөр жай продукциясын дүң чыгарууда бул региондордун суммалык салыштырма салмагы 91,1 %ды түзөт.

Орто мөөнөттүү мезгилде өнөр жайды өнүктүрүүгө төмөнкү тобокелдиктер жана коркунучтар таасирин тийгизиши мүмкүн:

-  чийки заттын жана материалдык ресурстардын импортуна ашыкча көз карандылык;

- экономиканын экспортко багытталган тармактарында өндүрүштүн көлөмдөрүнүн төмөндөшү (Россия жана Казакстан тарабынан Импортту алмаштыруучу өндүрүштү өнүктүрүү боюнча программаны иштеп чыгуу боюнча чечимдин кабыл алынышы);

- квалификациялуу адистердин тартыштыгы;

- өздүк жүгүртүлүүчү каражаттардын жетишсиздиги, негизги фондду жаңылоого, жаңы технологияларды өздөштүрүүгө тоскоол болуучу жогорку пайыздык ставкалардан натыйжасында коммерциялык кредиттерди алуу мүмкүндүгүнүн  чектелүүлүүгү. Бул баасы жана сапаты боюнча ата-мекендик товарлардын көпчүлүгүнүн атаандаштыкка жөндөмсүздүгүнө алып келет;

- энергиянын альтернативдүү булактарына өтүүгө байланыштуу кошумча финансылык чыгымдар;

- баалардын рыноктук конъюнктурасынын жана валюта  курстарынын  өйдө-ылдый боло бериши;

- жабдуулардын интенсивдүү эскириши жана аларды жаңыртууга каражаттардын жоктугу;

- импорт боюнча жеткирилүүчү чийки заттардын жана материалдардын кымбаттоосунун себебинен өздүк наркынын жогору болушунан улам продукциялардын атаандашуу жөндөмдүүлүгүнүн азайышы;

- өнөр жай объекттерин токтотууга алып келүүчү жергиликтүү калк  менен жер казынасын пайдалануучулардын ортосундагы карама-каршылык;

- кен чыгуучу жерлерде казып алынуучу кендеги металлдын камтылышын запастары ырасталбагандыктан металлды казуунун көлөмүнүн азайышы;

- форс-мажордук жагдайлар: республикага жаратылыш газын берүү көлөмүнүн кыскарышы, өнөр жай ишканаларына газ жана электр энергиясын берүүнүн ыргактуу эместиги, толугу менен электр энергиясын жана газды пайдаланууга негизделген иштердин үзгүлтүксүз цикли;

- калктын төлөө жөндөмдүүлүгүнүн начарлашынан улам курулуш материалдарына суроо-талаптын азайышы.

Айыл чарбасы. Айыл чарбасын өнүктүрүүнүн негизги максаты болуп өндүрүштүн өсүшү үчүн  шарттарды түзүү, продукциялардын сапатын көтөрүү жана өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо саналат. Айыл чарбасын өнүктүрүү төмөнкү  артыкчылыктуу багыттарга топтолот: (1) айыл чарбасын башкаруунун натыйжалуу системасын түзүүгө жана кадрларды даярдоо, айыл чарба өндүрүшүн топтоштуруу үчүн өбөлгөлөрдү түзүү; (2) агрардык өнөр жай продукцияларын өндүрүүнүн өсүшүн жана экспорттоону колдоо; (3) айыл чарба өндүрүшүн тейлөө кызматтары менен камсыздоо; (4) суу жана жер ресурстарын сарамжалдуу пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу. Аталган  багыттарды илгерилетүү үчүн 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча программага киргизилген чаралар ишке ашырылат.

2016-2018-жылдары айыл чарбасынын реалдуу өсүш темпин өсүмдүк өстүрүүнүн түшүмдүүлүгүн жана мал багуунун өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча мамлекет жана жеке секторлор тарабынан кабыл алынган чаралардын эсебинен орточо 2 %га жогорулатуу болжолдонууда. ИДПнын түзүмүндө айыл чарбасынын көлөмүнүн салыштырма салмагы орточо 14,1 %ды түзөт.

11-таблица

2016-2018 -жылдарга Кыргыз Республикасынын айыл чарбасын өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүк болжолу

Орто мөөнөттүү мезгилде дан өсүмдүктөрүнүн айдоо аянтынын 2016-жылы 640,0 миң гектардан 2018-жылы 665,0 миң гектарга чейин, кант кызылчасын тиешелүү түрдө  7,0 миң гектардан  9,0 миң гектарга чейин, пахтаны –  23,0 миң гектардан  28,7 миң гектарга  чейин, тамекини –  2,5 миң гектардан 3,0 миң гектарга чейин, май чыгаруучу өсүмдүктөрдү – 46,0 миң гектардан 47,0 миң гектарга чейин,  картошканы – 81,0 миң гектардан 83,0 миң гектарга  чейин, жер жемиштерди – 48,5 миң гектардан  52,0 миң гектарга чейин, бакча өсүмдүктөрүн – 10,7 миң гектардан 11,5 миң гектарга чейин, мөмө жемиштерди – 49,7 миң гектардан 50,0 миң гектарга чейин жана жүзүм өстүрүүнү – 6,5 миң гектарга чейин көбөйтүү болжолдонууда, бул өсүмдүк продукциясынын 1,7% деңгээлде жылдык орточо өсүшүнө көмөк көрсөтөт.  

Мал багуунун 2,3% деңгээлге жылдык орточо өсүш темпи негизинен малдын башын көбөйтүү жана айыл чарба  малынын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуунун эсебинен жетишилет.

2018-жылдын аягына чейин айыл чарба тармагынын реалдуу өсүш темпине төмөнкүлөрдүн эсебинен жетүү үчүн иш-чаралар ишке ашырылат: 1) сугат иштерин жүргүзүү үчүн капиталдык сарптоолорду талап кылбоочу  колдонулбаган айдоо жерлерин пайдаланууга киргизүүнүн эсебинен айыл чарба өсүмдүктөрүнүн айдоо аянттарын системалык түрдө кеңейтүү; 2) май чыгаруучу өсүмдүктөр, картошка, жер жемиш, бакча өсүмдүктөрү сыяктуу айыл чарба өсүмдүктөрүнүн айдоо аянттарын турукташтыруу жана органикалык, минералдык жана органоминералдык жер семирткичтерди колдонуунун, ошондой эле сертификатташтырылган айдоо материалдарын пайдалануу менен жердин түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун, сортторду жана гибриддерди жакшыртуунун эсебинен алардын түшүмдүүлүгүн көбөйтүүгө жетишүү; 3) айыл чарба техникаларын лизинг боюнча сатып алуу аркылуу жеңилдетилген кредиттик шарттарда фермерлерди зарыл болгон айыл чарба техникалары менен камсыздоону улантуу; 4) республиканын дыйкандарынын жана фермерлеринин азоттук жер семирткичтер менен камсыз кылуу көйгөйүн чечүү; 5) тоюттун бардык түрлөрүн даярдоонун көлөмүн көбөйтүү, бир ийри мүйүздүү  малдын башына 16-18 центнерден кем эмес даярдоо; 7) жеңилдетилген кредиттик ресурстарды натыйжалуу пайдалануу.

Айыл чарба продукцияларын өндүрүүнүн өсүшүнүн көрсөткүчүнө таасирин тийгизүүчү мүмкүн болгон тобокелдиктер:

-       жагымсыз табигый – климаттык шарттар;

-     кышкы мезгилге тоюттарды жетишсиз даярдоо;

-     жайсыз эпизоотикалык жагдай;

-     мамлекеттин багытталган жеңилдетилген кредиттик ресурстарын натыйжасыз пайдалануу.

 Курулуш. Экономиканын курулуш секторун өнүктүрүү орто мөөнөттүк келечекте 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча программага киргизилген ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен улуттук экономиканын туруктуу өсүшүн камсыз кылуучу маанилүү багыттардын бири болуп калат. Бул тармакты өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары болуп төмөнкүлөр саналат:

- энергия натыйжалуулугун жакшыртууда жана имараттардын көмүртек менен эмиссиясын төмөндөтүүдө сейсмикалык коопсуз ыңгайлуу турак жайга калктын экономикалык жеткиликтүүлүгүн акырындык менен жогорулатууга багытталган саясатты иштеп чыгууну камсыз кылуучу институционалдык түзүмдү түзүү;

- учурдагы абалга салыштырмалуу 2017-жылга карата колдонууга киргизилүүчү имараттардын энергияны керектөөсүн 30-40%га төмөндөтүүнү камсыздоочу башкаруу, долбоорлоо, курулуш жана инновациялык иш-чаралар жаатындагы кесипкөйлөрдүн потенциалын жогорулатуу.

Бул багыттарды ишке ашыруу үчүн курулуш секторунда энергия натыйжалуулугун, сейсмикалык коопсуздукту жана калк үчүн турак жайдын экономикалык жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу саясатын ишке ашыруу системасын түзүү;  сейсмикалык туруктуулуктун жана энергия натыйжалуулугунун ченемдерин жана стандарттарын сактабагандыгы үчүн катуу санкцияларды киргизүү механизмдерин иштеп чыгуу; курулушта мамлекеттик башкаруу адистеринин квалификациясын жогорулатуу системасынын «Туруктуу өнүктүрүү үчүн курулуш сектору» окутуу программасын иштеп чыгуу жана колдонууга киргизүү сыяктуу негизги чаралар көрүлөт.

2016-2018-жылдары экономиканы жана социалдык чөйрөнү өнүктүрүүгө каржылоонун бардык булактары боюнча негизги капиталга 2016-жылы 138,8 млрд сомдон 2018-жылы 175,3 млрд сомго чейин инвестицияларды багыттоо болжолдонууда, бул орточо алганда жыл сайын 6,4%га жогорулоону түзөт.

2018-жылы капиталдык салымдардын түзүмү ички инвестициялардын үлүшүнүн 2016-жылдагы 53,6 %дан 51,2 %га чейин төмөндөшү  жана тиешелүү түрдө тышкы инвестициялардын 46,4 %дан 48,8 %га чейин жогорулашы тарабынан өзгөрөт.

Орто мөөнөттүү мезгилде ички инвестициялардын түзүмүндө негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаттары 91,8 %ды түзүү менен, ал эми тышкы инвестициялардын түзүмүндө - чет элдик кредиттер- 74,4 %, түз чет элдик инвестициялар-20,5 % ээлейт.

2016-2018-жылдардын мезгилде мамлекеттик бюджеттин эсебинен капиталдык салымдардын жалпы суммасы 14.8 млрд сомду түзөт. Бул  каражаттар региондордун жана республиканын туруктуу экономикалык өнүгүүсүн камсыздоого, оптималдык пландоону өркүндөтүүгө жана региондук өнүгүү жана тармактык экономикалык программаларды эске алуу менен кыйла артыкчылыктуу инвестициялык долбоорлорго капиталдык салымдарды бөлүштүрүүнү жана оптималдык пландоону өркүндөтүүгө багытталат.

Жалпысынан 2016-2018-жылдары мамлекеттик бюджеттин эсебинен капиталдык салымдарга чыгымдарды артыкчылыктуу тартипте социалдык-экономикалык маанидеги, анын ичинен билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт, турак жай курулушу чөйрөсүндөгү  объекттерди курууга жана реконструкциялоого жумшоо пландалууда.

2016-2018-жылдары курулушта негизги багыттар жеке турак жай куруу объекттери; транспорттук магистралдар  объекттери; энергетика объекттери (өлкөнүн аймагын бирдиктүү энергетикалык айланпага байланыштыруучу электр берүү линияларын куруу боюнча иштер) болот. Ресурстардын чектелүүлүгүн эске алуу менен өлкөнүн базалык инфратүзүмүн – жолдорду жана коммуникацияларды, энергетиканы, ирригацияны гана каржылоо жана өнүктүрүү колдоого алынат.

ТӨУСнын алкагында болжолдонгон мезгилге курулуш тармагын өнүктүрүүгө негизги салымын кошуучу агроөнөр жай комплексинде, энергетикада, транспорт жана коммуникациялар чөйрөсүндө, кен казуу секторунда инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу улантылат.

Энергетика  тармагында төмөнкүдөй ири инвестициялык долбоорлор пландаштырылган:

- Россия Федерациясынын каражаттарынын эсебинен Жогорку-Нарын ГЭС каскадын куруу. Долбоордун жалпы долбоордук наркы 727,65 млн АКШ долларын түзөт, аны өздөштүрүү 2013-2019-жылдарга пландаштырылган, анын ичинде 2016-2018-жылдары 30 млрд сом;

- «Датка-Кемин» 500 кВ электр берүү линияларын жана «Датка» 500 кВ көмөкчү станциясын куруу (1052,4 млн сом);

- «Бишкек шаарынын ЖЭБин реконструкциялоо» (6262,9 млн сом);

- «Электр бөлүштүрүүчү түйүндөрдүн натыйжалуулугун жогорулатуу» (13,3 млн. сом);

- «Энергетика секторун өнүктүрүү» долбоору (152,6 млн сом);

-  «Энергетика секторун реабилитациялоо» (677,7 млн сом);

- «Энергетика секторун реабилитациялоо» (2-фаза- 2875,0 млн сом);

- «CASA-1000 долбоору» (1571,5 млн сом) (Дүйнөлүк банк);

- «Электр менен камсыз кылуунун отчеттуулугун жана ишенимдүүлүгүн жогорулатуу» (976,4 млн сом);

- «Лейлек районунун Арка массивин электр менен камсыздоону жакшыртуу» (599,5 млн сом);

- «CASA-1000 долбоору» (1804,5 млн сом) (Ислам өнүктүрүү банкы);

- «Ат-Башы ГЭСин реабилитациялоо» (616,5 млн сом) (Швейцария конфедерациясы) ж.б.

2016-2018-жылдары жол-транспорт  инфратүзүмү боюнча иштер бөлүгүндө төмөнкү долбоорлорду ишке ашырууну улантуу болжолдонууда:

- «Түндүк-Түштүк» альтернативдүү жолун куруу» (8679,8 млн сом);

- «Түндүк-Түштүк» альтернативдүү жолун куруу» экинчи фаза (11616,1 млн сом);

- «Кыргыз Республикасында авто жолдордун эки участогун реабилитациялоо» (1054,8 млн сом);

- «Транспорттук коридор – 1 ЦАРЕС Бишкек-Нарын-Торугарт жолу» экинчи жана үчүнчү долбоорлор» (258,6 млн сом);

- «ЦАРЕС 3 коридорун жакшыртуу» (Бишкек-Ош автожолу, Бишкек-Кара-Балта участогу) 4-фаза (1498,5 млн сом);

- «Автожолду күтүү жана калыбына келтирүү долбоору (Түндүк-Түштүк альтернативдүү жолу)» (2123,7 млн сом);

- «Бишкек – Нарын -Торугарт»   (1412,1 млн сом);

- «Ош – Баткен - Исфана» автожолун реабилитациялоо» (811,8 млн сом);

- «Тараз – Талас - Суусамыр-3» автожолун калыбына келтирүү» (571,9 млн. сом);

- «Негизги эл аралык жолдорду жакшыртуу» долбоору (2496,4 млн. сом).

Капиталдык салымдарды өздөштүрүүнүн болжолдонгон көлөмүнө жараша  2016-2018-жылдары курулуштун өсүү темпи орточо алганда 106,5 % деңгээлде күтүлүүдө. Мында курулуш тармагынын салыштырма салмагы 2016-жылдагы ИДПга карата 7,7 %дан 2018-жылдагы ИДПга карата 8,7 %га чейин жогорулайт. Курулуш секторунун болжолдонуучу мезгилдеги экономикалык өсүштүн темпине таасири оң болот жана орточо алганда 0,50 пайыздык пунктту түзөт.

12-таблица

2016-2018 -жылдарга Кыргыз Республикасынын курулушун өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу

Региондор боюнча курулуштун көлөмүнүн өсүшү бардык региондордо мурда башталган социалдык объекттерди колдонууга киргизүүнүн, экономиканын транспорт, кен казуу жана энергетика  тармактарында инвестициялык долбоорлорду активдештирүүнүн жана  ишке ашыруунун эсебинен болжолдонууда. Негизги үлүштү Бишкек шаары (35,7 %), Чүй (20,1 %), Ысык-Көл (14,8 %) жана Жалал-Абад (11,5 %) облустары ээлешет.

Капиталдык салымдардын болжолдонгон деңгээлине жараша негизги капиталга дүң салымдардын көлөмү номиналдуу 30,7%га өсөт (2016-жылдагы 176,8 млрд сомдон 2018-жылы 231,0 млрд сомго чейин). Алардын салыштырма салмагы жылына орточо ИДПга карата 36,9%ды түзөт, ал эми реалдуу өсүштүн орточо жылдык темпи 5,3 % деңгээлде болжолдонууда. 2016-2018-жылдары дүң инвестициялардын өсүшү жылына орточо 4,4%  деңгээлде  болжолдонгон экономикалык өсүштүн ишенимдүү булагы болушу керек. Мында жеке инвестициялардын салыштырма салмагы ИДПнын жалпы көлөмүнөн 2016-жылы  29,1 %дан 2018-жылы 30,8%га чейин өсөт, ал эми Мамлекеттик инвестициялардын программасын (мындан ары - МИП)  кошкондо, мамлекеттик инвестициялардын үлүшү 2016-жылы 7,2 %дан 2018-жылы 6,6 %га чейин төмөндөйт. МИПнин ресурстары негизинен энергетиканын, транспорттук инфратүзүмдүн, ирригацияны жана айылды суу менен камсыздоону кошкондо, айыл чарбасынын долбоорлорун каржылоого багытталат.

Орто мөөнөттүү мезгилде курулушту өнүктүрүүгө төмөнкүдөй тобокелдиктер жана коркунучтар таасирин тийгизиши мүмкүн:

- инфляциялык процесстердин курулуш материалдарына терс таасиринин күчөшү;

- негизги капиталга инвестициялардын көлөмүнүн азайышы;

- турак жайды курууга/сатып алууга калктын кирешесинин азайышы;

- курулуп жаткан объекттерди токтотуп туруу жана турак жайды өз убагында колдонууга киргизбөө ж.б.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсү орто мөөнөттүү келечекте  мурдагыдай эле ИДПнын түзүмүндөгү негизги үлүштү (49,7 %) ээлейт. Бардык кызмат көрсөтүүлөрдүн орточо 3,8 %га реалдуу өсүшү  жылына орточо 7,5 %дын чегинде болжолдонгон калктын акчалай кирешесинин реалдуу өсүшү менен колдоого алынат.

Кызмат көрсөтүү секторундагы саясат орто мөөнөттүү келечекте байланыш, транспорт, чакан финансылык уюмдардын, сооданын жана башка кызмат көрсөтүүлөрдү кошкондо,  турмуштук зарыл болгон  кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга жана аларды Кыргыз Республикасынын бүткүл аймагында кеңейтүүгө багытталат. Бул чөйрөдө салыктык жыйымдарды көбөйтүү үчүн расмий эмес иштердин деңгээлин төмөндөтүү боюнча чаралар көрүлөт.

Республикада бизнес үчүн түзүлүүчү жагымдуу шарттар кызмат көрсөтүү чөйрөсүн кеңейтүүгө көмөк көрсөтөт, анын өсүшү негизинен салыштырма салмагы 2015-жылы 75,9 %дан 2018-жылы 77,1 %га чейин көбөйө турган рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдү кеңейтүүнүн эсебинен камсыздалат. Мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү оптималдаштыруу жана алардын санын кыскартуу рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдү кеңейтүүнүн дем берүүчү фактору болуп калат.

13-таблица

2016-2018 -жылдарга кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүн

 өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү

болжолу

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн өсүшүнүн негизги булактары соода, транспорт жана байланыш кызматтары болот, алардын салыштырма салмагы кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн жалпы көлөмүндө орточо 55,1%ды түзөт.

Сооданын реалдуу орточо жылдык өсүш темпи (кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн жалпы көлөмүндө 35,1% салыштырма салмагы менен) 6,5%  деңгээлде болжолдонууда. Сооданын жалпы көлөмүнүн дээрлик 70%ын  түзүүчү расмий эмес сооданы кыскартуу үчүн төмөнкүдөй негизги милдеттер чечилет: (1) ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү; (2) товарлардын коопсуздугуна жана сапатына карата жарандардын укуктарын  ар тараптуу камсыз кылуу; (3) калк үчүн керектөө рыногунун экономикалык жеткиликтүүлүгүн аны уюштуруунун цивилизациялуу формаларында камсыз кылуу; (4) соода чөйрөсүндө  ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын статусун жана компетенциясын жогорулатуу; (5) сооданы кеңейтүү жана расмий эмес иштерди кыскартуу үчүн мамлекеттик - жеке өнөктөштүктү түзүү.

Рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүүнүн башка маанилүү багыты транспорттук кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү болуп саналат, мында кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн жалпы көлөмүндө орточо 13,4% салыштырма салмагы менен бир жылда орточо 5,7%га реалдуу өсүш  болжолдонууда.

Республикада пайдаланылуучу транспорттун негизги түрү автомобиль транспорту  экендигин эске алуу менен  (жол тармагы автомобиль менен бардык ички жүргүнчүлөрдү жана жүктөрдү ташууну 95%га чейин камсыз кылат) орто мөөнөттүү келечекте негизги артыкчылыктар төмөнкүлөр болот: (а) калктын жүргүнчүлүк жана жүктүк транспорттук ташууларга болгон керектөөлөрүн канааттандыруу; (б) автотранспорт  каражаттарынын паркын жаңылоо жана толуктоо; (в) жол тармагын калыбына келтирүү жана күтүү.

Негизги милдеттер: (1) эл аралык транспорттук коридорду түзгөн автомобиль  жолдорунун алты маршрутун реабилитациялоо; (2) автомобиль жолдорунун ички тармактарын сактап калуу жана жакшыртуу; (3) республиканын бардык калктуу конуштарын  автобус каттамдары менен камсыз кылуу; (4) коңшу мамлекеттердин аймагын айланып өтүүчү жолдорду куруунун эсебинен өлкөнүн транспорттук көз карандысыздыгын камсыз кылуу болот.

Мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизмдерин киргизүү транспорттук кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүү чөйрөсүндөгү саясаттын негизги базасы болот.

Байланыш кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмүнүн реалдуу өсүшү (кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн жалпы көлөмүндө 6,6% орточо салыштырма салмагы менен) орточо алганда 1,0% деңгээлде болжолдонууда, ал уюлдук байланыш кызматтарын, интернетке жеткиликтүүлүктү кеңейтүү, санариптик телеберүүнү киргизүү; байланыш жана маалыматташтыруу жаатындагы  башка кызмат көрсөтүүлөрдү кеңейтүү менен жетишилет. Орточо өсүш рыноктун коммуникациялык кызмат көрсөтүүлөргө толгондугу менен шартталат.

Кыргызстан телекоммуникациялык рыноктун келечектүү сегменттеринде өзүнүн катышуусун активдүү  кеңейтүүдө. Калкка жогорку технологиялык, жеткиликтүү маалыматтык-коммуникациялык кызматтарды көрсөтүү мүмкүндүгү түзүлүүдө. Болжолдонгон мезгилде телекоммуникациялык инфратүзүмдү өнүктүрүү улуттук экономиканы көтөрүүнүн жана калктын иштиктүү активдүүлүгүнүн өсүшүнүн жагымдуу факторлорунун бири болуп саналат.

Мейманканалардын жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрү рыноктук кызматтардын туруктуу өсүшүн колдоонун негизги багыттарынын бири болуп саналат, алардын реалдуу өсүшү орточо алганда 7,1% деңгээлде болжолдонууда.

Ошондой эле кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттарга арналган  туристтик индустрияны өнүктүрүү болот: (1) туристтик индустрияны өнүктүрүүнү мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатуу; (2) туристтик кызмат көрсөтүүлөрдү жана продуктулардын сапатын жогорулатууга жана диверсификациялоого көмөк көрсөтүү.

Бул багыттарды ишке ашыруу үчүн туризмде мамлекеттик саясатты иштеп чыгууга жана ишке ашырууга жооптуу ыйгарым укуктуу органдын потенциалын жогорулатуу; туризмдин түрлөрүнүн номенклатурасын иштеп чыгуу жана бекитүү; туризм обьекттерин өнүктүрүү жана куруу үчүн жер участокторун бөлүп берүүнүн жана пайдалануунун жөнөкөйлөтүлгөн жол-жоболорун иштеп чыгуу жана бекитүү; миграциялык карталарды киргизүү; жайгаштыруу каражаттарында орундарды алдын ала ээлөө, жеткиликтүү турлар, карталар, турду пландоочу, туристтердин баалары жана форумдар жөнүндө маалыматты камтыган бирдиктүү маалыматтык туристтик порталды иштеп чыгуу жана колдонууга киргизүү; чет өлкөлүк туристтердин кызыкчылыгын туудура турган окуялардын каталогун иштеп чыгуу жана  жыл сайын жарыялоо; конкреттүү максаттуу рынокторго багытталган, Кыргыз Республикасынын туристтик ресурстары жөнүндө басма маалымат материалдарын иштеп чыгуу жана басып чыгаруу; аэропорттордо, чек арадагы өткөрүү пункттарында орнотуу үчүн интерактивдүү маалыматтык системаларды сатып алуу; туризмди өнүктүрүү кызыкчылыктарын эске алуу предметине жолдорду калыбына келтирүү жана куруу долбоорлоруна оңдоолорду киргизүү (туристтик объекттерге чейинки жолдор); жол четиндеги инфратүзүмдү өнүктүрүүнүн облустук жана райондук программаларды иштеп чыгуу: сантүйүндөр, сервистик тейлөө объекттери (коомдук тамактануу, техникалык тейлөө пункттары, медициналык пункттар), кыргыз, орус жана англис тилдериндеги белгилер жана көрсөткүчтөр; 2 туристтик маалыматтык борборду түзүү (ТМБ); улуттук авиаташуучуларды ЕСтин «кара тизмесинен» чыгаруу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү; туризмде Тармактык квалификациялуу системаны иштеп чыгуу; Кыргыз Республикасынын аймагына келүүчү  туристтерди милдеттүү камсыздандырууну мыйзамдуу бекитүү сыяктуу чаралар көрүлөт.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн өсүш темпинин басаңдашына таасирин тийгизүүчү негизги тобокелдиктер болуп төмөнкүлөр саналат:

- шарттардын өзгөрүшүнүн эсебинен сооданын көлөмүнүн азайышы (бирдиктүү бажы тарифин кабыл алуу (алууларсыз), бажылык тариздөөнүн жөнөкөйлөтүлгөн режимин жокко чыгаруу, ЕАЭСтин техникалык регламенттерин, шайкештикти ырастоонун кыйла катаал эрежелерин кабыл алуу);

- бажы алымдарынын өсүшүнөн улам Кыргызстанга айрым товарларды ташып келүүнүн токтотулушу, ЕАЭСке кирбеген өлкөлөр менен соода жүгүртүүнүн төмөндөшү;

- реэкспорттун көлөмүнүн кыскарышы;

- валюталардын алмашуу курсунун өзгөрмөлүүлүгү;

- реалдуу айлык акынын өсүш темпинин төмөн мааниси;

- керектөөчүлүк суроо-талабынын азайышы;

- геологиялык чалгындоо иштерин лицензиялоо боюнча маселенин чечилишинин созулушу.

Тышкы соода жүгүртүү

Тышкы соода жүгүртүүнү өнүктүрүүнүн негизги максаты туруктуу экономикалык өсүш үчүн атаандаштыкка жөндөмдүү экспорттук потенциалды түзүү болуп саналат. Коюлган максатка жетүү үчүн артыкчылыктуу багыттар болуп төмөнкүлөр саналат: (1) өлкөнүн экспорттук потенциалын өнүктүрүү; (2) техникалык жөнгө салуу чөйрөсүндөгү Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актыларынын ЕАЭСтин документтери менен шайкеш келүүсүн  камсыздоо.

Артыкчылыктарды ишке ашыруунун алкагында төмөнкүдөй чараларды көрүү  болжолдонууда:

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 31-мартындагы № 174 токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын экспортун өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-2017-жылдарга карата планын ишке ашыруу; жеңилдиктердин жалпыга бирдей системасында + (ЖЖС+) Кыргыз Республикасы үчүн бенефециардын статусун алуу; экспортту өнүктүрүү жана илгерилетүү боюнча “Тышкы соода чөйрөсүндө “Бирдиктүү терезе” борбору” мамлекеттик ишканасынын функцияларын кеңейтүү;

- эл аралык уюмдар менен эл аралык стандарттарды пайдалануу маселелери жана негизги соода экономикалык өнөктөштөр менен эл аралык жана региондук стандарттарды кыргыз улуттук стандарттары катары колдонуу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү;

- улуттук стандарттарды эл аралык ченемдер жана эрежелер менен шайкеш келтирүү;

- негизги соода-экономикалык өнөктөштөр менен стандарттардын шайкештигин баалоонун жыйынтыктарын өз ара таануу жөнүндө макулдашууларды түзүү;

- донор уюмдардын каражаттарын тартуу менен лабораториялык-сыноо жүргүзүүчү жана эталондук базаны кайра жабдуу;

 - продуктулардын сапатына жана коопсуздугуна менеджментти киргизүүчү чарба жүргүзүүчү субъекттерге өбөлгөлөрдү түзүү боюнча мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү;

- ЕАЭСтин өлкөлөрүнүн рынокторуна товарлардын жетүү мүмкүнчүлүгү маселелери боюнча жеке сектор  үчүн консультациялык – маалыматтык иш-чараларды өткөрүү.

Орто мөөнөттүү мезгилде тышкы экономикалык иштерди өнүктүрүүгө негизги таасирин тийгизүүчү факторлор төмөнкүлөр болот: (а) рыноктору Кыргыз Республикасынын экспорттук потенциалын өстүрүүнү камсыз кылуучу коңшу турган Россия, Казакстан, Өзбекстан жана Кытай сыяктуу өлкөлөр менен Кыргыз Республикасынын жагымдуу географиялык абалы; (б) коңшу мамлекеттердеги саясий туруктуулук; (в) ЕАЭСте, ДСУда Кыргыз Республикасынын мүчөлүгүн активдүү пайдалануу; (г) Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ), КМШнын алкагында тышкы экономикалык кызматташтыкты кеңейтүү; (е) эл аралык экономикалык жана финансылык уюмдар менен кызматташтыкты тереңдетүү.

2016-2018-жылдары тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмүнүн өсүшү жылына орточо 2.8 %га болжолдонууда жана 2018-жылы 8350.0 млн АКШ долларына жетет. 

Ушул мезгилде экспорттун өсүшү орточо 4.6 %га  жана 2018-жылы 2150.0 млн АКШ долларын түзөөрү, ал эми импорт – 2,2 %га (6200.0 млн АКШ долл.) болжолдонууда.

Орто мөөнөттүү мезгилде экспорттун жылдык орточо өсүш темпи алтындын экспортунун 9,7 %га, сурьма – 20,8 %га чыңалуу лампасы –12,7 %га, цемент – 3,5 %га, кийим жана ага тийиштүү буюмдар – 3,7 %га, жер жемиштер жана мөмө жемиштер – 1,2 %га жогорулашынын эсебинен болжолдонууда.

Импорттук келип түшүүлөр боюнча керектөө деңгээлин сактап калуунун, ЕАЭСке кошулуу менен түздөн-түз байланышкан долбоорлорду (ЕАЭСтин талаптарына ылайык бажы постторун куруу жана оңдоо), ошондой эле автомобиль жолдорун, гидроэлектростанцияларды жана башка объекттерди оңдоо жана куруу боюнча долбоорлорду ишке ашыруу үчүн арналган инвестициялык жана орто-аралык товарлардын үлүшүнүн болжолдонгон көбөйүүсүнүн эсебинен мунай продуктылары - 2,3 %га, өнөр жай үчүн машиналар жана жабдуулар – 2.4 %, электр машиналары жана аппараттар - 4,4 %га, кара металл жана андан жасалган буюмдар –2,3 %га, жаратылыш газы – 21.7 %га сыяктуу көптөгөн товарлар боюнча импорттун көлөмүн жогорулатуу болжолдонууда.

Мындан тышкары ЕАЭСтин режимдери колдонууга киргизилгенде бажы тарифтерин жогорулатуунун эсебинен керектөө жана башка товарлардын көптөгөн түрлөрү боюнча импорттун көлөмүн көбөйтүү болжолдонууда: желим жана андан жасалган буюмдар, жер семирткичтер, кагаз, картон жана андан жасалган буюмдар, фармацевттик продуктулар, азык-түлүк, айыл чарба товарлары жана башка даяр буюмдар орточо 2 – 5 %га.

Негизги тобокелдиктер төмөнкүлөр болушу мүмкүн:

- керектөө жана башка товарлардын  реэкспортунун азайышынын, ошондой эле импорттук чийки заттын жана комплектөөчү материалдардын кымбатташынын  эсебинен экспорттун көлөмүнүн төмөндөшү, бул соода балансынын тартыштыгынын өсүшүнө алып келиши мүмкүн;

- чийки заттарга жана комплектөөчү материалдарга баанын жогорулашы, алардын импортуна жогорку деңгээлдеги көз карандылыктан ата мекендик товар өндүрүүчүлөр зыян тартышы жана өзүнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жоготушу мүмкүн, айрыкча тигүү жана текстиль, курулуш тармагындагы ишканалар;

- экономиканын экспортко багытталган тармактарында өндүрүштүн көлөмүнүн азайышы.

Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 2016-жылы 3,9 млрд АКШ долларынан 2018-жылы 4 млрд  АКШ долларына чейин начарлайт.

ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу алтын экспортунун жогорулашынын эсебинен 2016-жылы  (-)50,2 %дан 2018-жылы (-)49,0 %га чейин азаят.

 14-таблица

2015-2016-жылдарда ИДПны пайдалануу, ИДПга карата % менен

Социалдык чөйрө

2016-2018-жылдары социалдык өнүктүрүү саясаты  мурункудай эле, биринчи кезекте мамлекеттин кепилдеген социалдык милдеттенмелерин толук көлөмдө аткарууга, калктын жашоосунун деңгээлин жогорулатууга жана социалдык жактан корголбогон категориядагы жарандардын абалын  жакшыртууга жана мамлекеттин учурдагы талаптарын  жана  мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен   жакырчылыктын масштабын   азайтууга багытталат.

Өлкөнүн  социалдык чөйрөнү өнүктүрүүдө орто мөөнөттүү саясаты төмөнкү  артыкчылыктуу багыттарга арналат:

- калктын иш менен камсыз болуусун, ошондой эле тышкы эмгек рынокторунда иштеген Кыргыз Республикасынын жарандарын мамлекеттик колдоо;

- калктын аялуу катмары: аялдардын, жаштардын, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын  эмгектенүүгө болгон укуктарын камсыз кылуу;

- билим берүү чөйрөсүн өнүктүрүүнү мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатуу;

- адамдын жаш өзгөчөлүгүнүн керектөөлөрүнө ылайык сапаттуу жана жеткиликтүү билим берүү;

- өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнү илгерилетүүгө багытталган конкреттүү заказчы менен иштөөгө илимий, анын ичинде жогорку окуу жайлар чөйрөсүн кайра багыттоо;

- калкка сапаттуу медициналык кызматтарды көрсөтүүгө багытталган саламаттык сактоо системасынын потенциалын бекемдөө;

- калктын жана ар бир адамдын саламаттыгын коргоо жана чыңдоо үчүн зарыл болгон шарттарды түзүү;

- жарандардын кыйла аялуу категориялары  үчүн социалдык жактан коргоо жаатында мамлекеттин кепилдиктерин камсыздоо;

-           турмуштук оор кырдаалда турган балдарды жана үй-бүлөлөрдү өнүктүрүү жана жашоо тиричилиги үчүн шарттарды түзүү жана аларга сапаттуу социалдык кызматтардын көрсөтүлүшүн камсыздоо;

-           балдары бар аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө ай сайын берилүүчү жөлөкпулдун даректүүлүгүн күчөтүү жана алардын өлчөмдөрүн жогорулатуу;

-           ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды коомго натыйжалуу интеграциялоо максатында алардын базалык кызмат көрсөтүлөөргө тең укуктуу жетүүсүн камсыздоо жана жашоо тиричиликтин жеткиликтүү чөйрөсүн түзүү;

-           улгайган жарандарды социалдык төлөмдөрдүн татыктуу деңгээли  жана сапаттуу социалдык кызматтарга жетүү менен камсыздоо;

- калкка сапаттуу кызмат көрсөтүү үчүн социалдык коргоо жана пенсиялык камсыздоо системасынын потенциалын өстүрүү;

- пенсиялык камсыздоо боюнча республикалык бюджеттин чыгымдарын оптималдаштыруу;

- пенсиянын базалык бөлүгүнүн ролун жана пенсиялык тутумдагы электр энергиясы үчүн компенсациялык төлөмдөрдү кайра баалоо;

- пенсия алуучулардын жеңилдиктер берилген  айрым категориялары үчүн пенсияга чыгуу жашын жогорулатууну караган мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүү;

- пенсияларды дайындоо жана аларга үстөктөрдү төлөө; эмгек мигранттарын пенсиялык камсыз кылуу шарттарын карап чыгуу;

- калкка көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатын жогорулатуу, маданий турмушка катышуусун кеңейтүү үчүн маданият чөйрөсүндө түзүмдүк реформаларды жүргүзүү;

- өлкөнүн маданий жана табигый мурастарын сактоо;

- маданий чөйрөнү өнүктүрүүнүн негизинде өлкөнүн имиджин түзүү;

- жалпы дене тарбияны жана жогорку жетишкендиктердин  спортун өнүктүрүү.

Аталган артыкчылыктуу багыттар 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча программада кабыл алынган чараларды, 2012-2020-жылдарга Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 23-мартындагы № 201 токтому), Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоосун реформалоонун 2012-2016-жылдарга карата “Ден соолук” улуттук программасын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 24-майындагы № 309 токтому), Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо системасын өнүктүрүү концепциясын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 24-февралындагы № 670 токтому), Кыргыз Республикасынын калкын социалдык коргоону өнүктүрүүнүн 2015-2017-жылдарга карата программасы жөнүндө  (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 27-февралындагы № 85 токтому), Кыргыз Республикасында дене тарбия жана спортту өнүктүрүүнүн 2014-2017-жылдарга карата программасы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 27-майындагы № 254 токтому)  ишке ашыруунун эсебинен алдыга жылдырылат.

Калктын иш менен камсыз болуу жана миграция саясаты миграциялык процесстерди тартипке салууга жана тышкы эмгек мигранттарын цивилизациялык өнүктүрүүгө, мигранттардын барган өлкөдө  укугун коргоого жана экономикалык активдүү калктын атаандаштык жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталат.

Болжолдонгон макроэкономикалык параметрлерге жараша 2016-2018-жылдары социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түзүлөт.

2016-2018-жылдары калктын акчалай кирешесинин реалдуу өсүшү орточо 7,5 %  деңгээлде болжолдонууда, бул жеке керектөөлөрдүн жылына орточо 3,2%га өсүшүнө көмөк көрсөтөт. Болжолдонгон мезгилде мамлекеттик керектөөнүн үлүшү 2016-жылга салыштырмалуу 1,0 пайыздык пунктка кыскарат жана 2018-жылы ИДПга карата 16,1%ды түзөт.

Орточо эмгек акынын номиналдуу өлчөмүнүн өсүшү орточо 9,0 %га  болжолдонууда жана 2018-жылы 17500 сомду түзөт.

Жашоо минимумунун (ЖМ) өлчөмү 2016-жылы 6170,9 сомдон 2018-жылы 7293,7 сомго чейин болжолдонууда. Эмгекке жарамдуу курактагы  калктын жашоо минимумунуна орточо эмгек акынын катышынын коэффициенти 2018-жылга карата 2,1 деңгээлде түзүлөт.

Пенсиялардын номиналдуу өлчөмү 2016-жылга карата 11,6%га жогорулашы болжолдонууда жана 2018-жылы 5542 сомду түзөт.

Жалпы жумушсуздуктун деңгээлин 2018-жылга   2013-жылы иш жүзүндө түзүлгөн 8,3 % деңгээлге карата 7,9%га чейин төмөндөтүү болжолдонууда.

2018-жылга карата жакырчылыктын деңгээли 35,3 %  деңгээлде болжолдонууда жана 2016-жылга салыштырмалуу 1,1 пайыздык пунктка төмөндөйт.

Корутунду

2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү келечекте экономикалык өсүш жылына орточо 4,4%га төмөнкүлөрдүн эсебинен камсыз кылынат:

- бизнес - чөйрөнү жакшыртуу үчүн кардиналдуу реформа жүргүзүү аркылуу улуттук экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу;

- бюджеттик саясатты ишке ашыруу, мамлекеттик чыгымдарды оптималдаштыруу;

- аткаруу бийлигинин ачык-айкын жана натыйжалуу, коррупциялык таасиринен эркин системасын түзүү.

Орто мөөнөттүү максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөргө инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына түрткү берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет.

Экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПны түзүүчү реалдуу экономиканын бардык секторлору тарабынан колдоого алынат. Максималдуу салым кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү объекттердин жана ишканалардын ишинен болжолдонууда.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан зарыл болгон учурда дүйнөлүк конъюнктуранын начарлоосуна байланышкан терс процесстердин экономикага таасирин тийгизиши мүмкүн болгон катуу соккуларды жеңилдетүүгө багытталган чаралардын системасы иштелип чыгат.

Орто мөөнөттүү мезгилге болжолдонгон максаттуу көрсөткүчтөрдү аткаруунун маанилүү шарты болуп саясий туруктуулукту сактоо, экономика секторуна болжолдонгон көлөмдөгү инвестициялардын келип түшүшү, ошондой эле экономикага тышкы жана ички соккулардын тийгизген таасирлеринин жок болушу саналат.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнү болжолдоонун көрсөткүчтөрүнүн тизмеги ушул Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн 2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү болжолунун 1-15-тиркемелеринде аныкталган.

Кыргыз Республикасынын социалдык экономикалык өнүгүүсүнүн 2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү болжолуна

1-тиркеме

Кыргыз Республикасынын 2016-2018-жылдарда социалдык экономикалык өнүгүүсүнүн орто мөөнөттүү болжолу

Кыргыз Республикасынын социалдык экономикалык өнүгүүсүнүн 2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү болжолуна

2-тиркеме

2016-2018-жылдарда ИДПны өндүрүүнүн жана акыркы колдонуунун түзүмү

Кыргыз Республикасынын социалдык экономикалык өнүгүүсүнүн 2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү болжолуна

3-тиркеме

2016-2018-жылдарда ИДПны түзүүчү секторлордогу дүң продукциялар жана өсүш темптери

Кыргыз Республикасынын социалдык экономикалык өнүгүүсүнүн 2016-2018-жылдарга орто мөөнөттүү болжолуна

4-тиркеме

Кыргыз Республикасынын 2016-2018-жылдарда айыл чарбасын, токой чарбасын жана балык уулоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу