Загрузка документа…
КР Министрлер Кабинетинин 2021-жылдын 15-сентябрындагы № 169 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ
|
| 1-тиркеме |
|
| (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылдын 14-сентябрындагы № 483 токтомуна) |
2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттары
1. Киришүү
2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттары 2018-2019-жылдарда бюджеттик саясатты ишке ашыруунун жыйынтыктарын жана коронавирустук инфекциянын кесепеттерин, 2020-жылга карата күтүлгөн бааларды эске алуу менен Кыргыз Республикасынын Бюджеттик кодексинин 82-беренесине ылайык иштелип чыкты.
Мамлекеттик бюджет өндүрүштүн жана иш менен камсыз кылуунун реалдуу өсүшүнө жетишүү, инфляцияны контролдоо жана экономикалык өсүштү тездетүү үчүн мамлекеттик чыгымдарды, салыктарды башкаруу боюнча өлкөнүн социалдык-экономикалык процесстерин жөнгө салуунун негизги инструменттеринин бири болуп саналат.
2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттары 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында аныкталган 2023-жылга чейинки мезгилге Кыргыз Республикасынын артыкчылыктуу багыттарын эске алуу менен түзүлдү.
2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында өлкөнү өнүктүрүүнүн негизги артыкчылыктуу багыттары аныкталды. Анда биринчи кезекте адамды, анын саясий, экономикалык, социалдык, маданий, экологиялык укуктарын, ошондой эле ыңгайлуу шарттары бар шаарларда жана айылдарда жашоо укугун коргоонун мамлекеттик саясаты үзгүлтүксүз жүргүзүлүүгө тийиш.
Бул өлкөнүн жарандарынын коопсуз жана өндүрүмдүү эмгек акы үчүн татыктуу сый акы алып, мамлекеттик билим берүү, саламаттык сактоо жана социалдык коргоого жетүү мүмкүнчүлүктөрү менен өз жөндөмдөрүн өстүрүүлөрүнө бирдей мүмкүндүктөрдү камсыздоону билдирет.
Ишкердик чөйрөнү, бизнести өнүктүрүү үчүн шарттарды жана мүмкүнчүлүктөрдү түзүү аркылуу жарандардын экономикалык бакубаттыгы үчүн сапаттуу чөйрөнү калыптандыруу орто мөөнөттүү мезгилде өнүктүрүүнүн артыкчылыгы болуп саналат. Бул багытта фискалдык саясат маанилүү роль ойнойт. Негизделген, сабаттуу салыктык саясат бизнести, ишкердикти, салык алуучу базаны кеңейтүүгө өбөлгө түзүүгө тийиш. Адилеттүү, натыйжалуу бюджеттик саясат экономиканын объекттерин, анын ичинде мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүүгө багытталган. 2020-жылдын бюджетинде мамлекеттик-жеке өнөктөштүк долбоорлорун даярдоого 156,0 млн.. сом каралган.
2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында белгиленгендей Кыргызстан ишкерлер үчүн жагымдуу шарттарды түзүү, инновациялык жана жаратылышты сактоо технологияларын колдонуу аркылуу атаандаштыкка жөндөмдүү санариптик экономиканы түзүү үчүн активдүү реформаларды жүргүзөт. Кыргыз Республикасынын Коопсуздук кеңешинин 2018-жылдын 14-декабрындагы № 2 чечими менен жактырылган "Санарип Кыргызстан 2019-2023" санариптик трансформациялоо концепциясын ишке ашыруу максатында, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү 2020-жылга жалпы мамлекеттик иш-чараларды аткарууга 370,9 млн. сом өлчөмүндөгү финансылык каражаттарды бөлүү жөнүндө 2020-жылдын 24-мартындагы № 98-б буйругун чыгарды.
Заманбап өндүрүштүк инфратүзүмдү түзүүгө жана колдоого өзгөчө көңүл бөлүнөт, ансыз экономикалык өнүгүү мүмкүн болбойт. Аймактарды өнүктүрүү артыкчылыктуу болуп саналат.
Региондук саясатта калктын жашоо шарттарын жакшыртууну камсыздоочу калктуу пункттардын заманбап инфратүзүмүн түзүү боюнча милдеттер коюлууда. Бул үчүн мамлекет бардык күч-аракетин жумшайт. 2020-жылга такталган бюджетте региондордогу бизнести колдоого 3875,9 млн. сом каралган.
2. Макрофискалдык техникалык кат
2.1. Макроэкономикалык саясат жана орто мөөнөттүү болжолдор
Дүйнөлүк экономикада, сырьёлук жана финансылык рынокто жаралган татаал кырдаалдарга карабастан 2018-2019-жылдарда Кыргыз Республикасында макроэкономикалык кырдаал өлкөдө макроэкономикалык жана социалдык туруктуулукту камсыздоого мүмкүнчүлүк берди. ИДПнын орточо жылдык өсүү темпи жагымдуу динамиканы сактап калуу менен 4,2%ды түздү.
2019-жылы ИДПнын реалдуу өсүүсү 4,5%га чыккан жана ал өндүрүш боюнча дүң продукциянын 6,9%га, айыл чарбасындагы - 2,6%га, курулуштагы - 10,6%га, кызмат көрсөтүү жаатындагы - 3,0%га өсүү темпинин көбөйүүсүнүн эсебинен болгон. Экономикалык өсүшкө таасир эткен негизги жагымдуу факторлор инфляциянын орточо деңгээли болуп саналат, ал калктын кирешелеринин реалдуу өсүүсү, фермерлерге жеңилдетилген кредиттерди берүү менен шартталган.
|
| 1-таблица |
2018-2019-жылдарга өндүрүш түзүмү жана ИДПнын реалдуу өсүү темпи
| 2018-ж. | 2019-ж. | 2018-2019-жылдар үчүн орточо |
Соңку баалар боюнча ИДП (млн. сом) | 569385,6 | 590042,4 |
|
Секторлор боюнча ИДП (%) | 100 | 100 | 100 |
- айыл чарбасы | 11,7 | 12,1 | 11,9 |
- өнөр жайы | 18,5 | 17,9 | 18,2 |
- курулуш | 9,0 | 9,7 | 9,35 |
- кызмат көрсөтүүлөр | 46,7 | 46,9 | 46,8 |
- азык-түлүккө карата таза салык | 14,1 | 13,4 | 13,75 |
ИДПнын реалдуу өсүү темпи (%) | 3,8 | 4,5 | 4,2 |
ИДП, Кумтөрдү эске албаганда | 3,7 | 3,8 | 3,75 |
Тармактардын дүң продукцияларынын реалдуу өсүү темпи,% | |||
- айыл чарбасы | 2,7 | 2,6 | 2,65 |
- өнөр жайы | 5,4 | 6,9 | 6,2 |
- өнөр жайы, Кумтөрдү эске албаганда | 7,3 | 2,0 | 4,65 |
- курулуш | 7,8 | 10,6 | 9,2 |
- кызмат көрсөтүүлөр | 2,8 | 3,0 | 2,9 |
2019-жылы өнөр жай продукциясын өндүрүү көлөмү 2018-жылдын ушул эле мезгилине салыштырмалуу 6,9%га көбөйгөн. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишкананы кошпогондо өсүү 2%ды түзгөн.
Иштетүүчү өнөр жайындагы көлөмдүн 8,3%га өсүүсү азык-түлүк продуктулары (суусундуктарды кошкондо) менен тамеки буюмдарынын - 3,9%га, ошондой эле текстилдик өндүрүштүн, бут кийим жана кийим-кече, тери жана башка тери буюмдарын өндүрүүнүн - 18,2%га, машина жана жабдуулардан сырткары, негизги металл жана даяр металл буюмдарынын - 11,8%га, резина жана пластмасса буюмдардын, металл эмес минералдык продуктулардын - 6,7%га, электрдик жабдуулардын - 24,1%га өсүүсү менен шартталган.
Пайдалуу кендерди казуудагы өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнүн 18.4%га көбөйүүсү көмүр казуу көлөмүнүн - 6,9%га, чийки зат жана жаратылыш газынын өндүрүү көлөмүнүн - 17,0%га, металл кен өндүрүү көлөмүнүн - 28,5%га жана башка пайдалуу кендерди казуу көлөмүнүн - 8,9%га көбөйүүсүнө байланыштуу.
Электр энергиясын өндүрүүнүн, берүү жана бөлүштүрүүнүн 3,5%га азайышынын эсебинен электр энергиясы, газ, буу жана кондиционерленген аба менен камсыздоо - 3,4%га кыскарган.
2019-жылы айыл чарбанын 2,6%га өсүшү өсүмдүк продукцияларын 2,6%га өсүшү менен шартталган, бул болсо жашылчаларды өндүрүүнүн 6,2%га көбөйүшүнүн, дан өсүмдүктөрүн (иштетилгенден кийинки салмакта) - 2,2%га, мөмө-жемиштерди - 6,8%га, пахтаны өндүрүүнүн - 7,4%га көбөйүшүнүн эсебинен болгон жана мал чарбачылыгынын 2,5%га өсүшү менен шартталган, бул болсо эт өндүрүүнүн 2,5%га, сүттү - 2,4%га, жумуртканы - 5,3%га жана жүндү өндүрүүнүн - 1,1%га көбөйүшүнүн эсебинен болгон.
2019-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү өсүш темпи 3,0%ды түздү, негизинен, дүң жана чекене соода, автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоо - 4,9%га, транспорт иштери жана жүктү сактоо - 4,8%га, мейманкана жана ресторан кызматтарынын - 7,0%га, маалымат жана байланыш көлөмүнүн - 1,2%га өсүшүнүн натыйжасында болду.
2019-жылы тармактагы 10,6%га өсүш негизги капиталга инвестицияларды - 5,8%га өздөштүрүүнүн көбөйүшү менен, анын ичинде айыл, токой чарба жана балыкчылык объекттерин курууга - 24,4%га, пайдалуу кендерди казуу боюнча - 21,5%га, суу менен камсыздоо, калдыктарды тазалоо жана кайра иштетүү - 3,1 эсеге, дүң жана чекене соода - 1,4 эсеге, билим берүү - 1,3 эсеге өздөштүрүлгөн инвестицияларды көбөйтүүнүн эсебинен шартталган.
2019-жылы инфляциянын деңгээли (мурдагы жылдын декабрына карата %) 3,1%ды түздү, бул тамак-аш азыктарына жана алкоголсуз суусундуктарга - 5,7%га, алкоголдук суусундуктарга, тамеки буюмдарына - 3,4%га, азык-түлүктүк эмес товарларга - 0,6%, кызмат көрсөтүүлөргө тарифтерге - 0,4%га баанын өсүшүнө байланыштуу болгон.
2019-жылы номиналдык туюнтууда товарларды экспорттоо 7,0%га көбөйтүүдөн, мөмө-жемиштерди - 1,4 эсеге, жашылчаларды - 1,4 эсеге, сүт жана сүт азыктарын - 1,4 эсеге, тамеки - 1,5 эсеге, портландцементти - 1,2 эсеге, алтынды - 25,4%га, жүндү - 14,2%га негизги экспорттук берүүлөрдү көбөйтүүнүн эсебинен камсыздалган.
2019-жылы товарларды импорттоонун номиналдык өсүү темпи 7,3%га азайган, негизинен жеңил автомобилдерди импорттоонун - 28,1%га, дизель майынын - 29,6%га, тамеки буюмдарынын - 4,1%га, өсүмдүк майынын - 2,7%га, шекердин - 40,1%га, шиналардын - 9,7%га азайышынын эсебинен болгон.
Социалдык чөйрөдөгү негизги кайра түзүүлөр мамлекеттин кепилдик берилген социалдык милдеттенмелерин толук көлөмдө аткарууга, калктын жашоо деңгээлин жогорулатууга жана жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын абалын жакшыртууга багытталган.
2019-жылы орточо айлык эмгек акы, чакан ишканаларды эсепке албаганда 17166 сомду түздү, бул эмгекке жөндөмдүү калктын жашоо минимумунан 3,2 эсе ашат. Жашоо минимумунун нарктык чоңдугу 2018-жылга салыштырмалуу калктын жан башына 0,3%га көбөйгөн жана 2019-жылы 4806,3 сомду түзгөн, (2018-ж. 4792,5 сом), анын ичинен эмгекке жөндөмдүү калкка - 0,2%га жана 5368,6 сомду түзгөн (2018-ж. 5357,9 сом).
2019-жылы калктын жан башына карата ИДПнын реалдуу өсүү темпи 99,2%ды, ал эми акчалай туюнтууда - 1348,6 АКШ долларын түзгөн.
Республикада калктын жыргалчылыгын өлчөөнү баалоонун натыйжалары жакырчылыктын деңгээлинин 2019-жылы - 20,1%га чейин азайгандыгын тастыктайт.
Республиканын калкынын орточо жылдык саны 2019-жылы 6201,4 миң адамды түздү. Республикада иш менен камсыз болгон калктын саны 2018-жылга салыштырмалуу 2019-жылы 0,9%га көбөйгөн жана 2403,9 миң адамды түздү. Катталган жумушсуздардын саны 2019-жылы экономикалык активдүү калктын санынын 6,0%ын түздү.
2020-жылы COVID-19 коронавирустук инфекциянын андан ары жайылышынын алдын алуу боюнча өзгөчө кырдаалдын/абалдын киргизилгендигине байланыштуу, экономиканы турукташтыруу үчүн кечиктирилгис чараларды кабыл алуу үчүн бардык күч-аракеттер жумшалат. Оперативдүү түрдө төмөнкү иш-чаралар иштелип чыккан жана кабыл алынган:
- тышкы кесепеттердин таасирин азайтуу боюнча биринчи кезектеги иш-чаралар планы;
- COVID-19 вирусунун жайылышына байланыштуу экономикалык жана социалдык туруктуулукка тийген терс таасирди азайтуу боюнча 2020-жылга Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн биринчи кезектеги иш-чаралар планы;
- "Валюталык инфляцияга жана COVID-19 коронавирус инфекциясынын жайылышына байланыштуу терс социалдык-экономикалык кесепеттерди азайтуу боюнча чаралар жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин токтомун аткаруу боюнча иш-чаралар планы;
- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылга экономикалык активдүүлүктү калыбына келтирүү жана ишкердик субъекттеринин ишин колдоо боюнча иш-аракеттер планы;
- COVID-19 жайылган шартта экономикалык жана социалдык туруктуулукту калыбына келтирүү жана камсыздоо, ишкердик иштин субъекттерин колдоо максатында "Ишкердик субъекттерин каржылоо" программасы;
- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылга социалдык стабилдүүлүктү, экономиканын туруктуулугун камсыздоо жана калктын кирешесин колдоо боюнча иш-аракеттер планы.
2020-жылы өлкөнү экономикалык өнүктүрүү 2018-2022-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн "Биримдик. Ишеним. Жаратмандык" программасында, 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында, Орто мөөнөттүү мезгилге акча-кредиттик саясаттын негизги багыттарында чагылдырылган, ошондой эле Региондорду өнүктүрүү, өлкөнү санариптештирүү жана балдарды колдоо жылы деп жарыялоонун алкагында региондорду өнүктүрүү багыттарына ылайык ишке ашырылат жана 2018-2022-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасынын региондук саясат концепциясынын негизги багыттарына ылайык атаандаштыкка жөндөмдүү жана инвестициялык бизнес-чөйрөнү түзүүгө, калктын жыргалчылыгын жана региондордун экономикалык абалын жакшыртууга багытталат.
2020-жылы экономиканы өнүктүрүүгө коронавирус пандемиясынан улам түзүлгөн кырдаал таасирин тийгизет. Учурдагы жылдын аягына карата инфляциянын орточо мааниси орто мөөнөттүү акчалай-кредиттик саясаттын максаттуу багыттарынын алкагында 5-7 пайыз чегинде болот.
ИДП өндүрүүнүн түзүмүндө кызмат көрсөтүү, өнөр жай жана айыл чарбасы чөйрөсү 45,1%га, 18,2%га жана тийиштүү түрдө 13,0%га салыштырма салмак менен басымдуулук кылат.
2020-жылы өнөр жайда 4,7%га төмөндөө күтүлүүдө, Кумтөрдү эсепке албаганда азаюу 0,1%ды түзөт. Өнөр жай тармагында мындай азаюу иштетүүчү өнөр жайдын 6,1%га, текстиль өндүрүшүнүн, кийим жана бут кийим, булгаары жана башка булгаары буюмдарын өндүрүүнүн 10,0 га, кокс жана тазаланган мунай продуктуларын - 49,2%га, резина жана пластмасса буюмдарын, башка металл эмес минералдык продукттарды - 16,2%га, машина жана жабдуулардан тышкары негизги металлды жана даяр металл буюмдарды - 5,3%га, транспорт каражаттарын өндүрүүнүн - 5,0%га азайышы менен шартталат.
2020-жылы айыл чарбасында 2,0%га өсүш күтүлөт, бул дыйканчылык продукцияларын өндүрүүнүн 1,7%га жана мал чарба азыктарын өндүрүүнүн 2,3%га көбөйүшүнүн эсебинен болот.
Айыл чарбаны өнүктүрүүнүн негизги максаты өндүрүш үчүн шарттарды түзүү, продукциянын сапатын жогорулатуу жана өлкөдө азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо болуп саналат.
2020-жылы карантиндик иш-чаралардын таасиринен улам кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн 9,0%га азайышы күтүлөт, бул болсо дүң жана чекене сооданы, автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоону - 11,9%га, транспорт иштерин жана жүктөрдү сактоону - 19,0%га, мейманканаларды жана ресторандарды - 26,0%га, искусство, оюн-зоок жана эс алуу - 28,8%га азайышынын эсебинен болот.
2020-жылы капиталдык салымдардын жалпы көлөмү 167,1 млрд.. сом деңгээлинде күтүлүүдө. Капиталдык салымдарды өздөштүрүүнүн күтүлгөн көлөмүнөн тышкары, курулуштун дүң продукциясы 2,9%га реалдуу өсүү менен 178,9 млрд. сом деңгээлинде күтүлүүдө. Курулуштагы артыкчылыктуу багыттар: жеке турак жайды куруу объекттери; транспорттук магистраль жана энергетика объекттери, айыл чарба объекттери (ирригациялык курулмалар) болуп саналат.
2020-жылы ИДПнын түзүмүндө дүң инвестицияларды пайдалануу үлүшү 2019-жылы - 34,9%дан 2020-жылы - 35,6%га чейин көбөйөт.
ИДПдагы жалпы керектөөнүн салыштырма салмагы 2019-жылы - 97,7%дан 2020-жылы - 96,9%га чейин азаят. Мамлекеттик керектөөнүн реалдуу өсүү темпи 2020-жылы (-) 1,2% деңгээлинде, ал эми жеке керектөө (-) 7,0% деңгээлинде түзүлөт.
Товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү таза экспорттоонун ИДПга карата көрсөткүчү 2020-жылы (-) 32,5%ды түзөт жана 2019-жылга салыштырмалуу (-) 32,7% 0,2 пайыздык пунктка жакшырат.
2020-жылы товарларды экспорттоо 1842,7 млн. АКШ долларын түзөт жана кийим-кечектерди жана ага тиешелүү буюмдарды, жашылча-жемиштерди, пахта буласын экспорттоонун азайышынын эсебинен 6,2%га азаят (номиналдык туюнтууда).
Товарларды импорттоо 4343 млн. АКШ долларын түзүп, мунайзат продуктуларын, конкреттүү тармактар үчүн атайын арналган машиналарды, электр машиналарды, жабдууларды жана аппаратураларды, жерде жүрүүчү транспорт каражаттарын, кара металл жана андан жасалган буюмдарды, пластмасса жана алардан жасалган буюмдарды, жер семирткичтерди, жыгачты жана андан жасалган буюмдарды, кагазды, картонду жана алардан жасалган буюмдарды, азык-түлүк товарларын (айыл чарба сырьесун кошкондо) импорттоонун азайышынын эсебинен 11,4%га азаят (номиналдык туюнтууда).
Өлкөнүн экономикасына тышкы факторлордун таасир этишинен жана өлкөнүн айрым региондорундагы өзгөчө абалды эске алуу менен, өлкөнү өнүктүрүүнү баалоонун негизине Кыргыз Республикасын өнүктүрүү үчүн базалык макроэкономикалык сценарий түзүлгөн.
Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн базалык макроэкономикалык сценарийи өлкөнүн айрым региондорундагы өзгөчө абалды жана өлкөнүн экономикасына тышкы факторлордун тийгизген таасирин эске алуу менен өлкөнү өнүктүрүүнү баалоонун негизин түзгөн, ал Кыргыз Республикасынын 2021-2023-жылдарга фискалдык саясатынын негизги багыттарын түзүүдө негиз катары алынган.
2021-2023-жылдарда орто мөөнөттүү мезгилде экономикалык саясаттын башкы максаты экономикалык өсүштүн оц тенденцияларын сактоо жана өлкөнүн туруктуу экономикалык өнүгүүсүн камсыздоо болуп кала берет.
Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр 2018-2022-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасынын "Биримдик. Ишеним. Жаратмандык" өнүктүрүү программасында каралган чаралардын жана инвестициялык долбоорлордун толук ийгиликтүү аткарылышына жана алардын өлкөнүн экономикасына тийгизген таасирине негизделет. Экономикалык саясат экспорттук потенциалы жогору тармактарды өнүктүрүүгө, жумушчу орундарын түзүүгө жана калктын жыргалчылыгын жогорулатууга багытталат.
2021-2023-жылдарда ИДПнын өсүшүнө таасир тийгизүүчү тышкы жана ички тобокелчиликтери төмөнкүлөр:
- COVID-19 коронавирустук инфекциянын кесепетинен соодадагы чыңалуу жана финансылык рыноктогу белгисиздик, дүйнөлүк экономиканын темпинин басаңдашы;
- олуттуу ресурстар жана стимулдар зарыл болгон өнүктүрүүнүн учурдагы моделин сактоого өбөлгө түзүүчү экспорттун сырьего багытталган экономикадагы диверсификациялоонун төмөнкү деңгээлин сактоо;
- экспорттун негизин түзгөн товарлардын баасынын төмөндөшү (алтындын баасынын өзгөрүлмөлүүлүгү);
- ички рыноктун товарлардын азык-түлүк товарларынын тобунун (ун, өсүмдүк майы, кант, акшак ж.б.у.с) импортунан ички рыноктун көз карандылыгы;
- агроөнөр жай комплексине жана энергетиканын өнүгүшүнө терс таасирин тийгизиши мүмкүн болгон табигый-климаттык фактор.
Макроэкономикалык туруктуулук тенденцияларын чыңдоого багытталган акча-кредиттик жана фискалдык саясатты макулдашуу боюнча иштер улантылат. Акча-кредиттик саясаттын негизги максаты баанын туруктуулугуна жетишүү жана аны сактоо болуп калат. Накталай эмес төлөмдөрдүн жана эсептешүүлөрдүн үлүшүнүн андан ары көбөйүшү артыкчылыктуу багыт бойдон калууда. Алмашуу курсун түзүү рыноктук механизмге негизделет.
Экономикада ИДП орточо жылдык реалдуу өсүшү болжолдуу 3,4% деңгээлинде, экономиканын бардык тармактарында туруктуу өсүш шартталган.
|
| 2-таблица |
2020-2023-жылдарга өндүрүштү түзүмү жана ИДП реалдуу өсүш темпи
| 2020-ж. күтүл. | 2021-ж. болжол | 2022-ж. болжол | 2023-ж. болжол | 2021-2023-жж. үчүн орточо |
Учурдагы бааларда ИДП (млн. сом) | 583161,9 | 635040,7 | 692363,1 | 722982,9 | 683462,2 |
Тармактар боюнча ИДП (%) | 100,0 | 100,0 | 100,0 | 100,0 | 100,0 |
- айыл чарбасы | 13,0 | 12,7 | 12,3 | 12,5 | 12,5 |
- өнөр жай | 18,2 | 17,8 | 18,4 | 15,7 | 17,3 |
- курулуш | 10,3 | 10.5 | 10,5 | 11,3 | 10,8 |
- кызмат көрсөтүүлөр | 45,1 | 45,7 | 45,3 | 47,1 | 46,0 |
продуктуга жана импортко таза салыктар | 13,4 | 13,3 | 13,3 | 13,4 | 13,3 |
Реалдуу өсүш темпи ИДП (%) | -5,3 | 5,0 | 5,6 | 1,6 | 4,1 |
Кумтөрдү эсепке алуусуз ИДП | -4,9 | 5,8 | 4,8 | 5,0 | 5,2 |
Тармак боюнча дүң продукцияны чыгаруунун реалдуу өсүшүнүн темпи (%) | |||||
- айыл чарбасы | 2,0 | 3,0 | 2,9 | 3,5 | 3,1 |
- өнөр жай; | -5,0 | 3,3 | 10,7 | -13,2 | 0,3 |
- курулуш | 2,9 | 9,8 | 8,5 | 10,6 | 9,6 |
- кызмат көрсөтүүлөр | -9,0 | 5,1 | 4,0 | 4,8 | 4,6 |
2021-2023-жылдарда өнөр жай продукцияларынын(2) өсүү темпи жыл ичинде орточо 0,3% деңгээлде болжолдонууда, ал пайдалуу кендерди казып алуунун, энергетика өндүрүшүнүн көлөмүн көбөйтүүнүн эсебинен камсыздалат. Кайра иштетүүчү өндүрүштө негизги металлдарды жана даяр металл буюмдарын өндүрүү көлөмүнүн өндүрүш тармагында өндүрүштүн (суусундуктарды кошо алганда) өсүшүнө карабастан, машиналардан жана жабдыктардан тышкары жана тамеки буюмдары орто эсеп менен, текстиль, кийим-кече жана бут кийим, булгаары жана башка булгаары буюмдар, жыгачтан жана кагаздан жасалган буюмдар, кокс жана тазаланган мунайзаттарынан, резина жана пластмасса буюмдарын өндүрүү жана башка металл эмес минералдык продуктулардын төмөндөөсү болжолдонууда.
Өнөр жай өндүрүшүндөгү иштин артыкчылыктуу багыттары кураштырып-жыйноочу заводдорду түзүү, иштеп жаткан заводдорду модернизациялоого инвестицияларды тартуу жана өнөр жай продукцияларын экспорттоого жана/же импортту алмаштырууга багытталган иштебей калган ишканаларды калыбына келтирүү болуп саналат.
Өнөр жай продукциясынын көлөмүнүн өсүшү иштеп жаткан өнөр жай ишканаларынын туруктуу иштешинин, токтоп калган өндүрүштү калыбына келтирүүнүн, Талды-Булак Солжээк, Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык, Жерүй, Чаарат кендеринде көлөмдөрдү көбөйтүүнүн эсебинен болжолдонууда.
Айыл чарбасында орточо жылдык өсүү темпи 3,1% деңгээлинде болжолдонууда:
- "Айыл чарбасын каржылоо" программасы боюнча фермерлерге жеңилдетилген кредиттер программасы боюнча кредиттерди берүүнү улантуу;
- айыл чарба өндүрүшүнүн негизги каражаттарын жаңылоо, техникалык кызмат көрсөтүүлөрдүн инфратүзүмүн кеңейтүү жана өлкөнүн айыл чарба субъекттеринин машина-трактордук паркын модернизациялоо;
- күйүүчү-майлоочу материалдарды алууга жеңилдиктерди берүү, фермерлерге жеңилдетилген кредит шарттарында айыл чарба шаймандары менен камсыз кылуу, дыйкандарды жана фермерлерди азот жер семирткичтери менен камсыз кылуу көйгөйлөрүн чечүү боюнча жеңилдиктерди берүү боюнча мамлекеттик колдоону улантуу;
- дыйкандар тарабынан түшүмдүүлүктү 2 эсеге жогорулаткан жана суу ресурстарын натыйжалуу пайдаланууга мүмкүндүк берүүчү тамчылатып сугаруу системаларын жигердүү пайдалануу жана киргизүү;
- сертификатталган үрөн себүүнү көбөйтүү, жер иштетүү методдорун жакшыртуу;
- айыл чарба продукцияларын туруктуу жыйноого/сатууга, аларды сактоого жана андан ары кайра иштетүүнү камсыз кылууга көмөктөшүүчү товарлардын байланышында (кластерде) товарлардын жүгүртүлүшүн натыйжалуу уюштуруу үчүн соода-логистикалык борборлорду түзүү;
- көп жылдык чөп аянттарын которуштуруп айдоону көбөйтүү жана жайыттардын тоют өсүмдүктөрүнүн потенциалын сарамжалдуу пайдалануу;
- күнөскана чарбаларын андан ары өнүктүрүү;
- өндүрүш процесстерин жана башкарууну оптималдаштыруу, айыл чарбасында энергетикалык жана ресурстук сарптоолорду азайтуу;
- мал чарбасында өтө жугуштуу ылаңдардын эпизоотиялык кырдаалын жакшыртууну камсыздоо;
- балансталган жана толук баалуу азык рацион заттарын колдонуу аркылуу бодо малдын башынын көбөйүшүн жакшыртуу;
- тармакты өнүктүрүү үчүн түз инвестицияларды жана жеке каражаттарды тартуу.
Орто мөөнөттүү мезгилде түшүмдүүлүктү сугат системасын өркүндөтүү жана минералдык жер семирткичтер менен камсыз кылуу, жазгы талаа иштерин өз убагында жүргүзүү, пайдаланылбай жаткан айдоо аянттарынын түзүмүн кыскартуу жана айыл чарба өсүмдүктөрүнүн аянтын оптималдаштыруу аркылуу айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн көбөйтүү болжолдонууда, бул өсүмдүк продукцияларынын жылдык орточо өсүшүнө 3,5% деңгээлинде өбөлгө берет.
Мал чарбасында орточо жылдык өсүү темпи 2,8%га жетишилет, негизинен малдын башынын көбөйүшү, асыл тукум малдын асыл тукумдуулугунун жакшырышы жана бодо малды көбөйтүү боюнча жумуштарды жүргүзүү селекциялык-асыл тукумдуулукту жогорулатуунун эсебинен болот.
Орто мөөнөттүү келечекте кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө кызмат көрсөтүүнүн дүң чыгаруу көлөмү 4,6% деңгээлинде болжолдонууда, негизинен дүң жана чекене соодадан, транспорттук иштен жана жүктөрдү сактоо, мейманкана жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрүнүн өсүшүнөн болот.
Кызмат көрсөтүү секторунда өнүктүрүү ички суроо-талапты колдоо менен камсыздалат. Ошондой эле негизги иш-аракеттер туризм инфратүзүмүн тараптуу өркүндөтүүгө жана тармакта тейлөө (сервис) деңгээлин жогорулатууга багытталат. Өлкөгө туристтердин агылып келүүсүнүн күтүлүп жаткан өсүшү жана инфратүзүмдүн, ошондой эле туризм тармагына капиталдык инвестициялардын көбөйүшү рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдү жакшыртууга алып келет.
Кызмат көрсөтүү түзүмүндө дүң жана чекене сооданын, автомобилдердин жана мотоциклдердин ремонтунун өсүшүнүн орточо жылдык темпи 6,2%ды түзөт. Өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары: коңшу өлкөлөргө республиканын экспорттук берүүлөрүн стимулдоо жана экспорттук рынокторду кеңейтүү болуп кала берет.
Транспорттук кызмат көрсөтүүлөр жана жүктөрдү сактоо тармагында орточо жылдык өсүү темпи 7,5%ды түзөт. Аба каттамдарынын географиясын кеңейтүү жана жер үстүндөгү транспортто жүк ташууну көбөйтүү багытындагы ишти улантуу транспорттук индустриянын өсүшүнө шарт түзөт.
Мейманканалардын жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмүнүн жылына орто эсеп менен 6,5%га көбөйүшү - тейлөө тармагынын көбөйүшү жана туристтердин агымынын эсебинен күтүлүүдө.
2019-2023-жылдарга туризм чөйрөсүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн туризм чөйрөсүн өнүктүрүү программасынын иш-чараларын ишке ашыруу боюнча иштер улантылат. Ишке ашырылган иш-чаралардын натыйжасы туризм тармагынын 2022-2023-жылдарда орточо 6,5%га чейин өсүү темпине жетишүүсү болууга тийиш.
Курулушта орточо жылдык реалдуу өсүш темпи 9,6% деңгээлинде болжолдонууда. Экономиканын курулуш секторун өнүктүрүү ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу аркылуу орто мөөнөттүү мезгилде улуттук экономиканын туруктуу өсүшүн камсыз кылган маанилүү багыттардын бири бойдон калууда. Курулуштун артыкчылыктуу багыттары:
- калктын аялуу топтору үчүн жеткиликтүү социалдык турак жайларды куруу;
- турак жай курулушунун, социалдык жана өнөр жай багытындагы объекттердин көбөйүшү, жаңы архитектуралык-курулуш системаларына өтүү, имараттардын түрлөрү жана заманбап технологиялар;
- жолдорду калыбына келтирүү жана сактоо, коопсуз эл аралык транспорттук коридорлорду түзүү;
- төмөнкү объекттерди курууга жана реконструкциялоого инвестицияларды тартуу: Камбарата ГЭС-1, Жогорку-Нарын ГЭС каскады, Ат-Башы ГЭСи, Токтогул ГЭСи жана башка генерациялоочу объекттер;
- айыл тургундарына жаңы сугат жерлерин берүү үчүн ирригациялык инфратүзүмдү куруу, ошондой эле учурдагы ирригациялык инфратүзүмдү модернизациялоо жана калыбына келтирүү.
Тышкы соода жүгүртүүнү өнүктүрүүнүн негизги максаты болуп туруктуу экономикалык өсүш үчүн атаандаштыкка жөндөмдүү экспорттук потенциалды түзүү саналат. Алдыга коюлган максатка жетүү үчүн 2019-2022-жылдарга Кыргыз Республикасынын экспортун өнүктүрүү боюнча КР Өкмөтүнүн программасы ишке ашырылат. Аталган программада экспортко багытталган ишканалар үчүн инфратүзүмдөрдү (транспорттук-логистикалык инфратүзүм, сапат инфратүзүмү) түзүү жана алардын финансылык ресурстарга карата мүмкүнчүлүктөрүн жөнөкөйлөштүрүү боюнча чаралар каралган.
2021-2023-жылдары тышкы экономикалык ишти өнүктүрүүгө таасир этүүчү негизги факторлор болуп калат, алар: республиканын Дүйнөлүк соода уюмуна болгон мүчөлүгүнүн артыкчылыгы; ЕАЭБ интеграциялык бирикмесинин толук ишке кирүүсү; өз ара пайдалуу негиздеги эки тараптуу кызматташтык; кызмат көрсөтүүлөрдү экспорттоо маанисинин жогорулоосу, анын ичинде туризм жааты. Ошондой эле ЕАЭБ алкагында үчүнчү тараптар менен соода кызматташтыгын кеңейтүү боюнча иштер улантылат, мунун өзү кыргыз товарларынын тышкы рынокко карата болгон префенциалдуу мүмкүнчүлүгүн арттырат. Бул факторлорду эске алсак тышкы соода-сатыкты жүгүртүү 2021-жылдагы 6550 млн. АКШ долларынан 2023-жылы 7150 млн. долларга чейин өсөт, анын ичинде:
- товарларды экспорттоо 2021-жылдагы 2000 млн. АКШ долларынан 2022-жылдагы - 2250 млн. АКШ долларына чейин өсөт жана 2023-жылы - 2000 млн. АКШ долларына азаят. 2021-2023-жылдарга карата товарларды экспорттоонун орточо жылдык номиналдык темпи 3,3%ды түзөт. Экспорттун өсүүсү жашылча-жемиштерди, кийим-кече буюмдарын, цемент, чыңалуу лампаларын, пахта буласын сыртка ташуулардын негизинде ишке ашат;
- орто мөөнөттүү келечекте товарлардын импорту 2021-жылы 4550 млн. АКШ долларынан 2023-жылы - 5150 млн. АКШ долларына чейин көбөйөт. Товарларды импорттоонун орточо жылдык номиналдык өсүү темпи 5,9%ды түзөт жана ал мунай азыктарынын, табигый газдын, темирдин жана алардан жасалган буюмдардын, жер үстүндөгү транспорт каражаттарынын, жер семирткичтердин, сөңгөк жана алардан жасалган буюмдардын, кагаздардын, картон жана алардан жасалган буюмдардын, фармацевттик продукциялардын, тамак-аш азыктарынын (айыл чарба чийки заттарын кошо алганда) келип түшүүсүнүн эсебинен көбөйөт.
Социалдык саясат жаатында 2021-2023-жылдарга негизги маселелер болуп мамлекет тарабынан кепилденген социалдык милдеттенмелерди толук көлөмдө аткаруу, калктын турмуш-тиричилик деңгээлин жогорулатуу, жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын абалын жакшыртуу саналат, жарандардын кыйла аялуу катмарына даректүү социалдык жардам көрсөтүү, эмгекке жарамдуу калктын экономикалык активдүүлүгүнө дем берүү боюнча иштер улантылат.
Орто мөөнөттүү мезгилде калктын саны жылына орточо 142,4 миң адамга көбөйөрү болжолдонууда, иш менен камсыз болгон калктын саны жыл сайын орточо эсеп менен 1,1%га жогорулайт. Калктын жан башына карата ИДП орточо 2,2%га көбөйөт жана 2023-жылы 1296,0 АКШ долларын түзөт.
Орточо айлык акынын реалдуу өсүшү 2021-2023-жылдарда орточо (-) 0,8% деңгээлинде болжолдонууда жана ал 2023-жылы 20332,8 сомду түзөт. Калктын акчалай кирешелеринин реалдуу өсүшү 2021-2023-жылдарда орточо (-) 0,6% деңгээлинде болору болжолдонууда жана ал 2023-жылы 508,2 млрд. сомду түзөт.
Жакырчылык деңгээли 2020-жылы 20,7%ды түзөт жана 2020-жылга салыштырганда 0,5 пайыздык пунктка кыскартылат.
|
| 3-таблица |
2020-2023-жылдарга социалдык көрсөткүчтөр
| 2020-ж. | 2021-ж. | 2022-ж. | 2023-ж. |
күтүл. | болжол | болжол | болжол | |
Калктын орточо жылдык саны (миң адам) | 6331,6 | 6470,9 | 6613,3 | 6758,8 |
Жакырчылык (калкка карата% менен) | 21,2 | 21,0 | 20,9 | 20,7 |
Калктын жан башына карата ИДП, АКШ доллары | 1215,6 | 1256,3 | 1316,5 | 1330,5 |
Иштеп жаткан калктын саны (миң адам) | 2392,0 | 2420,8 | 2447,4 | 2476,7 |
Калктын акчалай кирешелери, млрд. сом. | 447,0 | 460,9 | 483,5 | 508,2 |
Орточо айлык акы, сом | 18024,3 | 18655,2 | 19420,0 | 20332,8 |
реалдуу өсүү темпи (% менен) | 99,1 | 97,5 | 99,3 | 100,6 |
2.2. Кирешелер боюнча саясат жана орто мөөнөттүү болжол
2018-2019-жылдар мезгилиндеги мамлекеттик бюджеттин кирешелери
Бюджеттин кирешелери жаатында 2018-2019-жылдар олуттуу өсүш менен белгиленген. Каралган мезгил үчүн мамлекеттик бюджеттин кирешеси 151,5 млрд. сомдон 167,3 млрд. сомго чейин же 15,8 млрд. сомго өскөн. ИДПга карата бюджеттик кирешелердин үлүшү ИДПнын 1,8 пайыздык пунктуна, 2018-жылдагы 26,6%дан 2019-жылы 28,4%га чейин өскөн.
2018-жылы кирешелер боюнча түшүүлөрдүн өсүшү 2,0 млрд. сомду, 2019-жылы - 15,8 млрд. сомду түздү.
2018-жылы түшүүлөрдүн өсүшү негизинен салыктык кирешелердин эсебинен камсыз болду, ошол эле учурда алынган расмий трансферттер жана салыктык эмес кирешелер боюнча өткөн жылдагы түшүүлөргө салыштырмалуу түшүүлөрдүн төмөндөгөнү байкалат.
Салыктык кирешелер 2018-жылы 116,6 млрд. сомду түздү, мурунку жылга салыштырмалуу 12,8%га же 13,2 млрд. сомго өскөн. ИДПнын көлөмүндө салыктык кирешелердин үлүшү 20,5%ды түздү жана өткөн жылдын деңгээлине салыштырмалуу 1,0 пайыздык пунктка өскөн. Социалдык-экономикалык көрсөткүчтөрдүн өсүшү, ошондой эле салыктык жана бажылык башкарууну жакшыртуу салыктык кирешелердин өсүшүнүн негизги факторлору болуп калды. Кирешелердин жалпы көлөмүндө салыктык кирешелердин үлүшү 77,0%ды түзүп, өткөн жылдын көрсөткүчүнө салыштырмалуу 7,9%га өскөн. Бажы кызматы тарабынан түшүүлөрдүн өсүшү 7,5 млрд. сом суммасында, салык кызматы тарабынан - 5,8 млрд. сом суммасында камсыздалган. Салыктык кирешелердин курамында эң чоң өсүш Кыргыз Республикасынын аймагына ЕАЭБге мүчө мамлекеттерден ташып келинүүчү товарларга КНС жана Кыргыз Республикасынын аймагына үчүнчү өлкөлөрдөн ташып келинүүчү товарларга КНС боюнча белгиленген. Бул эки салык боюнча гана өсүш 8,3 млрд. сомду түзөт.
2018-жылы алынган расмий трансферттердин түшүүлөрү 9,2 млрд. сомду түздү, өткөн жылга салыштырмалуу 4,3 млрд. сомго азайган, бул программалык гранттардын түшүүлөрүнүн азайгандыгына байланыштуу болду.
Салыктык эмес кирешелер 25,7 млрд. сомду түзүп, өткөн жылга салыштырмалуу 4,5 млрд. сомго азайган. Бул азаюу негизинен 2017-жылдагы бир жолку төлөмдүн түшүүлөрүнө (Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы тарабынан "Альфа Телеком" ЖАКтын 5,4 млрд. сом суммасындагы камакка алынган каражаттарын которуу, радиожыштык спектринин тилкелерин пайдалануу укугуна конкурс өткөрүүдөн 0,4 млрд. сом суммасындагы түшүүлөр), ошондой эле Улуттук банктын пайдасынын түшүүлөрүнүн 0,6 млрд. сомго азайышына байланышкан.
2019-жылы кирешелердин түшүүлөрүнүн олуттуу өсүшү байкалды. Алсак мамлекеттик бюджеттин кирешелери 167,3 млрд. сомду түзүп, өткөн жылга салыштырмалуу 15,8 млрд. сомго көбөйгөн. Түшүүлөрдүн өсүшү кирешелердин бардык категориялары боюнча байкалды: салыктык кирешелер, салыктык эмес кирешелер жана алынган расмий трансферттер.
Салыктык кирешелер 2019-жылы 121,5 млрд. сомду түздү, өткөн жылга салыштырмалуу 4,2%га же 4,9 млрд. сомго көбөйдү. Салык кызматы тарабынан башкарылуучу салыктык кирешелер боюнча өсүш 3,3 млрд. сомду, бажы кызматы тарабынан башкарылуучу салыктык кирешелер боюнча өсүш - 1,6 млрд. сомду түздү. ИДПнын көлөмүндө салыктык кирешелердин үлүшү 20,6%ды түзүп, өткөн жылдын деңгээлине салыштырмалуу 0,1 пайыздык пунктка өскөн.
2019-жылы салыктык кирешелердин түшүүсүнүн өсүшү негизинен киреше салыгынын, Кыргыз Республикасынын резиденти эмес адамдардын кирешесине салыктын, пайдага салыктын, Кумтөрдүн дүң кирешесине салыктын, бажы алымдарынын бирдиктүү ставкалары боюнча бажылык төлөмдүн, ЕАЭБ алкагында ташып келинүүчү бажы алымдарынын жана салыктарынын эсебинен камсыздалды.
Олуттуу өсүш салыктык эмес кирешелер жана алынган расмий трансферттер боюнча байкалат.
Салыктык эмес кирешелер өткөн жылга салыштырмалуу 6,6 млрд. сомго өскөн жана 32,3 млрд. сомду түздү. Бул өсүш негизинен 2017-жылдын 11-сентябрындагы инвестицияларды өнүктүрүү жана курчап турган чөйрөнү коргоо боюнча стратегиялык макулдашууга ылайык 4816,2 млн. сом суммасында Жаратылышты өнүктүрүү фонду жана Региондорду өнүктүрүү боюнча социалдык өнөктөштүк фонду үчүн "Кумтөр Голд Компани" ЖАКынан каражаттардын түшүүлөрүнүн жана акы төлөнүүчү кызмат көрсөтүүлөрдүн түшүүлөрүнүн көбөйүшүнүн эсебинен болду.
ИДПнын көлөмүндө салыктык эмес кирешелердин үлүшү ИДПга карата 5,5%ды түзүп, 1,0 пайыздык пунктка өскөн.
2019-жылы алынган расмий трансферттер 13,5 млрд. сомду түзүп, өткөн жылга салыштырмалуу 4,7 млрд. сомго көбөйгөн (негизинен Россия, Индия жана Кытайдан гранттардын түшүүлөрүнө байланыштуу). ИДПга карата гранттардын үлүшү 0,7 пайыздык пунктка өскөн жана ИДПга карата 2,3%ды түздү.
2020-жылга бюджеттин киреше бөлүгүн баалоо
Республикада COVID-19 коронавирустук инфекциянын эпидемиясы экономиканын бардык тармактары үчүн терс кесепеттерди алып келди, бул болсо бюджеттин киреше бөлүгүндөгү түшүүлөргө терс таасир этти. Буга байланыштуу 2020-жылдын бюджетине өзгөртүүлөрдү киргизүү зарылдыгы келип чыкты.
Алсак 2020-жылга мамлекеттик бюджеттин кирешелери Кыргыз Республикасынын 2020-жылдын 8-июнундагы № 60 "Кыргыз Республикасынын 2020-жылга республикалык бюджети жана 2021-2022-жылдарга болжолу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу" Мыйзамына ылайык бекитилген бюджетке салыштырмалуу 29,8 млрд. сомго азайган жана 153,9 млрд. сом суммасында белгиленген.
Мамлекеттик бюджеттин салыктык кирешелери 94,6 млрд. сом суммасында болжолдонот, алынган расмий трансферттер - 12,8 млрд. сом жана салыктык эмес кирешелер - 29,1 млрд. сом.
2021-2023-жылдарга мамлекеттик бюджеттин кирешелерин баалоо
2020-жылга салык саясатынын негизги милдеттери төмөнкүлөр болуп саналат:
1. Салык мыйзамдарын андан ары өркүндөтүү, анын ичинде:
- камсыздандыруу төлөмдөрүн жыйноону жакшыртуу;
- инвестициялык климатты жакшыртуу;
- бюджеттин киреше бөлүгүн толуктоо;
- азыркы учурдун техникалык чечимдерин түзүү, ак ниет салык төлөөчүлөрдү жана жарандарды коргоого багытталган технологияларды киргизүү;
- товарларды көзөмөлдөө жана жүгүртүү системасынын улуттук компонентин түзүү;
- "Салык салуу" көрсөткүчү боюнча эл аралык рейтингдерде өлкөнүн позициясын жогорулатуу;
- административдик тоскоолдуктарды азайтуу, ошондой эле экономиканын формалдуу эмес секторун мыйзамдаштырууга түрткү берүү;
- салыктык отчеттуулук системасын өркүндөтүү жана автоматташтыруу;
- ак ниет ата мекендик өндүрүүчүлөрдү жана импорттоочуларды коргоо;
- Евразия экономикалык бирлигине мүчө мамлекеттер менен ийгиликтүү интеграцияны камсыздоочу салыктык башкаруунун жаңы инструменттерин өздөштүрүү;
- товардык продукцияны текшерүүнүн, эсепке алуунун жана анын фискалдык максаттарда билдирилген мүнөздөмөлөргө ылайык келүүсүнүн азыркы учурдагы системасын түзүү;
- товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү берүү чынжырчасында электрондук өз ара аракетке өтүү.
2. Бажы мыйзамдарын андан ары өркүндөтүү, анын ичинде төмөнкү маселелер боюнча:
- ЕАЭБдин Бажы кодексине өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө сунуштарды иштеп чыгууга катышуу;
- Кыргыз Республикасынын соода жана транспорттук жол-жоболорун жөнөкөйлөштүрүү боюнча соода жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү жана башка иш-чаралар;
- онлайн режиминде уруксат берүүчү жана маалымдама-маалыматтарды алуу аркылуу бажы операцияларын өркүндөтүү үчүн убакытты кыскартуу;
- электрондук декларацияда билдирилген маалыматтарды ырастоочу кагаз документтерин берүү зарылдыгын жокко чыгаруу;
- бажылык тариздөөдө уруксат берүүчү документтердин электрондук форматтарын пайдаланууну камсыздоо;
- "Бир төлөм" принциби боюнча эсептелүүчү төлөмдөрдү төлөө механизмин киргизүү менен ЕАЭБдин бажы аймагы аркылуу Кыргыз Республикасына эл аралык ташуулардын транспорт каражаттарынын өтүүлөрүн жөнөкөйлөштүрүү;
- Тышкы экономикалык иштин катышуучулары жана өлкөнүн транзиттик жагымдуулугу, региондорду социалдык-экономикалык өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;
- кыргыз участогунда ЕАЭБдин тышкы чек арасы аркылуу товарларды ташууда бажы максаттары үчүн талап кылынуучу документтердин санын азайтуу (4 документке чейин - 2025-жылга карата);
- бажы процесстерин автоматташтыруу (санариптештирүү) жана тобокелдиктерди башкаруу системасын колдонуу аркылуу бажы операцияларын өркүндөтүү процессин ылдамдатуу, ошондой эле ведомстволор аралык электрондук өз ара аракеттенүүнү өнүктүрүү (кагазсыз декларациялоо);
- экономикалык коопсуздукту камсыздоого багытталган тышкы экономикалык көрсөткүчтөрдү талдоонун негизинде бажылык администрациялоонун натыйжалуу системасын өнүктүрүү;
- электрондук бажылык декларациялоону жана товарларды автоматтык түрдө чыгаруу системасын, өткөрмө пункттарында алгачкы салмак-габариттик контролдоону автоматташтырууну, онлайн режиминде бажы төлөмдөрүн төлөөнү ырастоо үчүн коммерциялык банктардын системасы менен бажы кызматтарынын системасын интеграциялоону
- андан ары өнүктүрүү, ошондой эле алгачкы документтердеги маалыматтардын тууралыгын жана толуктугун камсыздоо;
- "Бир аялдама" принциби боюнча өткөрмө пунктунда контролдоочу органдардын бирдиктүү автоматташтырылган системасын ишке киргизүү, айыл чарба продукциясын ташууда жана эл аралык транзитте бажы чек арасы аркылуу артыкчылыктуу өтүү механизмдерин киргизүү жана өнүктүрүү, дайындалган бажы органына чейин товарларды жана транспорт каражаттарын жеткирүүнү жана байкоо жүргүзүүнү контролдоонун электрондук системасын киргизүү, ошондой эле бажылык кароону автоматташтыруу;
- кагаз жүзүндөгү маалыматтарды кошумча текшерүүнү талап кылуучу товарлар (транспорттук каражаттар) тобокелчиликтүү берүүлөр катары идентификацияланбаган шартта (100%га чейин - 2025-жылга карата) товарларга таризделген декларациялардын жалпы санында, документтерди жана кагаз жүзүндөгү маалыматтарды берүүсүз электрондук түрдө таризделген товарларга декларациялардын үлүшүн көбөйтүү.
2021-2023-жылдарга салык саясатынын күтүлгөн болжолу
Салык саясаты төмөнкүлөргө багытталат:
- механизмдерди жана жол-жоболорду жөнөкөйлөштүрүү. Салыктык жана бажылык жол-жоболорду толук автоматташтыруу (фискалдаштыруу). Отчет берүүнү жана текшерүүлөрдү кошкондо камсыздандыруу акыларын администрациялоо боюнча функцияларды Социалдык фонддон Салык кызматына өткөрүп берүү жол-жобосун аяктоо;
- адилеттүү салыктык жүктөм. Натыйжасыз салыктык жеңилдиктерди баалоо жана алып салуу. Социалдык чегерүүлөрдү кошкондо салыктардын санын кыскартуу жана ставкаларды төмөндөтүү аркылуу жыйынды салыктык жүктөмдү азайтуу;
- туруктуулук. Салык салуунун ачык-айкын жана туруктуу эрежелери. Кыргыз Республикасынын Салык кодексиндеги салык мыйзамдарын өзгөртүүнү катуу чектөөчү жана татаалдаштыруучу ченемдерди бекемдөө;
- салыктык талаш-тартыштарды чечүүнүн адилеттүү жана жеткиликтүү механизмдери. Альтернативдүү механизмдерди киргизүү: бейтарап соттор, медиация, сүйлөшүүлөр;
- капиталды легалдаштыруу. Жеке адамдардын кирешесин жана мүлкүн көмүскө экономикадан чыгарууга багытталган амнистияларды жүргүзүү (легалдаштыруу).
Орто мөөнөттүү келечекте мамлекеттик бюджеттин кирешелери 2021-жылдагы 182,6 млрд. сомдон 2023-жылы 193,1 млрд. сомго чейин өсүү менен болжолдонот. 2021-жылы ИДПда кирешенин үлүшү 28,8%ды түзөт жана 2023-жылга карата 26,7%га чейин азаят, бул салыктык кирешелердин деңгээлинин ИДПга карата 0,6%га, салыктык эмес кирешелердин ИДПга карата - 0,4%га жана алынган расмий трансферттердин (программалык гранттар жана мамлекеттик инвестициялардын гранттары ) - ИДПга карата 1,0%га төмөндөшү менен шартталат.
Салыктык кирешелер 2021-жылы 142,2 млрд. сомдон 2023-жылы 157,8 млрд. сомго чейин көбөйөт. ИДПга карата салыктык кирешелер орто мөөнөттүү мезгилде 2021-жылдагы ИДПга карата 22,4%дан 2023-жылы ИДПга карата 21,8%га чейин азаят. Бюджеттин кирешелеринин жалпы суммасында алардын салыштырма салмагы 2021-жылдагы - 77,9%дан 2023-жылы - 81,7%га чейин көбөйөт.
2021-2023-жылдар мезгилинде салыктык эмес кирешелердин түшүүлөрү орточо 27,8 млрд. сомду түзөт. ИДПнын көлөмүндө салыктык эмес кирешелердин деңгээли 2021-жылы 4,3%дан 2023-жылы - 3,9%га чейин азаят.
Расмий трансферттердин түшүүлөрү (программалык гранттар жана мамлекеттик инвестициялардын гранттары) орто мөөнөттүү мезгилде 2021-жылы 13,1 млрд. сомдон 2023-жылы - 7,4 млрд. сомго чейин азаюу менен болжолдонот. ИДПда расмий трансферттердин үлүшү 2023-жылы 2021-жылга карата ИДПнын 1,0%на азаят, бул болсо мамлекеттик инвестициялардын гранттарынын да, программалык гранттардын да түшүүлөрүнүн азайышына байланышкан.
2021-жылы болжолдуу көрсөткүчтөрдү аткаруу боюнча опурталдар:
- ишкананын өндүрүштүк кубаттуулугун толук иштетүү үчүн чийки зат менен камсыз болбогондуктан мунайзат иштетүүчү ишканаларда мунайзат продуктуларын өндүрүү боюнча болжолдуу көлөмдөрдүн азайышы, ошондой эле ЕАЭБ стандарттарына ылайык кайра жабдууну уюштуруу үчүн ишкананын жабылышы;
- пландалган кендерди (Жерүй, Макмал, Чаарат ж.б.) өз убагында ишке киргизе албай калуу;
- Кумтөр кенинде казып алуунун күтүлгөн көлөмдөрүн аткарбай калуу жана Кумтөр кенинде техногендик факторлордон улам өндүрүштүн кыскарышы;
- дүйнөлүк рынокто алтындын баасынын төмөндөшү;
- конкурстар жана аукциондор өткөрүлбөй калган учурда жер казынасын пайдалануу укугуна конкурстарды жана аукциондорду өткөрүүдөн каражаттардын түшпөй калуу опурталы;
- республикада COVID-19 коронавирустук инфекциянын пандемиясына байланыштуу эпидемиологиялык кырдаал сакталган учурда бюджеттин кирешелеринин толук түшпөө опурталы.
2019-жылдын IV кварталы жана 2020-жылдын I кварталы үчүн салыктарды администрациялоону өркүндөтүү боюнча фискалдык мыйзамдардын укуктук-ченемдик базасын инвентаризациялоо жүргүзүлгөн.
Кабыл алынган укуктук-ченемдик актыларда жана Кыргыз Республикасынын салык мыйзамдарында аталган мезгил үчүн салык жана бажы жеңилдиктери берилген эмес, салыктарды администрациялоону өркүндөтүүгө гана багытталган, бул болсо бюджеттин киреше бөлүгүнө бейтарап таасирин тийгизет.
Бул учурда Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин салык жана бажы кызматтары менен бирдикте жүргүзгөн эсептөөлөрү боюнча учурдагы салык мыйзамдары менен каралган салык жеңилдиктери жана салыктан бошотуулар төмөнкүдөй бааланды:
- 2016-жылы - 22,6 млрд. сом же ИДПга карата 4,7%;
- 2017-жылы - 24,6 млрд. сом же ИДПга карата 4,6%;
- 2018-жылы - 25,1 млрд. сом же ИДПга карата 4,5%.
3. Чыгымдардын орто мөөнөттүү негизин баяндоо
3.1. 2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттарындагы контролдук цифралардан 2019-жылы республикалык бюджеттен каржыланган мамлекеттик органдардын иш жүзүндөгү чыгымдардын четтөөлөрүн талдоо
7-10-таблицаларда (2-тиркеме) 2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттарында (мындан ары - ФСНБ) жана 2020-2022-жылдарга ФСНБда 2020 жана 2021-жылдар үчүн болжолдуу көрсөткүчтөрдүн четтөөлөрү боюнча маалыматтар келтирилет. Мындай салыштыруу акыркы эки документтеги көрсөткүчтөрдү болжолдоодо өзгөрүүлөрдү көрсөтө алат.
7-таблицадан көрүнүп тургандай 2020-жылга ИДПнын номиналдуу болжолу эки документте дал келди, ал эми 2021-жылга болжол 2019-2021-жылдарга ФСНБ менен салыштырганда 2020-2022-жылдарга ФСНБда 3,8 пайыздык пунктка азайган, бул экономикалык өсүштүн басаңдашына байланыштуу болду.
Мамлекеттик бюджеттин кирешелери боюнча көрсөткүчтөр 2020-2021-жылдарда 9-таблицадан көрүнүп тургандай көрсөтүлгөн документтерде ИДПга карата 5,2-5,9 пайызга көбөйүү менен болжолдонот.
2019-жылы кыйла четтөө төмөнкү административдик ведомстволордо байкалган:
Кыргыз Республикасынын Жогорку соту (аппарат) - азаюу (9,2%га) төмөнкүлөр менен байланышкан:
- соттордун жана аппараттын кызматкерлеринин бош кызмат орундарынын эсебинен "Эмгек акы" беренеси боюнча 2104,2 миң сомду жана "Социалдык фондго чегерүүлөр" 212-беренеси боюнча 577,1 миң сомду кайтарып берүү же үнөмдөө;
- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик мүлктү башкаруу боюнча фонддун 2017-жылдын 7-декабрындагы № 594-б буйругуна ылайык Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун оперативдүү башкаруусуна өткөрүлүп берилген, Раззаков көчөсү, 59 дареги боюнча жайгашкан имарат Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясы тарабынан өз убагында бошотулбагандыгына байланыштуу "Башка товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алуу" беренеси боюнча 1670,5 миң сомду, "Учурдагы чарбалык максаттар үчүн предметтерди жана материалдарды сатып алуу" беренеси боюнча 804,4 миң сомду, "Коммуналдык кызмат көрсөтүүлөр" беренеси боюнча 377,0 миң сомду, "Негизги фонддор" 311-беренеси боюнча 8087,4 миң сомду кайтарып берүү же үнөмдөө;
Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун Конституциялык палатасы (аппарат) - азаюу (9,4%га) төмөнкүлөр менен байланышкан:
- "Кыргыз Республикасынын Президентинин жана Өкмөтүнүн Иш башкармасынын автотранспорт ишканасы" мамлекеттик ишканасына үч штаттык бирдик санындагы айдоочулардын эмгек акысына төлөө үчүн чыгымдарды өткөрүп берүү;
- 0,3 млн. сом суммасына товардык-материалдык баалуулуктардын ченемден ашыкча запасын чегерүү.
Ошондой эле каражаттарды үнөмдөө төмөнкү беренелер боюнча болду:
- "Башка товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алуу" беренеси боюнча - тендерлер боюнча үнөмдөө, шаар аралык жана эл аралык сүйлөшүүлөр үчүн үнөмдөө;
- "Учурдагы чарбалык максаттар үчүн предметтерди жана материалдарды сатып алуу" беренеси боюнча - имаратты оңдоого тендер өткөрүлгөн жок.
Ошондой эле 2019-жылы эмгек акы төлөө жана Кыргыз Республикасынын Социалдык фондуна (мындан ары - Соцфонд) чегерүүлөр боюнча беренелерге эл аралык конференцияларды өткөрүү үчүн каражаттар салынган, бирок конференцияларды өткөрүү донорлор тарабынан каржыланган, буга байланыштуу калдыктар бюджеттин кирешесине кайтарылган;
- "Эл аралык уюмдарга гранттар" беренеси боюнча курстук айырма түзүлгөн;
Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун алдындагы Сот департаменти - азаюу (40,5%га) төмөнкүлөр менен байланышкан:
- 2017-2018-жылдар үчүн дебитордук карыздын жана товардык-материалдык баалуулуктардын ченемден ашык запасын 49,7 млн. сом суммасында эсепке алууга байланыштуу Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасынын актыларынын негизинде чыгымдардын азайышы;
- Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун алдындагы Сот департаментинин 44,4 млн. сом суммасындагы бюджетинин иш жүзүндө аткарылышын талдоонун натыйжасы.
Ошондой эле каражаттарды үнөмдөө төмөнкү беренелер боюнча түзүлдү:
- "Эмгек акы" жана "Социалдык фондго чегерүүлөр" беренелери боюнча - бош орундардын эсебинен үнөмдөө;
- "Башка товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алуу" беренеси боюнча - соттордун турак жайды ижарага алуудан баш тартканына байланыштуу үнөмдөө;
- "Учурдагы чарбалык максаттар үчүн предметтерди жана материалдарды сатып алуу" беренеси боюнча - мамлекеттик сатып алууларды жүргүзүүгө байланыштуу үнөмдөлгөн суммалар;
- "Коммуналдык кызмат көрсөтүүлөр" беренеси боюнча - пландалган административдик имараттардын курулушу аяктаган жок;
- "Негизги фонддор" беренеси боюнча - 2019-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку сотунун алдындагы Сот департаментинин бюджетинде Бишкек жана Ош райондор аралык сотторунда сот арачыларынын институтун киргизүү үчүн имараттарды даярдоого 139431,0 миң сом суммасындагы каражат каралган, ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасынын 2019-жылдын 26-декабрындагы № 146 "Кыргыз Республикасынын айрым мыйзам актыларына ("Кыргыз Республикасынын сотторундагы сот арачылары жөнүндө", "Кыргыз Республикасынын Жазык кодексин, Кыргыз Республикасынын Жоруктар жөнүндө кодексин, Кыргыз Республикасынын Жазык-процесстик кодексин, Кыргыз Республикасынын Жазык-аткаруу кодексин, "Мунапыс берүү негиздери жана аны колдонуу тартиби жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамын колдонууга киргизүү тууралуу" Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына) өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө" Мыйзамы менен бул иш-чараларды ишке ашырууну 2025-жылга которуу каралган, имарат сатып алуу зарылдыгы жоюлган;
Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы - көбөйүү (11,8%га) кошумча бөлүнгөн каражаттар менен байланышкан:
- 8,5 млн. сом - Шанхай кызматташтык уюмуна мүчө мамлекеттердин башчыларынын Кеңешинин кезектеги жыйынын өткөрүүнүн алкагында 2019-жылдын июнунда Кыргыз Республикасында Шанхай кызматташтык уюмуна мүчө мамлекеттердин башкы прокурорлорунун жыйынын өткөрүүгө;
- 23,8 млн. сом - Кыргыз Республикасында соттук-укуктук реформа алкагында Кылмыштардын жана жоруктардын бирдиктүү реестрин киргизүү боюнча иш-чараларды андан ары ишке ашыруу үчүн;
- 50,0 млн. сом - прокуратура органдарынын административдик жана кызматтык турак жайларын капиталдык оңдоого жана курууга;
- 14,2 млн. сом - 33 адам санында штаттык санды көбөйтүүгө;
- 1,5 млн. сом - учурдагы ишти камсыздоо үчүн.
Контролдук цифра менен бекитилген бюджеттин ортосундагы айырма 6284,8 миң сомду түздү, көбөйүү соттук-укуктук реформанын иш-чараларын ишке ашыруу үчүн кошумча бөлүнгөн каражаттарга байланыштуу болду.
Бул учурда аткарууну талдоонун жыйынтыгы боюнча эмгек акы төлөө фондунун үнөмдөлгөн каражаттарынын эсебинен 10,7 млн. сомго чыгымдар азайган;
Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысы (Омбудсмени) - көбөйүү (55,5%га) 22,1 млн. сом суммасында кошумча бөлүнгөн каражаттарга байланышкан. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 25-декабрындагы № 628 "Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысына (Омбудсменине), анын орун басарларына жана Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысынын (Омбудсменинин) Аппаратынын мамлекеттик жарандык кызматчыларына эмгек акы төлөө шарттары жөнүндө" токтомуна ылайык эмгек акы төлөө системасын өркүндөтүү максатында эмгек акы көбөйтүлгөн;
Кыргыз Республикасынын Аскер прокуратурасы - көбөйүү (28,2%га) бошонуу жөлөкпулун төлөөгө, иштен которулганда көмөкчү жөлөкпулун, үзгүлтүксүз кызматы үчүн төлөөлөргө, Социалдык фондго чегерүүлөргө, коммуналдык кызмат көрсөтүүлөр боюнча карызды тындырууга, командировкалык чыгымдарга, аскер кызматчыларына камсыздандыруу суммаларын жана башка кредитордук карыздарды төлөөлөргө 10,0 млн. сом суммасында каражат кошумча бөлүнгөнүнө байланышкан;
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик кызмат - кассалык чыгымдардын көбөйүшү (25,3 млн. сомго же 16,7%га) төмөнкүлөр үчүн кошумча бөлүнгөн каражаттарга байланышкан:
- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 24-майындагы № 149-б буйругуна ылайык "Санарип Кыргызстан 2019-2023" санариптик трансформациялоо концепциясынын алкагында түзүмдөштүрүлгөн кабель системасын түзүүгө, жабдуулар менен камсыз кылууга, анын ичинде "Кылмыштардын жана жоруктардын бирдиктүү реестри" (мындан ары - КЖБР) системасынын кыйла натыйжалуу иши үчүн;
- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик кызматтын борбордук аппаратынын административдик имаратынын жылытуу системасын алмаштырууга;
- "Санарип Кыргызстан 2019-2023" санариптик трансформация концепциясынын алкагында, сервердик жабдууларды сатып алууга, программалык камсыздоого (корголгон тарамды түзүү жана башкаруу үчүн продуктулар), маалыматтык коопсуздук системасын орнотуу, тууралоо, окутуу, жаңылоо жана техникалык коштоо боюнча иштерге, программалык камсыздоону түзүү үчүн программалык камсыздоонун продуктуларын сатып алууга (мындан ары - ЭККМК АИС), ЭККМК АИС программалык камсыздоосун орнотуу, тууралоо жана окутуу боюнча иштерге;
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Жазаларды аткаруу мамлекеттик кызматы, бекитилген бюджет менен иш жүзүндөгү чыгымдардын ортосундагы четтөө (8,4 млн. сомго же 0,6%га) төмөнкүлөргө кошумча бөлүнгөн каражаттарга байланышкан:
- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 31-декабрындагы № 666 "Кыргыз Республикасында пробация органын түзүү маселелери жөнүндө" токтомуна ылайык эмгек акы төлөөгө, материалдык-техникалык жабдууга жана коммуналдык-эксплуатациялык сарптоолорго;
- "Санарип Кыргызстан 2019-2023" санариптик трансформация концепциясынын алкагында "КЖБР" автоматташтырылган системасы менен интеграцияланган "Соттолгондордун борбордук маалымат базасы" маалыматтык системасын түзүүгө, локалдык жана сервердик жабдууларды техникалык тейлөө боюнча кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууга, ошондой эле сурак жүргүзүү үчүн видео-конференц байланыш системаларын сатып алууга;
- энергия менен камсыз кылуучу уюмдарга кредитордук карыздарын төлөөгө;
- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 26-ноябрындагы № 448-б буйругуна ылайык жазык-аткаруу системасы жана пробация органдарында "КЖБР" автоматташтырылган системасын киргизүү боюнча иш-чараларды андан ары ишке ашырууга;
- "Аскер кызматчыларынын жана окуу менен атайын жыйындарга чакырылган аскерге милдеттүүлөрдүн жана аларга теңештирилген адамдардын өмүрүн жана саламаттыгын милдеттүү мамлекеттик камсыздандыруу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык камсыздандыруу суммаларын төлөөгө;
- турак жай жалдоо боюнча аскер кызматчыларына каражаттарды төлөөгө;
- 45ке чейин адам бата турган, конвой менен коштоо үчүн атайын автотранспорт каражатын сатып алууга;
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик бажы кызматы.
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик бажы кызматына 2019-жылга контролдук цифра 571,9 млн. сом суммасында бекитилген. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2005-жылдын 14-июнундагы № 226 токтому менен бекитилген Бажы кызматын өнүктүрүү фонду жөнүндө жобого ылайык Фонд өткөн жылда бажы органдары товарларды чыгарууга, баштапкы чечим кабыл алууга байланыштуу бажылык операцияларды жүргүзгөндүгү үчүн бажылык жыйымдардан жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган башка булактардан республикалык бюджетке түшкөн кирешеге барабар суммада республикалык бюджеттин чыгымдоо бөлүгүнүн эсебинен каржылоодон түзүлөт. Бекитилген бюджет 500,0 млн. сомго көбөйтүлгөн жана 1071,9 млн. сомду түздү, такталган бюджет 920,6 млн. сомду түздү, ал эми иш жүзүндөгү чыгымдар 869,0 млн. сомду түздү.
2019-жылы бюджеттик каражаттар 151,2 млн. сом суммага азайган, анын ичинен:
- 1,4 млн. сом, Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасынын жазма буйругунун негизинде;
- 86,5 млн. сом, талдоонун жыйынтыгы боюнча эмгек акы төлөө фондунун үнөмдөлгөн каражаттарынын эсебинен;
- 73,9 млн. сом, 2019-жылга республикалык бюджеттин чыгымдарын оптималдаштыруунун алкагында.
Бюджеттик каражаттар боюнча чыгымдардын көбөйүшү мамлекеттик жеке-өнөктөштүк боюнча иш-чараларды ишке ашыруунун алкагында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 7-мартындагы № 49-6 буйругуна ылайык 10,6 млн. сом суммасында кошумча бөлүнгөн каражаттарга байланышкан ("Нарын облусунун Ат-Башы районунда бажы-логистикалык комплексти куруу" долбоорунун техникалык-экономикалык негиздемесин даярдоо боюнча консультациялык кызмат көрсөтүүлөргө төлөө үчүн);
Борбор Азиялык Жерди колдонмо изилдөө институту (мындан ары - БАЖКИ).
"Кыргыз Республикасынын 2019-жылга республикалык бюджети жана 2020-2021-жылдарга болжолу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык БАЖКИни күтүүгө 2019-жылы 14924,0 миң сом бюджеттик каражат каралган. Талдоонун жыйынтыгы боюнча бекитилген бюджеттен 1728,7 млн. сом суммасындагы каражат оптималдаштырылган.
2019-жылы иш жүзүндөгү чыгымдар 13120,9 миң сомду же 2019-жылга бекитилген бюджетке карата 87,9%ды түздү;
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Отун-энергетикалык комплексин жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттик (мындан ары - ОЭК МА).
Отун-энергетикалык комплексин жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттиктин учурдагы чыгымдарын иш жүзүндө каржылоо 2019-жылы 26,5 млн. сомду же бекитилген бюджеттин 128,3%ын жана такталган пландын 98,9%ын түздү (26,8 млн. сом). ОЭК МАнын бюджети 6,1 млн. сомго көбөйгөн, анын ичинде:
- 4,8 млн. сом - материалдык-техникалык базаны бекемдөө, кызматкерлерди социалдык коргоону камсыздоо жана иш үчүн зарыл болгон шарттарды түзүү максатында. "Кыргыз Республикасындагы табигый монополиялар жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык Өнүктүрүү жана материалдык камсыздоо фондун түзүү үчүн кошумча каражаттар каралган;
- 1,3 млн. сом - санариптештирүү программасынын алкагында "Отун-энергетикалык комплекси жаатындагы иштердин айрым түрлөрүнүн лицензияларынын реестри" маалыматтык системасын түзүүгө;
Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлиги.
Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлигинин 2019-жылга учурдагы чыгымдарынын такталган бюджети атайын каражаттар менен 1393,1 млн. сомду түздү, бекитилген бюджетке карата (1796,4 млн. сом) 403,3 млн. сомго же 22,5%га азайган, анын ичинен бюджеттик каражаттар - 1317,0млн. сом, 383,2 млн. сомго азайган (1700,2 млн. сом), агайын каражаттардын эсебинен - 76,1 млн. сом, 20,1 млн. сомго азайган (96,2 млн. сом).
"Санарип Кыргызстан 2019-2023" санариптик трансформациялоо концепциясынын алкагында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 2-июлундагы № 244-б буйругуна ылайык чыгымдар жалпысынан 2,1 млн. сом суммасына көбөйгөн, анын ичинен:
- 0,1 млн. сом - маалыматтык системалар менен "agroprod.gov.kg" порталынын маалыматтары менен алмашуу модулун түзүү максатында;
- 0,2 млн. сом - этил спиртин жана алкоголдук продукцияны өндүрүү жана жүгүртүүгө лицензия берүү боюнча жол-жоболорду автоматташтыруу үчүн оргтехника сатып алууга;
- 0,2 млн. сом - ветеринардык дары каражаттарын, тоют жана тоюттук кошулмалардын маалымат базасын түзүү максатында;
- 1,6 млн. сом - ЕАЭБ алкагында "ИСЭЛЕК-фито" менен "Аргус Фито" маалыматтык системасынын өз ара аракеттенүүсү үчүн Өсүмдүктөрдүн карантини департаментине.
Чыгымдар жалпысынан 385,3 млн. сом суммасына азайган, анын ичинен:
- 362,3 млн. сом, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 30-июлундагы № 383 токтомуна ылайык Кыргыз Республикасынын суу чарба комплексин жана суу ресурстарын башкарууну өркүндөтүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Суу ресурстары мамлекеттик агенттигинин карамагына Суу чарба жана мелиорация департаментин өткөрүп берүүгө байланыштуу;
- товардык-материалдык баалуулуктардын ченемден ашык запастарын эсепке алуу боюнча, ошондой эле жылдын аягында эсептердеги 3,5 млн. сом суммасындагы каражаттардын калдыктары боюнча;
- Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасынын 4,6 млн. сом суммасына жазма буйругу боюнча;
- 14,9 млн. сом, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 30-июлундагы № 382 токтомуна ылайык Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлигинин "Кыргызмамжердолбоорлоо" жер жайгаштыруу мамлекеттик долбоорлоо институту" мамлекеттик ишканасы тийиштүү штаттык кызматкерлери, бюджеттик каржылоосу жана материалдык-техникалык базасы менен жаңы түзүлгөн Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Жер ресурстары боюнча мамлекеттик агенттиктин карамагына өткөрүлүп берилген.
2019-жыл үчүн иш жүзүндөгү чыгымдар 1299,2 млн. сомду же 2019-жылга бекитилген бюджетке карата 76,4%ды түздү;
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция (мындан ары - Экотехинспекция).
Экотехинспекциянын контролдук суммасы 2019-жылы 239,9 млн. сомду түздү. Бул уюмдун бюджетине Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 7-августундагы № 466 токтомунун негизинде өзгөртүүлөр киргизилген, ага ылайык эмгек акыны көбөйтүүгө (Соцфондго чегерүүлөрдү эсепке алуу менен) 52,7 млн. сом бөлүнгөн жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 2-июнундагы № 337 токтому менен Экотехинспекциянын кызматкерлерине дем берүү жана материалдык-техникалык базаны жакшыртуу үчүн 11,2 млн. сом бөлүнгөн.
Экотехинспекциянын бюджети 303,8 млн. сом суммасында бекитилген. Такталган бюджет 292,5 млн. сомду түздү же 11,3 млн. сомго азайган. Иш жүзүндө каржылоо 269,9 млн. сомду түздү, бюджет 92,3%га аткарылган.
Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасынын актысына ылайык 2018-жылы 12,8 млн. сом (анын ичинен төлөмдүк тапшырма боюнча 3,5 млн. сом) өлчөмүндө 2019-жылга киреше салыгын алдын ала төлөөгө, камсыздандыруу төгүмдөрүн чегерүүгө арналган каражаттар республикалык бюджетке кайтарып берилген, ошондой эле 1,9 млн. сом суммасында товардык-материалдык баалуулуктардын ченемден ашык запасы калыбына келтирилген.
Мындан тышкары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-жылдын 20-июнундагы № 303 токтомуна ылайык Экотехинспекциянын бир штаттык бирдиги Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигине, 67,2 миң сом тийиштүү каржылоосу менен өткөрүлүп берилген;
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттиги (мындан ары - Токой агенттиги).
"Кыргыз Республикасынын 2019-жылга республикалык бюджети жана 2020-2021-жылдарга болжолу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык Токой агенттигинин бюджеттик каражаттардын эсебинен сарпталуучу чыгымдары 2019-жылы 650,1 млн. сомду түздү, мында 35,1 млн. сомго азайды, анын ичинен:
- 1,4 млн. сом - Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 3-ноябрындагы № 694 "Бюджеттик мекемелерди финансылоодо жылдык отчёттор боюнча эсептөөлөрдө товардык-материалдык баалуулуктардын нормативден ашыкча запастарын жана каражаттар калдыктарын эсепке алууну жүргүзүүнүн тартиби жөнүндө нускаманы бекитүү тууралуу" токтомуна ылайык;
- 33,7 млн. сом - Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасынын 2019-жылдын 30-августундагы № 01-23/203 жазма буйругунун негизинде жана чыгымдарды талдоонун эсебинен;
Иш жүзүндөгү чыгымдар 2019-жылы 572,5 млн. сомду түздү. Бөлүнгөн каражаттардын бардык көлөмүнөн 85,7%ы, Соцфондго чегерүүлөрдү кошкондо, мамлекеттик агенттиктин борбордук аппаратынын жана анын ведомстволук мекемелеринин кызматкерлерине эмгек акы төлөөгө, бирдиктүү мамлекеттик саясатты ишке ашыруу боюнча функцияларды жана айлана-чөйрөнү коргоо жаагында өнүктүрүүнүн негизги багыттарын аткарууга, биологиялык түрлөрдү, токой экосистемаларын сактоого, өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын тармагын өнүктүрүүгө, жаратылышты сарамжалдуу пайдаланууга жана мамлекеттин экологиялык коопсуздугун камсыздоого багытталган.
Республикалык бюджеттин чыгаша бөлүгү боюнча мүмкүн болуучу тобокелдиктер
Кыргыз Республикасынын Социалдык фонду боюнча кошумча каражаттар талап кылынат:
- Социалдык фонго 2019-жылы республикалык бюджеттен бөлүнүп берилген каражаттарды пайдаланууну салыштырып текшерүү актысы боюнча кредитордук карыз 2020-жылдын 1-январына карата 196,1 млн. сомду түзөт, бул 2020-жылга республикалык бюджеттин чыгаша бөлүгүндө эске алынган эмес;
- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 18-августундагы № 359 буйругуна ылайык 2010-жылдын 1-июнунан тартып 2012-жылдын 31-декабрына чейинки мезгил үчүн чегерилген 174,9 млн. сом суммасындагы камсыздандыруу төгүмдөрүн 2020-жылы ордун толтурууга 2020-жылдын чыгаша бөлүгүндө алдын ала каралган эмес;
- COVID-19 коронавирустук инфекциянын таасиринен улам экономиканын стагнациясына байланыштуу Пенсиялык фондго камсыздандыруу төгүмдөрүнүн олуттуу көлөмдө түшпөй калуулары күтүлүүдө, тийиштүү түрдө Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун бюджетинин тартыштыгы алдын ала баалоо боюнча 3,0 млрд. сомду түзөт. Ошондуктан 2020-2023-жылдарда Кыргыз Республикасынын Социалдык фондуна республикалык бюджеттен дотацияларды бөлүп берүү күтүлүүдө.
Кыргыз Республикасынын Эмгек жана социалдык өнүктүрүү министрлиги боюнча:
Стагнацияга байланыштуу экономиканын төмөндөшүн жумшартуу үчүн, калкты социалдык коргоого 3004,0 млн. сом өлчөмүндө кошумча бюджеттик ассигнованиелер талап кылынат (2020-жылдагы баалоо боюнча), анын ичинде:
- 16 жашка чейинки балдары бар аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө жөлөкпул төлөөгө - 2712,0 млн. сом;
- кайрадан жумушсуз болуп калгандарга жөлөкпул төлөөгө - 292,0 млн. сом.
Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлиги боюнча кошумча 165,6 млн. сом суммасындагы каражат талап кылынат, анын ичинен:
1) 86,5 млн. сом - Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 13-мартындагы № 145 "Кыргыз Республикасында үрөнчүлүктү өнүктүрүүнү мамлекеттик колдоо чаралары жөнүндө" токтомуна ылайык айыл чарба товар өндүрүүчүлөрүн жогорку сапаттуу сертификатталган үрөн жана көчөт материалдары менен камсыздоо максатында үрөнчүлүк чарбаларына мамлекеттик дотацияларды төлөө үчүн;
2) 79,1 млн. сом, анын ичинен:
- 30,0 млн. сом ата мекендик өндүрүштөгү биопрепараттар менен камсыз болууну жогорулатуу жана айыл чарбасы үчүн экологиялык зоналарды кеңейтүү жана экологиялык таза айыл чарба продукцияларын өндүрүүнү өнүктүрүү максатында - Нарын региондук биофабриканы курууга;
- 7,8 млн. сом - ЕАЭБ келишимине ылайык Борборлошкон адистештирилген контролдук-токсикологиялык лабораториянын имаратын, Ош адистештирилген контролдук-токсикологиялык лабораториясынын, Баткен райондук химиялаштыруу жана өсүмдүктөрдү коргоо бөлүмүнүн жана Ош райондук химиялаштыруу жана өсүмдүктөрдү коргоо болүмүнүн имараттарын капиталдык оңдоо үчүн;
- 41,3 млн. сом - Нарын, Баткен жана Жалал-Абад өсүмдүктөрдүн карантини боюнча лабораторияларын жабдуу жана Жалал-Абад өсүмдүктөрдүн карантини башкармалыгынын имаратын оңдоого Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 8-октябрындагы № 349-б буйругуна ылайык өсүмдүктөрдүн карантини боюнча лабораторияларды куруу жана жабдуу, ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин жана Кыргыз Республикасынын аймагында фитосанитардык контролдоо өткөрмө пунктун жабдуу үчүн, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Евразия экономикалык бирлигине кошулушу боюнча Жол картасынын 105-пунктун ишке ашыруу максатында.
Соттук териштирүүлөр менен байланышкан мүмкүн болуучу тобокелдиктер.
Соттук талаш-тартыштарга байланышкан ички соттук териштирүүлөр боюнча төмөнкү категориялар боюнча тобокелдиктер болушу мүмкүн:
- экономикалык талаш-тартыштар;
- материалдык зыяндын ордун толтуруу жана моралдык зыянды компенсациялоо боюнча доолор;
- пенсияны индексациялоо тууралуу аскер кызматчы-пенсионерлердин доолору;
- ар түрдүү (кызмат ордуна калыбына келтирүү жана ишке аргасыз келбеген убактысы үчүн эмгек акыны өндүрүү, Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына каршы келген Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн актыларын жараксыз деп таануу);
- республикалык бюджетке зыян келтирген учурда жабыр тарткан тарап катары Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги чыккан жазык иштери.
Мындан тышкары эл аралык арбитраждык соттордо жана башкаларда соттук талаш-тартыштарга байланыштуу тобокелдиктер болушу мүмкүн.
3.2. Мамлекеттик бюджеттин чыгымдарын талдоо
2019-жылы мамлекеттик бюджеттин чыгымдарын талдоо
2019-жылдын жыйынтыгы боюнча Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бюджетинин чыгымдары 167760,3 млн. сомду түздү, 2018-жылга салыштырмалуу 6,3%га көбөйгөн. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бюджетинин чыгымдары ИДПга карата 28,4%ды түздү. 2019-жылы учурдагы чыгымдар 136117,9млн. сомду же ИДПга карата 23,1%ды түздү. Капиталдык чыгымдар 2019-жылы 31642,4 млн. сомду же ИДПга карата 5,4%ды түздү. Анын ичинен ички булактардан капиталдык чыгымдар: капиталдык салымдар - 5641,0 млн. сом, мамлекеттик инвестицияларды кош каржылоо - 804,0 млн. сом жана дем берүүчү (үлүштүк) гранттар - 409,6 млн. сом. Мамлекеттик инвестициялардын алкагында тышкы булактардын эсебинен (гранттарды эсепке алуу менен) чыгымдар 12724,2 млн. сомду түздү.
Секторлор боюнча финансылык активдерди эсепке алуу менен мамлекеттик бюджеттин чыгымдары төмөнкүдөй түрдө түзүлдү:
- жалпы багыттагы мамлекеттик кызматтар - 54098,6 млн. сом же жалпы чыгымдарга карата 31,6%;
- коргонуу, коомдук тартип жана коопсуздук - 19842,6 млн. сом же жалпы чыгымдарга карата 11,6%;
- реалдуу сектор - 37098,7 млн. сом же жалпы чыгымдарга карата 21,7%;
- социалдык сектор - 60070,0 млн. сом же жалпы чыгымдарга карата 35,1%, анын ичинен: саламаттык сактоо - 3872,5 млн. сом, эс алуу, спорт, маданият жана дин - 4695,2 млн. сом, билим берүү - 39719,3 млн. сом жана социалдык коргоо - 11724,7 млн. сом.
Мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы 2019-жылдын жыйынтыгы боюнча 431,7 млн. сомду же ИДПга карата 0,1%ды түздү.
Мамлекеттик карыздын деңгээли 2019-жылдын жыйынтыгы боюнча 319474,6 млн. сомду же ИДПга карата 54,1%ды түздү.
2019-жылы чыгымдар социалдык, саясий маанилүү, инфраструктуралык иш-чараларга багытталган: Кыргыз Республикасында соттук-укуктук реформанын алкагында иш-чараларды ишке ашырууга, капиталдык оңдоого, жолдорду реконструкциялоого, табигый кырсыктардын кесепеттерин жоюуга, айыл чарба товарларын өндүрүүчүлөрдү кредиттөө үчүн субсидиялар жана башкалар.
2020-жылы Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бюджетинин чыгымдарын талдоо
Кыргыз Республикасынын 2019-жылдын 23-декабрындагы № 143 Мыйзамына ылайык 2020-жылга Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бюджетинин чыгымдары 2019-жылы иш жүзүндө аткарылганга карата 114,3%га өсүү менен 191677,8 млн. сом суммада болжолдонот. ИДПга карата Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бюджетинин чыгымдары 28,7%ды түзөт. Учурдагы чыгымдар боюнча болжол 2020-жылы 157979,8 млн. сомду же ИДПга карата 23,7%ды түзөт, капиталдык чыгымдар - 33698,0 млн. сом же ИДПга карата 5,1%, анын ичинен ички булактардан: капиталдык салымдар - 3000,0 млн. сом, мамлекеттик инвестицияларды кош каржылоо - 1413,0 млн. сом жана дем берүүчү (үлүштүк) гранттар - 600,0 млн. сом. Мамлекеттик инвестициялардын алкагында ички булактардын эсебинен (гранттарды эсепке алуу менен) чыгымдар 16986,3 млн. сомду түздү.
Секторлор боюнча финансылык активдерди эсепке алуу менен мамлекеттик бюджеттин чыгымдары төмөнкүдөй түрдө түзүлдү:
- жалпы багыттардагы мамлекеттик кызматтар - 58611,2 млн. сом же жалпы чыгымдарга карата 29,3%;
- коргонуу, коомдук тартип жана коопсуздук - 22617,1 млн. сом же жалпы чыгымдарга карата 11,3%;
- реалдуу сектор - 50262,1 млн. сом же жалпы чыгымдарга карата 25,2%;
- социалдык сектор - 68245,9 млн. сом же жалпы чыгымдарга карата 34,2%, анын ичинен: саламаттык сактоо - 4776,7 млн. сом, эс алуу, спорт, маданият жана дин - 4445,5 млн. сом, билим берүү - 46273,5 млн. сом жана социалдык коргоо - 12750,2 млн. сом.
Мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы 2020-жылга 7953,5 млн. сом же ИДПга карата 1,2% болжолдонот.
2020-жылдын 30-июнуна карата абал боюнча мамлекеттик карыздын деңгээли 2020-жылга 362,8 млрд. сом же ИДПга карата 62,2%ын түзөт.
2020-жылы чыгымдар социалдык, саясий маанилүү, инфратүзүмдүк иш-чараларга: региондорду өнүктүрүүгө, "санариптик экономиканы" ишке ашырууга, соттук-укуктук реформаны ишке ашырууну улантууга, капиталдык оңдоого, жолдорду реконструкциялоого,
айыл чарба товарларын өндүрүүчүлөрдүн кредиттерин субсидиялоого, кызматкерлердин айрым категорияларынын эмгек акы төлөө фондун жогорулатууга жана башкаларга.
Кыргыз Республикасынын аймагына коронавирустук инфекциянын жайылышына жол бербөө боюнча республиканын айрым шаарларында жана райондорунда өзгөчө кырдаалды киргизүүгө байланыштуу экономиканын өсүү темпинин төмөндөшүнүн фонунда салыктык жыйымдардын төмөндөшү менен шартталган, бюджеттин чыгымдарын оптималдаштыруу, каражаттарды жана артыкчылыктуу эмес чыгымдарды азайтуу менен өзгөчө бюджет боюнча кошумча төлөмдөрдү саламаттык сактоонун артыкчылыктуу чыгымдарына багыттоо зарылдыгы келип чыкты. Ошентип Кыргыз Республикасынын 2020-жылдын 8-июнундагы № 60 "Кыргыз Республикасынын 2020-жылга республикалык бюджети жана 2021-2022-жылдарга болжолу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу" Мыйзамы менен 2020-жылдын бекитилген бюджетине өзгөртүүлөр киргизилген.
Мамлекеттик бюджеттин жалпы кирешелери жана келип түшкөн расмий трансферттер киргизилген өзгөртүүлөргө ылайык 153882,0 млн. сомду же ИДПга карата 26,4%ын түзөт, мамлекеттик бюджеттин чыгымдары 181591,9 млн. сом же ИДПга карата 31,1%ды түзөт, бюджеттин тартыштыгы 27692,3 млн. сом же ИДП карата 4,7%ды түзөт.
2020-жылга такталган бюджет 2021-2023-жылдарга бюджеттин параметрлерин болжолдоодо негиз катары кабыл алынган.
2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бюджетинин чыгымдарын баалоо
2021-2023-жылдарга мамлекеттик бюджеттин чыгымдары 2021-2023-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолунун долбоорунун негизинде эсептелген ресурстар (кирешелер) боюнча божомолдоого ылайык түзүлгөн.
2021-жылы мамлекеттик бюджеттин чыгымдары (189,7 млрд. сом), 2020-жылга бекитилген бюджеттин чыгымдарынын деңгээлине карата (191,7 млрд. сом) 1,0%га (2,0 млрд. сом) азаюу менен болжолдонот.
Алардын ичинен, 2021-жылы учурдагы чыгымдар боюнча (155,9 млрд. сом) 2020-жылдын чыгымдарынын деңгээлине карата (158,0 млрд. сом) 1,3%га азаюу (2,1 млрд. сом) болжолдонот.
Жалпысынан капиталдык чыгымдар 2021-жылы 2020-жылдын бекитилген бюджетине салыштырмалуу 100,5 млн. сомго көбөйүү менен 33,8 млрд. сом деңгээлинде болжолдонот.
2021-жылга ички булактардан капиталдык чыгымдар боюнча төмөнкүлөр каралган:
- капиталдык салымдар - 3,0 млрд. сом;
- мамлекеттик инвестицияларды кош каржылоо - 1,4 млрд. сом;
- дем берүүчү (үлүштүк) гранттар - 0,6 млрд. сом.
Тышкы булактардан (гранттарды эсепке алуу менен) мамлекеттик инвестициялардын чыгымдары 2021-жылы 19,4 млрд. сомду түздү.
Мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы 2021-жылга 7038,8 млн. сом же ИДПга карата 1,1% болжолдонот.
Мамлекеттик карыздын деңгээли 2021-жылга 415679,0 млн. сом же ИДПга карата 65,5% болжолдонот.
2022-2023-жылдар мезгилинде мамлекеттик бюджеттин чыгымдары 2022-жылы 196,4 млрд. сомго чейин өсүү жана 2023-жылы 195,1 млрд. сомго чейин азаюу менен болжолдонот.
2022-жылы капиталдык чыгымдар 36,8 млрд. сом, 2023-жылы тышкы булактардан мамлекеттик инвестициялардын чыгымдарын азайтуунун эсебинен 34,4 млрд. сом, ал 2022-жылы 20,9 млрд. сом, 2023-жылы - 18,6 млрд. сом деңгээлинде болжолдонууда.
Капиталдык салымдарга чыгымдар 2022-жылга жана 2023-жылга 3,0 млрд. сомду, дем берүүчү (үлүштүк) гранттар 2022-жылга жана 2023-жылга - 0,6 млрд. сомду, мамлекеттик инвестицияларды кош каржылоо 2022-жылы - 1,8 млрд. сомду жана 2023-жылы - 1,9 млрд. сомду түзөт. Мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы 2022-жылы 4401,3 млн. сомдон же ИДПга карата 0,6%дан, 2023-жылы - 1910,9 млн. сомго же ИДПга карата 0,3%га чейин төмөндөшү болжолдонот.
Мамлекеттик карыздын деңгээли 2022-жылга - 437942,0 млн. сом же ИДПга карата 63,3%, 2023-жылга - 452726,0 млн. сом же ИДПга карата 62,6% болжолдонот.
1-сүрөттө мамлекеттик бюджеттин чыгымдарынын динамикасы берилген. Мамлекеттик бюджеттин учурдагы чыгымдарынын үлүшү мамлекеттик бюджеттин чыгымдарынын көп бөлүгүн ээлейт, бул болсо экономикалык өсүштү камсыздоого багытталган иш-чараларды каржылоо үчүн бюджеттин мүмкүнчүлүгүн чектейт.
1-сүрөт. Мамлекеттик бюджеттин чыгымдарынын динамикасы
3.3. Мамлекеттик бюджеттеги көйгөйлүү маселелер
COVID-19 коронавирустук инфекциянын күчөшүнөн улам Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан Кыргыз Республикасынын Коопсуздук кеңешинин сунуштамасынын негизинде Кыргыз Республикасынын бүткүл аймагында 2020-жылдын 22-мартынан тартып өзгөчө кырдаал режими киргизилген.
COVID-19 коронавирустук инфекциянын жайылышынын терс таасирлерин жумшартуу жана анын андан ары жайылышына жол бербөө үчүн превентивдүү чараларды кабыл алуу максатында, Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тышкы карызынын карыздык оордугун жеңилдетүү жана гранттык жана техникалык жардамды тартуу боюнча максаттуу багытталган иштер жүргүзүлдү.
COVID-19 коронавирустук инфекциянын жайылышына жол бербөө боюнча чараларга кошумча чыгымдарды караган өзгөчө бюджет түзүлдү, ал өзүнө саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү чыгымдарды камтыды: медициналык жабдууларды жана дары препараттарын сатып алууга; оору жуккан жарандарды аныктоо жана дарылоо боюнча иштерге тартылган медициналык персоналды материалдык сыйлоого. Мындан тышкары, карантин шартында укуктук тартипти колдоо боюнча иш-чараларга укук коргоо органдарына аймакты күнү-түнү күзөтүүгө кошумча чыгымдар каралган. Социалдык коргоо бөлүгүндө өзгөчө муктаж жарандарды колдоого каражаттар каралган.
Жогоруда аталган иш-чараларга кошумча чыгымдардын зарылдыгы, айрым долбоорлорду, негизинен инфратүзүмдүк долбоорлорду толук түрдө ишке ашырууга мүмкүндүк берген жок. Ошону менен бирге, республикалык бюджеттен каржылануучу министрликтердин жана ведомстволордун 2020-жылга чыгымдары артыкчылыктуу эмес чыгымдар, атап айтканда, капиталдык чыгымдар боюнча кыскартылды.
2021-2023-жылдарга ИДП боюнча оптималдуу болжолдорго карабастан, ресурстардын администраторлору тең салмакталган бюджет үчүн жетиштүү эмес болжолдорду беришти. Мындан тышкары, бюджеттин чыгымдар бөлүгү максималдуу түрдө оптималдаштырылды, анын ичинде жалпы мамлекеттик программалардын эсебинен. Министрликтердин жана ведомстволордун чыгымдарынын кыскарышы алардын толук иштешине жана белгиленген милдеттерди аткарышына коркунуч келтирет.
3.4. Мамлекеттик чыгымдардын негизги милдеттери жана стратегиялык артыкчылыктары
Орто мөөнөттүү фискалдык саясаттын максаты стабилдүү экономикалык өсүштү жана мамлекеттик бюджеттин туруктуулугун сактоо болуп саналат.
Макроэкономикалык туруктуулукту бекемдөө үчүн бюджеттин тартыштыгы орто мөөнөттүү келечекте ИДПнын 3,0%дан ашпоого тийиш.
Республикалык бюджетте белгиленген мамлекеттик карыздын параметрлерин сактоо зарыл, ошондой эле жаңы тышкы карыз алуулар натыйжалуу болууга жана артыкчылыктуу программаларга жана долбоорлорго гана тартылууга тийиш.
2021-2023-жылдар мезгилинде мамлекеттик финансы чөйрөсүндөгү саясат мамлекеттик финансыны натыйжалуу жана ачык-айкын башкарууну камсыздоого багытталат. Аталган саясатты ишке ашыруу мамлекеттик финансыны башкарууну өркүндөтүү аркылуу жүргүзүлөт. Бул максатта Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 22-декабрындагы № 696 токтому менен бекитилген 2017-2025-жылдарга карата мамлекеттик финансыны башкарууну өнүктүрүү боюнча иш-аракеттердин орто мөөнөттүү планы иштелип чыккан. Бул иш-аракеттер планы финансылык тартипти бекемдөө, бюджетти пландоону өркүндөтүү, бюджеттер аралык мамилелерди борбордон обочолотуу, бюджеттик процессти автоматташтыруу, программалык бюджеттештирүүнү баскычтуу ишке киргизүү, мамлекеттик органдардын ишинин натыйжалуулугуна мониторинг жүргүзүүнү ишке киргизүү, мамлекеттик финансынын ачык-айкындуулугун жогорулатуу сыяктуу мамлекеттик каражатты пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча чараларды болжолдойт.
Өзгөчө көңүл төмөнкү багыттарга бурулат:
- финансылык тартипти бекемдөө, министрликтердин, ведомстволордун чыгымдарын так артыкчылыкташтыруу жана мамлекеттик каражаттарды конкреттүү натыйжаларга жетүүгө жумшоо;
- мамлекеттик ресурстарды натыйжалуу пайдаланууну жогорулатуу, республикалык бюджеттин тең салмактуулугун камсыздоо, реалдуу бюджетти аткаруу;
- мамлекеттик башкаруу системасын андан ары реформалоо;
- бюджеттик мыйзамдарды өркүндөтүү;
- тийиштүү жардам болбогон министрликтердин жана ведомстволордун жаңы чыгымдык демилгелерин кабыл алуудан кармануу;
- бюджеттер аралык мамилелерди өркүндөтүү, жер-жерлерде кызмат көрсөтүүлөрдүн минималдык стандарттарын камсыздоо.
4. Мамлекеттик карызды башкаруу стратегиясы
4.1. 2018-2019-жылдарда Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызын тейлөөнү талдоо
Бюджеттин ресурстары. 2018-2019-жылдарда республикалык бюджет Кыргыз Республикасынын мамлекеттик баалуу кагаздарын (МБК) жайгаштыруудан каражаттардын түшүүсү менен төмөнкүдөй көлөмдө камсыздалган:
4-таблица
МБКны жайгаштыруудан каражаттардын түшүүсү (млн. сом)
Түшүү булактары | 2018-ж. (План) | 2018-ж. (Факт) | Четтөө | 2019-ж. (План) | 2019-ж. (Факт) | Четтөө |
МКВны чыгаруу | 4455,0 | 2481,9 | -1973,1 | 2325,0 | 5315,1 | 2990,2 |
МКОну чыгаруу | 10395,0 | 15865,8 | 5470,8 | 13175,0 | 9577,3 | -3597,7 |
Бардыгы | 14850,0 | 18347,7 | 3497,7 | 15500,0 | 14892,4 | -607,5 |
Кыргыз Республикасынын 2019-жылдын 23-декабрындагы № 142 "Кыргыз Республикасынын 2019-жылга республикалык бюджети жана 2020-2021-жылдарга болжолу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу" Мыйзамы менен 2019-жылга МБК чыгаруудан жана жайгаштыруудан түшүүлөр боюнча болжолдуу көрсөткүчтөр 14898,7 млн. сом (МКВ - 5315,1 млн. сом, МКО - 9583,5 млн. сом) көлөмүндө белгиленген, б.а. 601,3 млн. сомго азайган. 2019-жылы МБК жайгаштыруудан республикалык бюджетке каражаттардын түшүүсү 14892,5 млн. сомду түзгөн, анын ичинде МКВ боюнча - 5315,2 млн. сом жана МКО - 9577,3 млн. сом же бекитилген бюджеттин көрсөткүчүнөн 96,1% же такталган бюджеттин көрсөткүчүнөн 100,0%.
МБК боюнча сатып алуу тооруктардын катышуучуларынын жетишсиз санына жана суроо-талаптын жоктугуна байланыштуу отчеттук мезгилдин ичинде узак мөөнөттүү МБК чыгаруудан каражат түшүүлөрдүн планы азая баштаган.
Республикалык бюджетти аткаруу максатында 2019-жылдын экинчи жарым жылдыгынан тартып 3 жана 6 айлык МКВ чыгаруу жаңыртылган. Ошол эле учурда отчеттук мезгилде МБК боюнча таза каржылоо оң болгон жана 4813,6 млн. сомду түзгөн.
Карыз алуу Кыргыз Республикасынын ички рыногунда тооруктардын түз катышуучуларынын арасында аукциондук негизде МБКны жайгаштыруу аркылуу жүргүзүлгөн. МБК чыгаруу түзүмү аукциондун катышуучуларынын суроо-талаптарын эске алуу менен иштелип чыккан.
2-сүрөт. 2018-2019-жылдарда МБКны чыгаруу жана жайгаштыруу аркылуу карыз алуунун түзүмү
Аукциондук негизде жайгаштырылган МБК боюнча кирешелүүлүктүн(4) орточо өлчөнгөн жылдык мааниси төмөнкү таблицада берилген:
5-таблица
МБК боюнча кирешелүүлүктүн орточо өлчөнгөн жылдык маанилери
МБК түрү | Жылдык кирешелүүлүктүн орточо маанилери 2018-ж. | Орточо өлчөнгөн жылдык кирешелүүлүк 2019-ж. | Өзгөрүүлөр |
3 айлык МКВ |
| 5,12% |
|
6 айлык МКВ |
| 5,77% |
|
12 айлык МКВ | 5,75% | 4,75% | ↓1,0% |
2 жылдык МКО | 7,88% | 6,71% | ↓1,17 % |
3 жылдык МКО | 9,25% | 8,80% | ↓0,45% |
5 жылдык МКО | 10,72% | 10,26% | ↓0,46% |
7 жылдык МКО | 13,31% | 11,43% | ↓1,88% |
10 жылдык МКО | 15,63% | 13,53% | ↓2,10% |
2018-жылдан 2019-жылга чейинки мезгилде МКВ жана МКО боюнча кирешелүүлүктүн ставкалары МКБнын бардык түрлөрү боюнча олуттуу төмөндөгөн.
Катышуучулар тарабынан сунушталган МКОнун дээрлик бардык түрлөрү боюнча кирешелүүлүктүн жогорку деңгээлине, ошондой эле тооруктардын катышуучуларынын жетишсиз санына байланыштуу отчеттук мезгилде бир нече аукцион жокко чыгарылган. Ушуга байланыштуу чоң суроо-талап менен пайдаланылган 3-6 айлык МКВны жайгаштыруу жаңыланган.
Бюджеттин чыгымдары. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызын тейлөөгө чыгымдар 6-таблицада берилген.
6-таблица
Мамлекеттик карызды тейлөөгө чыгымдар (млн. сом)
Чыгымдар | 2018-ж. (План) | 2018-ж. (Факт) | Четтөө | 2019-ж. (План) | 2019-ж. (Факт) | Четтөө |
Пайыздар | 6980,3 | 7082,8 | 102,5 | 8048,1 | 7911,9 | -136,2 |
Ички карыз | 2671,4 | 3385,5 | 714,1 | 3762,4 | 4033,5 | 271,1 |
Тышкы карыз | 4308,9 | 3697,3 | -611,6 | 4285,7 | 3878,4 | -407,3 |
Негизги сумма | 18612,6 | 16664,9 | -1947,7 | 20278,9 | 20210,8 | -68,1 |
Ички карыз | 9840,3 | 8419,4 | -1420,9 | 9898,4 | 10078,9 | 180,5 |
Тышкы карыз | 8772,3 | 8245,5 | -526,8 | 10380,5 | 10131,9 | -248,6 |
Бардыгы | 25592,9 | 23747,7 | -1845,2 | 28327,0 | 28122,7 | -204,3 |
Тышкы карыз. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тышкы карызын тейлөөгө чыгымдар 7-таблицада берилген.
7-таблица
Мамлекеттик тышкы карызды тейлөөгө чыгымдар (млн. сом)
Чыгымдар | 2018-ж. (План) | 2018-ж. (Факт) | Ченөө | 2019-ж. (План) | 2019-ж. (Факг) | Четтөө |
Пайыздар | 4308,9 | 3697,3 | -611,6 | 4285,7 | 3878,4 | -407,3 |
Эки тараптуу кредиттер | 3045,3 | 2735,7 | -309,6 | 3079,9 | 2780,0 | -299,9 |
Көп тараптуу кредиттер | 1263,6 | 961,6 | -302,0 | 1205,8 | 1098,4 | -107,4 |
Негизги сумма | 8772,3 | 8245,5 | -526,8 | 10380,5 | 10131,9 | -248,6 |
Эки тараптуу кредиттер | 2756,3 | 2626,1 | -130,2 | 3822,2 | 3799,4 | -22,8 |
Көп тараптуу кредиттер | 6016,0 | 5619,4 | -396,6 | 6558,3 | 6332,5 | -225,8 |
Бардыгы | 13081,2 | 11942,8 | -1138,4 | 14666,2 | 14010,3 | -655,9 |
Мамлекеттик тышкы карызды тейлөөгө болжолдуу көрсөткүчтөрдөн факт жүзүндөгү чыгымдардын четтөөсүнүн негизги себеби факт жүзүндө эсептелген милдеттенмелер менен республикалык бюджетте бекитилген учурдагы кредиттерди тейлөөнүн болжолдуу суммаларынын ортосундагы терс айырма болуп саналат.
2019-жылы бардык төлөмдөрдүн 78%ы АКШ долларында жүргүзүлгөн. Отчеттук мезгилде АКШ долларында бул валютада номинацияланган кредиттер да, кувейт динары, кытай юаны, БАЭ дирхамы, сауд риалында берилген жана шарттуу төлөм каражаттарында (СДР, Ислам динары) номинацияланган зайымдар да тейленген. Операциялардын калган бөлүгү евро, япон йени, корей вону ортосунда жана ЭВФнын СДРдагы кредиттери боюнча бөлүштүрүлгөн. Мындан тышкары мамлекеттик тышкы карызды тейлөө процессинде кыргыз сому менен да операциялар жүргүзүлгөн. Бул транзакциялар чет өлкөлүк валютадагы төлөмдөрдүн курстук айырмасын оңдоо максатында жүргүзүлгөн (Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин Борбордук казыналыгынын эсептерине каражаттарды кайтаруу же курстук айырма пайда болгондо Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына кошумча төлөө).
Ички карыз. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик ички карызын тейлөөгө чыгымдар 8-таблицада берилген.
8-таблица
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик ички карызын тейлөөгө чыгымдар (млн. сом)
Чыгымдар | 2018-ж. (План) | 2018-ж. (Факт) | Четтөө | 2019-ж. (План) | 2019-ж. (Факт) | Четтөө |
Пайыздар | 2671,3 | 3385,5 | 714,2 | 3762,4 | 4033,5 | 271,1 |
Кыска мөөнөттүү МБК | 214,8 | 154,6 | -60,2 | 189,5 | 163,4 | -26,1 |
Узак мөөнөттүү МБК | 2456,0 | 3230,9 | 774,9 | 3572,4 | 3870,1 | 297,7 |
Аманаттардын индексациясы | 0,5 | 0,0 | -0,5 | 0,5 | 0,0 | -0,5 |
Негизги сумма | 9840,3 | 8419,4 | -1420,9 | 9898,4 | 10078,9 | 180,5 |
Кыска мөөнөттүү МБК | 4154,0 | 2767,9 | -1386,1 | 2617,5 | 3798,0 | 1180,5 |
Узак мөөнөттүү МБК | 5686,3 | 5651,5 | -34,8 | 7280,9 | 6280,9 | 1000,0 |
Бардыгы | 12511,6 | 11804,9 | -706,7 | 13660,8 | 14112,4 | 451,6 |
Каралып жаткан мезгилде пландалган көрсөткүчтөрдөн пайыздарды төлөө боюнча факт жүзүндөгү чыгымдардын четтөөсүнүн негизги себеби төмөнкүлөр болгон:
- МБК эмиссиясынын түзүмүн жана календарын жыл ичинде пайда болгон суроо-талапка жана кирешелүүлүктүн учурдагы деңгээлине жараша оңдоо.
2019-жылы кыска мөөнөттүү МБК боюнча негизги сумманы жана пайыздарды төлөө боюнча факт жүзүндөгү чыгымдардын пландалган көрсөткүчтөрдөн четтөөсү төмөнкү менен шартталган:
- МКОну чыгарууну МКВны чыгаруу менен алмаштыруу аркылуу МБК боюнча эмиссиянын календарынын түзүмүнө өзгөртүүлөрдү киргизүү.
Ошентип, 2019-жылдын экинчи жарамынан тартып 3 жана 6 айлык жүгүртүү мөөнөтү менен МБКны жайгаштыруу жаңыланган.
2019-жылы узак мөөнөттүү мамлекеттик баалуу кагаздар боюнча пайыздарды төлөөнүн көбөйүүсү 2018-жылдын аягында узак мөөнөттүү МБКны чыгаруунун көбөйүшүнө байланыштуу болгон, бул отчеттук жылда узак мөөнөттүү МБКнын карызын тейлөөгө тиешелүү түрдө таасирин тийгизген.
3-сүрөт. 2018-2019-жылдарда МБКны кармоочулар боюнча ички карызды тейлөө төлөмдөрүнүн түзүмү (млн. сом)
Берилген диаграммаларда көрүнүп тургандай ички карыз боюнча чыгымдардын 99,0%дан ашыгы МБКны тейлөөгө туура келет, юридикалык жактар аларды кармоочулар болуп саналат, чыгымдардын 1,0% жакынын МБК боюнча КРУБга карызды тейлөө боюнча төлөмдөр түзөт.
2019-жылдын аягына карата Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызы 2019-жылдын 31-декабрына карата Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызынын өлчөмү 4587,26 млн. АКШ долларын (319474,64 млн. сом) түзгөн, анын ичинен:
- 83,9%ын мамлекеттик тышкы карыз түзөт: 3850,73 млн. АКШ доллары (268179,79 млн. сом);
- 16,1%ын мамлекеттик ички карыз түзөт: 736,53 млн. АКШ доллары (51294,85 млн. сом).
Болжолдуу маалыматтар боюнча 2019-жылы ИДП карата Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тышкы карызынын катышы 45,5% түзгөн. 2019-жылы ИДП карата бардык мамлекеттик карыз (тышкы+ички) 54,1% түзгөн.
2021-2023-жылдарда мамлекеттик карызды тейлөө. Өткөн мезгилдер үчүн тышкы карыздын тенденциялары жана динамикасы
9-таблица
Өткөн мезгилдерде тышкы карыздын өзгөрүү тенденциялары (млн. сом)
| 2015-ж. | 2016-ж. | 2017-ж. | 2018-ж. | 2019-ж. |
Мамлекеттик тышкы карыз | 273320 | 259110 | 281542 | 267229 | 268180 |
Зайымдардын түшүүлөрү | 20302 | 25743 | 24449 | 10412 | 13102 |
Карыздарды төлөө, анын ичинен: | 7484 | 9180 | 9957 | 11943 | 14010 |
пайыздар | 2827 | 3357 | 3470 | 3697 | 3878 |
негизги сумма | 4657 | 5823 | 6487 | 8246 | 10132 |
10-таблица
Мурдагы мезгилде карыздын туруктуулугунун көрсөткүчтөрүнүн өзгөрүү тенденциялары (ИДПга карата мамлекеттик тышкы карыз,% менен)
| 2015-ж. | 2016-ж. | 2017-ж. | 2018-ж. | 2019-ж. |
Мамлекеттик тышкы карыз | 63,5% | 54,4% | 53,1% | 46,9% | 45,5% |
Зайымдардын түшүүлөрү | 4,7% | 5,4% | 4,6% | 1,8% | 2,2% |
Карыздарды төлөө, анын ичинен: | 1,1% | 1,9% | 1,9% | 2,1% | 2,4% |
пайыздар | 0,7% | 0,7% | 0,7% | 0,6% | 0,7% |
негизги сумма | 1,1% | 1,2% | 1,2% | 1,4% | 1,7% |
2015-2017-жылдар мезгилинде Кыргыз Республикасынын АКШ долларындагы мамлекеттик тышкы карызынын көлөмүнүн өсүшүнүн туруктуу тенденциясы байкалган. 2018-жылы тышкы карыздын азайышы Кыргыз Республикасынын Россия Федерациясына болгон карызынын жоюлушу менен шартталган. Сомдук эквиваленттеги мамлекеттик тышкы карыздын көлөмү АКШ долларынын алмашуу курсунун ага болгон таасиринен көз каранды. Мисалы, АКШ долларындагы мамлекеттик тышкы карыз 2019-жылдын аягына карата 2015-жылга салыштырмалуу 6,9%га көбөйгөн, ошол эле учурда сомдук эквиваленттеги карыз тескерисинче 2% азайган, бул улуттук валютанын бекемделишине байланыштуу (эгерде 2015-жылдын аягында 1 АКШ доллары = 75,9 сом болсо, 2019-жылдын аягында 1 АКШ доллары = 69,6 сом болгон).
Ошондой эле мамлекеттик тышкы карызды тейлөө чыгымдарынын өсүү тенденциясы байкалууда, бул көп кредиттер боюнча төлөө мөөнөттөрү келгендигине байланыштуу. 2019-жылы мамлекеттик тышкы карызды тейлөө чыгымдарынын жалпы суммасынын 72,3% карыздын негизги суммасын төлөөгө, ал эми эсептелген пайыздар боюнча сумманы төлөөгө 27,7% жумшалган.
Мамлекеттик тышкы карыздын деңгээлин кыскартуу максатында, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан 2015-2018-жылдар мезгилинде Кытайдын Экспорттук-импорттук банкы жана Россия Федерациясынын Өкмөтү менен Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тышкы карызын реструктуризациялоо боюнча иш-чаралар жүргүзүлгөн. Жүргүзүлгөн иштердин натыйжасында: 1) Кыргыз Республикасынын Россия Федерациясына болгон карызы толугу менен жоюлган жана 2) 2001-жылдын 12-апрелиндеги Кагаз фабрикасын куруу долбоору боюнча Кыргыз Республикасынын карызы реструктуризацияланган.
Тышкы карыздын макроэкономикалык таасири. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тышкы карызын тейлөөгө 2021-жылы - 19999 млн. сом, 2022-жылы - 23728 млн. сом, 2023-жылы - 29973 млн. сом жумшоо пландалууда.
11-таблица
Учурдагы карыз, тышкы зайымдардын түшүүсү жана төлөө (млн. сом)
| 2020-ж. | 2021-ж. | 2022-ж. | 2023-ж. |
Тышкы карыздын өлчөмү (жыл аягына карата) | 348485 | 347209 | 357759 | 361694 |
Зайымдардын түшүүсү(**) | 51594 | 21227 | 21790 | 21189 |
Карыздарды төлөө, анын ичинен: | 18111 | 19999 | 23728 | 29973 |
пайыздар | 4998 | 5001 | 5134 | 5144 |
негизги сумма | 13113 | 14998 | 18594 | 24829 |
(**) КРФМ Эл аралык кызматташуу башкармалыгынын маалыматтары боюнча
12-таблица
Учурдагы карыз, тышкы зайымдардын түшүүсү жана төлөө (ИДПга карата % менен)
| 2020-ж. | 2021-ж. | 2022-ж. | 2023-ж. |
Тышкы карыздын өлчөмү | 59,8 | 54,7 | 51,7 | 50,0 |
Карыздарды төлөө, анын ичинен: | 3,1 | 3,2 | 3,4 | 4,1 |
пайыздар | 0,9 | 0,8 | 0,7 | 0,7 |
негизги сумма | 2,2 | 2,4 | 2,7 | 3,4 |
2021-жылга Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тышкы карызын тейлөө бюджети жана 2022-2022-жылдарга болжолу Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жүргүзгөн чет өлкөлүк зайымдарды тартуунун жана сарптоонун так тартибин камсыздоого багытталган иштерди эске алуу менен түзүлгөн.
Болжолдуу маалыматтар боюнча 2020-2023-жылдарда ИДПга карата мамлекеттик тышкы карыздын көлөмү орточо 54,1%ды түзөт. Жогоруда аталган таблицаларда көрсөтүлгөндөй, тышкы зайымдарды тартуунун көлөмү тышкы кредиттер боюнча милдеттенмелерди төлөө боюнча суммадан ашат. Бул 2021-2023-жылдарда мамлекеттик тышкы карыздын көлөмү номиналдык көлөмдө көбөйүүгө алып келет. Ошондой эле тартылган зайымдардын негизги суммалары боюнча төлөө мөөнөттөрү келгендигине байланыштуу кредиттер боюнча негизги сумманы төлөө чыгымдарынын да жыл сайын көбөйгөндүгү белгиленүүдө.
Мурдагы мезгилдерде ички карыздын динамикасынын тенденциялары
13-таблица
Ички карыздын өзгөрүү тенденциялары (ИДП карага% менен)
| 2015-ж. | 2016-ж. | 2017-ж. | 2018-ж. | 2019-ж. |
Ички карыздын өлчөмү | 3,6 | 4,7 | 5,8 | 7,8 | 8,7 |
Зайымдардын түшүүсү | 1,9 | 3,4 | 3,0 | 3,2 | 2,5 |
Карызды төлөө, анын ичинен: | 1,6 | 2,4 | 2,0 | 2,1 | 2,4 |
пайыздар | 0,3 | 0,4 | 0,5 | 0,6 | 0,7 |
негизги сумма | 1,3 | 2,0 | 1,6 | 1,5 | 1,7 |
кайра тариздөө жана/же эсептен чыгаруу |
|
|
|
|
|
2015-жылдан тартып Кыргыз Республикасынын мамлекеттик ички карызынын өсүү тенденциясы байкалууда. Мамлекеттик ички карыздын көлөмүнө инфляциянын деңгээли өзгөчө таасир этет, анткени мамлекеттик баалуу кагаздар (МБК) боюнча кирешелүүлүк МБК рыногунун катышуучулары тарабынан, анын ичинде күтүлгөн инфляцияны эске алуу менен белгиленет.
2016-2018-жылдар мезгилинде МБКны жайгаштыруудан каражаттардын түшүүлөрүнүн көбөйүү тенденциясы байкалууда. Бул республикалык бюджеттин тартыштыгын каржылоо көлөмүнүн көбөйүүсүнө жана МБК рыногунун өнүгүшүнө байланыштуу.
2015-2019-жылдарда Кыргыз Республикасынын мамлекеттик ички карызын тейлөөгө республикалык бюджеттин чыгымдары 2015-ж. - 6880,7 млн. сомду, 2016-ж. - 11518,7 млн. сомду, 2017-ж. - 10663,3 млн. сомду, 2018-ж. - 11804,9 млн. сомду, 2019-ж. - 14112,4 млн. сомду түзгөн.
Негизги сумма боюнча милдеттенмелерди төлөөгө чыгымдардын олуттуу көлөмү 2016-жылга жана 2019-жылга туура келет, бул 2016-жылы кармоочулар болуп финансылык эмес уюмдар эсептелген казыналык облигациялар боюнча милдеттенмелерди толук төлөөгө, 5 жылдык жүгүртүү мөөнөтү менен МКО, 2019-жылы 2019-жылдын экинчи жарым жылдыгынан тартып жаңыланган 3-6 айлык МКВ боюнча милдеттенмелерди жарым-жартылай төлөөгө байланыштуу болгон.
Ички карыздын өзгөрүүсүнүн болжолдуу тенденциялары
14-таблица
Учурдагы карыз, жаңы милдеттенмелерди таануу, ички карыздын түшүүсү жана тейлөө ( ИДПга карата % менен)
| 2020-ж. | 2021-ж. | 2022-ж. | 2023-ж. |
Ички карыздын өлчөмү | 10,2 | 10,8 | 11,6 | 12,6 |
Зайымдардын түшүүсү | 2,6 | 2,4 | 2,2 | 2,1 |
Милдеттенмелерди кабыл | 3,3 | 3,1 | 3,0 | 2,9 |
алуу |
|
|
|
|
Карызды төлөө: | 2,5 | 2,4 | 2,0 | 2,2 |
алардын ичинен пайыздар: | 0,7 | 0,7 | 0,7 | 0,8 |
анын ичинен негизги сумма | 1,8 | 1,7 | 1,2 | 1,4 |
2021-2023-жылдарда республикалык бюджеттин тартыштыгын каржылоо үчүн жана МБК рыногун андан ары өнүктүрүү максатында республиканын бюджетин жыл сайын 15400,0 млн. сом көлөмүндө МБКны жайгаштыруудан түшүүлөр менен камсыздоо пландалууда. МБКны чыгаруу жана жайгаштыруу түзүмү 2021-2023-жылдарда узак мөөнөттүү баалуу кагаздардын(4) көбөйүүсү кайра каралган. Узак мөөнөттүү МБКнын көлөмүнүн жогорулашы МБКны жүгүртүү мөөнөттөрүн акырындык менен көбөйтүү максаты менен жана бир кыйла узакка берилүүчү акча каражаттарын тартууга байланыштуу. Ошол эле учурда 2021-2023-жылдарда каралган көлөмдө МБКны чыгаруудан жана жайгаштыруудан каражаттын толук түшпөй калуусунун потенциалдуу тобокелдиктери болушу мүмкүн, анткени МБКны жайгаштыруудан түшүүлөрдүн көлөмү Кыргыз Республикасынын финансы рыногунда түзүлгон абалга, ошондой эле кирешелүүлүк көрсөткүчтөрүнүн жана МБКга суроо-талаптын түзүмүнүн өзгөрүшүнө жараша болот.
Мындан тышкары, инфляция болжолдонгондон да жогорулаган учурда МБК боюнча пайыздык төлөмдөрдү төлөөгө чыгымдардын көбөйүү коркунучу пайда болушу мүмкүн, анткени МБК боюнча кирешелүүлүк МБК рыногунун катышуучулары тарабынан, анын ичинде күтүлгөн инфляцияны эске алуу менен белгиленет.
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик ички карызын тейлөөгө 2021-жылы - 15351 млн. сом, 2022-жылы - 13719 млн. сом, 2023-жылы - 15929 млн. сом жумшоо пландалууда.
Негизги сумма боюнча милдеттенмелерди төлөөгө чыгымдардын олуттуу көлөмү 2021-жылга туура келет, бул bank 4-96 сериясындагы КО жана 5 жылга жүгүртүү мөөнөтү менен чет өлкөлүк валютада номинацияланган МКО боюнча милдеттенмелерди толук төлөөгө байланыштуу.
15-таблица
Тышкы жана ички карызды салыштырмалуу талдоо
| 2018-ж. | 2019-ж. | 2020-ж. | 2021-ж. | 2022-ж. | 2023-ж. |
Суммалык карыз алууларга карата ички карыз алуу % менен | 63,8% | 53,2% | 23,0% | 42,0% | 41,4% | 42,1% |
Суммалык карыз алууларга карата тышкы карыз алуу% менен | 36,2% | 46,8% | 77,0% | 58,0% | 58,6% | 57,9% |
Суммалык карыз алуу (млн. сом) | 28760 | 27994 | 66994 | 36627 | 37190 | 36589 |
Карыздын суммалык өлчөмүнө карата ички карыздын өлчөмү % менен | 14,3% | 16,1% | 14,6% | 16,5% | 18,3% | 20,1% |
Карыздын суммалык өлчөмүнө карата тышкы карыздын өлчөмү % менен | 85,7% | 83,9% | 85,4% | 83,5% | 81,7% | 79,9% |
Бардык карыздын суммалык өлчөмү (млн. сом) | 311835 | 319475 | 408189 | 415679 | 437942 | 452726 |
Болжолдонгон мезгилде карыз алуунун жалпы көлөмүндө тышкы карыз алуулардын тенденциясынын басымдуулук кылуусу чагылдырылган. Мамлекеттик тышкы карыздын көлөмү мамлекеттик карыздын суммалык көлөмүнүн 80%дан ашыгын түзөт.
Мамлекеттик карызды башкаруу стратегиясы
Орто мөөнөттүү мезгилде мамлекеттик карызды натыйжалуу башкарууну камсыз кылуу максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-аракети төмөнкүлөргө багытталат:
- экономикалык өсүшкө жана жакырчылыкты кыскартууга өбөлгө түзүүчү кыйла артыкчылыктуу программаларга жана долбоорлорго гана жаңы тышкы карыз алууларды тартууга;
- 35 пайыздагы жеңилдетилген зайымдардын (грант-элемент) минималдуу деңгээлин сактоо менен жаңы мамлекеттик тышкы карыз алууларды тартууга;
- МБК чыгаруу жана аларды баа түзүүнүн рыноктук механизмдери, атап айтканда аукциондор аркылуу жайгаштыруу менен гана мамлекеттик ички карыз алууларды тартууга;
- Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызын өз учурунда жана толук тейлөөгө;
- Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын так сактоого, мамлекеттик карызды башкарууда өлчөмүн, түзүмүн жана кадимки тобокелдиктерди үзгүлтүксүз контролдоого.
Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тобокелдиктин жогорку деңгээлиндеги финансылык инструменттерге мамлекеттик кепилдиктерди бербейт.
Мамлекеттик карыз боюнча 2021-2023-жылдарга мүмкүн болгон тобокелдиктер
1. Мамлекеттик баалуу кагаздарды (мындан ары - МБК) каражаттардын түшүүлөрү боюнча
2021-2023-жылдарга МБК чыгаруудан финансылык каражаттардын түшүүлөрү жыл сайын 15000,0 млн. сом өлчөмүндө пландалган.
МБК чыгаруудан каражаттардын түшүүлөрү МБК рыногундагы абалга, өз кезегинде негизинен бардык банк секторунун жалпы ликвиддүүлүгүнөн жана жалпысынан финансылык рынокко тартылган катышуучулардан көз каранды болгон суроо-талап жана кирешелүүлүк сыяктуу факторлорго жараша боло тургандыгын белгилей кетүү зарыл.
МБК рыногунун катышуучуларынын суроо-талаптарын жана активдүүлүгүн, ошондой эле МБК боюнча факт жүзүндөгү маалыматтарды эске алуу менен Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги шашылыштыгы боюнча МБК чыгаруу түзүмүн жана МБК эмиссиясынын ай сайын чыгуучу календарын иштеп чыгат. Ошондой эле МБК боюнча түшүүлөрдүн планын аткаруу максатында МБК чыгаруу түзүмү бюджеттик жылдын ичинде оңдолушу мүмкүн экендигин белгилей кетүү зарыл.
Жогоруда белгиленген чараларга карабастан МБКнын факт жүзүндөгү көлөмдөрү жана чыгаруу МБК рыногундагы абалга, МБК кирешелүүлүк көрсөткүчтөрүнүн өзгөрүшүнө жана МБКга болгон суроо-талаптын түзүмүнө жараша болот.
Демек, МБК рыногундагы инвесторлор тарабынан суроо-талап жок болгон же МБК боюнча кирешелүүлүк ставкалары өтө жогорулаган учурда МБК чыгаруудан финансылык каражаттардын түшпөй калуу коркунучу бар.
Мамлекеттик ички карызды тейлөөгө катыштуу, б.а. МБКны тейлөө жана төлөө МБКны тейлөө боюнча чыгымдарды жүзөгө ашырууга бардык каражаттар тийиштүү жылга жана болжолдонгон эки жылга республикалык бюджетте карала тургандыгын белгилей кетүү зарыл. Мамлекеттик карызды, анын ичинде мамлекеттик ички карызды тейлөөгө чыгымдардын беренеси биринчи кезектеги, артыкчылыктуу жана милдеттүү болуп саналат, анткени "корголгон беренелер" категориясына кирет.
Ошону менен бирге мамлекеттик ички карызды тейлөө боюнча бекитилген бюджетке көбөйүү жана азаюу жагына тактоолор киргизилиши мүмкүн. Бул МБК боюнча кирешелүүлүк ставкасынын өсүшүнө же азайышына жана МБК чыгаруу түзүмүнүн өзгөрүшүнө байланыштуу. Мындан тышкары, МБКны кошумча чыгаруунун эсебинен республикалык бюджеттин ресурстук бөлүгүн толтуруу зарыл болгон учурда, б.а. түшүүлөрдүн МБК чыгаруудан пландалган финансылык каражаттардан ашык көбөйүүсү мамлекеттик ички карызды тейлөө боюнча чыгымдардын пайыздарынын да, негизги суммасынын да көбөйүшүнө таасирин тийгизет, анткени МБК боюнча милдеттенмелер көбөйөт.
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик ички карызын тейлөөдө пайыздык төлөмдөрдүн көбөйүү тобокелдиги бар экендигин белгилей кетүү зарыл.
МБК кирешелүүлүк ставкаларындагы айырмалар бюджетте жана болжолдордо каралган мамлекеттик карызды тейлөө боюнча чыгымдардын өзгөрүүсүнө алып келиши мүмкүн. МБК жайгаштырууда кирешелүүлүк канчалык жогору болсо, МБКны төлөө боюнча алдыдагы төлөмдөр да жогору болот. Бул МБК боюнча кирешелүүлүктүн МБКны жайгаштыруу боюнча аукциондорду өткөрүү учурунда, анын ичинде күтүлгөн инфляцияны эске алуу менен МБК рыногунун катышуучулары тарабынан белгиленет.
2. Мамлекеттик тышкы карызды тейлөө боюнча
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тышкы карызын тейлөө боюнча чыгымдар алмашуу курсунун тобокелдигине олуттуу дуушар болгон. Алмашуу курсунун тобокелдиги АКШ долларынын сомго карата курсу жогорулаганда, ошондой эле башка валюталардын (евро, япон йени, карыз алуунун атайын укуктары (СДР) ж.б.) АКШ долларына болгон кросс-курсу жогорулаганда мамлекеттик тышкы карызды тейлөө үчүн бюджеттик каражаттарга кошумча муктаждыктын пайда болушун түшүндүрөт.
5. Бюджеттер аралык мамилелердин реформасы
Акыркы жылдарда финансылык борбордон ажыратуу, бюджеттик тартипти, финансылык ресурстарды бөлүштүрүүнүн ачык-айкындуулугун жана туруктуулугунун жогорулатуу шарттарында ар кандай деңгээлдердеги бюджеттердин финансылык өз ара мамилелеринде принциптүү өзгөрүүлөр болду.
Натыйжада бюджеттик түзүлүш тартипке келтирилип, мамлекеттик органдардын, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ортосундагы ыйгарым укуктар ажыратылган, бюджеттин туруктуу киреше булактары белгиленген, республикалык бюджеттен берилүүчү бюджеттер аралык трансферттерди түзүү жана бөлүштүрүү принциптери аныкталган.
Ошону менен бирге Кыргыз Республикасында бардык деңгээлдердеги бийлик органдарынын ортосунда финансылык өз ара мамилелерди өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын түзүлгөн бюджеттик мыйзамдарын ишке ашыруу бюджеттер аралык мамилелерди өркүндөтүү, мамлекеттик финансыны башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу жаатындагы иш-чаралар комплексин жүргүзүүнү талап кылат. Буга байланыштуу орто мөөнөттүү келечекте ыйгарым укуктарды ажыратуунун жаңы системасын методологиялык жана финансылык колдоону камсыздоо зарыл.
Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 10-мартындагы № 116 токтому менен бекитилген улуттук мамлекеттик стратегиялык документтерге ылайык иштелип чыккан 2016-2019-жылдардын мезгилине Кыргыз Республикасында бюджеттер аралык мамилелерди өнүктүрүү концепциясынын милдеттери толук көлөмдө ишке ашырылган эмес, Бюджеттер аралык мамилелерди өнүктүрүүнүн жаңы программасын иштеп чыгуу зарылчылыгы келип чыккан. Азыркы учурда ведомстволор аралык жумушчу топ 2021-2025-жылдар мезгилине бюджеттер аралык мамилелерди өнүктүрүүнүн программасынын долбоорун иштеп чыгууда жана милдеттердин тизмегин өзгөртүү сунушталууда:
1) бюджеттер аралык мамилелердин алкагында чектерди белгилөө жана мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын кызыкчылыктарын макулдашуу процессин ишке киргизүү;
2) жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына киреше потенциалын жана киреше деңгээлин жогорулатууга, чыгымдарды оптималдаштырууга дем берүүчү чараларды киргизүү;
3) бюджеттер аралык трансферттердин эсептөө методикасын жакшыртуу жана ачык-айкындуулугун жогорулатуу:
- теңештирүүчү трансферттердин;
- максаттуу трансферттердин (жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын берилген мамлекеттик ыйгарым укуктарды аткарууларын каржылоого трансферттерди кошкондо);
4) жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында финансылык тартипти чыңдоо жана финансылык менеджментти күчөтүү механизмдерин киргизүү.
2021-жылы жергиликтүү бюджеттин киреше бөлүгүн чыңдоо үчүн жергиликтүү бюджеттердин пайдасына салык агенти тарабынан төлөнүүчү киреше салыгы боюнча чегерүүлөрдүн ченемдери 100% өлчөмдө белгиленет.
2021-2023-жылдарга болжолдо жергиликтүү бюджеттин пайдасына салык агенти тарабынан төлөнүүчү киреше салыгы боюнча чегерүүлөрдүн ченемдерин 100% өлчөмдө өзгөртүү жүргүзүлөт.
Ошол эле учурда 2021-2022-жылдары республикалык бюджеттин пайдасына сатуудан алынуучу салыктан чегерүүлөрдүн ченемдерин 100% өлчөмүндө өзгөртүү пландалууда.
Орто мөөнөттүү келечекте жергиликтүү бюджеттердин көлөмү 2021-жылы 23683,5 млн. сомду, 2022-жылы - 24228,1 млн. сомду, 2023-жылы - 24635,4 млн. сомду түзөт.
16-таблица
Жергиликтүү бюджеттердин көлөмү (млн. сом)
Аталышы | 2019-ж. факт | % ИДП | 2020-ж. бекит. | % ИДП | 2021-ж. болжол | % ИДП | 2022-ж. болжол | % ИДП | 2023-ж. болжол | % ИДП |
Жергиликтүү бюджеттер |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Кирешелер, анын ичинде | 21815,8 | 3,7 | 23038,1 | 3,5 | 23683,5 | 3,7 | 24228,1 | 3,5 | 24635,4 | 3,4 |
Салыктык түшүүлөр | 15596,0 | 2,6 | 16876,0 | 2,5 | 17159,4 | 2,7 | 17797,8 | 2,6 | 18302,5 | 2,5 |
Салыктык эмес түшүүлөр | 3248,2 | 0,6 | 3121,7 | 0,5 | 3499,5 | 0,6 | 3511,3 | 0,5 | 3513,9 | 0,5 |
Активдер жана милдеттенмелер |
| - | 16,1 | 0,0 | 19,0 | 0,0 | 19,0 | 0,0 | 19,0 | 0,0 |
Трансферттер, анын ичинде: | 2971,5 | 0,5 | 3024,3 | 0,5 | 3005,5 | 0,5 | 2900,0 | 0,4 | 2800,0 | 0,4 |
Теңөөчү трансферттер | 1998,8 | 0,3 | 1967,3 | 0,4 | 1967,3 | 0,3 | 2000,0 | 0,4 | 2000,0 | 0,4 |
Максаттуу трансферттер | 972,7 | 0,2 | 1057,0 | 0,2 | 1038,2 | 0,2 | 900,0 | 0,1 | 800,0 | 0,1 |
Чыгымдар | 21396,9 | 3,9 | 23038,1 | 3,5 | 23683,5 | 3,7 | 24228,1 | 3,5 | 24635,4 | 3,4 |
Жергиликтүү бюджеттерди түзүүдө жана аткарууда алар үчүн чыгымдардын негизги артыкчылыктуу беренелери корголгон беренелер, анын ичинде коммуналдык кызмат көрсөтүүлөр жана көмүрдү сатып алуу болуп эсептелет.
Билим берүү системасын каржылоону жергиликтүү бюджеттерден республикалык бюджетке, Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигинин карамагына которууга карабастан жергиликтүү бюджеттерде билим берүү системасынын муниципалдык менчик объекттерин күтүү боюнча чыгымдарды каржылоо мыйзамдуу түрдө сакталууда.
Ошентип, 2021-жылы теңдөөчү трансферттер 1967,3 млн. сом суммасын, 2022-2023-жылдарда жыл сайын 2000,0 млн. сомду түзөт.
Андан ары жергиликтүү экономиканы өнүктүрүү көрсөткүчтөрүнө негизделген жергиликтүү бюджеттердин киреше потенциалын эсептөө бюджеттик камсыздоону теңдөө үчүн негиз болуп калууга тийиш. Мындай ыкма жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын кирешелерди жыйноону жогорулатууга мотивациялайт жана алардан чыгымдарды оптималдаштырууну талап кылат.
Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын чыгымдык милдеттенмелеринин көлөмүн көбөйтүүгө таасир этүүчү Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актылары кабыл алынган учурда максаттуу трансферттерди берүү тартибин өзгөртүү боюнча колдонуудагы бюджеттик мыйзамдарга өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизилет.
2021-жылга республикалык бюджетте Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги тарабынан 1038,2 млн. сом суммасында максаттуу трансферттерди кароо пландалууда, алар өзүнө төмөнкүлөргө чыгымдарды камтыйт:
- республиканын бийик тоолуу жана алыскы райондорунда жашаган калктын электр энергиясына карата чыгымдарын 50%га компенсациялоого;
- Ош шаарында жылуулук энергиясын компенсациялоого;
- жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына айрым мамлекеттик ыйгарым укуктарды өткөрүп берүүгө;
- "Эң мыкты айыл өкмөтү" конкурсуна;
- жергиликтүү бюджеттерде кирешелердин түшпөй калууларын компенсациялоого (алар бекитилген жергиликтүү бюджеттерге мониторинг жана талдоо жүргүзүүнүн, жергиликтүү бюджеттерге кирешелердин ай сайын түшүүлөрүнүн негизинде бөлүнөт);
- жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын калктуу конуштарынын башкы пландарын иштеп чыгууга;
- жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын өбөлгөлөөгө.
6. Өнүктүрүү бюджети
6.1. Капиталдык салымдар
Акыркы жылдары капиталдык салымдардын көпчүлүк бөлүгү биринчи кезектеги тартипте социалдык объекттерди (билим берүү, саламаттык сактоо) курууга жана реконструкциялоого, ошондой эле авариялык абалдагы социалдык объекттерди калыбына келтирүүгө жумшалган. Курулуштун жана реконструкциялоонун көлөмдөрүнүн өсүшү экономикага жана социалдык чөйрөгө сезилерлик таасир тийгизе элек жана жалпысынан анча жогору эмес натыйжалуулукка ээ, анткени каражаттардын копчүлүк бөлүгүн социалдык объекттерге багыттоого байланыштуу.
Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылды -"Региондорду өнүктүрүү жылы", 2019-жылды - "Региондорду өнүктүрүү жана өлкөнү санариптештирүү жылы", 2020-жылды - "Региондорду өнүктүрүү, өлкөнү санариптештирүү жана балдарды коргоо жылы" деп жарыялоо жөнүндө Жарлыктарын ишке ашыруу максатында мамлекеттик капиталдык салымдар региондордун жана республиканын инфратүзүмүн туруктуу өнүктүрүүнү камсыздоого, оптималдуу пландоону жана капиталдык салымдарды региондук өнүктүрүү концепциясын жана тармактык экономикалык программаларды эске алуу менен кыйла артыкчылыктуу инвестициялык долбоорлорго бөлүштүрүүнү өркүндөтүүгө багытnалат. Мамлекеттик капиталдык салымдардын эсебинен каржылоону өркүндөтүү жана өнүктүрүү боюнча негизги милдеттер төмөнкүлөр болот:
- орто мөөнөттүү мамлекеттик, тармактык (сектордук) жана региондук программаларды иштеп чыгуу баскычында инвестициялык сунуштарды түзүү;
- инвестициялык сунуштарды түзүү жана тандоо этабында артыкчылыктуу бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмесине киргизүү шартында бюджеттик инвестициялык долбоордун техникалык-экономикалык негиздемесин иштеп чыгуу;
- колдонуудагы жана иштелип чыгуучу мамлекеттик, тармактык (сектордук) жана региондук программалардын негизинде артыкчылыктуу бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмесин түзүү;
2016-2019-жылдары капиталдык салымдарга чыгымдар артыкчылыктуу тартипте социалдык-экономикалык маанидеги объекттерди, анын ичинде билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт чөйрөсүндөгү объекттерди, суу менен камсыздоо объекттерин курууга жана реконструкциялоого, ошондой эле республикада автожолдорду курууга жана реконструкциялоого багытталган.
2019-жылы мамлекеттик капиталдык салымдардын алкагында 5641,0 млн. сом суммасындагы иш жүзүндөгү чыгымдар артыкчылыктуу тартипте төмөнкү секторлорго багытталган:
- "билим берүү" - 1932,7 млн. сом;
- "автожолдор жана көпүрөлөр" - 1792,2 млн. сом;
- "ТКЧ" (суу менен камсыздоо, инфратүзүм, долбоордук ж.б.) - 643,9 млн. сом;
- "ирригация" - 549,8 млн. сом;
- "маданият жана спорт" - 303,1 млн. сом;
- "саламаттык сактоо" - 180,9 млн. сом;
- "коргоо жана укуктук тартип" - 124,8 млн. сом.
2021-2023-жылдары мамлекеттик капиталдык салымдар үчүн ресурстарды көбөйтүүдө Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги мурда башталган билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт объекттеринин курулушун бүткөрүүнү каржылоону жана эксплуатациялоого киргизүүнү пландоодо. Стратегиялык маанидеги автомобиль жолдорун өнүктүрүүнү артыкчылыктуу каржылоо зарылдыгынан улам Балыкчы - Тамчы - Чолпон-Ата - Корумду автожолунун жана республиканын райондук борборлорундагы автожолдорду куруу үчүн каражат бөлүү пландалууда. Суу чарба курулмаларынын курулушунун мамлекеттик программасына ылайык биринчи кезекте ирригациялык каналдардын курулушун бүткөрүү каржыланат, ал республиканын региондорунда жаңы сугат жерлеринин көп аянттарын өздөштүрүүгө мүмкүндүк берет.
"Кыргыз Республикасынын 2020-жылга республикалык бюджети жана 2021-2022-жылдарга болжолу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамында капиталдык салымдар беренеси боюнча 2411,5 млн. сом каралган.
Орто мөөнөттүү мезгилде капиталдык салымдарды каржылоого 2021-2023-жылдарга жыл сайын 3000,0 млн. сомдон каралган.
Орто мөөнөттүү мезгилде иштер төмөнкүлөргө багытталат:
- ички капиталдык салымдар долбоорлорун пландоо жана аларды республикалык бюджеттен каржылоо принциптерин мыйзамдык өзгөртүү
- республикалык жана жергиликтүү бюджеттерди иштеп чыгуу үчүн негиз болуучу социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү планынын курамында үч жылдык мезгилге жыл сайын курулуучу жана реконструкциялануучу объекттердин тизмесин иштеп чыгуу;
- капиталдык салымдардын жалпы суммасын бир сап менен бекитүү практикасын жана республикалык бюджет жөнүндө мыйзам бекитилгенден жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине берилгенден кийин бир айдан кечиктирбестен Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан курулуучу жана реконструкциялануучу объекттердин тизмесин андан ары бекитүү практикасын мыйзамдык өзгөртүү;
- капиталдык салымдар беренеси боюнча социалдык объекттерди, өзгөчө жергиликтүү калктын демографиялык өнүгүүсүн жана мектепте билим берүү тармактарын оптималдаштыруу мүмкүндүгүн эске алуу менен мектептердин курулушун тандоо критерийлерин кайра кароо.
6.2. Дем берүүчү (үлүштүк) гранттар
Дем берүүчү (үлүштүк) гранттар - жергиликтүү бюджеттердин үлүштүк катышуусу менен долбоордук-конкурстук негизде республикалык бюджеттен жана аймактарды социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасын ишке ашыруу үчүн башка тартылган каражаттардан жергиликтүү оз алдынча башкаруунун аткаруучу органдарына берилүүчү акча каражаттары.
Дем берүүчү (үлүштүк) гранттарды алууга долбоорлордун тизмеси облустук маанидеги райондордун, шаарлардын деңгээлинде, квоталардын көлөмдөрүнө ылайык долбоорлорду тандоо боюнча комиссиялардын чечимдеринин негизинде түзүлөт.
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 21-апрелиндеги № 230 "Дем берүүчү (үлүштүк) гранттардын эсебинен долбоорлорду тандоо жана каржылоо жөнүндө жобону жана Долбоорлорду даярдоо жана ишке ашыруу боюнча нускаманы бекитүү тууралуу" токтомуна ылайык дем берүүчү (үлүштүк) гранттар билим берүү, саламаттык сактоо, маданият, спорт, турак жай-коммуналдык, айылдык, суу чарба мекемелеринин көмөкчү жана кошумча объекттерин жана башка объекттерди оңдоону, реконструкциялоону жана абаттоону, курууну каржылоо боюнча артыкчылыктуу долбоорлорду ишке ашырууга багытталат жана долбоорлорду ишке ашыруу үчүн жергиликтүү бюджеттердин, эл аралык уюмдардын жана башка субъекттердин мобилизацияланган ресурстарына кошумча кошо каржылоо түрүндө берилет. Долбоорлорду каржылоо жергиликтүү өз алдынча башкаруунун аткаруучу органдары берген отчетторго жараша болот (суралган суммага жана талап кылынган көлөмгө ылайык дем берүүчү (үлүштүк) грант транштар менен, каражаттарды (менчик, тартылган, республикалык бюджеттен) өздөштүрүүнү эске алуу менен отчет берилгенден кийин долбоордун тибине жараша берилет).
Дем берүүчү (үлүштүк) гранттарды алууга келген долбоорлор кыска мөөнөттүү (учурдагы жылы аяктайт) болуп саналат жана негизинен жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын инфратүзүм объекттерин жакшыртууга багытталат.
2018-2019-жылдары дем берүүчү гранттардын эсебинен республикалык бюджеттен жалпы 758,0 млн. сом суммасына каржыланган.
2018-2020-жылдарда дем берүүчү (үлүштүк) гранттарды категориялар жана облустар боюнча бөлүштүрүү төмөнкүдөй болот:
17-таблица
2018-2020-жылдарда облустар боюнча дем берүүчү (үлүштүк) гранттарды бөлүштүрүү (млн. сом)
№ | Региондордун аталышы | 2018-жыл | 2019-жыл | 2020-жыл | |||
Объекттер дин саны | Бөлүнгөн каражат тар | Объекттер дин саны | Бөлүнгөн каражат тар | Объекттердин саны | Бөлүнгөн каражат тар | ||
| План | 213 | 500,0 | 247 | 600,0 | 234 | 600,0 |
| Факт | 212 | 348,4 | 244 | 409,6 |
|
|
| Анын ичинде: |
|
|
|
|
|
|
1 | Жалал-Абад облусу | 52 | 82,4 | 58 | 96,9 | 55 | 137,0 |
2 | Ош облусу | 35 | 58 | 37 | 60,2 | 41 | 106,0 |
3 | Чүй облусу | 35 | 50,4 | 43 | 65,3 | 38 | 100,0 |
4 | Нарын облусу | 24 | 44,0 | 24 | 44,6 | 26 | 62,3 |
5 | Ысык-Көл облусу | 28 | 44,3 | 40 | 65,3 | 29 | 77,4 |
6 | Баткен облусу | 22 | 38,6 | 24 | 42,6 | 27 | 68,2 |
7 | Талас облусу | 16 | 30,7 | 18 | 34,7 | 18 | 49,1 |
18-таблица
2018-2020-жылдарда категориялар боюнча дем берүүчү гранттарды (үлүштүк) бөлүштүрүү (млн. сом)
№ | Категориялар | 2018-жыл | 2019-жыл | 2020-жыл | |||
Объекттердин саны | Бөлүнгөн каражаттар | Объекттердин саны | Бөлүнгөн каражаттар | Объекттердин саны | Бөлүнгөн каражаттар | ||
| План | 213 | 500,0 | 247 | 600,0 | 234 | 600,0 |
| Факт | 212 | 348,4 | 244 | 409,6 |
|
|
| анын ичинен: |
|
|
|
|
|
|
1 | Мектептер | 54 | 76,2 | 79 | 116,6 | 87 | 224,0 |
2 | Бала бакчалар | 49 | 77,1 | 39 | 67,2 | 40 | 104,2 |
3 | Маданий маанидеги объекттер | 16 | 26,1 | 29 | 47,4 | 18 | 43,2 |
4 | Спорттук багыттагы объекттер | 31 | 56,2 | 27 | 51,8 | 27 | 70,3 |
5 | Саламаттык сактоо объекттери | 15 | 25,6 | 1 1 | 16,6 | 7 | 18,2 |
6 | Инженердик-коммуникациялык инфратүзүм объекттери | 37 | 68.2 | 47 | 91,3 | 42 | 106,0 |
7 | Административдик маанидеги объекттер жана башкалар | 10 | 19,0 | 12 | 18,7 | 13 | 34,1 |
"Кыргыз Республикасынын 2020-жылга республикалык бюджети жана 2021-2022-жылдарга болжолу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамында дем берүүчү (үлүштүк) гранттар беренеси боюнча 600,0 млн. сом каралган.
Орто мөөнөттүү мезгилде 2021-2023-жылдарга дем берүүчү (үлүштүк) гранттарды каржылоого жыл сайын 600,0 млн. сом каралган.
Дем берүүчү (үлүштүк) гранттарды бөлүштүрүү саясатын өркүндөтүү аспекттери:
1) долбоорлорду кошо каржылоо үлүшүнүн чегин кайра кароо же аны жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын киреше потенциалына жараша прогрессивдүү кылуу;
2) дем берүүчү (үлүштүк) гранттардын долбоорлорун ишке ашыруу үчүн убактылуу чектөөлөрдү кайра кароо;
3) орто мөөнөттүү келечекте дем берүүчү (үлүштүк) гранттарды жергиликтүү өнүктүрүү бюджеттерине бөлүштүрүүнү алмаштыруу же айкалыштыруу.
6.3. Тышкы каржылоо (кредиттер жана гранттар)
Мамлекеттик инвестицияларга чыгымдарды, анын ичинде мамлекеттик инвестициялардын (МИ) алкагында ишке ашырылуучу долбоорлорду тышкы каржылоого муктаждыктарды орто мөөнөттүү пландоо Өнүктүрүү бюджетин пландоо процессинин алкагында жыл сайын ишке ашырылат, анын жүрүшүндө кийинки эки жылга финансы ресурстарына муктаждыктар бааланат. Мында тышкы каржылоо бөлүгүндө дагы, ошондой эле мамлекеттик бюджеттен долбоорлорду кошо каржылоодо да тармактык өнүктүрүү программалары жана ресурстук чектөөлөр эске алынат.
1. 2018-2019-жылдарда мамлекеттик инвестицияларды ишке ашыруунун кыскача сереби
2018-2019-жылдар мезгилинде МИ долбоорлору негизинен тышкы зайымдардын жана гранттардын эсебинен каржыланган.
2018-2019-жылдары МИ долбоорлорун ишке ашыруу үчүн тышкы зайымдардын жана гранттардын каражаттарын орточо жылдык пайдалануу 16570,0 млн. сомду түзгөн (салыштыруу үчүн 2017-2018-жж. - 21357,0 млн. сом).
Азия өнүктүрүү банкы (АӨБ), Дүйнөлүк банк (ДБ), Ислам өнүктүрүү банкы (ИӨБ), Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы (ЕРӨБ), Германия Өкмөтү жана КЭР тарабынан берилген каражаттар МИни тышкы каржылоонун негизги булактары болуп саналат.
2. 2020-жылга МИ бюджетинин көрсөткүчтөрү.
2020-жылы бардык булактардан мамлекеттик инвестицияларды бюджеттик каржылоонун суммасы 32054,9 млн. сомду түзөт. Мында зайымдардын жана гранттардын эсебинен тышкы каржылоонун үлүшү 31136,3 млн. сомду же каржылоонун жалпы суммасынан 97,1%ды түзөт, долбоорлорду кошо каржылоого 918,6 млн. сом же каржылоонун жалпы суммасынан 2,9% пайдаланылат.
Бул мезгилде бир кыйла көп чыгымдар салттуу түрдө экономикалык секторго (энергетика, транспорт, айыл чарбасы, ирригация, айылдарды суу менен камсыздоо) туура келет жана 29602,2 млн. сомду же жалпы чыгымдардын 92,3%ын түзөт. Социалдык секторго 2452,6 млн. сом, алардын ичинен: Билим берүү жана илим министрлигине 192,9 млн. сом; Саламаттык сактоо министрлигине 2259,7 млн. сом багытталат.
3. 2021-2023-жылдарга инвестициялык саясат.
2021-2023-жылдарда транспорттук системаны, энергетикалык инфратүзүмдү, ошондой эле айыл чарбасын, ирригацияны, суу менен камсыздоону жана социалдык инфратүзүмдү өнүктүрүү МИнин маанилүү артыкчылыктары бойдон калат.
2021-2023-жылдардын мезгилинде бардык булактардан мамлекеттик инвестицияларды бюджеттик каржылоонун жалпы суммасы 93968,5 млн. сомду түзөт. Мында зайымдардын жана гранттардын эсебинен тышкы каржылоонун үлүшү 88851,6 млн. сомду (каржылоонун жалпы суммасынан 94,6%ды) түзөт, МИ долбоорлорун кошо каржылоого 5116,9 млн. сом (5,4%) колдонулат.
2021-2023-жылдардын бул мезгилинде экономикалык блок басымдуу ролду ойнойт, ага бардык каржылоонун 89,3%ы (83861,3 млн. сом) туура келет. Экономикалык блок айыл чарбасы, транспорт, энергетика, суу менен камсыздоо жана социалдык инфратүзүм сыяктуу багыттарды камтый тургандыгын белгилей кетүү зарыл, аларга мамлекеттик инвестициялардын олуттуу көлөмү багытталат.
Социалдык секторго бардыгы 7289,7 млн. сом же каржылоонун жалпы көлөмүнөн 7,8% багытталат.
Саламаттык сактоо секторун каржылоонун башкы максаты өлкөнүн бардык жашоочуларынын саламаттык сактоо системасынын кызмат көрсөтүүлөрүн туруктуу пайдаланууларын камсыздоо, ооруп калган учурда финансылык жүктү азайтуу, саламаттык сактоо системасынын натыйжалуулугун жана сапатынын деңгээлин жогорулатуу, ошондой эле аны бейтаптарга бир кыйла багытталган жана бир кыйла ачык-айкын кылууга умтулуу болуп саналат. Жалпы сумма 4640,8 млн. сомду түзөт.
Саламаттык сактоо секторунда төмөнкү долбоорлор ишке ашырылат.
"Кургак учукка каршы күрөшүү-V" долбоору кургак учукка каршы дары-дармектерди, техникалык жана техникалык эмес медициналык жабдууларды, лабораториялык жабдууну, чыгымдалуучу материалдарды сатып алууну, ошондой эле Улуттук референс-лабораторияда сапатты башкаруу системасын түзүүнү жана кургак учукту дарылоочу мекемелерде курулуш иштерин жана консультациялык кызмат көрсөтүүлөргө акы төлөөнү каржылоону карайт.
"Шашылыш медицина улуттук системасын түзүү-II" долбоорунун каражаттары Жалал-Абад облустук ооруканасында интеграцияланган кечиктирилгис медицина бөлүмүн курууга, медициналык жана медициналык эмес жабдуулар менен жабдууга жана медицина кызматкерлеринин квалификациясын жогорулатууга багытталган консультациялык кызматтарды көрсөтүүгө, окутууга багытталат.
"Эне жана баланы коргоо IV-V" долбоору кош бойлууларга жана ооругандарга медициналык жардам көрсөтүүнү жакшыртууга багытталган. Программа ошондой эле балдардын өлүмүнүн деңгээлин азайтууга жана эненин ден соолугун жакшыртууга багытталган. Программанын алкагында Бишкек шаарында Эне жана баланы коргоо улуттук борборунун аймагында республикалык деңгээлдеги Перинаталдык борборду түзүү; Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигине жаңы төрөлгөн ымыркайларды ташуу системасын иштеп чыгууда жана киргизүүдө техникалык колдоо көрсөтүү; дарыланууга багыттоо системасын киргизүү каралууда.
Ошондой эле "Бишкек шаарынын медициналык тез жардам шаардык балдар клиникалык ооруканасы үчүн жаңы корпусту куруу", "Улуттук госпиталдын нейрохирургиялык борборун куруу жана жабдуу", "COVID-19 шашылыш долбоору" (ДБ) жана "COVID-19 пандемиясы боюнча өзгөчө долбоор" (АОБ) жаңы долбоорлорун ишке ашырууну баштоо пландалууда.
"Бишкек шаарынын медициналык тез жардам шаардык балдар клиникалык ооруканасы үчүн жаңы корпусту куруу" долбоору алдыңкы өлкөлөрдүн деңгээлинде заманбап госпиталдык, жеткиликтүү, кечиктирилгис, күнү-түнү, өз убагында, адистештирилген жана сапаттуу, медициналык жардамды уюштуруу аркылуу өлкө масштабында төрөлгөндөн тартып 16-17 жашка чейин хирургиялык патологиясы бар оорулуу балдарга медициналык-санитардык жардам көрсөтүүнүн сапатын жогорулатууга багытталган.
"Улуттук госпиталдын нейрохирургиялык борборун куруу жана жабдуу" долбоорунун максаты дарылоо-диагностикалык жабдуулардын бардык заманбап комплекси менен жабдылган нейрохирургиялык борборду куруу болуп саналат, анда нейрохирургиялык профилдеги оорулууларга жогорку адистештирилген кечиктирилгис жана пландуу жардам көрсөтүлөт, ошондой эле жогорку квалификациялуу адистер даярдалат.
"COVID-19 шашылыш долбоору" (ДБ) COVID-19 жуккан адамдарды эрте аныктоо жана ырастоо боюнча эпидемиологиялык көзөмөлдү жана контролду чыңдоого, ошондой эле COVID-19 менен ооруган медициналык персонал жана бейтаптар үчүн тобокелчиликтерди азайтуу менен медициналык жардам көрсөтүү системасынын даярдыгын күчөтүүгө багытталган.
"СОУГО-19 пандемиясы боюнча өзгөчө долбоор" (АӨБ) долбоорунун алкагында инфекциянын алдын алуу жана ага каршы күрөшүү боюнча чараларды кошкондо, медициналык мекемелерди карантиндик дарылоо борборлоруна кайра жабдууда, ошондой эле оор шарттарды иштегендиги үчүн кошумча акыларды төлөө формасында персоналды сыйлоодо колдоо көрсөтөт. Долбоордун алкагында бет каптар жана щиттер менен ЖКК; ИВЛ аппараттарын, кычкылтек аппараттарын, мониторлорду, медициналык багыттагы буюмдарды кошкондо негизги жабдуулар, ошондой эле тез жардам машиналары сатып алынат.
Ошондой эле каржылоо билим берүү секторуна да багытталган, анын жалпы суммасы 2649,0 млн. сомду түзөт. Долбоорлор калктын жакыр жана аялуу катмары, анын ичинде этникалык азчылыктар жана өзгөчө билим берүүгө муктаж балдар үчүн сапаттуу мектепке чейинки билим берүүгө, ошондой эле окутуучулук ишти жакшыртууга жана окутуу, билим берүү материалдарын, товарларды жана техникалык жардамды берүү аркылуу окутуу-методикалык материалдар менен класстарды камсыздоого багытталган.
Бул мезгилде айыл чарбасында ирригацияны кошкондо төмөнкү долбоорлорду каржылоо колдоого алынат: "Мал чарбасын жана рынокту өнүктүрүү-II" (АӨЭФ), "Айыл чарбасында өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу жана тамак-ашты жакшыртуу" (Айыл чарбасы жана тамак-аш коопсуздугу боюнча глобалдык фонд), "Сүт азыктары секторунун өндүрүмдүүлүгүн комплекстүү өнүктүрүү (ДБ), "Кыргыз Республикасында Сарымсак ирригациялык системасын өнүктүрүү (ИӨБ), "Рынокко кирүүнү камсыздоо" (АӨЭФ) ж.б., аларды инвестициялоого 4163,3 млн. сом жумшалат.
Айыл чарбасындагы долбоорлор бир кыйла продуктивдүү, пайдалуу жана туруктуу мал чарбасы жана өсүмдүк өстүрүү үчүн шарттарды жана сугат жерлеринин өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу максатында ирригациялык кызмат көрсөтүүлөрдү жакшыртууга жана суу ресурстарын башкарууга багытталган.
Бул мезгилде транспорт секторунда жалпы 24252,8 млн. сом суммасына бир кыйла ири долбоорлор ишке ашырылат.
"Түндүк-түштүк альтернативдик жолун куруу" (ИӨБ(6), СӨФ(7)), "Ош-Баткен-Исфана автомобиль жолун реабилитациялоо" (ИӨБ) долбоорлору, "БАРЭК-3 коридорун жакшыртуу(8)" долбоору (Бишкек-Ош автожолу), Фаза 4 (АӨБ), "Түндүк-Түштүк альтернативдик жолун куруу" Фаза 1 жана Фаза 2" долбоору (КЭР), "Бириктирүүчү жолдун долбоору, БАРЭК 1 жана 3 коридорлору" долбоору (АӨБ), "Эл аралык маанидеги жолдорду жакшыртуу" долбоору (ЛСА9), "Бишкек-Ош автомобиль жолун реконструкциялоо, Фаза IV" долбоору (ЕАӨБ), "Бишкек-Ош автожолун көчкүдөн коргоо" долбоору (JIСА) жана башкалар, кийин жүргүнчүлөрдү жана жүк ташууларда өсүп жаткан муктаждыктарды камсыздашат.
Олуттуу чыгымдар энергетика секторуна туура келет - 30811,7 млн. сом. Энергетика секторунда "Токтогул ГЭСин реабилитациялоо, Фаза II" (АӨБ, ЕАБР), "Токтогул ГЭСин реконструкциялоо Фаза III" (АӨБ) долбоорлору ишке ашырылат. "Ат-Башы ГЭСин реконструкциялоо" (Швейцария), "Жылуулук менен камсыздоону жакшыртуу долбоору" (ДБ), "Лейлек районунун Арка массивин электр энергиясы менен камсыздоону жакшыртуу" (ИӨБ) жана башкалар. Аталган долбоорлорду ишке ашыруу Кыргыз Республикасында энергетика тармагынын абалын жакшыртууга олуттуу түрдө мүмкүнчүлүк берет жана коңшу мамлекеттердин ортосунда электр энергияларын алмашууну, ошондой эле транзиттик агымдарды көбөйтүүгө жагымдуу негиз түзөт. Мындан тышкары "САSА-1000" долбоору (ДБ, ЕИБ(10)), ИӨБ), "Камбарата ГЭС-2 экинчи агрегатын ишке киргизүү" (ЕАБР), "Үч-Коргон ГЭСин реабилитациялоо" (АБР) ж.б. сыяктуу ири долбоорлорду ишке ашыруу пландалууда.
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Архитектура, курулуш жана турак жай-коммуналдык чарба мамлекеттик агенттиги боюнча жалпы 2062,1 млн. сом суммасында каржылоонун олуттуу көлөмү каралууда. "Бишкек шаарында катуу калдыктарды башкаруу системасын жакшыртуу" (БАИФ-ЕРӨБ), "Ош шаарында катуу калдыктарды башкаруу системасын жакшыртуу" (БАИФ, ЕИБ, ЕРӨБ) жана "Мамлекеттик мектептерди куруу" долбоорлорун ишке ашыруу улантылат.
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Суу ресурстары мамлекеттик агенттиги боюнча ичүүчү суу менен камсыздоо чөйрөсүндөгү долбоорлорду ишке ашыруу үчүн жалпы 15923,3 млн. сом суммасында каржылоонун олуттуу көлөмү каралууда. Төмөнкү долбоорлорду ишке ашыруу улантылат: "Бишкек ш. суу менен камсыздоону жакшыртуу (Фаза II)" (ЕРӨБ-СЕКО), "Талас ш. суу менен камсыздоо жана канализация системасын реабилитациялоо" (ЕРӨБ-СЕКО), "Кант ш. суу менен камсыздоо жана канализация системасын реабилитациялоо" (ЕРӨБ-СЕКО), "Баткен ш. суу менен камсыздоо жана канализация системасын реабилитациялоо" (БАИФ, ЕРӨБ), "Нарын ш. суу менен камсыздоо жана канализация системасын реабилитациялоо" (СЕКО-ЕРӨБ), "Ош ш. суу менен камсыздоо жана канализация системасын реабилитациялоо, Фаза-2" (ЕРӨБ, БАИФ, ЕИБ), Кара-Суу, Кызыл-Кыя, Майлуу-Суу, Чолпон-Ата, Токмок, Балыкчы, Токтогул шаарларында суу менен камсыздоо жана канализация системасын реабилитациялоо" (ЕРӨБ, БАИФ, ЕИБ) жана башкалар.
Суу секторундагы мамлекеттик инвестициялардын негизги максаты - сапаттуу ичүүчү суу менен камсыздоо аркылуу жакшы натыйжаларга жетишүүнү жана калктын ден соолугун чыңдоону камсыздоо үчүн суу менен камсыздоо, канализация, санитария жана гигиена жаатындагы иш-аракеттерди координациялоону жана жакшыртууну күчөтүү болуп саналат.
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Жергиликтүү өз алдынча башкаруу иштери жана этностор аралык мамилелер боюнча мамлекеттик агенттик боюнча да жалпы 2271,0 млн. сом суммасында каржылоонун олуттуу көлөмү каралууда. Төмөнкү долбоорлор ишке ашырылат: "Айылдык инвестициялардын үчүнчү долбоору" (ДБ), "САSА-1000 жергиликтүү коомчулукту колдоо долбоору", "Кыргыз Республикасында айылдарды туруктуу өнүктүрүү" (ИӨБ) "Шаарды өнүктүрүү долбоору" (ДБ), Региондорду экономикалык өнүктүрүү долбоору (ДБ) ж.б. Бул агенттиктин долбоорлору экономикалык жана социалдык инфратүзүмдү жакшыртууга багытталган.
Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги боюнча жалпы 38,3 млн. сом суммасында: "Агро каржылоонун кошумча нарк чынжырчасы" (КфВ), "Агро каржылоонун кошумча нарк чынжырчасы-2" (БАИФ) долбоорлору ишке ашырылат.
Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги боюнча жалпы 219,1 млн. сом суммасында: "Чек ара кызматтарын региондук жакшыртуу (АӨБ) жана Турак жайды каржылоо программасы (КфВ) долбоорлорун ишке ашыруу улантылат.
Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлиги тарабынан жалпы 3447,5 млн. сом суммасында төмөнкү долбоорлор ишке ашырылат: "Борбордук Азиядагы гидрометеорологиялык тейлөөнү модернизациялоо" (ДБ), "Кыргызстанда табигый кырсыктардын коркунучтарына туруктуулукту жогорулатуу" (ДБ), "Климаттын өзгөрүшүнө жана табигый кырсыктарга суу ресурстарынын туруктуулугун жогорулатуу" (АӨБ). Ошондой эле авариялык абалдагы мектептерди реабилитациялоо боюнча долбоорду ишке ашыруу пландалууда.
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттиги тарабынан жалпы 362,4 млн. сом суммасында "Кыргыз Республикасынын токой экосистемаларын интегрияциялуу башкаруу" долбоорун (ДБ) ишке ашыруу улантылат. Бул долбоор башкарууну пландоодо, экосистеманы жана инфратүзүмдү калыбына келтирүүдө инвестицияларды ишке ашыруу аркылуу токой экосистемаларын туруктуу башкарууну жакшыртуу максатында мамлекеттик мекемелердин жана коомдордун потенциалын чыңдоого багытталган.
Кыргыз Республикасынын Маалыматтык технологиялар жана байланыш мамлекеттик комитети тарабынан жалпы 3127,2 млн. сом суммасында "Digital CASA" долбоору (ДБ) ишке ашырылат.
19-таблица
Тышкы каржылоо (млн. сом)
Мамлекеттик инвестициялар | 2018-ж. (факт) | 2019-ж. (факт) | 2020-ж. (баалоо) | 2021-ж. (болжол) | 2022-ж. (болжол) | 2023-ж. (болжол) |
Гранттар | 5737,4 | 5272,6 | 9337,6 | 9074,9 | 9245,3 | 6915,9 |
Кредиттер | 9087,3 | 13042,8 | 21798,6 | 20636,5 | 21789,8 | 21189,2 |
Бардыгы | 14824,7 | 18315,4 | 31136,3 | 29711,4 | 31035,1 | 28105,1 |
20-таблица
Тышкы каржылоо (ИДП%)
| 2018-ж. (факт) | 2019-ж. (факт) | 2020-ж. (баалоо) | 2021-ж. (болжол) | 2022-ж. (болжол) | 2023-ж. (болжол) |
ИДП | 557113,3 | 590042,4 | 583161,9 | 635040,7 | 692363,1 | 722982,9 |
Гранттар | 1,0% | 0,9% | 1,6% | 1,4% | 1,3% | 1,0% |
Кредиттер | 1,6% | 2,2% | 3,7% | 3,3% | 3,2% | 2,9% |
Бардыгы | 2,7% | 3,1% | 5,3% | 4,7% | 4,5% | 3,9% |
21-таблица
Тышкы каржылоо (кирешелердин жалпы суммасынан %)
| 2018-ж. (факт) | 2019-ж. (факт) | 2020-ж. (баалоо) | 2021-ж. (болжол) | 2022-ж. (болжол) | 2023-ж. (болжол) |
Мамлекеттик бюджеттин жалпы кирешелери, (млн. сом) | 151540,4 | 167328,6 | 153882,0 | 189687,7 | 196449,3 | 195112,6 |
Гранттар | 3,8% | 3,2% | 6,1% | 5,0% | 4,8% | 3,6% |
Кредиттер | 6,0% | 7,8% | 14,2% | 11,3% | 11,4% | 11,0% |
Бардыгы | 9,8% | 10,9% | 20,2% | 16,3% | 16,2% | 14,6% |
22-таблица
Тышкы каржылоо берүү механизмдери (млн. сом)
Мамлекеттик инвестициялар | 2018-ж. (факт) | 2019-ж. (факт) | 2020-ж. (баалоо) | 2021-ж. (болжол) | 2022-ж. (болжол) | 2023-ж. (болжол) |
Тышкы | 14824,7 | 18315,4 | 31136,3 | 29711,4 | 31035,1 | 28105,1 |
Ички | 912,1 | 804,0 | 1413,0 | 1390,5 | 1820,7 | 1905,8 |
Бардыгы | 15736,8 | 19119,4 | 32549,3 | 31101,9 | 32855,8 | 30010,9 |
23-таблица
Тышкы каржылоо берүү механизмдери (жалпы мааниден %)
Мамлекеттик инвестициялар | 2018-ж. (факт) | 2019-ж. (факт) | 2020-ж. (баалоо) | 2021-ж. (болжол) | 2022-ж. (болжол) | 2023-ж. (болжол) |
Тышкы | 94,2% | 95,8% | 95,7% | 95,5% | 94,5% | 93,6% |
Ички | 5,8% | 4,2% | 4,3% | 4,5% | 5,5% | 6,4% |
24-таблица
Тышкы каржылоонун деталдуу болжолу (млн. сом)
Мамлекеттик инвестициялар | 2018-ж. (факт) | 2019-ж. (факт) | 2020-ж. (баалоо) | 2021-ж. (болжол) | 2022-ж. (болжол) | 2023-ж. (болжол) |
Чет мамлекеттердин өкмөттөрүнөн | 4686,3 | 8184,3 | 4527,8 | 6415,7 | 7704,0 | 5518,4 |
Эл аралык уюмдардан | 10138,4 | 10131,1 | 26608,5 | 23295,7 | 23331,0 | 22586,7 |
Кыскартуулардын тизмеси:
АӨЭФ | - | Айыл чарбасын өнүктүрүүнүн эл аралык фонду |
ЕАӨБ | - | Евразия өнүктүрүү банкы |
ИӨБ | - | Ислам өнүктүрүү банкы |
СӨФ | - | Сауд өнүктүрүү фонду |
АЭӨКФ | - | Араб экономикалык өнүктүрүүнүн Кувейт фонду |
ОПЕК | - | Мунайзатты экспорттоочу өлкөлөрдүн уюму |
АДӨФ | - | Абу-Даби өнүктүрүү фонду |
БАРЭК | - | Борбор Азиялык региондук экономикалык кызматташтык |
JICA | - | Япония эл аралык кызматташтык агенттиги |
АКТ | - | Араб координациялык тобу |
ЕИБ | - | Европа инвестициялык банкы |
СЭКӨ | - | Экономикалык маселелер боюнча Швейцариянын мамлекеттик катчылыгы |
БАИФ | - | Борбор Азия өлкөлөрү үчүн инвестициялык фонд (ЕС) |
КфВ | - | Немец өнүктүрүү банкы (Kreditanstalt fur Wiederaufbau) |
МБК | - | мамлекеттик баалуу кагаздар |
МУБК | - | мамлекеттик узак мөөнөттүү баалуу кагаздар |
МКО | - | мамлекеттик казыналык облигациялар |
КРУБ | - | Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы |
КРФМ | - | Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги |
МИ | - | мамлекеттик инвестициялар |
ТТП | - | техникалык тейлөөчү персонал |
КТП | - | кенже тейлөөчү персонал |
(1) Сатып алынуучу энергияны эсепке алуу менен, кайра иштетилген давалдык сырьенун наркын эсепке алуусуз.
(2) Кайра иштетилип чыккан давалдык сырьенун наркын эсепке алуусуз, бирок сатып алынуучу электр энергиясын эсепке алуу менен.
(3) Орточо өлчөнгөн жылдык кирешелүүлүк: формуласы боюнча эсептелген.
(4) 1 жылдан жогорку жүгүртүү мөөнөтү менен мамлекеттик казыналык облигациялары.
(5) ИӨБ - Ислам өнүктүрүү банкы.
(6) СӨФ - Сауд өнүктүрүү фонду.
(7) ЦАРЭС - Борбор Азия регионалдык экономикалык кызматташтык.
(8) JIСА- Япон эл аралык кызматташтык агенттиги.
(9) ЕИБ- Европа инвестициялык банкы.
|
| 2-тиркеме |
1-таблица. Мамлекеттик башкаруу секторунун ресурстарынын түзүмү
(млн. сом)
| 2019 алдын ала факт | 2020 бекит. | 2020 такталган | 2021 болжол | 2022 болжол | 2023 болжол |
МАМЛЕКЕТТИК БАШКАРУУ СЕКТОРУНУН РЕСУРСТАРЫНЫН ТҮЗҮМҮ |
|
|
|
|
|
|
суммасы | 167328,6 | 183708,1 | 153882,0 | 182629,9 | 191526,1 | 193094,0 |
Мамбюджеттин кирешелери (атайын каражатты кошкондо) | 153839,8 | 174025,3 | 141107,6 | 169516,5 | 181336,1 | 185727,1 |
Гранттар(1) | 13488,7 | 9682,8 | 12774,4 | 13113,4 | 10190,0 | 7366,9 |
Атайын каражаттар | 10884,0 | 11935,5 | 12037,5 | 12576,8 | 12639,7 | 12528,1 |
Социалдык фонддун кирешелери | 53843,0 | 57892,1 | 57893,1 | 59624,0 | 62110,5 | 64356,3 |
Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондунун кирешелери | 14169,0 | 15819,8 | 15819,8 | 15354,2 | 15658,9 | 15934,8 |
бюджеттин тартыштыгын каржылоо | 431,7 | 7953,5 | 27692,3 | 7038,8 | 4401,3 | 1910,9 |
ички булактар | -2509,3 | 3106,1 | -10789,7 | 1400,2 | 1205,4 | 5550,5 |
тышкы булактар | 2941,0 | 4847,5 | 38481,9 | 5638,6 | 3195,9 | -3639,6 |
ЧЫГЫМДАРДЫН ЖАЛПЫ СУММАСЫНЫН |
|
|
|
|
|
|
Социалдык фонддун чыгымдары | 53506,3 | 57105,0 | 57105,0 | 62106,5 | 65731,7 | 69496,1 |
Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондунун чыгымдары | 14641,8 | 16009,8 | 16009,8 | 15354,2 | 15658,9 | 15934,8 |
Мамлекеттик бюджеттин чыгымдары | 167760,3 | 191661,6 | 181574,3 | 189668,7 | 195927,4 | 195004,9 |
Карызды тейлөө(2) | 8048,2 | 8421,9 | 8979,5 | 9528,0 | 10290,8 | 10925,4 |
Инвестициялар | 31642,4 | 33698,0 | 27572,9 | 33798,5 | 35819,9 | 33444,5 |
Тышкы | 13 072,9 | 16986,3 | 14350,5 | 19364,0 | 20934,8 | 18637,2 |
Ички(3) | 18569,5 | 16711,7 | 13222,4 | 14434,6 | 14885,1 | 14807,3 |
анын ичинде МИПти тең каржылоо | 804,0 | 1413,0 | 918,6 | 1390,5 | 1820,7 | 1905,8 |
Атайын эсептин каражаттары | 10884,0 | 11935,5 | 12037,5 | 12576,8 | 12639,7 | 12528,1 |
Мамлекеттик бюджеттин дискрециялык учурдагы чыгымдары(4) | 117185,6 | 137606,3 | 132984,4 | 133765,4 | 137177,1 | 138106,9 |
Эскертүү:
1. МИге тышкы гранттарды камтыйт.
2. Ички жана тышкы карыз боюнча.
3. Ички тең каржылоону камтыйт.
4. Атайын каражаттардан тышкары.
2-таблица: Маанилүү микроэкономикалык көрсөткүчтөр)
| 2019 | 2020 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 |
алдын ала факт | бекит. | такталган | болжол | болжол | болжол | |
Номиналдуу ИДП (млн. сом) | 590042,4 | 667062,0 | 583161,9 | 635040,7 | 692363,1 | 722982,9 |
Реалдуу өсүш темпи (%) | 104,5 | 105,0 | 94,7 | 105,0 | 105,6 | 101,6 |
ИДП дефлятору (%) | 99,2 | 104,4 | 104,4 | 103,7 | 103,2 | 102,7 |
Инфляция ((өткөн жылдын декабрына карата КБИ)) (%) | 103,1 | 103,7 | 107,5 | 104,9 | 104,3 | 104,2 |
3-таблица. Кирешелер боюнча маалыматтардын жыйындысы
| 2019 | 2020 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 |
алдын ала факт | бекит. | такталган | болжол | болжол | болжол | |
(млн. сом) |
|
|
|
|
|
|
Кирешелердин жана гранттардын барлыгы өткөн жылга карата % менен | 167328,6 | 183708,1 | 153882,0 | 182629,9 | 191526,1 | 193094,0 |
Кирешелердин бардыгы | 110,4 | 109,8 | 83,8 | 118,7 | 104,9 | 100,8 |
өткөн жылга карата % менен | 153839,8 | 174025,3 | 141107,6 | 169516,5 | 181336,1 | 185727,1 |
Салыктык түшүүлөр | 108,1 | 113,1 | 81,1 | 120,1 | 107,0 | 102,4 |
өткөн жылга карата % менен | 121525,5 | 144755,0 | 112021,3 | 142234,6 | 153258,7 | 157753,4 |
Салыктык эмес түшүүлөр | 104,2 | 119,1 | 77,4 | 127,0 | 107,8 | 102,9 |
өткөн жылга карата % менен | 32314,3 | 29270,3 | 29086,3 | 27281,8 | 28077,3 | 27973,7 |
Атайын эсептин каражаттары | 125,7 | 90,6 | 99,4 | 93,8 | 102,9 | 99,6 |
Атайын эсептин каражаттарын кошпогондо | 10884,0 | 11935,5 | 12037,5 | 12576,8 | 12639,7 | 12528,1 |
салыктык эмес түшүүлөр | 21430,3 | 17334,8 | 17048,9 | 14705,1 | 15437,7 | 15445,6 |
Расмий трансферттер | 13488,7 | 9682,8 | 12774,4 | 13113,4 | 10190,0 | 7366,9 |
өткөн жылга карата % менен | 146,4 | 71,8 | 131,9 | 102,7 | 77,7 | 72,3 |
анын ичинде МИ гранттары(*) | 5330,3 | 6862,8 | 9324,5 | 9074,9 | 9245,3 | 6915,9 |
|
|
|
|
|
|
|
(ИДП %) |
|
|
|
|
|
|
Кирешелердин жана гранттардын бардыгы | 28,4 | 27,5 | 26,4 | 28,8 | 27,7 | 26,7 |
Кирешелердин бардыгы | 26,1 | 26,1 | 24,2 | 26,7 | 26,2 | 25,7 |
Салыктык түшүүлөр | 20,6 | 21,7 | 19,2 | 22,4 | 22,1 | 21,8 |
Салыктык эмес түшүүлөр | 5,5 | 4,4 | 5,0 | 4,3 | 4,1 | 3,9 |
Атайын каражаттар | 1,8 | 1,8 | 2,1 | 2,0 | 1,8 | 1,7 |
Атайын каражаттарды кошпогондо салыктык эмес түшүүлөр | 3,6 | 2,6 | 2,9 | 2,3 | 2,2 | 2,1 |
Расмий трансферттер | 2,3 | 1,5 | 2,2 | 2,1 | 1,5 | 1,0 |
анын ичинде МИ гранттары | 0,9 | 1,0 | 1,6 | 1,4 | 1,3 | 1,0 |
4-таблица. Бюджеттин тартыштыгын каржылоо
| 2019 | 2020 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 |
алдын ала факт | бекит. | такталган | болжол | болжол | болжол | |
(млн. сом) |
|
|
|
|
|
|
Ички каржылоо | -2509,3 | 3106,1 | -10789,7 | 1400,2 | 1205,4 | 5550,5 |
Ички булактардан түшүүлөр | 7765,9 | 11668,3 | -251,0 | 12224,2 | 9767,5 | 15697,9 |
өткөн жылга карата % менен | 60,9 | 150,3 | -2,2 | 104,8 | 79,9 | 160,7 |
МБКдан түшүүлөр | 14892,4 | 15400,0 | 15400,0 | 15500,0 | 15400,0 | 15400,0 |
КРӨ эсебиндеги калдыктар | -3776,9 | 1573,5 | 4880,9 | 3500,0 | 861,7 | 5645,9 |
менчиктештирүү | -100,0 | 0,0 | 0,0 | 500,0 | 500,0 | 500,0 |
бюджеттик ссудалар | -3249,7 | -5305,2 | -20531,9 | -7275,8 | -6994,2 | -5848,0 |
берүү | 6700,9 | 8058,6 | 22905,8 | 10755,5 | 10496,8 | 9792,7 |
тындыруу | 3451,2 | 2753,3 | 2373,9 | 3479,8 | 3502,6 | 3944,8 |
Ички карыздын негизги суммасын тындыруу | 10275,1 | 8562,3 | 10538,7 | 10824,0 | 8562,1 | 10147,5 |
өткөн жылга карата % менен | 122,0 | 83,3 | 123,1 | 126,4 | 79,1 | 118,5 |
Тышкы каржылоо | 2941,0 | 4847,5 | 38481,9 | 5638,6 | 3195,9 | -3639,6 |
Тышкы булактар (МИ) | 13072,9 | 16682,0 | 51594,5 | 20636,5 | 21789,8 | 21189,2 |
өткөн жылга карата % менен | 129,5 | 127,6 | 309,3 | 123,7 | 105,6 | 97,2 |
Тышкы карыздын негизги суммасын тындыруу | 10131,9 | 11834,6 | 13112,6 | 14997,9 | 18593,9 | 24828,7 |
өткөн жылга карата % менен | 122,9 | 116,8 | 110,8 | 126,7 | 124,0 | 133,5 |
Тартыштыгы | 431,7 | 7953,5 | 27692,3 | 7038,8 | 4401,3 | 1910,9 |
(ИДПга карата % менен) |
|
|
|
|
|
|
Ички каржылоо | -0,4 | 0,5 | -1,9 | 0,2 | 0,2 | 0,8 |
Ички булактардан түшүүлөр | 1,3 | 1,7 | 0,0 | 1,9 | 1,4 | 2,2 |
МБКдан түшүүлөр | 2,5 | 2,3 | 2,6 | 2,4 | 2,2 | 2,1 |
КРӨ эсебиндеги калдыктар | -0,6 | 0,2 | 0,8 | 0,6 | 0,1 | 0,8 |
менчиктештирүү | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,1 | 0,1 | 0,1 |
бюджеттик ссудалар | -0,6 | -0,8 | -3,5 | -1,1 | -1,0 | -0,8 |
Ички карыздын негизги суммасын тындыруу | 1,7 | 1,3 | 1,8 | 1,7 | 1,2 | 1,4 |
Тышкы каржылоо | 0,5 | 0,7 | 6,6 | 0,9 | 0,5 | -0,5 |
Тышкы булактар (МИП)(*) | 2.2 | 2,5 | 8,8 | 3,2 | 3,1 | 2,9 |
Төлөм балансын колдоо | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 2,4 | 2,7 | 3,4 |
Тышкы карыздын негизги суммасын тындыруу | 1,7 | 1,8 | 2,2 | 2,4 | 2,7 | 3,4 |
БАРДЫГЫ | 0,1 | 1,2 | 4,7 | 1,1 | 0,6 | 0,3 |
5-таблица. Мамлекеттик бюджеттин ресурстары жана чыгымдары
(млн. сом)
| 2019 | 2020 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 |
алдын ала факт | бекит. | такталган | болжол | болжол | болжол | |
Мамлекеттик бюджеттин ресурстары | 167760,3 | 191677,8 | 181591,9 | 189687,7 | 195946,4 | 195023,9 |
өткөн жылга карата % менен | 106,3 | 114,3 | 94,7 | 104,5 | 103,3 | 99,5 |
Жалпы кирешелер жана алынган расмий трансферттер | 167328,6 | 183708,1 | 153882,0 | 182629,9 | 191526,1 | 193094,0 |
өткөн жылга карата % менен | 110,4 | 109,8 | 83,8 | 118,7 | 104,9 | 100,8 |
Учурдагы кирешелер | 153839,8 | 174025,3 | 141107,6 | 169516,5 | 181336,1 | 185727,1 |
Салыктык түшүүлөр | 121525,5 | 144755,0 | 112021,3 | 142234,6 | 153258,7 | 157753,4 |
Салыктык эмес түшүүлөр | 32314,3 | 29270,3 | 29086,3 | 27281,8 | 28077,3 | 27973,7 |
Алынган расмий трансферттер МИни кошкондо | 13488,7 | 9682,8 | 12774,4 | 13113,4 | 10190,0 | 7366,9 |
Финансылык эмес активдер | 14,8 | 16,1 | 17,7 | 19,0 | 19,0 | 19,0 |
Бюджеттин тартыштыгына талап кылынган каржылоо | 431,7 | 7953,5 | 27692,3 | 7038,8 | 4401,3 | 1910,9 |
Каржылоо булактары | 431,7 | 7953,5 | 27692,3 | 7038,8 | 4401,3 | 1910,9 |
анын ичинде: ички каржылоо | -2509,3 | 3106,1 | -10789,7 | 1400,2 | 1205,4 | 5550,5 |
тышкы каржылоо | 2941,0 | 4847,5 | 38481,9 | 5638,6 | 3195,9 | -3639,6 |
Мамлекеттик бюджеттин ресурстары | 167760,3 | 191677,8 | 181591,9 | 189687,7 | 195946,4 | 195023,9 |
Мамлекеттик бюджеттин жалпы чыгымдары | 167760,3 | 191677,8 | 181591,9 | 189687,7 | 195946,4 | 195023,9 |
өткөн жылга карата % менен | 106,3 | 114,3 | 94,7 | 104,5 | 103,3 | 99,5 |
Учурдагы чыгымдар | 136117,9 | 157979,8 | 154019,0 | 155889,2 | 160126,6 | 161579,4 |
өткөн жылга карата % менен | 96,9 | 116,1 | 97,5 | 101,2 | 102,7 | 100,9 |
Капиталдык чыгымдар | 31642,4 | 33698,0 | 27572,9 | 33798,5 | 35819,9 | 33444,5 |
өткөн жылга карата % менен | 182,3 | 106,5 | 81,8 | 122,6 | 106,0 | 93,4 |
МИ каржылоонун тышкы булактарынын эсебинен (гранттарды эске алуу менен | 13072,9 | 16986,3 | 14350,5 | 19364,0 | 20934,8 | 18637,2 |
- ички тең каржылоо | 804,0 | 1413,0 | 918,6 | 1390,5 | 1820,7 | 1905,8 |
Ички булактардан капиталдык чыгымдар | 18569,5 | 16711,7 | 13222,4 | 14434,6 | 14885,1 | 14807,3 |
өткөн жылга карата % менен |
| 90,0 | 79,1 | 109,2 | 103,1 | 99,5 |
анын ичинде Республикалык бюджеттен капиталдык салымдар | 5527,4 | 3000,0 | 2411,5 | 3000,0 | 3000,0 | 3000,0 |
Мамкарыз боюнча пайыздарды төлөө | 8048,2 | 8421,9 | 8979,5 | 9528,0 | 10290,8 | 10925,4 |
- тышкы карыз боюнча пайыздар | 4285,7 | 4328,7 | 4808,0 | 5000,7 | 5133,9 | 5144,2 |
- ички карыз боюнча пайыздар | 3762,4 | 4093,2 | 4171,5 | 4527,3 | 5156,9 | 5781,2 |
Атайын каражаттар боюнча чыгымдар | 10884,0 | 11935,5 | 12037,5 | 12576,8 | 12639,7 | 12528,1 |
Мамлекеттик бюджеттин дискрециялык учурдагы чыгымдары | 117185,6 | 137622,4 | 133002,1 | 133784,4 | 137196,1 | 138125,9 |
(ИДП %) |
|
|
|
|
|
|
Мамлекеттик бюджеттин ресурстары | 28,4 | 28,7 | 31,1 | 29,9 | 28,3 | 27,0 |
Жалпы кирешелер жана алынган расмий трансферттер | 28,4 | 27,5 | 26,4 | 28,8 | 27,7 | 26,7 |
Учурдагы кирешелер | 26,1 | 26,1 | 24,2 | 26,7 | 26,2 | 25,7 |
Салыктык түшүүлөр | 20,6 | 21,7 | 19,2 | 22,4 | 22,1 | 21,8 |
Салыктык эмес түшүүлөр | 5,5 | 4,4 | 5,0 | 4,3 | 4,1 | 3,9 |
Алынган расмий трансферттер | 2,3 | 1,5 | 2,2 | 2,1 | 1,5 | 1,0о |
Каржылоо | 0,1 | 1,2 | 4,7 | 1,1 | 0,6 | 0,3 |
Мамбюджеттин ресурстары | 28,4 | 28,7 | 31,1 | 29,9 | 28,3 | 27,0 |
Мамлекеттик бюджеттин жалпы чыгымдары | 28,4 | 28,7 | 31,1 | 29,9 | 28,3 | 27,0 |
Учурдагы чыгымдар | 23,1 | 23,7 | 26,4 | 24,5 | 23,1 | 22,3 |
Капиталдык чыгымдар | 5,4 | 5,1 | 4,7 | 5,3 | 5,2 | 4,6 |
МИ каржылоонун тышкы булактарынын эсебинен (гранттарды эске алуу менен) | 2,2 | 2,5 | 2,5 | 3,0 | 3,0 | 2,6 |
- ички тең каржылоо | 0,1 | 0,2 | 0,2 | 0,2 | 0,3 | 0,3 |
Ички булактардан капиталдык чыгымдар | 3,1 | 2,5 | 2,3 | 2,3 | 2,1 | 2,0 |
анын ичинде республикалык бюджеттен капиталдык салымдар | 0,9 | 0,4 | 0,4 | 0,5 | 0,4 | 0,4 |
Мамкарыз боюнча пайыздарды төлөө | 1,4 | 1,3 | 1,5 | 1,5 | 1,5 | 1,5 |
тышкы карыз боюнча пайыздар | 0,7 | 0,6 | 0,8 | 0,8 | 0,7 | 0,7 |
ички карыз боюнча пайыздар | 0,6 | 0,6 | 0,7 | 0,7 | 0,7 | 0,8 |
Атайын каражаттар боюнча чыгымдар | 1,8 | 1,8 | 2,1 | 2,0 | 1,8 | 1,7 |
Мамлекеттик бюджеттин дискрециялык учурдагы чыгымдары | 19,9 | 20,6 | 22,8 | 21,1 | 19,8 | 19,1 |
6-таблица. 2021-2023-жылдарга министрликтер, ведомстволор боюнча контролдук цифралар
(миң сом)
Код | Аталышы | 2020 такталган мыйзам | 2021 болжол | 2020-ж. карата өсүш % | 2022 болжол | 2021 карата өсүш % | 2023 болжол | 2022 карата өсүш % |
11 | КР Жогорку Кеңеши | 707025,3 | 707025,3 | 100,0 | 719983,8 | 101,8 | 726566,1 | 100,9 |
12 | КР Президентинин Аппараты | 140046,8 | 140046,8 | 100,0 | 142153,1 | 101,5 | 143223,0 | 100,8 |
13 | КР Президентинин архиви | 7952,7 | 7952,7 | 100,0 | 8104,9 | 101,9 | 8182,2 | 101,0 |
14 | КР Өкмөтүнүн Аппараты | 194555,4 | 194555,4 | 100,0 | 197705,1 | 101,6 | 199304,9 | 100,8 |
15 | КР Президентинин жана Өкмөтүнүн Иш башкармасы | 498040,7 | 498040,7 | 100,0 | 507573,4 | 101,9 | 512415,5 | 101,0 |
16 | КР Жогорку соту | 1740816,6 | 1740816,6 | 100,0 | 1774136,5 | 101,9 | 1791061,2 | 101,0 |
17 | КР Эсептөө палатасы | 240847,1 | 240847,1 | 100,0 | 245457,0 | 101,9 | 247798,6 | 101,0 |
18 | КР Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясы | 828448,0 | 688848,0 | 83,1 | 702032,8 | 101,9 | 708730,0 | 101,0 |
19 | КР Башкы прокуратурасы | 596833,0 | 596833,0 | 100,0 | 608256,6 | 101,9 | 614059,2 | 101,0 |
20 | КР Аскер прокуратурасы | 32827,6 | 32827,6 | 100,0 | 33455,9 | 101,9 | 33775,1 | 101,0 |
21 | КР Омбудсмендин (Акыйкатчынын) Аппараты | 47021,7 | 47021,7 | 100,0 | 47921,7 | 101,9 | 48378,9 | 101,0 |
22 | КР Юстиция министрлиги | 290077,8 | 290077,8 | 100,0 | 295630,0 | 101,9 | 298450,2 | 101,0 |
23 | КР Тышкы иштер министрлиги | 1223743,3 | 1151206,3 | 94,1 | 1173240,8 | 101,9 | 1184433,2 | 101,0 |
24 | Резервдик жана башка аймактык фонддор | 1330028,7 | 1330028,7 | 100,0 | 1355485,9 | 101,9 | 1368416,9 | 101,0 |
25 | КР Финансы министрлиги | 548481,5 | 548481,5 | 100,0 | 558979,6 | 101,9 | 564312,2 | 101,0 |
26 | КР Финансы министрлиги (мамлекеттик программалар, иш-чаралар жана төлөмдөр) | 62968219,5 | 59438917,3 | 94,4 | 61022153,3 | 102,7 | 61217361,0 | 100,3 |
28 | КР Экономика министрлиги КРӨгө караштуу Жер ресурстары боюнча мамлекеттик агенттик | 226754,8 | 220754,8 | 97,4 | 224980,1 | 101,9 | 227126,4 | 101,0 |
29 | КРӨгө караштуу Жазаларды аткаруу мамлекеттик кызматы | 157263,6 | 157263,6 | 100,0 | 160273,7 | 101,9 | 161802,7 | 101,0 |
32 | КР Билим берүү жана илим министрлиги | 1325740,3 | 1325740,3 | 100,0 | 1351115,5 | 101,9 | 1364004,7 | 101,0 |
34 | КРӨгө караштуу Интеллектуалдык менчик жана инновациялар мамлекеттик кызматы | 28501473,1 | 28491473,1 | 100,0 | 29036810,3 | 101,9 | 29313813,6 | 101,0 |
35 | КР Саламаттык сактоо министрлиги | 54308,1 | 54308,1 | 100,0 | 55347,6 | 101,9 | 55875,6 | 101,0 |
37 | Кыргыз Республикасынын Эмгек жана социалдык өнүктүрүү министрлиги | 2741079,5 | 2473656,7 | 90,2 | 2521003,4 | 101,9 | 2545053,1 | 101,0 |
38 | КР Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясы | 10882197,7 | 10833661,8 | 99,6 | 11041022,6 | 101,9 | 11146351,0 | 101,0 |
39 | "КР Согуштун, куралдуу күчтөрдүн, укук коргоо органдарынын жана КР ооруктагы эмгекчилердин республикалык ардагерлер кеңеши" коомдук бирикмеси | 14363,6 | 14363,6 | 100,0 | 14638,5 | 101,9 | 14778,2 | 101,0 |
40 | КР Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлиги | 739,4 | 739,4 | 100,0 | 753,6 | 101,9 | 760,7 | 101,0 |
41 | КРӨ караштуу Суу ресурстары мамлекеттик агенттиги | 374844,8 | 364844,8 | 97,3 | 371828,1 | 101,9 | 375375,2 | 101,0 |
42 | КР Транспорт жана жол министрлиги | 1100398,3 | 1100398,3 | 100,0 | 1121460,3 | 101,9 | 1132158,8 | 101,0 |
43 | КР Маданият, маалымат жана туризм министрлиги | 945552,0 | 944557,5 | 99,9 | 962636,7 | 101,9 | 971820,0 | 101,0 |
44 | КР Өзгөчө кырдаалдар министрлиги | 2026505,6 | 1986505,6 | 98,0 | 2024528,0 | 101,9 | 2043841,5 | 101,0 |
45 | Жерди прикладдык изилдөөнүн Борбордук Азия институту | 2087061,2 | 1918585,9 | 91,9 | 1955308,3 | 101,9 | 1973961,4 | 101,0 |
46 | КР Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматы | 14355,5 | 14355,5 | 100,0 | 14630,3 | 101,9 | 14769,8 | 101,0 |
47 | КР Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик бажы кызматы | 1377711,3 | 1325749,5 | 96,2 | 1351084,1 | 101,9 | 1363973,0 | 101,0 |
48 | "Кыргыз азиздер жана дүлөйлөр коому" борбордук башкармасы | 695608,3 | 695608,3 | 100,0 | 708732,1 | 101,9 | 715493,2 | 101,0 |
49 | Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия | 39701,3 | 39701,3 | 100,0 | 40461,2 | 101,9 | 40847,2 | 101,0 |
50 | КРӨгө караштуу Жергиликтүү өз алдынча башкаруу иштери жана этностор аралык мамилелер боюнча мамлекеттик агенттик | 14101,6 | 14101,6 | 100,0 | 14371,5 | 101,9 | 14508,6 | 101,0 |
51 | КРӨгө караштуу Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттиги | 28539,9 | 28539,9 | 100,0 | 29086,2 | 101,9 | 29363,6 | 101,0 |
52 | КРӨгө караштуу Мамлекеттик каттоо кызматы | 526740,3 | 526740,3 | 100,0 | 536822,3 | 101,9 | 541943,4 | 101,0 |
53 | КРӨгө караштуу Экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция | 406771,8 | 406771,8 | 100,0 | 414557,6 | 101,9 | 418512,3 | 101,0 |
54 | Кыргыз Республикасынын Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитети | 229385,4 | 229385,4 | 100,0 | 233775,9 | 101,9 | 236006,1 | 101,0 |
55 | Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттик | 1303351,4 | 1303351,4 | 100,0 | 1328298,0 | 101,9 | 1340969,6 | 101,0 |
56 | КР Инвестицияларды илгерилетүү жана коргоо боюнча агенттиги | 786665,1 | 786665,1 | 100,0 | 801722,2 | 101,9 | 809370,4 | 101,0 |
57 | КРӨгө караштуу Финансылык рынокту жөнгө салуу жана көзөмөлдөө мамлекеттик кызматы | 16400,4 | 16400,4 | 100,0 | 16714,3 | 101,9 | 16873,8 | 101,0 |
58 | КР Мамлекеттик кадр кызматы | 22580,8 | 22580,8 | 100,0 | 23013,0 | 101,9 | 23232,5 | 101,0 |
59 | КРӨгө караштуу Архитектура, курулуш жана турак-жай коммуналдык чарба мамлекеттик агенттиги | 58331,1 | 58331,1 | 100,0 | 59447,6 | 101,9 | 60014,7 | 101,0 |
60 | КРӨгө караштуу Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик кызмат | 21459,2 | 21459,2 | 100,0 | 21869,9 | 101,9 | 22078,6 | 101,0 |
61 | КРӨгө караштуу Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция | 131253,6 | 131253,6 | 100,0 | 133765,8 | 101,9 | 135041,9 | 101,0 |
62 | Кыргыз Республикасынын Маалыматтык технологиялар жана байланыш мамлекеттик комитети | 503688,5 | 500608,5 | 99,4 | 510190,3 | 101,9 | 515057,4 | 101,0 |
63 | КР Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссия | 520856,3 | 157905,7 | 30,3 | 160928,1 | 101,9 | 162463,3 | 101,0 |
64 | КРӨ Соттук өкүлчүлүк борбору | 21424,8 | 21424,8 | 100,0 | 21834,9 | 101,9 | 22043,2 | 101,0 |
66 | ЮНЕСКО иштери боюнча КР Улуттук комиссиясынын катчылыгы | 168439,3 | 168439,3 | 100,0 | 171663,3 | 101,9 | 173300,9 | 101,0 |
68 | КР Стратегиялык изилдөөлөр улуттук институту | 2937,0 | 2937,0 | 100,0 | 2993,2 | 101,9 | 3021,8 | 101,0 |
70 | КРӨгө караштуу Финансылык чалгындоо мамлекеттик кызматы | 14390,1 | 14390,1 | 100,0 | 14665,5 | 101,9 | 14805,4 | 101,0 |
71 | КРӨгө караштуу Монополияга каршы жөнгө салуу мамлекеттик агенттиги | 36084,0 | 36084,0 | 100,0 | 36774,7 | 101,9 | 37125,5 | 101,0 |
72 | КРӨгө караштуу Мамлекеттик миграция кызматы | 61316,7 | 61316,7 | 100,0 | 62490,3 | 101,9 | 63086,5 | 101,0 |
73 | КР Улуттук статистика комитети | 90841,2 | 90841,2 | 100,0 | 92579,9 | 101,9 | 93463,1 | 101,0 |
74 | КРӨгө караштуу Мамлекеттик мүлктү башкаруу боюнча фонд | 684178,2 | 338796,4 | 49,5 | 345281,1 | 101,9 | 348575,0 | 101,0 |
75 | КРӨгө караштуу Мамлекеттик материалдык резевдер фонду | 55387,7 | 48387,7 | 87,4 | 49313,9 | 101,9 | 49784,3 | 101,0 |
76 | КР Жогорку аттестациялык комиссиясы | 839328,8 | 290314,0 | 34,6 | 295870,7 | 101,9 | 298693,2 | 101,0 |
77 | КР Президентине караштуу Коргоо кеңешинин катчылыгы | 7823,0 | 7823,0 | 100,0 | 7972,7 | 101,9 | 8048,8 | 101,0 |
79 | КР Улуттук илимдер академиясы | 1281,6 | 1281,6 | 100,0 | 1306,1 | 101,9 | 1318,6 | 101,0 |
80 | КР Президентинин жана Өкмөтүнүн | 342925,3 | 342925,3 | 100,0 | 349489,0 | 101,9 | 352823,0 | 101,0 |
81 | Иш башкармасынын клиникалык ооруканасы | 149606,0 | 149606,0 | 100,0 | 152469,5 | 101,9 | 153924,0 | 101,0 |
82 | Кыйноолорду жана башка катаал, адамгерчиликсиз же кадыр-баркты басмырлаган мамиленин жана жазанын түрлөрүнүн алдын алуу боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук борбору | 11686,9 | 11686,9 | 100,0 | 11910,6 | 101,9 | 12024,2 | 101,0 |
83 | КРӨгө караштуу Отун-энергетика комплексин жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттик | 17664,4 | 17664,4 | 100,0 | 18002,5 | 101,9 | 18174,2 | 101,0 |
84 | Журналдардын жана гезиттердин редакциялары | 481,3 | 481,3 | 100,0 | 490,5 | 101,9 | 495,2 | 101,0 |
85 | Кыргыз Республикасынын телерадиоберүү компаниялары | 511682,1 | 511682,1 | 100,0 | 521475,9 | 101,9 | 526450,6 | 101,0 |
86 | КРӨгө караштуу Мамлекеттик соттук-экспертиза кызматы | 55361,1 | 55361,1 | 100,0 | 56420,7 | 101,9 | 56959,0 | 101,0 |
87 | "Кыргызтест" мамлекеттик мекемеси | 12240,1 | 12240,1 | 100,0 | 12474,4 | 101,9 | 12593,4 | 101,0 |
88 | "Манас" жана Чынгыз Айтматов улуттук академиясы | 20129,1 | 20129,1 | 100,0 | 20514,4 | 101,9 | 20710,1 | 101,0 |
| Финансы министрлиги (КР Социалдык фондуна трансферттер) | 22007980,1 | 22007980,1 | 100,0 | 22378957,7 | 101,7 | 22378957,7 | 100,0 |
| Финансы министрлиги (КРӨгө караштуу ММКФга трансферттер) | 11470697,1 | 11191341,7 | 97,6 | 11415118,0 | 102,0 | 11415118,0 | 100,0 |
7-таблица. Маанилүү макроэкономикалык көрсөткүчтөр (салыштыруу)
| 2019-2021-жж. ФСНБ | 2020-2022-жж. ФСНБ | четтөө % | |||
2020 болжол | 2021 болжол | 2020 болжол | 2021 болжол | 2020 болжол | 2021 болжол | |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 4/2 | 5/3 |
Номиналдык ИДП (млн. сом) | 667078,8 | 736239,3 | 667062,0 | 708363,8 | 100,0 | 96,2 |
Реалдуу өсүштүн темпи (%) | 4,4 | 4.2 | 5,0 | 3,4 | 113,6 | 81,0 |
ИДПнын дефлятору (%) | 5,6 | 5,9 | 5,8 | 2,7 | 103,6 | 45,8 |
Инфляция (өткөн жылдын декабрына карата ИПЦ) (%) | 5,4 | 5,7 | 3,5 | 3,9 | 64,8 | 68,4 |
8-таблица. Ички кирешелердин көрсөткүчтөрү (салыштыруу)
(ИДП % менен)
| 2019-2021-жж. ФСНБ | 2020-2022-жж. ФСНБ | четтөө % | |||
2020 болжол | 2021 болжол | 2020 болжол | 2021 болжол | 2020 болжол | 2021 болжол | |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 3/1 | 4/2 |
Кирешелердин жана гранттардын бардыгы | 26,2 | 24,8 | 27,5 | 26,3 | 105,2 | 105,9 |
Кирешелердин бардыгы | 24,7 | 23,7 | 26,1 | 25,2 | 105,8 | 106,6 |
Салыктык түшүүлөр | 21,3 | 20,6 | 22,0 | 21,4 | 103,4 | 103,9 |
Салыктык эмес түшүүлөр | 3,4 | 3,1 | 4,1 | 3,9 | 120,9 | 124,1 |
Атайын каражаттар | 1,6 | 1,5 | 1,7 | 1,6 | 103,4 | 109,4 |
Атайын каражаттарсыз салыктык түшүүлөр | 1,8 | 1,6 | 2,4 | 2,3 | 136,7 | 137,2 |
Расмий трансферттер | 1,5 | 1,1 | 1,5 | 1,0 | 95,2 | 91,9 |
анын ичинде МИП гранттары | 1,5 | 1.1 | 1,0 | 1,0 | 67,5 | 91,9 |
9-таблица. Бюджеттин тартыштыгын каржылоо (салыштыруу)
(ИДП % менен)
| 2019-2021-жж. ФСНБ | 2020-2022-жж. ФСНБ | четтөө % | |||
2020 болжол | 2021 болжол | 2020 болжол | 2021 болжол | 2020 болжол | 2021 болжол | |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 3/1 | 4/2 |
Ички каржылоо | -0,9 | -0,4 | 0,5 | -0,3 | -52,5 | 62,3 |
Ички булактардан түшүүлөр | 0,3 | 1,3 | 1,7 | 1,4 | 525,2 | 106,1 |
МБКдан түшүүлөр | 2,2 | 2,0 | 2,3 | 2,1 | 102,7 | 103,9 |
КРӨ эсебиндеги калдыктар | 0,0 | 0,0 | 0,1 | 0,0 |
|
|
менчиктештирүү | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
фин. активдерди сатып алуу | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
|
|
бюджеттик ссудалар | -1,9 | -0,8 | -0,6 | -0,7 | 33,1 | 96,6 |
Ички карыздын негизги суммасын тындыруу | 1,2 | 1,7 | 1,3 | 1,6 | 105,3 | 95,1 |
Тышкы каржылоо | 2,2 | 1,9 | 1,0 | 1,2 | 45,9 | 62,4 |
Тышкы булактар (МИП) | 4,0 | 3,8 | 2,8 | 3,1 | 69,3 | 82,8 |
Төлөм балансын колдоо | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
|
|
Тышкы карыздын негизги суммасын тындыруу | 1,8 | 1,9 | 1,8 | 2,0 | 98,2 | 103,1 |
Кошумча ресурстардагы керектөө |
|
| 0,0 | 0,3 |
|
|
БАРДЫГЫ | 1,3 | 1,5 | 1,5 | 1,2 | 110,5 | 82,8 |
10-таблица. БОБдо чыгымдардын консолидацияланган түзүмү (салыштыруу)
(ИДП % менен)
| 2019-2021-жж. ФСНБ | 2020-2022-жж. ФСНБ | четтөө % | |||
2020 болжол | 2021 болжол | 2020 болжол | 2021 болжол | 2020 болжол | 2021 болжол | |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 4/2 | 5/3 |
Мамлекеттик бюджеттин ресурстары | 27,5 | 26,3 | 29,0 | 27,2 | 105,5 | 103,5 |
Жалпы кирешелер жана алынган расмий трансферттер | 26,2 | 24,8 | 27,5 | 26,3 | 105,2 | 105,9 |
Учурдагы кирешелер | 24,7 | 23,7 | 26,1 | 25,2 | 105,8 | 106,6 |
Салыктык түшүүлөр | 21,3 | 20,6 | 22,0 | 21,4 | 103,4 | 103,9 |
Салыктык эмес түшүүлөр | 3,4 | 3,1 | 4,1 | 3,9 | 120,9 | 124,1 |
Алынган расмий трансферттер | 1,5 | 1,1 | 1,5 | 1,0 | 95,2 | 91,9 |
Каржылоо | 1,3 | 1,5 | 1,5 | 1,2 | 110,5 | 82,8 |
Мамбюджеттин ресурстары | 27,5 | 26,3 | 29,0 | 27,2 | 105,5 | 103,5 |
Мамлекеттик бюджеттин жалпы чыгымдары | 27,5 | 26,3 | 29,0 | 27,2 | 105,5 | 103,5 |
Учурдагы чыгымдар | 23,2 | 21,3 | 25,0 | 23,4 | 107,9 | 110,2 |
Капиталдык чыгымдар | 4,4 | 5,0 | 4,0 | 3,8 | 92,5 | 75,1 |
Каржылоонун тышкы булактарынын эсебинен МИП (гранттарды эске алуу менен) |
|
|
|
|
|
|
- ички тең каржылоо | 3,4 | 3,9 | 2,8 | 3,1 | 84,4 | 77,6 |
Ички булактардан капиталдык чыгымдар | 0,3 | 0,3 | 0,2 | 0,3 | 64,6 | 77,4 |
анын ичинде республикалык бюджеттен | 1,0 | 1,1 | 1,2 | 0,7 | 119,8 | 66,1 |
капиталдык салымдар | 0,6 | 0,6 | 0,9 | 0,4 | 157,9 | 57,7 |
Мамкарыз боюнча пайыздарды төлөө | 1,4 | 1,3 | 1,3 | 1,3 | 89,3 | 102,9 |
- тышкы карыз боюнча пайыздар | 0,7 | 0,6 | 0,6 | 0,6 | 97,5 | 102,3 |
- ички карыз боюнча пайыздар | 0,7 | 0,6 | 0,6 | 0,7 | 81,9 | 103,6 |
Атайын каражаттар боюнча чыгымдар | 1,6 | 1,5 | 1,7 | 1,6 | 103,4 | 109,4 |
Мамлекеттик бюджеттин дискрециялык учурдагы чыгымдары |
|
| 22,1 | 20,5 |
|
|
11-таблица. 2019-жыл үчүн бекитилген бюджеттин контролдук цифралары жана факты боюнча салыштыруу таблицасы
(миң сом)
Мекеменин коду | Министрликтер/ведомстволор | 2019-2021-жж. ФСНБ конт. Цифралар | 2019 бекитилген | 2019 факт боюнча | к.ц. бекитилген бюджетке салыштыруу, % менен | фактыны бекитилген бюджетке салыштыруу, % менен | фактыны ФСНБге салыштыруу, % менен |
11 | КР Жогорку Кеңеши | 786617,6 | 786617,6 | 777143,3 | 100,0 | 98,8 | 98,8 |
12 | КР Президентинин Аппараты | 168112,3 | 168112,3 | 150272,3 | 100,0 | 89,4 | 89,4 |
13 | КР Президентинин архиви | 5509,7 | 7952,7 | 7952,7 | 69,3 | 100,0 | 144,3 |
14 | КР Өкмөтүнүн Аппараты | 236730,7 | 236730,7 | 207598,0 | 100,0 | 87,7 | 87,7 |
15 | КР Президентинин жана Өкмөтүнүн Иш башкармасы | 463772,8 | 486033,1 | 1070788,7 | 95,4 | 220,3 | 230,9 |
16 | КР Жогорку соту | 2154617,1 | 2154617,1 | 1345094,5 | 100,0 | 62,4 | 62,4 |
17 | КР Эсептөө палатасы | 254719,6 | 254719,6 | 250939,5 | 100,0 | 98,5 | 98,5 |
18 | КР БШК | 148828,0 | 122637,6 | 111711,4 | 121,4 | 91,1 | 75,1 |
19 | КР Башкы прокуратурасы | 590284,5 | 596569,3 | 666977,2 | 98,9 | 111,8 | 113,0 |
20 | КР Аскер прокуратурасы | 30716,5 | 30716,5 | 39383,0 | 100,0 | 128,2 | 128,2 |
21 | КР Омбудсмендин (Акыйкатчынын) Аппараты | 31603,7 | 31603,7 | 49173,2 | 100,0 | 155,6 | 155,6 |
22 | КР Юстиция министрлиги | 148464,3 | 148464,3 | 194552,1 | 100,0 | 131,0 | 131,0 |
23 | КР Тышкы иштер министрлиги | 1318879,2 | 1318879,2 | 1196232,6 | 100,0 | 90,7 | 90,7 |
24 | Резервдик жана башка аймактык фонддор | 508822,2 | 598222,2 | 488275,4 | 85,1 | 81,6 | 96,0 |
25 | КР Финансы министрлиги | 596593,4 | 599539,6 | 552360,1 | 99,5 | 92,1 | 92,6 |
26 | КР Финансы министрлиги (мамлекеттик программалар) | 23470470,6 | 23283691,6 | 40607711,5 | 100,8 | 174,4 | 173,0 |
27 | Маалыматтык технологиялар улуттук борбору | 3000,7 | 3000,7 | 0,0 | 100,0 | 0,0 | 0,0 |
28 | КР Экономика министрлиги | 253605,6 | 247435,9 | 245561,9 | 102,5 | 99,2 | 96,8 |
32 | КРӨгө караштуу Жазаларды аткаруу мамлекеттик кызматы | 1208541,7 | 1378582,8 | 1386976,0 | 87,7 | 100,6 | 114,8 |
34 | КР Билим берүү жана илим министрлиги | 21764502,1 | 22038815,6 | 23143248,7 | 98,8 | 105,0 | 106,3 |
35 | КРӨгө караштуу Интеллектуалдык менчик жана инновациялар мамлекеттик кызматы | 118355,4 | 60192,0 | 48909,6 | 196,6 | 81,3 | 41,3 |
37 | КР Саламаттык сактоо министрлиги | 2428090,3 | 2432667,2 | 2434048,6 | 99,8 | 100,1 | 100,2 |
38 | Кыргыз Республикасынын Эмгек жана социалдык өнүктүрүү министрлиги | 10825269,3 | 11736979,7 | 10834574,1 | 92,2 | 92,3 | 100,1 |
39 | КР Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясы | 13696,1 | 13696,1 | 21971,8 | 100,0 | 160,4 | 160,4 |
40 | "Согуштун республикалык ардагерлер кеңеши" коомдук бирикмеси | 739,4 | 739,4 | 739,4 | 100,0 | 100,0 | 100,0 |
41 | КР Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлиги | 1693253,4 | 1700168,1 | 1299209,3 | 99,6 | 76,4 | 76,7 |
43 | КР Транспорт жана жол министрлиги | 2233690,7 | 2263690,7 | 2257647,0 | 98,7 | 99,7 | 101,1 |
44 | КР Маданият, маалымат жана туризм министрлиги | 1873192,1 | 1884236,4 | 2153458,5 | 99,4 | 114,3 | 115,0 |
45 | КР Өзгөчө кырдаалдар министрлиги | 1866184,1 | 1918585,9 | 1866439,0 | 97,3 | 97,3 | 100,0 |
46 | Жерди прикладдык изилдөөнүн Борбордук Азия институту | 14924,0 | 14924,0 | 13120,9 | 100,0 | 87,9 | 87,9 |
47 | КР Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик салык кызматы | 1238180,2 | 1623624,3 | 1612323,6 | 76,3 | 99,3 | 130,2 |
48 | КР Өкмөтүнө караштуу Мамлекеттик бажы кызматы | 571867,9 | 1071867,9 | 868981,9 | 53,4 | 81,1 | 152,0 |
49 | "Кыргыз азиздер жана дүлөйлөр коому" борбордук башкармасы | 39701,3 | 39701,3 | 39701,3 | 100,0 | 100,0 | 100,0 |
50 | Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия | 30403,5 | 30403,5 | 19551,7 | 100,0 | 64,3 | 64,3 |
51 | КРӨгө караштуу Жергиликтүү өз алдынча башкаруу иштери жана этностор аралык мамилелер боюнча мамлекеттик агенттик | 30706,1 | 32956,9 | 48815,9 | 93,2 | 148,1 | 159,0 |
52 | КРӨгө караштуу Курчап турган чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы мамлекеттик агенттиги | 661644,6 | 683900,2 | 572652,3 | 96,7 | 83,7 | 86,5 |
53 | КРӨгө караштуу Мамлекеттик каттоо кызматы | 481504,3 | 578178,0 | 506413,2 | 83,3 | 87,6 | 105,2 |
54 | КРӨгө караштуу Экологиялык жана (техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция | 239924,8 | 303831,2 | 264514,4 | 79,0 | 87,1 | 110,2 |
55 | Кыргыз Республикасынын Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитети | 1396582,2 | 1404330,0 | 1371150,0 | 99,4 | 97,6 | 98,2 |
56 | Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Жаштар иштери, дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик агенттик | 732268,4 | 919472,7 | 990065,2 | 79,6 | 107,7 | 135,2 |
57 | КР Инвестицияларды илгерилетүү жана коргоо боюнча агенттиги | 22628,5 | 22628,5 | 26465,6 | 100,0 | 117,0 | 117,0 |
58 | КРӨгө караштуу Финансылык рынокту жөнгө салуу жана көзөмөлдөө мамлекеттик кызматы | 22113,7 | 24164,3 | 23786,4 | 91,5 | 98,4 | 107,6 |
59 | КР Мамлекеттик кадрлар кызматы | 60899,6 | 60899,6 | 57759,6 | 100,0 | 94,8 | 94,8 |
60 | КРӨгө караштуу Архитектура, курулуш жана турак-жай коммуналдык чарба мамлекеттик агенттиги | 37280,3 | 37866,2 | 40393,8 | 98,5 | 106,7 | 108,4 |
61 | КРӨгө караштуу Экономикалык кылмыштарга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик кызмат | 151979,7 | 151979,7 | 177312,5 | 100,0 | 116,7 | 116,7 |
62 | КРӨгө караштуу Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция | 508938,9 | 599243,4 | 519252,3 | 84,9 | 86,7 | 102,0 |
63 | Кыргыз Республикасынын Маалыматтык технологиялар жана байланыш мамлекеттик комитети | 242985,7 | 790226,5 | 251823,8 | 30,7 | 31,9 | 103,6 |
64 | КР Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссия | 25905,9 | 25905,9 | 22896,3 | 100,0 | 88,4 | 88,4 |
66 | КРӨ Соттук өкүлчүлүк борбору | 11402,5 | 11402,5 | 10289,6 | 100,0 | 90,2 | 90,2 |
68 | ЮНЕСКО иштери боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук комиссиясынын катчылыгы | 3210,7 | 3210,7 | 3432,4 | 100,0 | 106,9 | 106,9 |
70 | КР Стратегиялык изилдөөлөр улуттук институту | 15044,2 | 15044,2 | 13706,0 | 100,0 | 91,1 | 91,1 |
71 | КРӨгө караштуу Финансылык чалгындоо мамлекеттик кызматы | 27203,1 | 27203,1 | 28885,2 | 100,0 | 106,2 | 106,2 |
72 | КРӨгө караштуу Монополияга каршы жөнгө салуу мамлекеттик агенттиги | 57803,6 | 72803,6 | 81181,1 | 79,4 | 111,5 | 140,4 |
73 | КРӨгө караштуу Мамлекеттик миграция кызматы | 75617,4 | 89839,3 | 77389,8 | 84,2 | 86,1 | 102,3 |
74 | КР Улуттук статистика комитети | 231621,1 | 465903,4 | 420909,3 | 49,7 | 90,3 | 181,7 |
75 | КРӨгө караштуу Мамлекеттик мүлктү башкаруу боюнча фонду | 59777,3 | 58167,0 | 54425,7 | 102,8 | 93,6 | 91,0 |
76 | КРӨгө караштуу Мамлекеттик материалдык резервдер фонду | 290314,0 | 290314,0 | 748605,7 | 100,0 | 257,9 | 257,9 |
77 | КР Жогорку аттестациялык комиссиясы | 5528,4 | 6555,4 | 7884,8 | 84,3 | 120,3 | 142,6 |
79 | КР Президентине караштуу Коргоо кеңешинин катчылыгы | 18147,8 | 18147,8 | 1208,3 | 100,0 | 6,7 | 6,7 |
80 | КР Улуттук илимдер академиясы | 301477,3 | 301477,3 | 304174,0 | 100,0 | 100,9 | 100,9 |
81 | Кыргыз Республикасынын Президентинин жана Өкмөтүнүн Иш башкармасынын клиникалык ооруканасы | 142614,3 | 152233,2 | 157834,1 | 93,7 | 103,7 | 110,7 |
82 | Кыйноолорду жана башка катаал, адамгерчиликсиз же кадыр-баркты басмырлаган мамилеге жана жазанын түрлөрүнүн алдын алуу боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук борбору | 12467,8 | 12467,8 | 12634,6 | 100,0 | 101,3 | 101,3 |
83 | КР Өкмөтүнө караштуу Отун-энергетикалык комплексин жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттик | 20679,2 | 20679,2 | 26529,8 | 100,0 | 128,3 | 128,3 |
84 | Журналдардын жана гезиттердин редакциялары | 481,3 | 481,3 | 481,3 | 100,0 | 100,0 | 100,0 |
85 | Кыргыз Республикасынын телерадиоберүү компаниялары | 533226,5 | 533226,5 | 480517,8 | 100,0 | 90,1 | 90,1 |
86 | КРӨгө караштуу мамлекеттик соттук-эксперттик кызматы | 39893,8 | 39893,8 | 38142,3 | 100,0 | 95,6 | 95,6 |
87 | "Кыргызтест" мамлекеттик мекемеси | 19046,9 | 15858,2 | 0,0 | 0,0 | ||
КР Социалдык фонду | 20965930,3 | 21038980,1 | 21038980,1 | 99,7 | 100,0 | 100,3 | |
| КРӨгө караштуу Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду | 10177900,0 | 10852341,7 | 10739174,6 | 93,8 | 99,0 | 105,5 |