КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН КУРУЛУШ ЧЕНЕМДЕРИ

______________________________________________________________

Курулуштагы ченемдик документтер тутуму

СУУ МЕНЕН КАМСЫЗДОО.

ТЫШКЫ ТАРМАКТАР ЖАНА КУРУЛМАЛАР

Водоснабжение. Наружные сети и сооружения

Water supply. Outdoor networks and facilities

СНиП 2.04.02-84*

жаңыртылган редакциясы

______________________________________________________________

1     Жалпы маалыматтар

1.1     Колдонуу аймагы

1.1.1 Бул КР КЧ 40-01:2023 «Суу менен камсыздоо. Тышкы тарамдар жана курулмалар» курулуш ченемдери (мындан ары ‒ «КЧ») суу ресурстарынын сарамжалдуу жана натыйжалуу пайдаланылуусун камсыздоочу, инженердик тарамдардын жана курулмалардын жыйындысы катары келүүчү суунун алынышын, сакталышын, колдонууга даярдалышын, берилишин жана керектѳѳчүлѳргѳ суу менен камсыздоо системасы аркылуу бѳлүштүрүлүүсүн иретке салуучу ченемдик укуктук актылардын талаптарын ишке ашыруу максаттарында иштелип чыкты.

1.1.2 Бул КЧнын талаптары сууну пайдалануунун экологиялык жактан коопсуз жана экономикалык жагынан оптималдуу деңгээлге жеткирилүүсүн жана да калктын жашоо шарттарын, курчап турган чѳйрѳнүн бузулбай сакталышы жана жакшыртылуусу үчүн суу фондусунун корголушун колдоону камсыз кылат.

1.1.3 Бул КЧ ченемдерди жана милдеттүү талаптарды орнотот, булар бардык типтеги айылдык жана шаардык калктуу конуштардын, эл чарбасынын объектилерин сырткы суу менен камсыздоонун жаңыдан курулуп жана реконструкцияланып/реабилитацияланып жаткан системаларын долбоорлоодо бузулбай сакталышы зарыл.

1.1.3 Суу менен камсыздоо системаларынын долбоорлорун иштеп чыгууда аракетте турган ченемдик техникалык документтер жана укуктук актылар, ошондой эле калктуу конуштарды, алардын 40–50 жылга келечектүү ѳнүгүүсүн эсепке алуу менен ѳнүктүрүүнүн генералдык схемаларынын жана пландарынын аракеттеги долбоорлору жетекчиликке алынышы керек.

1.2     Ченемдик шилтемелер

Бул КЧнын колдонулуусу үчүн негизги жана кошумча шилтемелик ченемдик укуктук актылар жана да А Тиркемесине ылайык келүүчү ченемдик-техникалык документтердин болушу зарыл.

Эскертүү – Бул КЧны колдонууда шилтеме алынчу документтердин иш-аракеттерин текшерүү максатка ылайыктуу:

- жалпы колдонуудагы маалыматтык системада ‒ Кыргызстандарттын официалдуу сайтында, тийиштүү жылга стандартташтыруу боюнча документтердин кварталдык, жылдык Катологунда;

- курулуш боюнча «Курулуш каталогунун (КК)» Кыргыз Республикасынын территориясында тийиштүү жылга аракетте болуучу ченемдик документтеринде.

Эгер шилтемелик документ алмаштырылган (ѳзгѳртүлгѳн) болсо, анда бул КЧны колдонгон учурда алмаштырылган (ѳзгѳртүлгѳн) документ жетекчиликке алынганы ылайык. Эгер шилтемелик документ алмаштыруусуз жокко чыгарылган болсо, анда ага шилтеме берилгендеги жобо бул шилтеме тийиштүү болбогон бѳлүгүндѳ пайдаланылат.

1.3     Терминдер жана аныктамалар

Бул КЧда Б Тиркемесинде келтирилген терминдер жана аныктамалар пайдаланылды.

2 Долбоорлоо ченемдери

2.1 Жалпы жоболор

Бул бѳлүм эсептик убакыт аралыгын, калктын санын болжолдоп билүүнүн эсептик формулаларын, суунун чыгуу булактарын кошуп суу менен камсыздоонун системаларын долбоорлоого карата эрежелерди жана критерийлерди, сууну алуу орун жайларын жана аларды суунун сапатынын жана ѳлчѳмүнүн коопсуздугун камсыздоо үчүн коргоп-сактоону, суу алып ѳтүүлѳрдү, бѳлүштүрүүчү тармакты, насостук станцияларды жана суу топтогучтарды, жабдууларды жана прогрессивдүү техникалык чечилиштерди, техникалык-экономикалык эсептѳѳлѳрдү ж.б. баяндайт.

Долбоорлоо учурунда объекттерди суу менен камсыздоо системаларын алардын кайсы бир башкармалыкка тийиштүүлүгүнѳн кѳз карандысыздыкта кооперациялоонун максатка ылайыктуулугу каралганы зарыл.

Ушунда объектилерди суу менен камсыздоо долбоорлору, эреже катары, суунун иштетилгенин тазалоо, алып ѳтүү долбоорлору жана да суунун керектелиш балансынын милдеттүү анализи жана агынды сууну тазалоо, алып ѳтүү долбоорлору менен бир учурда иштелгени ылайык.

Суу электрдик жана жылуулук энергиялары менен катар эле энергетикалык азык болуп эсептелинет, мына ушундан улам аны пайдалануунун экономикалык натыйжалуулугуна карата тийиштүү талаптардын кѳңүлгѳ алынышы зарыл.

Чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына деп берилүүчү суунун сапаты санитардык эрежелердин жана ченемдердин гигиеналык талаптарына ылайык келиши керек («Ичүүчү суунун коопсуздугу жөнүндө» Техникалык регламент» тууралуу Кыргыз Республикасынын Мыйзамы).

Чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына деп пайдаланылуучу сууну колдонууга даярдоодо (тазалоодо), ташып жеткирүүдѳ жана сактоодо Кыргыз Республикасынын санитардык-эпидемиологиялык жактан санаасыздыгы жаатындагы мыйзамдарында аныкталып берилген тартипте алардын коопсуздугун бекемдѳѳчү санитардык-эпидемиологиялык жыйынтык-бүтүмгѳ ээ жабдууларды, реагенттерди, ички дат басууга каршы жабууларды, чыпкалоочу материалдарды пайдаланган ылайык.

Ѳндүрүштүк муктаждыктарга деп берилчү суунун сапаты анын ѳндүрүп чыгарылчу продукцияга тийгизген таасири жана тейлѳѳчү адамдар үчүн санитардык-гигиеналык шарттардын камсыз кылынышы эсепке алынуу менен технологиялык талаптарга ылайык келиши керек.

Ѳз алдынчалуу сугаттык суу түтүктѳрүндѳгү же ѳндүрүштүк суу түтүктѳрү тарамдарындагы сугатка деп берилчү суунун сапаты санитардык-гигиеналык жана агротехникалык талаптарды канааттандырышы керек.

Чарбалык-ичүүчү суу түтүктѳрү долбоорлорунда «Ичүүчү суунун коопсуздугу жөнүндө» Техникалык регламент» тууралуу жана «Ичүүчү суу тууралуу» Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын ченемдерине, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Ѳкмѳтүнүн 2018-жылдын 31-январындагы «Ичүүчү суу менен камсыз кылуу жаатындагы актыларды бекитүү жѳнүндѳгү» № 68 токтомуна ылайык суу менен камсыздоо булактарын, суу түтүктѳрү курулушта-рын, насостук станцияларды жана суу алып ѳтүүлѳрдү санитардык сактап-коргоо аймактарынын (мындан ары ‒ ССКА) болушу кѳңүлгѳ алынганы зарыл.

Жергиликтүү шарттардан жана ѳзгѳчѳлүктѳрдѳн кѳз карандылыкта, санитардык-эпидемиологиялык бейпилдик жаатындагы ыйгарым укуктуу органдары менен макулдашып, санитардык сактап-коргоо аймагы (ССКА) алкактарынын кеңдиктерин Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 31-январындагы «Ичүүчү суу менен камсыз кылуу жаатындагы актыларды бекитүү жѳнүндѳгү» № 68 токтомунун 1- тиркемесинин 3-бөлүмүнүн 9-пунктунун ченемдери боюнча кабылдоо сунушталат.

Ошондой эле ССКАны Е тиркемесинде келтирилген ченемдер боюнча кабылдоо сунушталат.

Эскертүүлөр

1 Суу алып ѳтүү түзүлүштѳрүнүн тегереги тосулушу керек. Биринчи алкактын санитардык сактап-коргоо аймактары менен сууну колдонууга даярдоо станцияларынын, насостук станциялардын, суу топтогучтардын жана суу мунараларынын (сууну атырылтып түртүп чыгаруучу мунаралардын) аянтчалары мындай аймактардын бардык территорияларында 2 метр бийиктикте жылчыксыз дубалдар менен курчалганы ылайык.

2 ССКАнын I алкагынын сактап-коргоо дубал-тосмосунун аткарылышы жеке эле заводдук даярдалыштагы бетон дубалдары эмес, андан кем эмес натыйжалуу зым тосмолор, зым арматураларынан жасалчу «Рабица» торлору, полистролдон бекем жиптер же пресс-формаларды жана полиэтилен каптарын ж.б. таңуу үчүн волокнолор аркылуу да болушу мүмкүн, булар устундарга (жыгач, металл, бетон ж.б.) ар бир 2,5–3 метрден кийин, бийиктиги 1,5–2,5 метрге чейин болуп бекитилет (караңыз Кыргыз Республикасынын Ѳкмѳтүнүн 2018-жылдын 31-январындагы «Ичүүчү суу менен камсыз кылуу жаатындагы актыларды бекитүү жѳнүндѳгү» № 68 токтомунун 42-п.).

3 Санитардык коргоонун 2- жана 3-аймактары үчүн эки бѳлүктѳн куралып, тѳмѳнкүсү бийиктиги 1,7 м тор панелдеринен жана жогоркусу бийиктиги 0,3 м тикенек зымдан туруучу тосмонун коюлушуна жол берилет. Мындагы бардык учурларда тосмонун жогорку бѳлүгү үчүн анын ички тарабынын кронштейндериндеги тикенек зымдар 4–5 зымдардын катарынан туруусу кѳңүлгѳ алынуусу зарыл.

4 Ѳтмѳктѳрдѳн жана административдик-тиричиликтик имараттардан тышкары учурларда дубал-тосмонун курулуштарга чукул орнотулуусуна жол берилбейт.

Жабдуулар, материалдар жана дагы башка продукциялар талап кылынган сапаттагы суунун үзгүлтүксүз берилип иштѳѳсү боюнча ченемдик талаптарды аткарууда токтоп калбастыкты камсыз кылышы керек.

Жалпы дайындалыштагы ѳнѳр жай продукциясы суу менен камсыздоо системасында аны пайдалануунун ѳзгѳчѳлүктѳрүн кѳңүлгѳ алуусу зарыл (МАМСТ 10704; МАМСТ Р 52134; МАМСТ 18599).

Суу менен камсыздоо системаларын жана түзүлүштѳрүн долбоорлоодо прогрессивдүү техникалык чечилиштер, эмгекти кѳп талап кылуучу жумуштарды механизациялоо, технологиялык процесстерди автоматташтыруу жана курулуштук-монтаждык жумуштарды максималдуу индустриалдаштыруу, ошондой эле системаларды куруу жана эксплуатациялоо учурунда экологиянын, адамдардын ден соолугунун коопсуздугунун талаптарын камсыздоо алдын ала кѳңүлгѳ алынышы керек (МАМСТ 12.1.005).

Ушул КЧны жетекчиликке алып, суу менен камсыздоо системаларын долбоорлоодо жана курууда тиешелүү негиздеме менен жана жергиликтүү шарттарга ылайыкташтырууну эске алып, тиешелүү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдар менен макулдашуу боюнча заманбап чет элдик технологиялар жана жабдуулар колдонулушу мүмкүн.

Долбоорлордо кабыл алынуучу негизги техникалык чечилиштер жана алардын жүзѳгѳ ашырылыш кезектүүлүгү мүмкүн болгон варианттардын кѳрсѳткүчтѳрүн салыштырууга негиздениши керек. Техникалык-экономикалык эсептѳѳлѳрдү артыкчылыктуу жактарын жана мүчүлүштүктѳрүн эсептѳѳсүз аныктоого болбогон варианттар боюнча аткарган ылайык. Оптималдуу вариант материалдык ресурстардын, эмгектин жумшалуусунун, электр энергиясынын жана күйүүчү майдын чыгымдалышын, ошондой эле курчап турган чѳйрѳгѳ таасир этүүнү эсепке алуу менен келтирилген чыгымдоолордун эң эле кичине чоңдугу менен аныкталат.

Эскертүү – Кайрадан курулуп же реконструкцияланып жаткан суу менен камсыздоо тарамдарын долбоорлоодо суу түтүктѳрү тарамдары суунун эсебин алуу приборлорун (суунун чыгымдалышынын эсептегичтерин) кудукта же керектѳѳчүдѳ климаттык шарттардын анализин эсепке алып үстүдѳгү шкафына орнотуу менен керектѳѳчүлѳрдүн участокторунун чек араларына түздѳн-түз жакындатылып алып ѳтүлүүсү керек.

2.2 Суунун эсептик чыгымдалыштары жана эркин күч менен түртүлүүлѳр

Бул бѳлүмдѳ калктуу конуштардын ар башка түрлѳрү үчүн сууну керектѳѳ ченемдери, ошондой эле сууну ар башка максатта чыгымдоо ченемдери: калктуу конуштарда жана ѳнѳр жай ишканаларынын территорияларындагы сугат иштери, үйдѳгү малды, канаттууларды жана жаныбарларды сугаруу үчүн чыгымдоонун ченемдери, ѳндүрүштүк муктаждыктарга чыгымдоолор, ѳрткѳ каршы муктаждыктар, системада суунун жол берилген жоготуулары жана да административдик жана социалдык инфратүзүмдүн керектѳѳлѳрү берилди. Бѳлүм ошондой эле суу түтүктѳрү тарамдарында эркин күч менен түртүлүүлѳрдү камсыздоо боюнча баяндалышты жана ченемдерди камтыйт.

2.2.1 Суунун чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына делинген эсептик чыгымдалыштары

2.2.1.1 Калктуу конуштарды суу менен камсыздоо системаларын долбоорлоодо калктын чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына сууну салыштырмалуу орточо суткалык (1 жылга) керектѳѳсү 1-таблицада кѳрсѳтүлгѳндѳй кабылданышы керек.

Эскертүү – 1-таблицада кѳрсѳтүлгѳн чектерде суунун салыштырмалуу керектелишинин ченемдерин тандап алуу климаттык шарттардан, суу менен камсыздоо булагынын кубаттуулугунан жана суунун сапатынан, ыңгайлуу жашоо шартынын түзүлүү даражасынан, имараттын канча кабаттуу экенинен, жергиликтүү шарттардан жана калктуу конуштун түрүнѳн*), калктуу конуштун социалдык-тиричиликтик багыттагы объекттер менен камсыздалгандыгынан кѳз карандылыкта жүргүзүлүүсү керек.

¹⁾ Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасынын административдик-территориалдык түзүлүшү тууралуу» Мыйзамы.

²⁾ Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасынын шаар куруу жана архитектура тууралуу» Мыйзамы.

Объекттин түрүн (кѳрүнүшүн) кѳңүлгѳ алуу дээрлик максатка ылайыктуу, себеби шаардык жана айылдык шарттарда суунун керектелүүсү жыл мезгили боюнча кандай болсо, так эле ошондой дайындалышы боюнча да олуттуу айырмалуу.

1-   таблица – Сууну калктын чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына салыштырмалуу орточо суткалык керектѳѳсү

2- таблицанын уландысы

2.2.1.2 Суу менен камсыздоонун схемаларын жана системаларын тандап алууну сууну даярдоого карата талаптарды, климаттык шарттарды, аймактын рельефин, геологиялык жана гидрологиялык шарттарды, суу менен камсыздоо системасындагы кырдаалды жана дагы башка факторлорду, талаптарга ылайык долбоорлоо мѳѳнѳттѳрүн, аракеттеги ченемдик техникалык документтерди, Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитети-нин маалыматтарына ылайык калктуу конуштагы калктын санынын ѳсүшү тууралууболжолдонгон маалыматтарды эсепке алуу менен жүргүзүү керек.

2.2.1.3 Суунун калктуу конуштагы чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына суткалык эсептик чыгымдалуусу Q cyт.m, м³/сут тѳмѳндѳгү формула боюнча аныкталганы ылайык:

Q_сут.m = Σ(q_ж×N_ж)/1000,                  (1)

мында q_ж – 1-таблица боюнча кабылданган суунун салыштырмалуу керектелүүсү;

N_ж – ар башка ыңгайлуу жашоо шартынын түзүлүү даражасы менен турак жай курулушу райондорундагы жашоочулардын эсептик саны.

Сууну суткасына болушунча кѳп же эң эле аз Q _cyт.max и Q _сут.min, м³/сут эсептик чыгымдоолор тѳмѳндѳгү формулалар боюнча аныкталышат (2):

Сууну керектѳѳнүн калктын жашоо тартибин, ишканалардын иштѳѳ режимин, турак жайлардын жашоого ылайыкташтырылуу даражасын, сууну керектѳѳнүн жыл мезгилдери жана жуманын күндѳрү ичиндеги ѳзгѳрүүлѳрүн кѳңүлгѳ алган суткалык бир калыптагы эмес Ксут коэффициентин тѳмѳндѳгүгѳ барабар деп кабылданганы ылайык: K_{сут. max} = 1,05 – 1,1; K_{сут. min} = 0,6 – 0,7.

Суунун q_с, м³/с эсептик саатына чыгымдалуулары тѳмѳндѳгү формулалар боюнча аныкталышы керек (3):

Сууну керектѳѳнүн сааттык бир калыптагы эмес К_с коэффициентин тѳмѳндѳгү туюнтма аркылуу аныктап алган ылайык (4):

мында: α – имараттардын жашоого ыңгайлуулук даражасын, ишканалардын иштѳѳ режимин жана башка да жергиликтүү шарттарды кѳңүлгѳ алуучу, α_max = 1,2 – 1,4; α_min = 0,4 – 0,6 эсебинде кабылдануучу коэффициент;

β – 2-таблицада кабылданган, калктуу конуштун калкынын санын кѳңүлгѳ алуучу коэффициент.

2.2.1.4. Калктуу конуштардагы жана ѳнѳр жай ишканаларынын территорияларындагы сугаруу иштерине суунун чыгымдалуусу ичүүчү сапатындагы эмес суу менен жүргүзүлүүсү керек (3-таблица).

2.2.1.5. Ѳнѳр жай жана айыл чарба ишканаларында чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына жана душту пайдаланууга сууну чыгымдоолор КЧжЭ 2.04.01 жана КР КЧ 31-05 талаптарына ылайык аныкталат.

Ушунда ѳнѳр жай ишканаларында чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына суунун керектелишинин сааттык бирдей эместигинин коэффициенти тѳмѳндѳгүчѳ кабылданганы ылайык:

2,5 – 1 м³/саатка 80 кДж (20 ккал)дан кѳбүрѳѳк жылуулуктун бѳлүнүп чыгышы менен цехтер үчүн;

– калган цехтер үчүн.

2- таблица – Жашоочулардын санынан кѳз карандылыкта β коэффициентинин мааниси

3- Таблица – Калктуу конуштардагы жана ѳнѳр жай ишканаларынын территориясындагы сугаруу иштерине суунун чыгымдалуусу

2.2.1.6 Сууну мал чарбачылык фермаларындагы жана комплекстериндеги малдарды, канаттууларды жана жаныбарларды багып-кароого деп чыгымдоолор ведомстволук ченемдик документтерге ылайык кабылданышы керек.

2.2.1.7 Сууну ѳнѳр жайлык жана айыл чарбалык ишканалардын ѳндүрүштүк муктаждыктарына деп чыгымдоолор технологиялык маалыматтардын негизинде аныкталышы зарыл.

2.2.1.8 Калктуу конуштарда, ѳнѳр жайлык жана айыл чарбалык ишканаларда суткалардын сааттары боюнча чыгымдоолордун бѳлүштүрүлүшү сууну керектѳѳнүн эсептик графиктеринин негизинде алып барылганы ылайык.

2.2.1.9 Эсептик графиктерди курууда тармактан суунун ар кыл түрдүү муктаждыктарга (ири ѳнѳр жай ишканаларында дайындалган график боюнча толтурулуучу суу топтогучтарды иретке салуучу түзүлүш, территорияны сугаруу жана атайын иреттештирүүчү идиштерден сугаруучу машиналарды толтуруу үчүн же дайындалган чектерге чейин эркин күч менен түртүлүүлѳрдү тѳмѳндѳткѳн маалда суунун берилишин токтотуучу түзүлүштѳр аркылуу суунун берилиши ж.б.) максималдуу алынышы долбоордо кабылданган убактысы боюнча бири-бирине дал келүүсүн болтурбоочу техникалык чечилиштерден улам келип чыкканы ылайык.

Сууну бѳлүп алуунун ар кандай муктаждыктарга деп тармактан кѳрсѳтүлгѳн кѳзѳмѳлдѳѳсүз жүргүзүлгѳн эсептик графиктери суунун чарбалык-ичүүчүчүлүк керектелүүсүнүн графиктери менен убактылары боюнча дал келүүчүлѳр катары кабылданышы керек.

2.2.1.10 Ѳз алдынчалуу турак жайлык жана коомдук имараттардагы топтоштурулган чыгымдоолордун эсебин алуу зарылдыгында суунун эсептик чыгымдалыштарын аныктоо үчүн суунун салыштырмалуу керектелиши  КЧжЭ 2.04.01дин талаптарына ылайык кабылдануусу керек.

2.2.1.11 Суу менен камсыздоо, сууну пайдалануу схемалары, райондук планировкалоо, калктуу конуштарды деталдуу планировкалоонун генералдык пландары жана долбоорлору, суунун салыштырмалуу орточо суткалык (1 жылга) керектелүүсү бѳлүмдѳрүн иштеп чыгууда 4-таблицадагыга ылайык кабылдоого жол берилет.

Ушунда сууну ѳнѳр жайлык жана айыл чарбалык ишканалардын муктаждыктарына делинген керектѳѳ алардын ѳнүктүрүлүүсүн эсепке алуу менен ведомстволук ирилештирилген нормалардын, ал эми алар жок учурларда окшош долбоорлордун маалыматтарынын негизинде аныкталганы ылайык.

Эскертүүлѳр

1 Ѳнүктүрүүнүн планы же схемасы, генералдык план, калктуу конушту деталдуу планировкалоонун долбоору жок учурда тарамдардын жайгашуу орду жана суу менен камсыздоо системасынын түзүлүштѳрүнүн курамы, ѳнүктүрүүнүн келечектүү мѳѳнѳттѳрү жана суу менен камсыздоо системасынын жаңы инфратүзүмүнүн кызматтары жергиликтүү ѳз алдынча башкаруу органдарынын же жергиликтүү мамлекеттик администрациянын чечимдеринин негизинде аныкталат.

2 Суу менен камсыздоо системасынын объектилерин долбоорлоонун жана куруунун келечектүү мѳѳнѳтүндѳ анын убакыт-мезгили кабылданат, ал шаар куруу жана архитектура кызматынын тийиштүү ченемдик документтери аркылуу аныкталат же болбосо жергиликтүү ѳз алдынча башкаруу органынын же жергиликтүү мамлекеттик администрациянын ченемдик-укуктук акт (токтом, чечим, жыйынтык-бүтүм) түрүндѳгү чечиминин негизинде кабылданат. Ѳнүктүрүүнүн минималдуу перспективдүү мѳѳнѳтү 20 жылга чейин, ал эми калктуу конушту узак мѳѳнѳттүү келечектүү ѳнүктүрүү долбоорго ылайык 55 жылга чейин деп сунушталат.

3 Калктын саны же анын келечектеги ѳсүшү боюнча маалымат жок учурда Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитеттин маалыматтарына ылайык калктуу конуштагы калктын санынын ѳсүшү тууралуу эсеп-чоттук (демографиялык) же статистикалык, алдын алып болжолдоо маалыматтарынын болушу зарыл.

4 Айылды суу менен камсыздоо бѳлүмүндѳгү жаңы долбоорлорду ишке ашыруу боюнча Дүйнѳлүк банк, Азиялык Ѳнүктүрүү Банкы, Исламдык Ѳнүктүрүү Банкы жана дагы башка ѳнѳктѳштѳр аркылуу каржылануучу айыл жеринин калктуу конуштары үчүн суу менен камсыздоо системаларынын тарамдарын жана имараттарын долбоорлоону жана курууну КЧга карата КР КЧ 40-101ге ылайык кабылдоо керек, мында башкы басым Кыргыз Республикасынын айыл жеринин калктуу конуштарындагы айылдык суу түтүктѳрүнүн системасынын пландаштырылган санын максималдуу камтуу, ишке киргизүүнү ылдамдатуу жана максаттарга жетишүү фактору эсепке алынып, айылдык суу менен камсыздоо системасындагы сууну керектѳѳнүн салыштырмалуу нормаларынын параметрлери маселесине коюлду.

4- таблица – Калктын чарбалык-ичүүчү муктаждыктарынан улам сууну генералдык пландардын жана деталдык пландаштыруунун долбоорлорун иштеп чыгуу маалындагы салыштырмалуу орточо суткалык (1 жылга) керектѳѳсү

2.2.2 Суунун ѳрткѳ каршы муктаждыктарга чыгымдалышы

2.2.2.1 Ѳрт коопсуздугун камсыздоо маселелери, ѳрттүк суу менен камсыздоо булактарына карата талаптар, объекттеги ѳрттү ѳчүрүүгѳ делинген суунун эсептик чыгымдалуулары, бир убакытта чыккан ѳрттѳрдүн эсептик саны, суу түтүктѳрүнүн сырткы тарамдарындагы минималдуу эркин күч менен түртүлүүлѳр, тармактагы ѳрттүк гидранттарды орду-орду менен коюштуруу, ѳрттүк жана да ѳрттүк жарылуу коркунучу боюнча имараттар, курулуштар жана орун жайлар Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасынын шаар куруу жана архитектура тууралуу» жана «Ѳрт коопсуздугун камсыз кылуу тууралуу» Мыйзамдарынын, КР КЧ 21-01 талаптарына ылайык кабылданат жана Кыргыз Республикасынын территориясында аракеттенүүсүнѳ карата Кыргыз Республикасынын ѳрткѳ каршы коопсуздук жаатындагы ыйгарым укуктуу органдары менен макулдашылат. Ченемдер Кыргыз Республикасынын тийиштүү ѳрткѳ каршы коопсуздук кызматтары аркылуу гана иретке салынышат.

2.2.3 Эркин басымдар

2.2.3.1 Калктуу конуштун суу түтүгү тармагындагы минималдуу эркин басым (күч менен түртүлүү) имаратка кирген жерде максималдуу чарбалык-ичүүчүчү сууну керектѳѳ учурунда, жердин үстүндѳгү имарат бир кабаттуу курулуш болгонунда 10 метрден кем эмес делип, кѳп кабаттууда ар бир кабатка 4 метрден кошумчаланышы керек. Мындай параметр ошондой эле долбоорлоочу, курулушчу же архитектор тарабынан 2,75–3,5 м диапозонунда жумушчу долбоордо кабылданып, орун жайлардын иш жүзүндөгү долбоордук бийиктигине жараша кабыл алынышы мүмкүн.

2.2.3.2 Керектѳѳчүлѳрдѳ тышкы ичүүчү суу тармагынын суу түтүгүнүн максималдуу эркин басым 60 метрден ашпашы керек.

Тармактагы 60 метрден кѳбүрѳѳк күч менен түртүлүүлѳрдѳ айрым имараттар жана райондор үчүн басымды иретке салгычтарды орнотуу же суу менен камсыздоо системасын аймакташтыруу кѳңүлгѳ алынганы ылайык.

2.2.3.3 Ѳндүрүштүк суу түтүгүнүн сырткы тармагындагы эркин күч менен түртүлүү технологиялык маалыматтар боюнча кабылданышы керек.

2.2.3.4 Кесипкѳй ѳрттѳн сактоо кызматы каралбаган калктуу конуштар үчүн жогорку басымдагы ѳрткѳ каршы суу түтүгү кѳңүлгѳ алынышы зарыл.

Эскертүүлѳр

1 Минималдуу суу керектѳѳ маалдарында күч менен түртүлүү биринчиден тышкары ар бир кабатка 3 метрден болушуна жол берилет, мындайда сууну сактоо үчүн суу чогулткучка суунун берилиши камсыз кылынышы керек.

2 Аз кабаттуу курулуштары менен райондордо же бийигирээк жерде жайгашкан айрым кѳп кабаттуу имараттар же болбосо алардын топтору үчүн жогорулатылган күч менен түртүлүүгѳ делинген жергиликтүү насос түзүлүштѳрүн карап кѳрүүгѳ жол берилет.

3 Суу берүү түтүктѳрүнүн тармагындагы эркин күч менен түртүлүү 10 метрден кем болбогону ылайык.

4 Бул курулуш ченемдеринде алып чыгылган күч менен түртүлүүлѳр боюнча талаптар эл аралык маалыматтардан жана иш практикаларынан айырмаланышат, андыктан негизделинген болуп эсептелиниши ыктымал.

2.3 Суу менен камсыздоонун булактары

Бул бѳлүм суу менен камсыздоонун булактарынын түрлѳрүн (мисалы, кыртыш суулары, үстүңкү суулар, аларды биргелешип пайдаланууну, дагы башкаларды), анын талаптары суу менен камсыздоо системасы үчүн булактарды тандап алууда бузулбай сакталышы керек, баалоо боюнча талаптарды (булактын ишенимдүүлүгүн, суунун сапатын жана анын адамдын керектѳѳсү үчүн жарактуулугун баалоону), суу менен камсыздоо максаттары үчүн суу ресурстарын пайдаланууну, ичүүчү суунун физикалык, химиялык жана бактериологиялык сапатын, ошондой эле экологиялык талаптарды эске алуу менен суунун топтолушун долбоорлоо боюнча жоболорду, ѳзгѳчѳ коргоодогу жаратылыш аймактарындагы суу булактарынын жайгашуу орундарын баяндайт.

2.3.1 Суу менен камсыздоонун булагы эсебинде суу агымдары (дарыялар, каналдар), суу кѳлмѳлѳрү (кѳлдѳр, суу сактагычтар, кѳлмѳлѳр), жер астындагы суулар (булактар, суулуу катмарлар, ѳзѳн астындагы, шахталык жана дагы башка суулар) каралганы ылайык.

Ѳнѳр жай ишканаларын суу менен ѳндүрүштүк камсыздоо үчүн ичүүчүчү жана техникалык суудан тышкары тазаланган агынды сууларды пайдалануу мүмкүнчүлүгү каралганы ылайык.

Суу менен камсыздоонун булагы эсебинде табигый жер үстүндѳгү булактардын суулары алып ѳтүлгѳн толтурулчу суу сактагычтар пайдаланылуусу ыктымал.

Эскертүү – Суу менен камсыздоо системасында ар башка гидрологиялык жана гидрогеологиялык мүнѳздѳмѳлѳрү менен бир нече булактардын пайдаланылуусуна жол берилет.

2.3.2 Суу менен камсыздоонун булагын тандап алуу топографиялык, гидрологиялык, гидрогеологиялык, ихтиологиялык, гидрохимиялык, гидробиологиялык, гидротермиялык жана дагы башка изилдѳѳлѳрдүн, ошондой эле санитардык иликтеп-текшерүүлѳрдүн натыйжаларына негиздениши керек.

2.3.3 Чарбалык-ичүүчү суу менен камсыздоонун булагын тандап алуу МАМСТ 17.1.1.04, МАМСТ 2761 жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 31-январындагы «Ичүүчү суу менен камсыз кылуу жаатындагы актыларды бекитүү тууралуу» № 68 токтомунун 2-тиркемесиндеги 4-бөлүмдүн талаптарына ылайык жүргүзүлүшү керек.

Ѳндүрүштүк суу менен камсыздоонун булагын тандап алууну суунун сапатына карата технологдор жана өндүрүш тарабынан коюлуучу талаптарды эсепке алуу менен жүргүзгѳн ылайык.

Суу менен камсыздоонун колдонууга деп кабылданган булактары аракеттеги мыйзамдарга ылайык макулдашуудан ѳткѳрүлүшү керек.

2.3.4 Чарбалык-ичүүчү суу түтүктѳрү үчүн санитардык-гигиеналык талаптарды канааттандыруучу суу астындагы суулардын ресурстары максималдуу түрдѳ пайдаланылышы керек.

Табигый жер астындагы суулардын эксплуатациялык запасынын жетишсиздиги болгонунда аларды жасалма жол менен толуктоо мүмкүнчүлүгүн карап кѳрүү керек.

2.3.5 Ичилүү сапатындагы жер астындагы сууларды чарбалык-ичүүчүчү суу менен камсыз кылганга байланышпаган муктаждыктар үчүн пайдаланууга, эреже катары, жол берилбейт.

Үстүнкү суу булактары жок, бирок ичүүчү сапатындагы жер астындагы суулардын жетиштүү запасына ээ райондордо бул сууларды ѳндүрүштүк жана сугаруу муктаждыктарына сууну пайдаланууну иретке салуу жана коргоо жаатындагы ыйгарым укуктуу органдардын уруксаты менен жол берилет.

2.3.6 Суу тийиштүү иштетүүдѳн ѳткѳрүлүп жана санитардык талаптар сакталганында ѳндүрүштүк жана чарбалык-ичүүчүчү суу менен камсыздоо үчүн минералдаштырылган жана геотермалдык сууларды пайдаланууга уруксат берилет.

2.3.7 Үстүнкү беттик булактардын суусунун орточо айлык чыгымдалышынын камсыздалгандыгы 2.4.4. п. ылайык аныкталуучу суу менен камсыздоо системасынын категориясынан кѳз карандылыкта 5-таблица боюнча кабылданышы керек.

5- таблица

2.3.8 Суу ресурстарын суу менен камсыздоо максаттары үчүн пайдаланууну баалоодо тѳмѳндѳгүлѳрдү эсепке алуу керек:

- 15–20 жылга кыска мѳѳнѳттүү перспективада алдын алып болжолдоо менен сууну чыгымдоонун тартибин жана булак боюнча суу чарбалык балансты; бул убакыт мезгилинин аякташы менен калктуу конушту ѳнүктүрүүнүн узак мѳѳнѳттүү перспективасын аны 20–50 жылга ѳнүктүрүүнүн долбооруна ылайык аныктоочу кийинки мѳѳнѳткѳ карата булактагы суу ресурстарынын балансынын алдын алып божомолдонуусун текшерүү боюнча жумуштарды жүргүзүү зарыл;

- суунун сапатына керектѳѳчүлѳр тарабынан коюлуучу талаптарды;

- булактагы суунун анын албууттугу кѳрсѳтүлүү менен сапаттуу мүнѳздѳмѳсүн жана агынды суулардын агып түшүүсүн эсепке алуу менен анын сапатынын мүмкүн болчу ѳзгѳрүүсүнүн алдын алып болжолдонушун;

- шилендилердин жана булгануулардын сапаттык жана сандык мүнѳздѳмѳлѳрүн, алардын тартибин, суу түбүндѳгү чѳкмѳлѳрдүн жылышууларын, жээктердин туруктуулугун;

- түбѳлүк тоң кыртышынын орун алышын, булактын тоңуу жана кургап калуу мүмкүндүгүн, кар кѳчкүлѳрүнүн жана сел каптоолорунун болушун (тоо сууларынын агымдарында), ошондой эле булактын суу чогулчу кѳлмѳсүндѳгү башка да стихиялуу жаратылыштык кубулуштардын;

- суу булагынын күзгү-кышкы тартибин жана андагы майда муздардын болушу кубулушунун мүнѳзүн;

- суунун жылдын айлары боюнча температурасын жана ар башка тереңдикте фитопланктонду ѳнүктүрүүнү;

- суу булагынын жаздагы ачылуусунун мүнѳздүү ѳзгѳчѳлүктѳрүн жана суунун (түздүктѳгү суу агымдарынын) кѳтѳрүлгѳн абалын, жазгы-жайкы суу ташкындарынын (тоодогу суу агымдарынын) жүрүшүн;

- жер астындагы суулардын запасы жана азыктануу шарттарын, ошондой эле жаратылыштык шарттардын, суу сактагычтардын жана дренаждардын, сууну жасалма сордуруунун ж.б. түзүлүштѳрүнүн ѳзгѳрүүсүнүн натыйжасында алардын мүмкүн болчу бузулууларын;

- жер астындагы суулардын сапатын жана температурасын;

- жер астындагы суулардын жасалма жол менен толтурулуу жана запасынын түзүлүү мүмкүндүгүн;

- ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдардын сууларды жѳнгѳ салуу жана коргоо, санитардык-эпидемиологиялык кызматтар, балыкты сактап-коргоо ж.б. боюнча талаптарын.

2.3.9 Суу менен камсыздоонун үстүнкү булактарынын суу ресурстарынын жетиштүүлүгүн баалоодо суунун агымынан тѳмѳн жайгашкан калктуу конуштардын, ѳнѳр жай ишканаларынын, айыл чарбасынын, балык чарбачылыгынын, кеме жүргүзүүнүн жана суу керектѳѳнүн башка да түрлѳрүнүн сууга болгон муктаждыктарын канааттандыруу, ошондой эле суу менен камсыздоо булактарын коргоо боюнча санитардык талаптарды камсыздоо үчүн жылдын ар мезгилинде зарыл суунун кепилдикке алынып чыгымдалуусунун суунун алынуу ордунан тѳмѳндү карай жүргүзүлүүсү камсыз кылынганы ылайык.

2.3.10 Үстүнкү булактагы суу жетиштүү эмес чыгымдалган учурда суунун табигый агымынын бир гидрологиялык жылдын (сезондук жѳнгѳ салуу) же кѳп жылдык мезгилдин (кѳп жылдык жѳнгѳ салуу) чектеринде жѳнгѳ салынуусу, ошондой эле суунун үстүнкү башка суусу кѳп булактарынан алып келүү жагы алдын алып каралышы зарыл.

Эскертүү – Айрым ѳз алдынчалуу суу керектѳѳчүлѳрдү суу менен камсыздоо даражасы суунун булактагы чыгымдалуусу жетишсиз болуп, кыйынчылык туулганында же алардын ѳзүнѳ турган наркы жогору болгон учурда суу фондусун пайдалануу жана сактоо жаатындагы ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдары менен макулдашуунун же жергиликтүү ѳз алдынча башкаруунун ыйгарым укуктуу органдары менен макулдашуунун негизинде аныкталат.

2.3.11 Жер астындагы суулардын ресурстарын баалоону гидрогеологиялык издѳѳлѳрдүн, чалгындоолордун жана изилдѳѳлѳрдүн материалдарынын негизинде жүргүзгѳн ылайык (КЭ 331.1325800; КЭ 272.1325800).

2.3.12 Суу менен камсыздоо булактары ѳзгѳчѳ корголуудагы жаратылыштык аймактардын (жаратылыштык парктар, коруктар ж.б.) территориясында жайгашкан учурда сууну ѳндүрүү жана алуу жергиликтүү аткаруучулук жана текшерип-кѳзѳмѳлдѳѳчү ыйгарым укуктуу органдар тарабынан белгиленген кѳлѳмдѳрдѳ уруксат кылынат, ал эми жер астындагыларын пайдаланганы үчүн тѳлѳѳлѳр Кыргыз Республикасынын тийиштүү мыйзамдары менен иретке салынат.

Сууну ѳндүрүү (алуу) долбоору атайын экологиялык талаптарды ѳзүнѳ камтышы керек.

2.3.13 Жер астындагы суулардын объектилеринин мониторинги жер астындагы суу объектиси тууралуу геологиялык маалыматтын жана гидрогеологиялык изилдѳѳлѳрдүн негизинде жүргүзүлүүсү керек, ал эми суу астындагы суулардын запасы Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актыларынын негизинде суу фондусун пайдалануу жана коргоо жаатындагы тийиштүү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдар тарабынан бекитилгени ылайык.

2.3.14 Суу менен камсыздоо булактарын санитардык коргоо аймактарынын чек аралары Кыргыз Республикасынын Ѳкмѳтүнүн 2018-жылдын 31-январындагы «Ичүүчү суу менен камсыз кылуу жаатындагы актыларды бекитүү тууралуу» № 68 токтомунун 1-тиркемесинин талаптарына ылайык аныкталышат.

2.4 Суу менен камсыздоонун схемалары жана системалары

Бул бѳлүм суу менен камсыздоонун схемаларын жана системаларын тандап алуу боюнча жоболорду жана талаптарды, калктуу конуштарды суу менен камсыздоонун борборлоштурулган системаларынын категорияларын жана аларга карата талаптарды, (а) калктын жыштуулугун, (б) жайгашуу ордунун тибин, (в) топографияны (басым боюнча аймакташтыруу) жана калдыктарды баалоо жана (г) четке агып кетүүлѳрдү байкап-таап, аларды четтетүү мүмкүнчүлүктѳрүн, долбоорлоого жана да суу менен камсыздоонун схемаларынын жана системаларынын эсептелиштерине карата жалпы талаптарды, алгылыктуу сапаттагы ичүүчү сууну ѳндүрүп чыгаруу үчүн суунун ар кыл түрдүү булактарын изилдеп-иштетүүнү баяндайт.

2.4.1 Суу менен камсыздоонун схемасын жана системасын тандап алууну объекттин же объектилер тобунун ѳзгѳчѳлүктѳрүн, алардын ѳнүгүүсүнүн ар кыл түрдүү баскычтарында суунун талап кылынуучу чыгымдалышын, суу менен камсыздоо булактарын, күч менен түртүлүүлѳргѳ, суунун сапатына жана аны берүүнүн камсыздалгандыгына карата талаптарды эсепке алуу менен аны жүзѳгѳ ашыруунун мүмкүн болгон варианттарын салыштыруу негизинде жүргүзгѳн ылайык.

2.4.2 Варианттарды салыштыруу менен тѳмѳндѳгүлѳр негизделиши керек:

- суу менен камсыздоо булактары жана аларды бул же тигил керектѳѳчүлѳр үчүн пайдалануу;

- системанын борборлоштурулуу даражасы жана суу менен камсыздоонун жергиликтүү системасын бѳлүп алуунун максатка ылайыктуулугу;

- курулуштарды, суу алып ѳтүүлѳрдү жана ар кыл түрдүү дайындалыштагы тарамдарды бириктирүү жана ажырымдоо;

- суу менен камсыздоо системасын аймакташтыруу, иреттештирүүчү суу топтогучтарды пайдалануу, жѳнгѳ салуучу станцияларды жана сордуруучу насос станцияларын колдонуу;

- бириктирилген же суу менен камсыздоонун айланмалуу жергиликтүү системасын колдонуу;

- бир ишканалардын (цехтердин, түзүлүштѳрдүн, технологиялык катарлардын) иштетилген сууларын ѳндүрүш үчүн башка бир ишканалардын (цехтердин, түзүлүштѳрдүн, технологиялык катарлардын) муктаждыктарына, ошондой эле территорияны жана жашыл бак-дарактарды сугарууга деп пайдалануу;

- тазаланган ѳндүрүштүк жана тиричиликтик агынды сууларды, ошондой эле ѳндүрүштүк суу менен камсыздоо жана суу кѳлмѳлѳрүн, саздарды сууга каныктыруу үчүн топтолгон үстүнкү беттик агымды пайдалануу;

- жабык циклдерди уюштуруунун максатка ылайыктуулугу же сууну пайдалануунун жабык системаларын түзүү;

- коё берүү комплекстери боюнча системанын элементтерин куруунун жана ишке киргизүүнүн кезектүүлүгү.

2.4.3 Калктуу конуштарды суу менен камсыздоонун борборлоштурулган системасы жергиликтүү шарттардан жана суу менен камсыздоонун кабылданган схемасынан кѳз карандылыкта камсыз кылышы керек:

– турак жайлык жана коомдук имараттардагы чарбалык-ичүүчүчү сууга болгон керектѳѳнү, коммуналдык-тиричиликтик ишканалардын муктаждыктарын;

– ишканалардагы чарбалык-ичүүчүчү сууга болгон керектѳѳнү;

– ѳнѳр жайлык ишканалардын ѳндүрүштүк муктаждыктарын, мында ичүүчү сапатындагы суу талап кылынат;

– ѳрттѳрдү ѳчүрүүнү;

– сууну колдонууга даярдоо, суу түтүктѳрү жана канализациялык тарамдарды ж.б. жууп-тазалоо станцияларынын ѳздүк муктаждыктарын.

Эскертүү – Имараттардын кире бериштеринде суунун эсебин алуу приборлору (суунун чыгымдалышын эсептегичтер) милдеттүү түрдѳ орнотулат.

Негиздѳѳдѳ ѳз алдынчалуу суу түтүгүнүн орнотулушу тѳмѳндѳгүлѳр үчүн жол берилет:

- территорияларды (кѳчѳлѳрдү, ѳтүү жолдорун, аянттарды, жашыл бак-дарактарды) сугарганга жана жууганга, фонтандардын иштѳѳсүнѳ;

- теплицалардагы, парниктердеги жана ачык участкалардагы, ошондой эле турак үйлѳрдүн жанындагы участкалардагы отургузулгандарды сугарганга.

2.4.4 Суу менен камсыздоонун борборлоштурулган системалары суунун берилишине карата камсыз болуу даражасы боюнча үч категорияга ажырымдалышат:

Биринчи категория Чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына суунун берилишин эсептик чыгымдоонун 30%ынан кѳп эмес жана ѳндүрүштүк муктаждыктарга карата ишканалардын иштѳѳсүнүн авариялык графиги аныктап бергенине ылайык жетер чегине дейре тѳмѳндѳтүүгѳ жол берилет; сууну берүүнү тѳмѳндѳтүүнүн узактыгы 3 суткадан ашпоосу керек. Сууну берүүнү токтотууга же тѳмѳндѳгү кѳрсѳтүлгѳн чектерден азайтууга бузулганын ѳчүрүп жабуу жана системанын резервдик элементтерин (жабдууларды, арматураларды, түзүлүштѳрдү, суу түтүктѳрүн ж.б.) кошуу маалында жол берилет, бирок 10 мүнѳттѳн кѳп эмес убакытка.

Экинчи категория Сууну берүүнүн жол берилген тѳмѳндѳтүлүүсүнүн ѳлчѳмү биринчи категориядагыдай; берүүнү тѳмѳндѳтүүнүн узактыгы 10 суткадан ашпоосу керек. Сууну берүүнү токтотууга же тѳмѳндѳгү кѳрсѳтүлгѳн чектерден азайтууга бузулганын ѳчүрүп жабуу жана системанын резервдик элементтерин (жабдууларды, арматураларды, түзүлүштѳрдү, суу түтүктѳрүн ж.б.) кошуу же оңдоо иштерин жүргүзүү маалында жол берилет, бирок 6 сааттан кѳп эмес убакытка.

Үчүнчү категория Сууну берүүнүн жол берилген тѳмѳндѳтүлүүсүнүн ѳлчѳмү биринчи категориядагыдай; берүүнү тѳмѳндѳтүүнүн узактыгы 15 суткадан ашпоосу керек. Сууну берилүүсүн азайтуу учурунда аны тѳмѳндѳгү кѳрсѳтүлгѳн чектерде 24 сааттан кѳп эмес убакытка токтотууга жол берилет.

Калктуу конуштардын чарбалык-ичүүчүчү жана ѳндүрүштүк суу түтүктѳрүн бириктирүү жашоочуларынын саны тѳмѳндѳгүдѳй болгонунда:

- 50 миң адамдан ашса, биринчи категорияга тийиштүү делинет;

- 5 миңден 50 миңге чейинки адам – экинчи категорияга;

- 5 миңден аз болсо – үчүнчү категорияга.

Ѳнѳр жайлык жана айыл чарбалык ишканалардын (ѳндүрүштѳрдүн, цехтердин, түзүлүштѳрдүн) ѳндүрүштүк муктаждыктарына делип суунун берилишине камсыз болгондукту жогорулатуу зарылдыгында суу менен камсыздоонун жергиликтүү системасы кѳңүлгѳ алынганы ылайык.

Объекттердин техникалык талаптарын камсыздоочу жергиликтүү системалардын долбоорлору бул объекттердин долбоорлору менен биргеликте каралышы жана бекитилиши керек.

Суу менен камсыздоо системасынын айрым элементтеринин категориясы суу менен камсыздоонун жалпы системасындагы алардын функционалдык маанисинен кѳз карандылыкта аныкталганы ылайык.

Экинчи категориядагы суу менен камсыздоонун элементтеринин бузулуп иштен чыгуусу ѳрттү ѳчүрүүгѳ делинген суунун берилишин үзгүлтүккѳ учуратышы ыктымал, андыктан биринчи категорияга тийиштүү болушу керек.

2.4.5 Суу менен камсыздоонун схемаларын жана системаларын иштеп чыгууда аракеттеги курулуштардын, суу алып ѳтүүлѳрдүн жана суу тарамдарынын техникалык, экономикалык жана санитардык бааланыштарын берип, алардын ишин реконструкциялоо жана интенсивдештирүү боюнча чыгымдоолорду эсепке алуу менен алардын андан ары пайдаланылуу даражасын негиздѳѳ зарыл.

2.4.6 Ѳрткѳ каршы муктаждыктарды камсыздоочу суу менен камсыздоо системалары Кыргыз Республикасынын территориясында аракетте турган ѳрткѳ каршы коргоонуу боюнча ченемдик-техникалык документтерге (ЧТД) ылайык долбоорлонот.

2.4.7 Суу алуу түзүлүштѳрү, суу алып ѳтүүлѳр, сууну колдонууга даярдоо станциялары, эреже катары, суткасына максималдуу суу керектѳѳнүн орточо сааттык чыгымдалуусуна эсеп кылып иш алып баруулары керек.

2.4.8 Суу алып ѳтүүлѳрдүн, суу түтүктѳрү тарамдарынын, насос станцияларынын жана жѳнгѳ салуучу суу топтогучтардын биргелешкен ишинин эсептѳѳлѳрү эсептелген мѳѳнѳткѳ сууну берүү жана бѳлүштүрүү системасын негиздѳѳ, аны жүзѳгѳ ашыруунун кезектүүлүгүн орнотуу, насостук жабдууну иргеп алуу жана иреттештирүүчү суу топтогучтарынын талап кылынган кѳлѳмдѳрүн аныктоо жана да аларды курулуштун ар бир кезектүүлүгүнѳ карай жайгаштыруу үчүн зарыл кѳлѳмдѳ жүргүзүлгѳнү ылайык.

2.4.9 Калктуу конуштардын суу менен камсыздоо системалары үчүн суу алып ѳтүүлѳрдүн, суу түтүктѳрү тарамдарынын, насостук станциялардын жана иреттештирүүчү суу топтогучтардын биргелешкен ишинин эсептѳѳлѳрү, эреже катары, суу берүүнүн тѳмѳндѳгүдѳй мүнѳздүү тартиптерде аткарылуусу керек:

– суткасына максималдуу суу керектѳѳ – максималдуу, орточо жана минималдуу сааттык чыгымдоолор, ошондой эле ѳрт ѳчүрүүгѳ делинген сууну максималдуу сааттык чыгымдоолор;

– суткасына орточо суу керектѳѳ – орточо сааттык чыгымдоо;

– суткасына минималдуу суу керектѳѳ – минималдуу сааттык чыгымдоо.

Сууну керектѳѳнүн башка тартиптери үчүн эсептѳѳлѳрдү жүргүзүүгѳ, ошондой эле кѳрсѳтүлгѳн тартиптердин ичинен бирѳѳсү же бир нечеси үчүн эсептѳѳлѳрдү жүргүзүүдѳн баш тартууга сууну керектѳѳнүн бардык мүнѳздүү тартиптеринде суу алып ѳтүүлѳрдүн, насостук станциялардын, иреттештирүүчү суу топтогучтардын жана бѳлүштүрүүчү тарамдардын биргелешкен ишинин шарттарын ачыкка чыгаруу үчүн жүргүзүлгѳн эсептѳѳлѳрдүн жетиштүүлүгүн негиздѳѳдѳ жол берилет.

Эскертүү – Ѳрт ѳчүрүү учурундагы суу түтүктѳрү курулуштарынын, суу алып ѳтүүлѳрдүн жана тарамдардын эсептѳѳлѳрүндѳ суу алып ѳтүүлѳрдүн жана айланма тарамдар линияларынын, ошондой эле курулуштардын блокторунун ѳчүрүлүүсү авариялык ѳчүрүлүүсү эсепке алынбайт.

2.4.10. Суу менен камсыздоо системасын иштеп чыгууда параметрлердин тизмеси белгиленип берилиши керек, алардын кѳзѳмѳлдѳнүп текшерилүүсү суунун иш жүзүндѳгү чыгымдалыштарынын жана сууну керектѳѳнүн бирдей ѳлчѳмдѳгү эместигинин коэффициенттеринин, ошондой эле жабдуулардын, курулуштардын жана түзүлүштѳрдүн фактылык мүнѳздѳмѳлѳрүнүн долбооруна ылайык эксплуатациялык персонал тарабынан жүргүзүлүүчү кийинки системалуу текшерүү үчүн зарыл.

Кѳзѳмѳлдү жүзѳгѳ ашыруу үчүн долбоордун тийиштүү бѳлүмдѳрүндѳ бул үчүн зарыл приборлордун (мунун ичинде суунун чыгымдалышынын эсептегичтери) жана аппаратуралардын орнотулуусу алдын алып каралуусу керек.

Эскертүү – Сууну керектѳѳнүн балансын түзүү үчүн, керектелүүдѳгү суунун приборлор аркылуу эсебин алуудан жана суу түтүгү тарамдарындагы жана да суу алып ѳтүүлѳрдѳгү кѳрсѳтүлгѳн иш-чаралардан тышкары милдеттүү түрдѳ суу балансына иш жүзүндѳ кѳз салуу жана жалпы эле суу ресурстарын сарамжалдуу пайдаланууга карата келтирилген мүмкүн болчу каржылык жоготууларды минималдаштыруу үчүн суунун эсепке алынбаган чыгымдалыштарынын (б.а. киреше алып келбѳѳчү суу – NRW) кѳлѳмүн кѳзѳмѳлдѳѳ, аныктоо жана текшерүү боюнча жумуштардын жүргүзүлүүсү зарыл.

2.4.11. Суу менен камсыздоо системасынын ишинин ишенимдүүлүгүн жогорулатуу үчүн тѳмѳндѳгүдѳй мүмкүнчүлүктѳрдүн каралганы ылайык:

а) күчтѳп түртүлүү суу топтогучтарын бир жерге топтоштуруу;

б) суу мунараларын суу топтогучтар менен алмаштыруу;

в) санитардык-эпидемиологиялык кѳзѳмѳл органдары менен макулдашуу боюнча чарбалык-ичүүчүчүлүк, ѳндүрүштүк жана ѳрткѳ каршы суу түтүктѳрү тарамдарынын, ошондой эле иштетүүдѳн ѳткѳрүлбѳй зыянсыздандырылган сууну чарбалык-ичүүчүчү суу түтүктѳрү тармагына берүүнүн ортосундагы убактылуу коюлчу тосмолорду орнотуу.

2.5 Суу алуучу курулмалар

2.5.1 Суу астындагы сууларды алуу үчүн курулмалар

Жалпы кѳрсѳтмѳлѳр

Суу алуу түзүлүштѳрүнүн тибин тандоону жана жайгаштыруу схемасын аймактын геологиялык, гидрогеологиялык, сейсмологиялык жана санитардык шарттарынан чыгып жүргүзгѳн ылайык.

Суу менен камсыздоо системасынын суу алуу түзүлүштѳрүнүн санитардык коргоо аймактарынын чек аралары Кыргыз Республикасынын Ѳкмѳтүнүн 2018-жылдын 31-январындагы «Ичүүчү суу менен камсыз кылуу жаатындагы актылар-ды бекитүү тууралуу» № 68 токтомунун ченемдерине ылайык аныкталышат.

Жаңы жана иштеп турган суу алууларды долбоорлоодо алардын кошуна участкалардагы иштѳѳдѳгү суу алуулар менен ѳз ара биргелешип аракеттенүү шарттары, ошондой эле алардын курчап турган жаратылыштык чѳйрѳгѳ (үстүнкү суу агымы, ѳсүмдүктѳр дүйнѳсү ж.б.) таасири кѳңүлгѳ алынышы керек.

Жер астынан суу алууларда тѳмѳндѳгүлѳй суу кабылдоочу түзүлүштѳр колдонулат: суу алуу скважиналары, шахталык кудуктар, горизонталдык суу алуулар, булактардын каптаждары.

2.5.1.1 Суу алынуучу скважиналар

Скважиналардын долбоорлорунда бургулоо ыкмасы жана скважинанын конструкциясы, анын тереңдиги, түтүктөрүнүн колонналарынын диаметрлери, суу кабыл алуу бөлүгүнүн суу кабыл алгычтын жана скважинанын оголовкасынын (оголовка – кудуктун скважинасын ар кандай аралашмалардан жана булгануулардан коргоочу түзүлүш) тиби, ошондой эле аларды иштетип кѳрүү тартиби кѳрсѳтүлүшү керек.

Скважинанын конструкциясы дебитти (агып чыгуучу суунун кѳлѳмү) ѳлчѳѳ, суунун деңгээлин жана үлгүсүн алууну жүргүзүү, ошондой эле скважиналарды эксплуатациялоо учурундагы регенерациянын (калыбына келтирүүнүн) импульстук, реагенттик жана бириктирилген усулдарды колдонуу маалында оңдоп-калыбына келтирүү жумуштарын алып баруу мүмкүнчүлүктѳрүн карап кѳрүү зарыл. Бардык маалыматтар скважинаны бургулоо долбоорунда эске алынышы керек.

Скважиналардагы түтүктѳрдүн эксплуатациялык колонналарынын диаметри насосторду орнотуу учурунда тѳмѳндѳгүдѳй болуп кабылданганы ылайык:

– скважинанын үстү жагындагы электр кыймылдаткычы менен – насостун номиналдуу диаметринен 50 миллиметрге чоң;

– чѳктүрүлгѳн электр кыймылдаткычы менен – насостун номиналдуу диаметрине теңдеш.

Жергиликтүү шарттардан жана жабдуулардан кѳз карандылыкта скважинанын суу чыгаруучу жерин (устье), эреже катары, жер үстүндѳгү павильондо же жер астындагы камерада жайгаштыруу зарыл.

Павильондун жана жер астындагы камеранын ѳлчѳмдѳрү негизи андагы электр кыймылдаткычтын, электр жабдуунун, текшерип-ѳлчѳѳчү приборлордун (мындан ары текст боюнча «ТѲП») жана бүтѳп-иреттештирүүчү арматуранын (мындан ары текст боюнча «БИА») жайгаштырылуу шарттарынан чыгып кабылданганы ылайык.

Жер үстүндѳгү павильондун жана жер астындагы камеранын бийиктигин жабдуунун ѳлчѳмдѳрүнѳн кѳз карандылыкта кабылдоо зарыл, бирок 2,4 метрден кем эмес.

Түтүктѳрдүн эксплуатациялык колонналарынын үстүнкү бѳлүгү жердин үстүнѳн 0,5 метрден кем эмес жогоруда болушу керек.

Скважинанын оголовкасынын конструкциясы үстүнкү беттик суунун жана булгануулардын скважинанын түтүк аралык жана түтүктүн артындагы мейкиндикке ѳтүп кетүүсүн жокко чыгаруучу толук герметизацияны камсыздоосу зарыл.

Скважиналык насостордун секцияларынын монтажын жана демонтажын механизация каражаттарын колдонуу менен скважинанын суу чыгаруучу жеринин үстүндѳ жайгашуучу кирүү тешиктери (люки) аркылуу алып барган ылайык.

Суу алынчу пункттун участкасындагы мындан ары карай пайдалануу максатка ылайыксыз жана мүмкүн эмес деп табылган скважиналар тампонаж (тыгындоо) жолу менен жок кылынууга жатат.

Чыпканын конструкциясын жана ѳлчѳмүн гидрогеологиялык шарттардан, дебиттен жана эксплуатациялоо тартибинен кѳз карандылыкта кабыл алуу зарыл.

Скважиналар үчүн КРнын территориясында аракетте турган долбоорлоо ченемдерине ылайык бардык технологиялык жана конструктивдик параметрлерди аныктоо менен жумушчу долбоорлорду иштеп чыгуу зарыл.

Резервдик скважиналардын санын 6-таблица боюнча кабылдаган ылайык.

6- таблица – Ишенимдүүлүктүн ар кыл түрдүү категориялары үчүн резервдик скважиналардын саны

2.5.1.2 Шахталык кудуктар

Шахталык кудуктарды, эреже катары, борпоң тектерден куралган жана 30 метрге чейинки тереңдикте жаткан күч менен түртүлүүсүз суулуу катмарларда колдонулганы ылайык.

Суулуу катмардын 3 метрге чейинки кубаттуулугу маалында катмар бүткүл кубаттуулугунда ачык коё берилүү менен бүткѳрүлгѳн типтеги шахталык кудуктар алдын алып каралганы ылайык; чоң кубаттуулукта катмардын бѳлүгү ачык коё берилип, бүткѳрүлгѳн жана бүткѳрүлбѳгѳн кудуктарга жол берилет.

Кудуктун түбүндѳгү кумдуу кыртыштарда суу кабылдоочу бѳлүктү жайгаштырууда артка кайтаруучу кумдук-шагылдык чыпканын же тешиктүү бетондон чыпканын, ал эми кудуктардын суу кабылдоочу бѳлүгүнүн капталдарында тешиктүү бетондон же шагылдык чыпкалардын алдын алып каралуусу зарыл.

Шахталык кудуктар үчүн долбоорлоонун КРнын территориясында аракетте турганченемдерине ылайык бардык технологиялык жана конструктивдик параметрлерди аныктоо менен жумушчу долбоорлорун иштеп чыгуу зарыл.

Чыпканын айрым катмарларынын механикалык курамын жана чыпканын чектеш катмарларынын тешикчелеринин орточо диаметрлеринин араларындагы ич ара катышты 7-таблицага ылайык кабылдоо керек.

7- таблица – Чыпканын айрым катмарларынын механикалык курамы жана чыпканын чектеш катмарларынын тешикчелеринин орточо диаметрлеринин араларындагы ич ара катыш

2.5.1.3 Горизонталдык суу алгычтар

Горизонталдык суу алгычтарды, эреже катары, 8 метр тереңдикке чейинки күч менен түртүлүүсүз суулуу катмарларда, басымдуу үстүнкү суу агымдарына жакын жүргүзгѳн ылайык. Алар таш-шагылдык дрендер, түтүктүк дрендер, суу топтолуучу галерея же суу топтолуучу штольнялар түрүндѳ долбоорлонушу ыктымал.

Түтүктүк дрендер 5–8 м тереңдикте экинчи жана үчүнчү категориялардагы суу алуулар үчүн долбоорлонгону ылайык.

Биринчи жана экинчи категориялардагы суу алуулар үчүн, эреже катары, суу топтолуучу галереялар кабылданышы керек.

Штольнялар түрүндѳгү суу алуулар тийиштүү орографикалык шарттарда кабылданганы ылайык.

Горизонталдык суу алуулардын сууну кабылдоочу бѳлүгүн долбоорлоо маалында суулуу катмардан суу менен бирге тектердин бѳлүкчѳлѳрүнүн алып чыгарылуусун жокко чыгаруу үчүн эки-үч катмардан турган артка кайтаруучу чыпка алдын алып каралышы керек.

Артка кайтаруучу чыпканын айрым катмарларынын механикалык курамын эсептѳѳ менен аныктап алуу зарыл. Чыпканын ѳз алдынчалуу катмарларынын калыңдыгы 15 сантиметрден кем эмес болушу керек.

Таштык-шагылдык дрен түрүндѳгү суу алуу үчүн сууну кабылдоону артка кайтаруучу чыпка түзүлүшү менен траншеянын таманына тѳшѳлгѳн 30х30 же 50х50 см ѳлчѳмүндѳгү шагылдык призма аркылуу алдын алып каралганы ылайык.

Таштык-шагылдык дренди суу топтолуучу кудук тарабына 0,01–0,05ке жантаюусу менен кабылдоо зарыл.

Түтүктүк дренден суу алуулардын суу кабылдоочу бѳлүгү капталдарында жана үстүнкү бѳлүгүндѳ тегерек же жылчыктуу тешиктери менен чопо, хризотилцемент, темирбетон жана пластмасса түтүктѳрдѳн болуп кабылданганы ылайык; түтүктүн тѳмѳнкү бѳлүгүнүн (бийиктиги 1–3 метрден кѳп эмес) тешиктери болбошу керек.

*) Ыйгарым укуктуу органдар менен санитардык-эпидемиологиялык жана экологиялык кѳзѳмѳл жаатында макулдашуу боюнча.

Түтүктѳрдүн минималдуу диамери 150 мм болуп кабылданганы ылайык.

Эскертүү – Кѳзѳп тешилген металл түтүктѳрүн колдонууга негизделген учурда жол берилет.

Горизонталдык суу алуулардын суу түтүктѳрүнүн диаметрлерин аныктоону кыртыштык суулардын деңгээлинин тѳмѳн болуусу мезгили үчүн жүргүзүү, ошол эле маалда 0,5 диаметрлик түтүктүн эсептик толтурулуусун кабылдоо керек.

Суу топтолуучу кудук тарабына жантаюулар тѳмѳндѳгүдѳн кем эмес болуусу керек:

0,007 – диаметри 150 мм болгонунда;

0,005 – диаметри 200 мм болгонунда;

0,004 – диаметри 250 мм болгонунда;

0,003 – диаметри 300 мм болгонунда;

0,002 – диаметри 400 мм болгонунда;

0,001 – диаметри 500 мм болгонунда.

Түтүктѳрдѳгү суунун агымынын ылдамдыгы 0,7 м/с кем эмес болуп кабылданышы керек.

Суу кабылдоочу галереялар жылчыктуу тешиктери менен же калканычтуу терезелери менен темирбетондон болуп кабылданганы ылайык.

Галереянын темирбетон бѳлүмдѳрүнүн астында алардын бири-бирине салыштырмалуу чѳгүп кетүүлѳрүн жокко чыгаруучу негиздин болушу алдын алып каралганы зарыл. Галереянын капталдарындагы анын суу кабылдоочу бѳлү-гүнүн чектеринде артка кайтаруучу чыпка түзүлүшү алдын алып каралышы керек.

Горизонталдык суу алуулар аларга үстүнкү беттик суулардын келип кошулуусунан корголушу зарыл.

Түтүктүк жана галереялык суу алуулардын иштѳѳсүнѳ, алардын желдетилүүсүнѳ жана оңдолуп-түзѳтүлүүсүнѳ байкоо жүргүзүү үчүн карап-текшерүү кудуктарынын кабылданганы ылайык, алардын ортолорундагы аралык диаметри 150дѳн 500 миллиметрге чейинки түтүктүк суу алуулар үчүн 50 метрден кѳп эмес жана диаметри 500 миллиметрден кѳбүрѳѳк болгонунда 75 метр болушу керек; галереялык суу алуулар үчүн – 100–150 м.

Карап-текшерүү кудуктары ошондой эле сууну кабылдоо бѳлүгүнүн ѳзгѳрүлүү орундарында жана тик тегиздикте алдын алып каралганы ылайык.

Карап-текшерүү кудуктарын 1 м диаметри менен кабылдоо керек; кудуктун үстү жагы жердин үстүнкү бетинен 0,2 метрден кем эмес жогору болуусу зарыл; кудуктарды айлантып жазылыгы 1 метрден кем эмес суу ѳткѳрбѳѳчү жабуу (отмостка) жана топурак жабуу (глиняный замок) жасалганы ылайык; кудуктар 2.8.2. пунктуна ылайык желдетүүчү түтүктѳр менен жабдылышы керек.

Горизонталдык суу алуулардын насостук станциялары, эреже катары, суу топтолуучу кудук менен сыйыштырылганы ылайык.

Бириктирилген горизонталдык суу алууларды үстүнкү күчтѳп түртүлүүсүз жана тѳмѳнкү күчтѳп түртүлүү суулуу катмары менен эки катмарлуу системаларда кабылдоо зарыл.

Суу алууну үстүнкү күчтѳп түртүлүүсүз катмарды алып чыгуучу горизонталдык түтүктүк дрен түрүндѳ алдын алып караган ылайык, ага тѳмѳн жагынан жана каптал тарабынан тѳмѳнкү катмарда жайгаштырылган вертикалдык скважина-күчѳткүчтѳрдүн чыпкалык колонналарынын түтүк кесиндилери кошулуп бириктирилет.

2.5.1.4 Нурлуу суу алгычтар

Нурлуу суу алгычтар суулуу катмарларда алдын алып каралганы ылайык, алардын чатырлары жердин үстүнкү бетинен 15–20 метрден кѳп эмес тереңдикте жайгашкан жана суулуу катмардын кубаттуулугу 20 метрден ашпайт.

Эскертүү – Нурлуу суу алгычтарды ирдүүлүгү D≥70 мм болгон майда таштуу кыртышта, суулуу тектерде жана ылайлуу майда дандуу тектерде чоң таштардын саны 10%дан кѳп болгонунда колдонгонго сунушталбайт.

Бир тектүү эмес же кубаттуу бир тектүү суулуу катмарларда ар башка белгилерде жайгашкан үлүштѳрү менен кѳп тепкичтүү үлүштүк суу алуулардын колдонулганы ылайык.

Суу топтолуучу кудук:

– суу алуунун ѳндүрүмдүүлүгү 150–200 ат күчү болгонунда жана да жагымдуу гидрогеологиялык жана гидрохимиялык шарттарда бир секциялуу делип алдын алып каралганы туура;

– суу алуунун ѳндүрүмдүүлүгү 200 ат күчүнѳн жогору болгонунда суу топтолуучу кудук эки секцияга бѳлүнүшү керек.

Узундугу 60 метр жана андан кѳп суу үлүштѳрү түтүктүн диаметри азайтылуу менен телескоптук конструкцияларды кабылдаганы ылайык.

Суу нурларынын узундугу 30 метрден аз болгонунда бир түрдүү суулуу катмарларда нурлар ортосундагы бурч 30°тан кем эмес болушу керек.

Суу кабылдоочу нурлар 20%дан кѳп эмес бургуланганып кѳзѳлгѳн же тешиктүү түтүктѳрдѳн болуп кабылданышы керек.

Суу топтолуучу кудуктардагы суу кабылдоочу үлүштѳрдѳ жылдырып бүтѳѳчтѳрдүн орнотулушу алдын алып каралганы ылайык.

2.5.1.5 Булактардын сууларын алуу (каптаж)

Каптаждык курулмалар (суу топтолуучу камералар же тайыз түшүрүлмѳ кудуктар) жер астындагы сууларды булактардан алып чыгуу үчүн колдонулат.

Чыккан булактан сууну кармап алып калууну каптаждык камеранын түбү аркылуу жүзѳгѳ ашырган ылайык.

Жараңкалуу тектердеги булактардын сууларын алууда каптаждык камерага сууну кабылдоону чыпкаларсыз, ал эми борпоң тектерден чыпка аркылуу жүзѳгѳ ашырууга жол берилет.

Каптаждык камералар үстүрт булгануулардан, тоңуп калуудан жана үстүнкү беттик суулар каптап кетүүсүнѳн корголгон болушу керек.

Каптаждык камерада 2.8.2. пунктуна ылайык бүткѳн жеринде жаап бекитүүчү клапандын орнотулушу менен булактын болушунча чоң дебитине эсептелинген артка кайтарып куюу түтүгүнүн, желдетүүчү түтүктүн жана диаметри 100 миллиметрден кем эмес коё берүүчү түтүктүн болушу алдын алып каралганы ылайык.

Булактын суусун майда бѳлүкчѳлѳрдүн жыйындысынан арылтуу үчүн каптаждык камераны артка кайтарып куюу тоскучу менен эки бѳлүмгѳ ажырымдоо керек: бирѳѳсү – суунун тунуп, андан ары чѳкмѳлѳрдѳн тазалануусу үчүн, экинчиси – сууну насос менен сордуруп алуу үчүн.

Жакын жерде тѳмѳн түшүүчү булактын суусунун бир нече чыкчу жери бол-гонунда каптаждык камеранын ачылчу жери алдын алып кѳңүлгѳ алынганы зарыл.

2.5.1.6 Жер астындагы суулардын запасын жасалма жол менен толуктоо

Жер астындагы сууларды жасалма жол менен толуктоо үчүн тѳмѳндѳгүлѳрдү кабылдоо керек:

– аракеттеги жана долбоорлонуудагы жер астындагы суулардын алынышы-нын ѳндүрүмдүүлүгүн арттырууну жана туруктуу иштѳѳсүн камсыздоону;

– табигый чыпкалануучу жана иргелип алынуучу суу астындагы суулардын сапатын ижакшыртууну;

– жер астындагы суулардын сезондук запастарын түзүүнү;

– курчап турган чѳйрѳнү коргоону (кыртыштык суулардын деңгээлинин ѳсүмдүктѳрдүн куурап калышына алып келүүчү жол берилгис тѳмѳндѳтүлүшүн болтурбоону).

Колдонуудагы суулуу катмарлардын жер астындагы сууларынын запастарын толуктоо үчүн үстүнкү беттик жана жер астындагы суулар пайдаланылганы ылайык.

Жер алдындагы суулардын запастарын толуктоо ачык жана жабык типтеги табигый чыпкалоочу түзүлүштѳр аркылуу алдын алып каралышы зарыл.

Ачык типтеги табигый чыпкалоочу түзүлүштѳр эсебинде бассейндер, рельефтин табигый жана жасалма жол менен тѳмѳндѳтүлүштѳрү (коолор, кокту-колоттор, ѳзѳн-дарыялардын эски нуктары, казылган аңдар) колдонулганы ылайык.

Ачык түрдѳгү табигый чыпкалоочу түзүлүштѳр жабуу түрүндѳгү нымды аз ѳткѳрүүчү тѳшѳлүүлѳрдүн орун албаганында же аз кубаттуулугунда (3 метрге чейин) суулуу катмардын биринчисинен тарта суу астындагы суулардын запастарын толуктоо үчүн кабылданат.

Табигый чыпкалоочу бассейндерди долбоорлоодо алдын алып каралышы зарыл:

– түптү жакшы чыпкалоочу текке 0,5 метрден кем эмес тереңдикте жиреп киргизүү;

– сууну коё берген жердеги түптү бекемдѳѳ жана жантаймаларды суу жууп кетүүсүнѳн сактоо;

– табигый чыпкалоочу курулуштарга берилүүчү суунун чыгымдалышын иреттештирүүчү жана ѳлчѳѳчү түзүлүштѳр;

– машиналар жана механизмдер үчүн келип кирүүчү жана чыгуучу жолдор.

Табигый чыпкалоочу бассейндердин таманынын жазылыгы 30 метрден ашпоосу зарыл, бассейндердин узундугу – 500 метрден кѳп эмес, суунун катмары – 0,7-2,5 м, саны – экиден кем эмес болушу керек.

Бассейнге сууну берүү чачыратуучу түзүлүш же эркин куюлуусу менен каскад аркылуу алдын алып каралганы ылайык.

Ири толтургучу менен шагылдык-майда таштык тѳшѳлүүлѳрдѳ бассейндерди орнотууда таманы катмарынын калыңдыгы 0,5–0,7 м ири дандуу кум менен толтурулганы туура болот.

Рельефтин табигый тѳмѳндѳѳсүн пайдаланган учурда чыпкалоочу үстүнкү беттин даярдалышы алдын алып каралышы зарыл.

Жабык типтеги табигый чыпкалоочу курулуштар эсебинде скважиналардын (сиңдирүүчү жана дренаждык-сиңдирүүчү) жана шахталык кудуктардын пайдаланылганы ылайык.

Сиңдирүүчү жана дренаждык-сиңдирүүчү скважиналарды жана шахталык кудуктарды долбоорлоодо берилип жаткан суунун чыгымдалыштарын ѳлчѳѳ жана иретке салуу жана да курулуштардагы жана суулуу катмардагы суунун динами-калык деңгээлдерин ѳлчѳѳ үчүн түзүлүштѳрдүн алдын алып каралганы зарыл.

Табигый чыпкалоочу курулуштардын конструкциясы ачык табигый чыпкалоочулук курулуштардагы алардын ѳндүрүмдүүлүгүн калыбына келтирүү мүмкүндүгүн чыпкалоочу үстүнкү беттен ылайланган катмарды механикалык же гидравликалык арылтуу жолу менен, жабыктарында – суу алуу скважиналарын калыбына келтирүү үчүн колдонулуучу методдор менен камсыздоосу керек.

Эскертүү – Ачык табигый чыпкалоочулук курулуштарды терс температуралар маалында бошотууга жана калыбына келтирүүгѳ жол берилбейт.

Табигый чыпкалоочу курулуштарды жайгаштыруу схемаларын тандоо, алардын санын жана ѳндүрүмдүүлүгүн аныктоо жер астындагы суулардын запастарын жасалма жол менен толуктоонун дайындалышын эсепке алуу менен комплекстүү гидрогеологиялык жана техникалык-экономикалык эсептѳѳлѳрдүн, берилүүчү суунун сапатынын жана да табигый чыпкалоочулук жана суу алуу куру-луштарын эксплуатациялоонун ѳзгѳчѳлүктѳрүнүн негизинде жүргүзүлүшү керек.

Табигый чыпкалоочу жана суу алуу курулуштарынын ортосундагы аралык табигый чыпкалоого деп берилүүчү суунун ага чейинки тазалануусун эсепке алуу менен алынган суунун сапатын алдын алып божомолдоонун жана аны жер алдындагы суулар менен аралаштыруунун негизинде кабылданышы зарыл.

Жасалма жол менен толуктоо үчүн пайдаланылуучу суунун сапаты мамлекеттик стандарттардын талаптарына жооп бериши керек.

Чарбалык-ичүүчү суу менен камсыздоо системаларынын табигый чыпкалоочу түзүлүштѳргѳ берчү суусунун сапаты аны суулуу катмарда табигый чыпкалоо жана жер алдындагы суулар менен аралаштыруу маалындагы тазалануусу эсепке алынуу менен санитардык нормалардын жана эрежелердин талаптарына жооп бериши керек.

2.5.1.6.1 Табигый чыпкалоочулук (инфильтрациялык) суу чогултуулар: түрлѳрү жана колдонулуу аймагы

Айрым дарыялардын түбү сууга каныккан майда таштуу тектердин же кум-шагылдык кыртыштын катмары катары келет. Дарыя тектерди сууга каныктырат, ушундан улам дарыя агымынын астында кыртыштык суулардын агымы келип чыгат, ал агым астындагы агым деп аталат. Агым астындагы суулар каптал жана тѳмѳн жагынан агым астындагы агымдын чек араларын түзүүчү суу ѳткѳрбѳѳчү тектер менен чектелишет. Агым астындагы агым дарыя суусунан эле эмес, ошондой эле жээк аймагынын суулуу горизонтторунан сызылып келип кошулуучу кыртыштык суулардан да азыктанат.

2.5.1.6.2 Сууну агым астындагы агымдан бѳлүп алуу үчүн суу кабылдагыч курулмалар

Агым астындагы агымдан сууну бѳлүп алууну жүргүзүүгѳ болот. Бул үчүн табигый чыпкалоо тибиндеги гидротехникалык суу кабылдоочу түзүлүш курулат. Табигый чыпкалоочу суу топтогучтар ѳздѳрүнүн аталышын суунун кыртыш аркылуу чыпкалануу жолу менен табигый тазалануудан ѳткѳнүнѳ байланыштуу алган. Агым астындагы сууга каныккан тектерден сууну алуу процессинде суу запастарынын ыкчамдык менен толтурулуусу жүрѳт. Агым астындагы агымдын кѳлѳмүнүн артылышы дарыянын суусун жигердүү соруп алуусу менен шартталган. Суу топтоочу түзүлүшкѳ суу жаратылыштык чыпка катары аны тазалоочу шагылдык-кумдук катмар аркылуу сызылып ѳткѳндѳн кийин гана барып агып түшѳт.

2.5.1.6.3 Табигый чыпкалоо тибиндеги кабылдоочу курулмалар.

Табигый чыпкалоо тибиндеги суу кабылдоочу курулмалардын ролунда жер астындагы сууларды ѳндүрүү үчүн колдонулуучу тѳмѳндѳгү суу топтогучтар чыга алышат:

- түтүктүк кудуктар (скважиналар);

- шахталык кудуктар;

- горизонталдык суу топтогучтар, мунун ичинде дренаждык түтүктѳр, траншеялар жана галереялар.

Агым астындагы агымдан сууну бѳлүп алуу үчүн суу топтогучтардын белгилүү типтери менен катар үлүштүк табигый чыпкалоочу суу топтоочу түзүлүштѳр колдонулат.

Табигый чыпкалоочу суу топтогучтар – скважиналар жана кудуктар – басымдуу учурларда суунун агымын жандай жайгашышат, ал эми горизонталдык түзүлүштѳр түз эле дарыя агымынын астында курулат. Мисалы, эгер суу кабылдоочу түзүлүш эсебинде түтүктүк кудуктар колдонула турган болсо, скважиналарды бургулоо агымга жандай алып барылат, алардын саны агым астындагы агымдын кубаттуулугуна жараша эсептелинет.

Суу алуунун кубаттуулугунун жана агым астындагы агымдын ѳндүрүмдүүлүгүнүн ѳз ара катышы белгилүү бир тактыкта эсептелип чыгылуусу керек. Эгер суу алуунун ыкчамдуулугу ѳтѳ эле жогору болсо, анда сууга каныккан кыртыштын жогорку бѳлүгүнүн кольматациясын (ылайлануусун) чакыруучу табигый чыпкаланбаган суунун чоң ѳлчѳмдѳ дарыядан кыртыштыкка барып кошулуусун пайда кылат.

Жыл мезгилинен кѳз карандылыкта дарыядагы суунун деңгээлинин ѳзгѳрүүсү жүрѳт, демек, суу алуу шарттары да алмашылат, себеби агым астындагы суулардын деңгээли дарыя агымындагы суунун деңгээлинен түз кѳз каранды.

2.5.2 Үстүңкү беттик сууну алуу үчүн курулмалар

Үстүнкү беттик сууларды алуу үчүн суу алуу курулмалары үчүн төмөнкүлөр ылайык:

- суу чыкчу булактан суунун эсептик чыгымдалуусун жана анын керектѳѳчүгѳ берилишин камсыздоо;

- суу менен камсыздоо системасын ѳсүмдүк басып кетүүдѳн жана ага шилендилер, булгануулар, планктондор, муздар ж.б. капталуусунан коргоо;

- балык чарбачылыгы маанисиндеги кѳлмѳлѳрдѳ балык запастарын коргоо органдарынын талаптарын канааттандыруу.

Суу алуу түзүлүштѳрүн суунун берилишин камсыздоосу боюнча 2.4.4. п. ылайык үч категорияга ажырымдоо керек.

Суу алуу түзүлүшүнүн конструктивдүү схемасы 8-таблицада кѳрсѳтүлгѳн суунун максималдуу жана минималдуу деңгээлдерин, ошондой эле ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдардын талаптарын эсепке алуу менен суунун алынуу булагынын талап кылынган категориясынан, гидрологиялык мүнѳздѳмѳсүнѳн кѳз карандылыкта кабылданышы зарыл.

Суу алуунун негизги түзүлүштѳрүнүн классы анын категориясына ылайык аныкталып берилет.

Суу алуунун экинчи даражадагы түзүлүштѳрүнүн классы бир бирдикке азыраак кабылданат.

8- таблица – Үстүнкү беттик булактардагы суунун суу алуу түзүлүштѳрүнүн категориясынан кѳз карандылыкта эсептик деңгээлдеринин камсыздалгандыгынын маанилери

Эскертүүлѳр

1. Негизгиге жапа чеккен учурунда керектөөчүлөргө суунун эсептик чыгымдалышын берүүнү камсыз кыла албаган суу алуу түзүлүштөрүн, экинчи даражадагыга жапа чеккенинде керектөөчүлөргө суунун берилишинин төмөндөшүнө алып келбеген түзүлүштөрдү киргизген ылайык.

2. Суу алуу гидротүйүндөрүнүн курамына кирген, суунун деңгээлин көтөрүүчү жана суу сактагыч плотиналарынын классын КЧжЭ 3.07.01 көрсөтмөлөрүнө ылайык, бирок төмөн эмес, кабылдоо керек:

класс IIни – суу алуунун I категориясы үчүн;

класс IIIтү – суу алуунун II категориясы үчүн;

класс IVтү – суу алуунун III категориясы үчүн.

Суу алуу түзүлүшүнүн схемасын жана жайгашуу ордун тандап алуу алдын алып божомолдоолор менен негизделиши керек:

– булактагы суунун сапаты;

– суу нугунун же жээктин ѳзгѳртүп түзүлүүсү;

– түбѳлүк тоң кыртыштарынын чек араларынын ѳзгѳрүүсү;

– гидрожылуулук тартиби.

Суу кабыл алгычтарды кемелердин, салдардын кыймылы аймакта-рынын чектеринде, суу түбүндѳгү чѳкмѳлѳрдүн чогулуу жана кыймылда болуу аймактарында, балыктардын кыштоо жана урук таштоо орундарында, жээктин урап калуу мүмкүндүгү бар участкаларда, дарактардын сыныктарынын жана балырлардын топтолуу, ошондой эле майда муздардын бѳгѳп жана тосуп калышы жерлеринде жайгаштырууга жол берилбейт.

Суу кабыл алгычтарды гидротүйүнгѳ тутумдаш орун алган ГЭСтердин тѳмѳнкү бьефтеринин участкаларында, суу сактагычтардын жогору жактарында, ошондой эле суу агымдарынын келип куйган жана тиреп тосулган жеринен тѳмѳн турган участкаларда жайгаштырууга болбойт.

Чарбалык-ичүүчүчү суу менен жабдуунун суу алуу түзүлүштѳрү үчүн суу кабыл алгычтардын жайгашуу орду агынды сууларды коё берүү агымынан, калктуу конуштардан, ошондой эле кемелердин токтоочу жерлеринен, агызылуучу устундар кампаларынан, санитардык сактоо аймактарынын уюштурулуусун камсыздоочу райондогу товардык-транспорттук базалардан жана складдардан (бардык типтердеги) жогору кабылдануусу зарыл.

Ири кѳлдѳрдѳ жана суу сактагычтарда суу алуу түзүлүштѳрүнүн суу кабыл алгычтары жайгаштырылганы (тутумдаш жээктин жана жээктик жантайманын күтүлгѳн иштетилүүсүн эсепке алып) ылайык:

– суунун эң эле тѳмѳнкү деңгээлдериндеги шарпылдаган аймагынын чектеринен тышкарыда;

– чайпалуулардан калкаланган орундарда;

– суунун шарпылдагы аймагынан чыгуучу топтоштурулган агымдардын чектеринен тышкарыда.

Ѳзүнѳн агып же сифондук суу алып ѳтүү менен суу алуу түзүлүштѳрүндѳ суу кабыл алуучу тордук кудуктун болгону, насостук станцияны жана дагы башка курулуштарды жээкти коргоочу жабуу түзүлүштѳрүсүз күтүлүүчү жээктин кайра иштетилүүсүнүн чектеринен сырткарыга алып чыгылганы максатка ылайыктуу.

Үстүнкү беттик булактардан сууну алуунун шарттары жээктердин жана булактын ордунун туруктуулугунан, агымдык жана майда муздук тартиптерден, 9-таблицада келтирилген кѳрсѳткүчтѳр боюнча булгангандыгынан кѳз карандылыкта ажырымдалуусу зарыл.

9- таблица – Үстүнкү беттик булактардан сууну алуунун шарттары

Суу кабыл алуучу курулмалар талап кылынган категориядан жана сууну алуунун жаратылыштык шарттарынын татаалдыгынан кѳз карандылыкта кабылданганы ылайык. I жана II категориялардагы суу алуу түзүлүштѳрүндѳ ишенимдүүлүк суу кабыл алуучу бѳлүгүнүн секцияларга ажырымдалышы катары алдын алып каралышы керек.

Чѳктүрүлгѳн суу кабыл алгычтары менен суу алуу түзүлүшүнүн категорияларын бир бирдикке жогорулатууга тѳмѳндѳгү учурларда жол берилет:

– суу кабыл алгычтарды чѳктүрүлгѳн, ѳзүн ѳзү жуугуч суу кабыл алуучу чѳмүчтѳ жайгаштырганда;

– жылуу сууну суу кабыл алуучу тешиктерге алынып жаткан чыгымдоолордун 20%ынан кем эмес ѳлчѳмүндѳ алып ѳтүлгѳндѳ жана атайын шилендилерден коргоочу курулмалар колдонулганында;

– булганууларды кармап калуучу темир торлорду, суу кабыл алгычтардын балыкты тосуп калуучу түзүлүштѳрүн жана ѳзү агып чыгуучу суу алып ѳтүүлѳрдү кайрадан жууп-тазалоонун ишенимдүү системасын камсыздоода.

Оор жана абдан эле оор жергиликтүү шарттардагы суу алуу түзүлүштѳрүнүн схемаларын жана компоновкаларын тандоону лабораториялык изилдѳѳлѳрдүн негизинде кабыл алуу зарыл.

Суу алуу түзүлүштѳрү суу керектѳѳнүн перспективдүү ѳнүгүүсүн эсепке алуу менен долбоорлонгону ылайык.

Суу сактагычтан сууну алууда суу кабыл алгыч катары түбүнѳн суу коё берүү мунарасын же сууну коё берүүнүн башкы түзүлүшүн колдонуунун максатка ылайыктуулугу каралышы керек.

Суу алуу түзүлүшүн суунун деңгээлин кѳтѳрүүчү тосмо менен айкалыштырууда тосмону суунун берилишин токтотуусуз оңдоп-түзѳѳ мүмкүндүгү алдын алып каралганы ылайык.

Суу алуу түзүлүшүнүн негизги элементтеринин (суу кабыл алуучу тешиктердин, торлордун, балыкты коргоочу түзүлүштѳрдүн, түтүктѳрдүн, арыктардын) ѳлчѳмдѳрү, ошондой эле жэээктик суу кабыл алуучу тордук кудуктагы суунун эсептик минималдуу деңгээли жана насостордун огунун белгилѳѳлѳрү иштин нормалдуу эксплуатациялык жана авариялык тартиптери үчүн булактагы суунун минималдуу деңгээлдериндеги гидравликалык эсептѳѳлѳр менен аныкталышат.

Эскертүү – Авариялык тартипте (ѳзү агып чыгуучу же сифондук бир суу алып ѳтүүнү же суу кабыл алгычтын секцияларын ремонтко же текшерүүгѳ деп жаап токтотуу) II жана III категориялардагы суу алуу түзүлүштѳрү үчүн суу алууну 30%га тѳмѳндѳтүүгѳ жол берилет.

Суу кабыл алуучу тешиктердин ѳлчѳмдѳрүн балыкты коргоонун талаптарын эске алуу менен булганууларды кармап калуучу темир торлордун же чыпкалардын тешиктеринен суунун агып чыгуусунун орточо ылдамдыгы боюнча аныктоо зарыл.

Суу кабыл алуучу тешиктердин түп жагы кѳлмѳнүн же суу агызгычтын таманынан 0,5 метрден кем эмес, суу кабыл алуучу тешиктердин чѳктүрүлгѳн түзүлүштѳрдүн үстү жагы муздун ылдыйкы узата кеткен жээгинен 0,2 метрден аз эмес жогору жайгашуусу керек.

Оор майда шыргалаң муздуу шарттарда суу кабыл алгычтардын тоңуп калуусу жана майда муздар бүтѳп калуусу менен күрѳшүү үчүн темир торлорду электрдик жылытуу, суу кабыл алынчу тешиктерге ысык сууну же кысылган абаны алып баруу, же болбосо алдыда айтылгандар менен айкалыштырып импульстук жууп-тазалоо алдын алып каралганы ылайык.

Булганууларды кармап калуучу темир торлордун ѳзѳк таяктары (стержендери) гидрофобдук материалдардан даярдалышы же аны менен капталган болушу керек.

Жээктик суу кабыл алуучу кудуктарды тордук камераларды шыргалаң майда муздардан арылтуу үчүн тийиштүү жабдыктардын болуусу алдын алып каралганы зарыл.

Зарылчылык болгонунда суу алуу түзүлүшүнүн элементтеринин дрейссен, балянус, мидийлер ж.б. менен капталуусуна каршы күрѳшүүнүн сууну хлордоо же жез купоросунун эритиндисинде иштетүүдѳн ѳткѳрүү ж.б. чараларын кѳрүү жолдору алдын алып каралышы ылайык.

Сууну реагенттер менен иштетүүнүн белгилүү ѳлчѳмдѳрүн, мезгилдүүлүгүн жана улануу узактыгын технологиялык изилдѳѳлѳрдүн маалыматтарынын негизинде аныктап алуу керек.

Бул маалыматтар жок болгонунда хлордун үлүшүн суунун хлорду ѳзүнѳ кѳбүрѳѳк сиңдирүүсү үчүн 2 мг/литр, бирок 5 мг/литрден аз эмес деп кабылданганы ылайык.

Ѳзү агып чыгуучу же сифондук суу алып ѳтүүлѳрдѳ суунун кыймылынын болжолдуу ылдамдыктары суу алуу түзүлүштѳрүнүн нормалдуу иштѳѳ тартиби маалында 10-таблица боюнча кабылдануусуна жол берилет.

10- таблица – Ар башка категориялардагы суу алуу түзүлүштѳрүнүн сифондук линияларындагы суунун кыймылынын ылдамдыктары

Сифондук суу алып ѳтүүлѳрдү II жана III категориялардагы суу алууларда колдонууга жол берилет.

I категориядагы суу алууларда сифондук суу алып ѳтүүлѳрдүн колдонулушу негизделген болушу керек.

Сифондук жана ѳзү агып чыгуучу суу алып ѳтүүлѳр, эреже катары, болот түтүктѳрдѳн делип кабылданганы ылайык. Пластмассалык жана темирбетондук түтүктѳрдүн колдонулуусуна жол берилет.

Коё берүү ыгында аткарылуучу суу кабыл алуучу кудуктардын жана насостук станциялардын жер астындагы бѳлүгүнѳ тутумдаш участкадагы ѳзү агып чыгуучу суу алып ѳтүүлѳр үчүн траншеясыз тѳшѳѳ усулу сунушталат.

Болоттон жана пластмассадан жасалган ѳткѳргүч түтүктѳр (трубопроводдор) калкып чыгуусу аркылуу текшерилет. Болот ѳткѳргүч түтүктѳр дат басууга каршы жабуусу менен, ал эми зарылчылыкта катоддук же протектордук (агызбоочу) коргоосу менен болушу керек.

Ѳзү агып чыгуучу жана сифондук суу алып ѳтүүлѳр кесилишкен учурларда түбѳлүк тоң кыртыштары менен участкаларда суу алып ѳтүүнүн ичинде суунун тоңуп калуусун жокко чыгаруучу иш-чаралар алдын алып каралышы керек.

Ѳзү агып чыгуучу жана сифондук суу алып ѳтүүлѳр суу агымынын нугунун чектеринде суу түбүнүн насостору аркылуу сүрүлүп жешилүүсүнѳн жана оор кайырмак темирлерден (якорлордон) жапа чегүүсүнѳн суу алып ѳтүүлѳрдү суу түбүнүн астына 0,5 метрден кем эмес тереңдетүү же аны жууп кетүүдѳн бекемдеп кѳмүү жолу менен корголуусу зарыл.

Сууну алдын алып тазалоо үчүн торлордун тибин тандап алууну кѳлмѳнүн ѳзгѳчѳлүктѳрүн жана суу алуу түзүлүшүнүн ѳндүрүмдүүлүгүн эсепке алуу менен жүргүзгѳн ылайык.

Чыпкалоочу элементтерди же чыпкалоочу типтеги суу кабыл алуучу түзүлүштѳрдү балыкты коргоо иш-чаралары катары колдонгон айрым бир учурларда суу тазалоочу торлорду орнотуудан баш тартуу мүмкүнчүлүгүн карап кѳрүү зарыл.

Суу алуу түзүлүштѳрүнүн насостук станцияларын 2.7. бѳлүмүнѳ ылайык долбоорлоо керек.

Суу алуу түзүлүштѳрүн долбоорлоодо суу кабыл алуучу камераларды (кудуктарды) тунмалардан арылтуу үчүн түзүлүштѳрдүн болушу алдын алып каралганы ылайык.

Торлорду жууп тазалоодо күчтѳп түртүлүүдѳгү суу алып ѳтүүлѳрдүн суусу пайдаланылганы ылайык. Күчтѳп түртүлүү жетишсиз болгонунда аларды жууп тазалоо үчүн кошумча сордуруучу насостордун орнотулуусу алдын алып каралышы зарыл.

Суу алуу түзүлүштѳрү тегерете тосулушу керек. Суу алуу түзүлүштѳрүнүн, биринчи алкактагы санитардык коргоо аймагы менен насостук станциялардын аянтчалары мындай аймактардын бүткүл территориясы 2 м бийиктиктеги жылчыксыз жабык тосмо менен тосулганы максатка ылайык. Бийиктиги 1,7 м тосмо – тордук панелдерден жана 0,3 м – тикенек зымдан же металл торунан тосмонун болушуна жол берилет, мындагы бардык учурларда курчап тосуунун ички тарабындагы кыйгач тирѳѳчтѳрдѳ (кронштейндерде) 4–5 катар тикенек зымдын болушу алдын алып каралышы керек.

2.6. Сууну колдонууга даярдоо. Сууну колдонууга даярдоонун ѳз алдынчалуу процесстери

Жалпы кѳрсѳтмѳлѳр

Бул бѳлүмдүн талаптары жылуулук энергетикалык объектилердин сууну колдонууга даярдоо түзүлүштѳрүнѳ таркатылбайт.

Сууну иштетүү усулдары, сууну колдонууга даярдоо түзүлүштѳрүнүн курамы жана эсептик параметрлери жана да реагенттердин эсептик үлүштѳрү суу менен камсыздоо булагындагы суунун сапатынан, суу түтүгүнүн дайындалышынан, станциянын ѳндүрүмдүүлүгүнѳн жана да технологиялык изденүүлѳрдүн маалыматтарынын жана окшош шарттарда иштѳѳчү түзүлүштѳрдү эксплуатациялоонун тажрыйбасынын негизинде жергиликтүү шарттардан кѳз карандылыкта аныкталып берилгени ылайык (2.1 бѳлүмүнүн 6-абзацында келтирилген ченемдерди эсепке алуу менен).

Ичүүчү сапатындагы сууну даярдоо үчүн оң гигиеналык бүтүмдѳр алынган усулдар гана колдонууга сунушталат.

Суунун сапаты «Ичүүчү суунун коопсуздугу жөнүндө» Техникалык регламент» тууралуу Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын ченемдеринин талаптарына дал келүүсү керек, булар БДССУ (Бүткүл дүйнѳлүк саламаттыкты сактоо уюуму) тарабынан ичүүчү суунун сапатына коюлчу стандарттарга туура келет.

Чыпкалардын тазаланган сууларын, суусуздандыруудан алынган жана сууну колдонууга даярдоо станцияларында жаан-чачындардан чогултулган сууларды кайталап пайдалануу жагы алдын алып каралуусу сунушталат. Негизделген учурда аларды суу агымына же кѳлмѳгѳ, же болбосо канализациялык тазалоочу түзүлүштѳргѳ агызып кошууга жол берилет.

Жабдууларды, арматураларды жана сууну колдонууга даярдоо станцияларынын ѳткѳргүч түтүктѳрүн долбоорлоодо 3.1 жана 3.2 бѳлүмдѳрүнүн талаптары эсепке алынганы ылайык.

Сууну колдонууга даярдоо станциясына келип түшкѳн суунун толук чыгымдалуусун суунун станциянын ѳздүк муктаждыктарына чыгымдалышын эсепке алуу менен аныктоо зарыл.

Станциянын ачыктантуу, темирден арылтуу ж.б. ѳздүк керектѳѳлѳрүнѳ баштапкы сууну болжолдуу орточо суткалык (бир жылга) чыгымдоолорду кабылдоо керек:

– керектѳѳчүлѳргѳ берилүүчү суунун санынын 3–4%ы ѳлчѳмүндѳ тазаланган сууну кайталап колдонгон учурда;

– кайталап пайдалануусуз – 10-14%;

– жумшартуу станциясы үчүн – 20-30%.

Станциянын ѳздүк муктаждыктарына суунун чыгымдалышын эсептѳѳлѳр менен тактаган ылайык.

Сууну колдонууга даярдоо станциялары сутка ичинде максималдуу суу керектѳѳнүн бир калыптагы иштѳѳсүнѳ эсеп кылуусу керек, андан да айрым түзүлүштѳрдү профилактикалык кароодон, тазалоодон ѳткѳрүлүүсү, күндѳгү жана капиталдыкоңдоо иштери үчүн токтотуу мүмкүндүгү алдын алып каралышы зарыл.

Ѳндүрүмдүүлүгү суткасына 5000 м3га чейин станциялар үчүн ишти сутканын бѳлүгү ичинде алып барууга жол берилет.

Сууну колдонууга даярдоо станцияларынын коммуникациялары сууну эсептелгенден 20-30%га кѳп чыгымдоолоруна жол берүү мүмкүндүгүнѳ эсеп кылынганы ылайык.

Сууну колдонууга даярдоо станциялары азыркы учурда сууну даярдоо процесстери үчүн технологиялардын жана жабдуулардын ѳнүктүрүлүшүн эсепке алууменен долбоорлонушу керек, булар акыркы 40–50 жыл ичинде процесстин айрым баскычтарында электрониканын, жаңы химикаттардын ж.б. келип чыгышы менен болду.

Сууну колдонууга даярдоо станцияларын санитардык коргоо аймактарынын чек аралары Кыргыз Республикасынын Ѳкмѳтүнүн 2018-жылдын 31-январындагы «Ичүүчү суу менен камсыз кылуу жаатындагы актыларды бекитүү тууралуу» № 68 токтомунун 1-тиркемесинин ченемдерине ылайык аныкталышат.

2.6.1  Сууну киргилттигинен арылтуу жана тундуруп тазалоо

Жалпы кѳрсѳтмѳлѳр

Суу менен камсыздоо булактарынын суулары ажырымдалышат:

а) эсептик максималдуу киргилттүүлүктѳн (салмактанылган заттардын болжолдуу саны) кѳз карандылыкта:

– аз киргилт – 50 мг/л чейин;

– орточо киргилт – 50дѳн жогору, 250 мг/л чейин;

– киргилт – 250дѳн жогору, 1500 мг/л чейин;

– ѳтѳ киргилт – 1500 мг/л жогору;

б) суунун түстүүлүгүн шарттап туруучу гумустук заттарды эсептик максималдуу камтуусунан кѳз карандылыкта:

– аз түстүүлүк – 35ке чейин;

– орточо түстүүлүк – 35тен жогору, 120га чейин;

– жогорку түстүүлүк – 120дан жогору.

Сууну колдонууга даярдоо станцияларынын түзүлүштѳрүн долбоорлоо үчүн киргилттиктин жана түстүүлүктүн эсептик максималдуу маанилери суу менен камсыздоо булагын тандоого чейинки акыркы үч жылдан кем эмес убакыт аралыгындагы суунун анализдеринин маалыматтары боюнча аныкталганы ылайык.

Сууну киргилттигинен арылтуу жана тундуруп тазалоо үчүн түзүлүштѳрдү тандоодо 2.6 бѳлүмүнүн жалпы кѳрсѳтмѳлѳрүнүн 1). 2), 3) абзацтарында алып чыгылган талаптарды, ал эми алдын алып тандоо үчүн 11-таблицанын маалыматтарын жетекчиликке алуу сунушталат.

11- таблица – Сууну колдонууга даярдоонун негизги түзүлүштѳрүнүн техникалык мүнѳздѳмѳлѳрү

2.6.1.1 Балырлар менен күрѳшүү

Балырлар ѳсүмдүктѳрдүн ѳсүшүнѳ тоскоолдук келтирип, балыктардын тиричилик ѳткѳрүү чѳйрѳсүн чектѳѳлѳрү мүмкүн. Бирок алардын ѳсүшүн токтотуу жана жадесе балырлардан биротоло кутулуу анчалык татаал эмес.

Балырлар – башка суу организмдери сыяктуу эле суу объектилеринин табигый жашоочулары. Алардын пайда болуусун толук жокко чыгаруу мүмкүн эмес. Балырлардын ѳсүүсү тѳмѳн болгонунда, алар башкалардын ѳсүүсүн басаңдатышпайт, демек тынчсыздануунун зарылдыгы жок. Бирок балырлардын күчтѳп ѳсүүсү сууга зор таасирин тийгизет: балырлар ѳсүмдүк болуп эсептелишет жана күндүзү кычкылтек ѳндүрүп чыгарышат. Ал эми түн ичинде кырдаал ѳзгѳрүп, балырлар кычкылтекти ѳздѳрүнѳ керектешет. Балырлар күчѳп ѳсүп кеткенинде кычкылтектин деңгээли түн ичинде ѳтѳ тѳмѳндѳп, кѳлмѳдѳгү организмдердин жашоосуна коркунуч келиши мүмкүн.

Жарык күчтүү болгонунда (күндүзгү убакытта) балырлар башка суу ѳсүмдүктѳрү сыяктуу эле кѳмүр кычкыл газын (CO₂) ѳздѳрүнѳ сиңиришет. Бул суутек кѳрсѳткүчүнүн pH (чейин >9) кескин артылуусуна алып келип, кѳлмѳлѳрдүн башка жашоочулары үчүн коркунучту жаратат.

Эгер суудагы CO2нин деңгээли ѳтѳ эле тѳмѳн болуп баштаса, балырлар CO2ни карбонаттык катуулуктан ала алышат. Суунун бул эң бир маанилүү параметринин азайып тѳмѳндѳѳсү pHты туруксуздандырат. Мындай учурда pH түнкү убакытта кыйла тѳмѳндѳйт (4кѳ чейин) жана күндүзү ѳтѳ олуттуу маанилерге чейин жогорулайт (10го чейин), бул кѳлмѳдѳгү организмдердин ѳлүүсүнѳ алып келет. Ал эми балырлар ѳлгѳнүндѳ бактериялар чирип, буга кычкылтек керектелет. Демек, балырлары ѳлүп баштаган кѳлмѳдѳ тийиштүү иш-чаралар жүргүзүлүшү керек.

Балырлар – булар ушундай ѳсүмдүк, качан алар үчүн азык заттар жана жарык кѳп болгонунда бѳтѳнчѳ күчтѳп ѳсүшѳт. Мында азык заттардын ашыкча саны эмне себептен келип чыкканын тактаган маанилүү. Негизги себеп болуп суунун булганышы же ѳсүмдүктѳрдүн анча кѳп эмес санынын айкалышында балыктын ѳтѳэле кѳп болушу эсептелинет.

Балырлардын азыктануу булактары.

Нитраттар (NO₃) жана фосфаттар (PO₄) тѳмѳндѳгү деңгээлдерден ашып кетсе, кѳлмѳдѳгү балырлардын ѳсүүсүнѳ ѳбѳлгѳ болушат:

Нитраттар: 5–10 мг/л;

Фосфаттар: 0,1 мг/л.

Фосфаттар жана нитраттардын ѳз ара катыштары.

«Фосфат/азот» катышы балырлардан ѳсүүсүнѳ чоң таасири бардыгын илимий изилдѳѳлѳр кѳрсѳтүп отурат. Тузсуз суу ѳсүмдүктѳрү үчүн идеалдуу катыш – 1:16 («фосфат/нитрат» деп эсептегенде бул болжол менен 1:10 болот).

1:15тен 1:30га чейин ѳзгѳрүлүп туруучу бул диапозондон тышкарыда балырлардын, ѳзгѳчѳ кѳк-жашыл балырлардын (цианобактериялардын) ѳсүүсү кыйла артылат.

2.6.1.2 Торчолуу барабан түрүндѳгү чыпкалар

Торчолуу барабан түрүндѳгү чыпкаларды ири сүзүп жүрүүчү жана салмактанылган аралашмаларды (барабандык торчолорду) суудан четтетүү жана да кѳрсѳтүлгѳн аралашмаларды жана планктондорду (микрочыпкаларды) четтетүү үчүн колдонгон ылайык.

Торчолуу барабан түрүндѳгү чыпкаларды сууну колдонууга даярдоо станцияларынын аянттарында жайгаштырган ылайык.

Негизделгенинде аларды суу алуу түзүлүштѳрүндѳ орун алдырууга жол берилет.

Торчолуу барабан түрүндѳгү чыпкаларды сууга реагенттерди кошконго чейин орнотуу зарыл.

Резервдик торчолуу барабан түрүндѳгү чыпкалардын санын тѳмѳндѳгүдѳй кылып кабылдаган ылайык:

1 – жумушчу агрегаттардын саны 1–5 болгонунда;

2 – жумушчу агрегаттардын саны 6–10 болгонунда;

3 – жумушчу агрегаттардын саны 11 жана андан кѳбүрѳѳк болгонунда.

Торчолуу барабан түрүндѳгү чыпкаларды камераларда орнотуу алдын алып каралганы ылайык. Эгерде жумушчу агрегаттардын саны 5тен кѳп болсо, бир камерада эки агрегаттын жайгаштырылуусуна жол берилет.

Камералар коё берүүчү түтүктѳр менен жабдылышы керек. Камералардын сууну тартып келүүчү каналында куюштуруучу суу түтүгүнүн болушу алдын алып каралганы ылайык.

Торчолуу барабан түрүндѳгү чыпкаларды жууп тазалоо алар аркылуу ѳтчү суу менен жүзѳгѳ ашырылышы керек.

Ѳздүк керектѳѳлѳргѳ суунун чыгымдалышы тѳмѳндѳгүлѳр үчүн кабылданганы ылайык:

– барабандык торчолорго – 0,5%;

– микрочыпкаларга – эсептик ѳндүрүмдүүлүктүн 1,5%ы.

2.6.1.3 Реагенттик чарба

Реагенттердин маркасы жана түрү, реагенттердин эсептик үлүштѳрү баштапкы суунун сапатынан кѳз карандылыкта жылдын ар башка мезгилдери үчүн алардын мүнѳздѳмѳлѳрүнѳ ылайык аныкталып берилгени жана да түзүлүштѳрдү жѳнгѳ салуу жана эксплуатациялоо учурунда оңдолуп түзѳтүлгѳнү ылайык.

Ушунда алардын иштетүүдѳн ѳткѳрүлгѳн суудагы жол берилген калдык топтолуштары кѳңүлгѳ алынышы зарыл.

Хлор камтылган реагенттердин үлүшү (жигердүү хлор боюнча) алдын ала хлордоо жана да сууну иштетүүдѳн ѳткѳрүүүнүн жана киргилттигинен тазалоонун жүрүшүн жакшыртуу үчүн, ошондой эле түзүлүштѳрдүн санитардык абалын жакшыртуу үчүн 3–10 мг/г ѳлчѳмүндѳ кабылданганы ылайык.

Реагенттерди коагулянттардан 1–3 мүнѳт мурдараак колдонуу сунушталат.

Кѳбүктүн түзүлүү процессин жакшыртуу үчүн зарыл ДЩ щелочтоочу реагенттердин мг/л үлүштѳрүн тѳмѳндѳгү формула боюнча аныктоо ылайык (5):

Д_Щ = К_Щ * ( (Д_К / е_К) - Щ_О) + 1 , (5)

мында: ДК – щелочтоо учурундагы суусуз коагулянттын (сууну тазалоо каражатынын) мг/л максималдуу үлүшү;

е_К – Al₂(SO₄)₃ – 57, FeCl₃ – 54, Fe₂(SO₄)₃ – 67 мг/мг-экв. үчүн кабылдануучу коагулянттын (суусуз) эквиваленттик массасы;

К_Щ – акиташ (СаО боюнча) үчүн –28ге, сода (Na₂СО₃ боюнча) үчүн – 53кѳ теңдеш коэффициент;

Щ_О – суунун минималдуу щелочтуулугу, мг-экв/л.

Щелочтоочу реагент коагулянтты кошуу үчүн тѳмѳн щелочтуу резерв болгонунда кошумчаланганы ылайык. Реагенттерди коагулянттарды кошкон менен бир убакытта кошумчалоо керек.

Реагенттерди даярдоо жана үлүштѳп кошуу эритиндилер же суспензиялар (салмактанылган абалдагы катуу бѳлүкчѳлѳрү менен суюктук аралашмасы) түрүндѳ алдын алып каралганы ылайык. Үлүштѳѳчүлѳрдүн санын киргизүү ордуларынан жана үлүштѳѳчүчүнүн ѳндүрүмдүүлүгүнѳн кѳз карандылыкта, бирок экиден аз эмес (бир резервдик) кабылдоо керек.

Гранулданылган жана порошок түрүндѳгү реагенттерди, эреже катары, кургак түрүндѳ кабылдоо зарыл.

Таза жана суусуз продукт боюнча, ошондой эле алардын эритиндилерин даярдоо боюнча шарттарды эсепке алып эритинди бактарындагы коагулянттын эритиндисинин топтолуусу ѳндүрүүчүнүн сунуштоосу боюнча кабылданганы ылайык.

Суюк аралашма куюлчу бактардын санын, ал үчтѳн аз болбошу керек, бир жолку алып келүүнүн кѳлѳмүн, коагулянтты жеткирүү жана жүк катары кабыл алууну, анын түрүн, ошондой эле анын эрүү убактысын эсепке алуу менен кабылдоо зарыл.

Чыгымдоочу бактардын саны экиден кем эмес болушу керек.

Эритиндилик жана чыгымдоочу бактардан коагулянттардын суюк аралашмасын алуу жогорку деңгээлден алдын алып каралганы ылайык.

Бактардын ички бети кислотага туруктуу материалдар менен корголушу керек.

Коагулянт катары кургак хлордуу темир колдонулганында суюк аралашмалык бактын жогорку бѳлүгүндѳ колосниктик темир тордун болушу алдын алып каралганы ылайык.

Бактар соруп алуучу желдеткичи менен обочолонгон орун жайда (бокста) жайгаштырылуулары зарыл.

Коагулянттын суюк аралашмаларын ташып жеткирүү үчүн кислотага туруктуу материалдар жана жабдуулар колдонулганы ылайык.

Реагенттерди алып ѳтүүчүлѳрдүн конструкциялары аларды тездик менен тазалоонун жана жууп тазалоонун мүмкүндүгүн камсыздоосу керек.

Сууну жегичтентүү (щелочтоо) жана турукташтыруу үчүн акиташ пайдаланылганы ылайык. Негиздѳѳдѳ соданы колдонууга жол берилет.

Сууну колдонууга даярдоо станциясынын акиташтык чарбасынын технологиялык схемасын тандап алууну заводдук продуктынын сапатын жана түрүн, акиташка муктаждыгын, аны кошуу ордун ж.б. эсепке алуу менен жүргүзгѳн ылайык.

Кесек түрүндѳгү ѳчүрүлбѳгѳн акиташ колдонулганында аны камыр сымал масса түрүндѳ суулуу сакталышы кабылданганы ылайык.

ОжК (орточо жигердүү калдыктар) боюнча суткасына 50 кг чейин акиташ чыгымдалганында эки эселик каныктырылган сатураторлордо (сууну басым астында кѳмүр кычкыл газы менен каныктырууга мүмкүндүк берүүчү аппарат) алынуучу акиташ эритиндисин пайдалануу менен схеманы колдонууга жол берилет.

Акиташ сүтү же эритиндиси үчүн бактардын саны экиден кем эмес болуп алдын алып каралганы ылайык. Чыгымдоочу бактардагы акиташ сүтүнүн топтолуусун ОжК боюнча 5%дан кѳп эмес болуп кабылдануусу зарыл.

Акиташ сүтүн сууну турукташтырып иштетүүдѳн ѳткѳрүүдѳ эрибѳѳчү аралашмалардан тазалоо үчүн вертикалдык чѳкмѳ тундургучтардын же гидроциклондордун пайдаланылганы ылайык.

Вертикалдык чѳкмѳ тундургучтардагы атырылып чыгуучу агымдын ылдамдыгы 2 мм/сек болуп кабылданганы ылайык.

Гидроциклондордогу акиташ сүтүн тазалоо үчүн анын гидроциклондор аркылуу эки эселеп алып ѳтүлүүсүн камсыздоо зарыл.

Акиташ сүтүнүн үзгүлтүксүз аралаштырылып туруусу үчүн гидравликалык аралаштыруунун (насостордун жардамы менен) же механикалык аралаштыргычтардын колдонулганы ылайык.

Гидравликалык аралаштырууда бактагы сүттүн кыймылынын атырылып чыгуу ылдамдыгы 5 мм/с кем эмес болуп кабылданышы керек.

Бактар 45°тук жантаюусу менен конустук түптѳ болуп жана агызып чыгаруучу суу түтүктѳрүнүн диаметри 100 мм кем эмес болушу керек.

Эскертүү – Акиташ сүтүн аралаштыруу үчүн берилүү ыкчамдыгы 8–10 л/(с*м²) болгонунда кысылган абаны колдонууга жол берилет.

Акиташ сүтүн берүү түтүктѳрүнүн диаметрлери болушу керек:

– тазаланган продуктыны берүү маалындагы күчтѳп түртүлүү 25 миллиметрден аз эмес, тазаланбаганында 50 миллиметрден аз эмес болушу керек;

– ѳзү агып чыкканында – 50 миллиметрден кем эмес.

Акиташ сүтүн ѳткѳргүч түтүктѳрдѳ кыймылдын ылдамдыгы 0,8 м/секунддан кем эмес кабылданышы керек. Акиташ сүтүн берүү түтүктѳрүндѳгү бурулуштар радиусу 5dдан кем эмес делип каралышы керек, мында d – ѳткѳргүч түтүктүн диаметри.

Ѳткѳргүч түтүктѳрдү жууп тазалоо жана булгануулардан арылтуу мүмкүндүгү алдын алып каралуусу зарыл.

Соданын эритиндисинин топтому (концентрациясы) 5–8%да кабыл-данганы ылайык. Соданын эритиндисин үлүштѳп берүү 2.6.1.3. бѳлүмүнүн 11- жана 13-абзацтарына ылайык алдын алып каралышы керек.

Эскертүү – Сууну колдонууга даярдоо үчүн башка ѳлкѳлѳрдѳн алып келинген жана Кыргыз Республикасында пайдаланылуучу реагенттер (коагулянттар жана флокулянттар) стандартташтыруунун жана сертификациялоонун ыйгарым укуктуу органдарында белгиленген тартипте сертификацияланышы керек. Реагенттерди сертификациялоо Кыргыз Республикасы менен реагенттерди жеткирип берүүчү ѳлкѳнүн ортосунда курулуш жаатында кызматташуу тууралуу мамлекеттер аралык келишим же макулдашуу тузүлгѳн учурда жүргүзүлбѳйт.

2.6.1.4 Аралаштыруучу түзүлүштѳр

Аралаштыруучу түзүлүштѳр ѳткѳргүч түтүккѳ же сууну колдонууга даярдоо түзүлүшүндѳгү суунун берилүүсү нугуна ылдам бирдей ѳлчѳмдѳ бѳлүштүрүлүүсүн камсыздоочу реагенттерди жана иштетүүдѳн ѳткѳрүлүп жаткан суу менен андан ары карай ыкчам аралашуусун камсыздоочу реагенттерди камтышы керек.

Аралаштыруучу түзүлүштѳр реагенттерди киргизүү түзүлүштѳрүнүн ортосундагы ѳткѳргүч түтүктѳрдүн жана арыктардын суусунун болуу узактыгын эсепке алуу менен реагенттерди уланмалуулукта убактысынын зарыл ажырымында киргизүүнү камсыздоосу зарыл.

Реагенттерди киргизүү түзүлүштѳрү жергиликтүү каршылыкты түзүүчү кѳзѳлүп тешилген түтүк бѳлүштүргүчтѳр же ѳткѳргүч түтүккѳ тоскучтар түрүндѳ аткарылганы ылайык. Реагенеттердин бѳлүштүргүчтѳрү сууну иштетүүдѳн ѳткѳрүү процессин токтотуусуз булгануудан арылтуу жана жууп тазалоо үчүн жетимдүү болушу керек. Түтүктүк бѳлүштүргүчтү орнотуу учурунда ѳткѳргүч түтүктѳгү күчтѳп түртүлүүнүн жоготулуусун 0,1–0,2 м, суу алып ѳтүү түтүгүнѳ тоскучту орноткон учурда 0,2–0,3 м эсебинде кабылданышы зарыл.

Реагенттерди суу менен аралаштыруу гидравликалык типтеги (куюндук, тосмолук) аралаштыргычтарда алып барылышы алдын алып каралганы ылайык. Негизделгенинде механикалык типтеги (аралаштыргыч) аралаштыргычтардын колдонулуусуна жол берилет.

Аралаштыргычтардын (секциялардын) саны аларды ыкчам кѳбүк түзүлүү маалдарында токтотуу мүмкүнчүлүгү менен экиден кем эмес деп кабылданганы ылайык.

Резервдик аралаштыргычтарды (секцияларды) кабылдаганда болбойт, бирок «Аралаштыруучу түзүлүштѳр» бѳлүмүнүн абзацына 1) ылайык анда реагенттерди киргизүүнүн резервдик түзүлүштѳрүн жайгаштыруу менен айланма ѳткѳргүч түтүктүн болушу алдын алып каралышы зарыл.

Куюндук аралаштыргычтарды суунун станцияга ири дисперстик салмактанылган заттары менен агып киргенинде жана суспензиялар же айрым бѳлүгү киргилттигинен арылтылган эритиндилер пайдаланылганында колдонулганы ылайык.

Куюндук аралаштыргычтарды суу топтолуучу арыктын аяк жагындагы суунун кыймылынын ылдамдыгы 0,6 м/сек, суу топтолуучу түзүлүштүн астындагы суунун баштапкы кыймылынын ылдамдыгы 30дан 40 мм/секундга чейин, суунун аралаштыргычка киргендеги ылдамдыгы 1,2ден 1,5 м/секундга чейин болгонунда, вертикалдык капталдары менен жогорку бѳлүгүнүн бийиктиги 1ден 1,5 метрге чейин, 30–45° жантайыңкы капталдарынын ортосундагы бурчу менен конустук же пирамидалдык вертикалдык диффузор түрүндѳ кабылдаган ылайык.

Тосмолуу аралаштыргычтарды 180°ка буруп, суунун горизонталдык же вертикалдык кыймылын камсыздоочу тосмолору менен арыктар түрүндѳ кабылдоо керек. Бурулуп агуулардын санын 9–10го тең деп кабылдоо зарыл.

Тосмолуу аралаштыргычтын бир бурулушундагы h күчтѳп түртүлүүсүнүн жоготулушун тѳмѳндѳгү формула боюнча аныктаган ылайык:

h = ζ * v² / 2g,      (6)

мында: ζ – 2,9га тең деп кабылдануучу гидравликалык каршылыктын коэффициенти;

v – 0,7ден 0,5 м/секундга чейин деп кабылдануучу аралаштыргычтагы суунун кыймылынын ылдамдыгы;

g – 9,8 м/с² га тең эркин кулап түшүүнүн ылдамдануусу.

Аралаштыргычтар кайрадан куюштуруучу жана коё берүүчү түтүктѳр менен жабдылуулары керек. Ыкчамдап кѳбүк түзүлүү маалдарында аралаштыргычтардагы суунун болуу убактысын кыскартуу үчүн тосмолордун санын азайтуу мүмкүндүгү алдын алып каралганы ылайык.

Кѳбүк түзүлүү камераларына жана салмактанылган тунмасы менен киргилттигинен арылтуучуларга карата аралаштыргычтардан алып ѳтүү түтүктѳрүндѳгү жана арыктардагы суунун кыймылынын ылдамдыгын 1ден 0,6 м/секундга чейин азаюучу эсебинде кабылдаган ылайык.

Ушунда алардагы суунун болуу убактысы 1,5 мүнѳттѳн ашпоосу керек.

2.6.1.5 Абаны бѳлүп кетүүчүлѳр

Абаны бѳлүп кетүүчүлѳр салмактанылган тунманын катмары, кѳбүк түзүлүү камералары менен чѳкмѳ тундургучтарды, салмактанылган тунмалары менен киргилттигинен арылтуучуларды, контакттык киргилттигинен арылтуучуларды жана контакттык адепки тазалоо чыпкаларын колдонгон учурда, ошондой эле эки тепкичтүү чыпкалоосу менен схемаларда алдын алып каралганы ылайык.

Абаны бѳлүп кетүүчүнүн аянты суунун басаңдоочу агымынын кыймылынын 0,05 м/секунддан кѳп эмес ылдамдыгынан жана анда суунун 1 мүнѳттѳн аз эмес болуу убактысы эсебинен чыгып кабылданганы ылайык.

Абаны бѳлүп кетүүчүлѳрдүн түзүлүштѳрдүн бардык түрлѳрү үчүн жалпы же ар бир түзүлүш үчүн ѳз алдынчалуу болуп алдын алып каралышына жол берилет.

Аралаштыргычтардын конструкциясы суудан аба кѳбүктѳрүн бѳлүп алууну камсыз кыла алган жана суунун аралаштыргычтардан түзүлүштѳргѳ карай кыймылында суунун абага каныктырылуусу жокко чыгарылган учурларда абаны бѳлүп кетүүчүлѳрдүн алдын алып каралбаганы ылайык.

2.6.1.6 Суу бүртүктѳрүнүн түзүлүү камералары

Чѳкмѳ тундургучтарда гидравликалык типтеги орнотулуучу суу бүртүктѳрүнүн түзүлүү камераларынын болушу алдын алып каралганы ылайык.

Негизделгенинде механикалык типтеги суу бүртүктѳрүнүн түзүлүү камераларынын, ѳзгѳчѳ механикалык аралаштыргычтар колдонулган учурда колдонулуусуна жол берилет.

Горизонталдык чѳкмѳ тундургучтарда тосмолук, куюндук же дандуу жүктѳлүшү жана жука катмарлуу модулдары менен контакттуу гидравликалык суу бүртүктѳрүнүн түзүлүү камераларынын алдын алып каралганы ылайык.

Тосмолук суу бүртүктѳрүнүн түзүлүү камералары суунун горизонталдык же вертикалдык кыймылы менен кабылданганы зарыл.

Коридорлордогу суунун кыймылынын ылдамдыгы камеранын баш жагында 0,2–0,3 м/сек жана камеранын аяк жагында камеранын жазылыгынын артылышынын эсебинен 0,05–0,1 м/сек болуп кабылдануусу ылайык.

Суунун суу бүртүктѳрүнүн түзүлүү камерасында болуу убактысын 20–30 мүнѳткѳ теңдеш деп кабылдоо керек (тѳмѳнкү чеги – киргилт суулар үчүн, жогоркусу – кышындагы тѳмѳнкү температурасы менен түстүүлѳрү үчүн). Камерада болуу убактысын тѳмѳндѳтүү мүмкүндүгү алдын алып каралганы ылайык.

Коридордун жазылыгы 0,7 метрден аз эмес болушу керек.

Тосмолук камерадагы агымдын бурулуштарынын саны 8–10го барабар болуп кабылданганы ылайык.

Суу бүртүктѳрүнүн түзүлүүсүнүн куюндук камераларын вертикалдыгы жана жантайынкылыгы менен долбоорлоо зарыл. Камерада суунун болуу убактысы 6–12 мүнѳткѳ барабар деп кабылданганы ылайык (тѳмѳнкү чек – киргилт суулар үчүн, жогорку чек – түстүү суулар үчүн).

Сууну суу бүртүктѳрүнүн түзүлүү камераларынан чѳкмѳ тундургучтарга буруп кетүүнү суунун чогултуучу арыктардагы, түтүктѳрдѳгү жана тешиктердеги кыймылынын ылдамдыгы киргилт суулар үчүн 0,1 м/секунддан кѳп эмес жана түстүү суулар үчүн 0,05 м/сек деп алдын алып каралышы зарыл.

Суунун чѳкмѳ тундургучка барып кошулган жеринде чѳкмѳ тундургучтун 1/4 бийиктигинчелик чѳгѳрүлгѳн илме тосмонун болушу алдын алып каралганы ылайык. Боору менен тосмонун ортосундагы суунун кыймылынын ылдамдыгы 0,03 м/секунддан кѳп болбошу керек.

Камерадагы күчтѳп түртүлүүнүн жоготулуусу формулага (6) ылайык аныкталуусу зарыл.

Чѳкмѳ тундургучтарга орнотулган суу бүртүктѳрүнүн түзүлүү камераларынын саны алтыдан аз болгонунда бир резервдик алдын алып каралганы ылайык («Вертикалдык тундургучтар» бѳлүмүнүн 1-абзацы жана «Горизонталдык тундургучтар» бѳлүмүнүн 1-абзацы).

Вертикалдык тундурнучтарда чѳкмѳ тундургучтун так борборунда орун алуучу контакттык жука катмарлуу жана жука катмардык-эжекциялык камералардын болушу алдын алып каралганы ылайык.

2.6.1.7 Вертикалдык тундургучтар

Вертикалдык тундургуч үчүн Fв.о түбүнѳ тундуруу аймагынын аянты эки мезгил үчүн чѳкмѳ тундургучтар тарабынан кармалып калуучу (12-таблица) майда бѳлүкчѳлѳрдүн жыйындыларынын агып түшүү ылдамдыгынан келип чыгып, анда жука катмарлуу блокторду орнотуусуз аныкталат.

1 – суунун минималдуу кышкы чыгымдалышындагы минималдуу киргилттүүлүгү;

2 – суунун ушул мезгилге ылайык болушунча кѳп чыгымдалышындагы кыйла кѳп киргилттүүлүгү.

Түбүнѳ чѳгүү аймагынын эсептик аянты тѳмѳндѳгү сымал болушунча чоң мааниге ылайык келиши керек:

F_в.о = β_oб q / 3,6 v_p N_p ,     (7)

мында: q – суунун мезгилдик максималдуу жана минималдуу суткалык керектелүүсү үчүн эсептик чыгымдалышы, саатына/м³;

v_p – сырткарыга чыгуу агымынын эсептик ылдамдыгы, мм/сек, жогорудан агып түшүү ылдамдыктарынын 16-таблицада кѳрсѳтүлгѳндѳн кѳп эмес чоңдуктарынын технологиялык изилдѳѳлѳрүнүн маалыматтары жоктугу учурунда кабылданат;

N_p – иштеп турган чѳкмѳ тундургучтардын саны;

β_об – чѳкмѳ тундургучту кѳлѳмдүк пайдаланууну кѳңүлгѳ алуучу коэффициент, анын чоңдугу 1,3–1,5 болуп кабылданат (тѳмѳнкү чеги – диаметр чѳкмѳ тундургучтун 1-бийиктигине карата болгонунда, жогорку чеги – диаметр 1,5-бийиктигине карата болгонунда).

Чѳкмѳ тундургучтардын саны алтыдан аз болгонунда бир резервдик алдын алып каралганы ылайык.

Түбүнѳ чѳгѳрүү аймагында жука катмарлуу блокторду орнотууда түбүнѳ чѳгѳрүү аймагынын аянты жука катмарлуу блоктор тарабынан ээленген суунун аянтына тийиштүүлүктѳгү үлүштүк жүктѳлүүлѳрдѳн чыгып аныкталат.

– коагулянт аркылуу иштетүүдѳн ѳткѳрүлгѳн аз киргилттүү жана түстүү суулар үчүн 3–3,5 м³/(ч*м²);

– орточо киргиттик үчүн 3,6÷4,5 м³/(ч*м²);

– киргилт суулар үчүн 4,6÷5,5 м³/(ч*м²).

12- таблица – Чѳкмѳ тундургучтарда кармалып турган майда бѳлүкчѳлѳрдүн жыйындыларынын агып түшүү ылдамдыгынан кѳз карандылыгы

Вертикалдык тундургучтардын топтоп-чогултуу жана тыгыздаштыруу аймагы жантайыңкы капталдары менен алдын алып каралышы керек. Жантайыңкы капталдардын ортосундагы бурч 70–80° деп кабылданганы ылайык.

Тунманы агызып жиберүүнү чѳкмѳ тундургучту жаап токтотуусуз алдын алып караган ылайык. Тунманы агызып жиберүүлѳрдүн ортосундагы жумуш маалы 6 сааттан кем болбошу керек.

Вертикалдык тундургучтарда киргилттигинен арылтылган сууну топтоону тешиктери менен же үч бурчтуу кесилиштери менен суунун чет жактык жана радиалдык агып чыгуу кобулу менен алдын алып караган ылайык.

2.6.1.8 Горизонталдык тундургучтар

Горизонталдык тундургучтар суунун топтолуу аянттары боюнча топ-топ кылып жайгаштырылуу менен долбоорлонгону ылайык. Чѳкмѳ тундургучтардын эсептелишин «Вертикалдык тундургучтар» бѳлүмүнүн 1-абзацына ылайык эки мезгил үчүн жүргүзүү зарыл.

Fг.о., м² планында горизонталдык тундургучтардын аянты чѳкмѳ тундургучтар тарабынан кармалып калуучу майда бѳлүкчѳлѳрдүн жыйындыларынын агып чыгуу ылдамдыгынан чыгып аныкталуусу керек (12-таблица).

Жука катмарлуу блокторду түбүнѳ чѳктүрүү аймагында орнотууда чѳкмѳ тундургучтун аянтын «Вертикалдуу тундургучтар» бѳлүмүндѳ келтирилген ченемдерге ылайык аныктоо керек. Блоктор чѳкмѳ тундургучтун бүткүл уланышында алдын алып каралганы ылайык.

L чѳкмѳ тундургучтарынын узундугун тѳмѳндѳгү параметрлерди эсепке алуу менен агып чыгуу ылдамдыгынан чыгып аныктаган ылайык:

– станциянын бийиктиктик схемасынан кѳз карандылыкта 3–3,5 метрге тең делип кабылдануучу түбүнѳ тундуруу аймагынын орточо метр бийиктигин;

– аз киргилт, орточо киргилт жана киргилт суулар үчүн 6–8, 7–10 жана 9–12 мм/секундга тең делип кабылдануучу чѳкмѳ тундургучтун башталышындагы суунун горизонталдык кыймылынын эсептик ылдамдыгын.

Чѳкмѳ тундургуч жазылыгы 6 метрден кѳп эмес ѳз алдынча аракетте болуучу коридорлорго узунунан кеткен тосмолор менен ажырымдалып бѳлүнүүсү керек.

Коридорлордун алтыдан аз санында бир резервдиктин алдын алып каралганы ылайык.

Горизонталдык тундургучтарды тунмаларды механикалык же гидравликалык жок кылынуусу менен (чѳкмѳ тундургучка суунун берилишин токтотуусуз) долбоорлоо же аз кыймылдуу тунмалардын түзүлүүсү менен киргилт сууларды киргилттигинен арылткан учурда чѳкмѳ тундургучка суунун берилишин мезгил-мезгили менен токтотуп тунманы жууп кетирүүнүн гидравликалык системасынын аларда болушу алдын алып каралганы зарыл.

Кыстыргычтуу механизмдер аркылуу тунмаларды механикалаштырылган четтетилүүсү менен чѳкмѳ тундургучтар үчүн тунмалардын топтолуу жана тыгыздалуу аймагынын кѳлѳмүн тунмаларды суу чогулуучу чуңкурга сүрүп чыга-руучу кыстыргычтардын ѳлчѳмдѳрүнѳн кѳз карандылыкта аныктаган ылайык.

Гидравликалык четтетип жоюуда же тунманы күчтүү агым менен жууп кетирүүдѳ топтолуу жана тыгыздалуу аймагынын кѳлѳмү чѳкмѳ тундургучтун иштөөсүнүн тазалоолор ортосундагы 12 сааттан кем эмес уланышынан чыгып аныкталат.

Тунманы гидравликалык четтетип жоюу үчүн анын 20–30 мүнѳт аралыгында четтетилүүсүн камсыздоочу ѳзгѳртүп түзүлгѳн түтүктѳрдѳн чогултуучу системанын болушу алдын алып каралганы зарыл.

Тыгыздалынган тунманын орточо топтолушу 13-таблица боюнча аныкталганы ылайык.

13- таблица – Тыгыздалынган тунманын ортоточо топтоштурулуусу (концентрациясы)

Кийгизилмелери менен телескоптук тешиктүү түтүктѳрдү, насостук түзүлүштү, жууп-чайкоочу суу кѳлмѳсүн, тунмаларды суусуздандыруу түзүлүштѳрүнѳ ѳткѳрүү алдындагы топтоо жана тыгыздандыруу үчүн түзүлүштү ѳзүнѳ камтуучу тунманы жууп кетирүүнүн күчтѳп түртүлүүчүлүк гидравликалык системаларын киргилт жана ѳтѳ киргилт сууларды киргилттигинен арылтууда келип чыгуучу оор, кыйынчылык менен четтетилүүчү тунмалардан чѳкмѳ тундургучтарды арылтуу үчүн долбоорлогон ылайык.

Чѳкмѳ тундургучтардын бийиктигин суунун 0,3 метрден кем эмес эсептик деңгээлинин үстүнѳн курулуштук бийиктигинен ашып ѳтүү чоңдугун эсепке алып, түбүнѳ тундуруу аймагынын жана тунманын топтолуу аймагынын бийиктиктеринин кошундусу катары аныктоо зарыл.

Чѳкмѳ тундургучтан тунма менен биргеликте ыргытылып ташталчу суунун ѳлчѳмү кабылданып жаткандын суюлтулуу коэффициентин эсепке алуу менен аныкталганы ылайык:

1,5 – тунманы гидравликалык четтетип жоюуда;

1,2 – тунманы механикалык четтетип жоюуда;

2–3 – тунманы күчтүү суу агымы менен жууп кетирүүдѳ.

Тунманы гидравликалык гидравликалык четтетүүдѳ чѳкмѳ тундургучтун түбүнүн узатасынан кеткен жантайышы 0,005тен кем эмес деп кабылданганы ылайык.

Киргилттиктен арылтылган сууну топтоону горизонталдуу жайгаштырылган тешиктүү түтүктѳрдүн, же арткы тышкы капталдан же аны жука катмарлуу блоктор менен жабдууда чѳкмѳ тундургучтун бүткүл уланышынан деп эсептеп, чѳкмѳ тундургучтун 2/3 узундугу бѳлүгүндѳ орун алган үч бурчтуу суу агызуулардын системасы же чѳктүрүлгѳн тешиктери менен суунун агып чыгуу кобулу деп кабылдаган ылайык.

Суунун агып чыгуу кобулдарынын жана түтүктѳрүнүн түп жагындагы киргилттиктен арылтылган суунун кыймылынын ылдамдыгын 0,6–0,8 м/сек, тешиктерде 1 м/сек деп кабылдоо зарыл.

Чѳктүрүлгѳн тешиктери менен суунун агып чыгуу кобулунун жогорку жагы чѳкмѳ тундургучтагы суунун максималдуу деңгээлинен 10 сантиметрге жогору болушу керек, суунун деңгээлиндеги түтүктүн тереңдетилишин гидравликалык эсептѳѳ менен аныктоо зарыл.

Суунун агып чыгуу кобулундагы тешикти кобулдун түбүнѳн 5–8 см жогору, түтүктѳрдѳ огуна горизонталдуу жайгаштырган ылайык. Тешиктердин диаметри 25 миллиметрден кем болбошу керек.

Суунун агып чыгуу кобулдарынан жана түтүктѳрдѳн сууну чогулткуч чѳнтѳккѳ куюу эркин (чѳктүрүлбѳгѳн) болушу керек.

Суунун агып чыгуу кобулдарынын окторунун жана түтүктѳрдүн ортосундагы аралык 3 метрден кем болбогону ылайык.

2.6.1.9 Тең салмактанылган тунмасы менен сууну киргилттигинен арылтуучулар

Сууну киргилттигинен арылтуучулардын эсеби иштетилүүдѳн ѳткѳрүлүп жаткан суунун сапатынын жылдык жогору, тѳмѳн болуп ѳзгѳрүүлѳрүн кѳңүлгѳ алуу менен жүргүзүлгѳнү ылайык.

Технологиялык изилдѳѳлѳрдүн маалыматтары жок болгонунда сууну киргилтигинен арылтуу аймагындагы атырылып чыгуу агымынын ылдамдыгы жана да сууну киргилттигинен арылтуу аймагынын жана тунманы бѳлүп алуу аймагынын ортосундагы коэффициент 14-таблицанын маалыматтары боюнча кабылданышы керек.

14- таблица – Сууну киргилтигинен арылтуу аймагындагы атырылып чыгуу агымынын ылдамдыгынын жана да сууну киргилттигинен арылтуу аймагынын жана тунманы бѳлүп алуу аймагынын ортосундагы коэффициенттин маанилери

Сууну киргилттигинен арылтуу жана тунманы бѳлүп алуу үчүн 2.6.1.7 «Вертикалдык тундургучтар» бѳлүмүнүн 1-абзацына ылайык жылдын эки мезгили үчүн эсептѳѳдѳ алынган аянттардын болушунча чоң маанилери кабылдануусу зарыл.

Тунмаларын түбүнѳ чѳктүрүү жана бѳлүп алуу аймактарында жука катмарлуу блокторду орнотууда блоктор ээлеп турган аймактардын аянттары «Вертикалдык тундургучтар» бѳлүмүнүн ченемдерине ылайык аныкталышы керек.

Салмактанылган тунманын катмарынын бийиктиги 2ден 2,5 метрге чейин болуп кабылданганы ылайык. Тунманы кабылдоочу терезенин тѳмѳн жагын же тунманы бѳлүп кетүүчү түтүктѳрдүн узатасынан кетүүсүн сууну киргилттигинен арылткычтын салмактанылган тунмасынын аймагынын жантайыңкы капталдарынын вертикалдыкка ѳтүүсүнѳн 1–1,5 метрге жогору жайгаштыруу зарыл.

Салмактанылган тунманын аймагынын тѳмѳнкү бѳлүгүнүн жантайыңкы капталдарынын ортосундагы бурч 60–70° болуп кабылдануусу керек.

Сууну киргилттигинен арылтуу аймагынын бийиктиги 2–2,5 м болуп кабылданганы ылайык. Сууну киргилттигинен арылтуу аймагындагы жыйналуучу ноолор же суу түтүктѳрүнүн ортолорундагы аралык 3 метрден ашпагандай болуп кабылданышы зарыл.

Сууну киргилттигинен арылтуучулардын капталдарынын бийиктиги алардагы суунун эсептелинген деңгээлинен 0,3 метрге ашып туруусу керек.

Станцияда тунманы ѳз алдынчалуу коюулантуучулардын болбогону жана да 2–3 саатка коюулантуучулардын жана тунманы бѳлүп чыгарууну автоматташтыруунун болгону учурунда тыгыздануу убактысы 6 сааттан кем эмес болуп кабылданганы ылайык.

Тунманы тунма тыгыздандыруучудан четтетүү убак-убагы менен болчу тешиктүү түтүктѳр аркылуу алдын алып каралганы ылайык. Тунма менен кошо агызылып салынчу суунун ѳлчѳмү 1,5 болуп кабылдануучу тунманы суюлтуу коэффициентин эсепке алуу менен 16-таблица боюнча аныкталышы зарыл.

Сууну киргилттигинен арылтуу аянты боюнча бѳлүштүрүү бири-биринен 3 метрден кѳп эмес аралыкта орнотулуучу телескоптук тешиктүү түтүктѳр болуп кабылданганы ылайык.

Суунун бѳлүштүрүүчү түтүктѳргѳ киргендеги кыймылынын ылдамдыгы 0,5–0,6 м/сек, тешиктүү түтүктѳрдүн тешиктеринен агып чыгуу ылдамдыгы 1,5–2 м/сек болушу керек. Тешиктердин диаметри 25 миллиметрден кем эмес, тешиктер ортолорундагы аралык 0,5 метрден кѳп эмес болуп, тешиктерди шахматтык тартипте түтүктүн эки тарабынын вертикалына карата 45° бурчу астында тѳмѳндѳ жайгаштырган ылайык.

Тунмасы менен суунун кыймылынын ылдамдыгы тунманы кабылдоочу терезелерде 10–15 мм/сек, тунманы чыгарып кетүүчү түтүктѳрдѳ 40–60 мм/сек болуп кабылданышы зарыл (чоң маанилер басымдуу минералдык майда бѳлүкчѳлѳрдүн жыйындысын камтуучу сууларга тийиштүү).

Киргилттигинен арылтуу аймагында киргилттигинен арылтылган сууну топтоо сууну агызуу окторунун ортосундагы аралык 100–150 мм жана сууну агызуунун узата кеткен жээктеринин ортосундагы бурч 60° болгонунда 40–60 мм бийиктиктеги үч бурчтуу суу агызуусу менен суунун агып чыгуу кобулдарынын алдын алып каралганы ылайык.

Суунун агып чыгуу кобулдарындагы кыймылынын эсептик ылдамдыгы – 0,5–0,6 м/сек.

Тунманы тыгыздандыруучудан киргилттигинен арылтылган сууну топтоо чѳктүрүлгѳн тешиктүү түтүктѳр аркылуу делип алдын алып кабылданганы ылайык.

Вертикалдык тунманы тыгыздандыруучуларда чогултуучу тешиктүү түтүктѳрдүн үстү жагы киргилттигинен арылтуучулардагы суунун деңгээлинен 0,3 метрден аз эмес тѳмѳн жана тунманы кабылдоочу терезелердин үстү жагынан 1,5 метрден кем эмес жогору жайгаштырылган болушу керек.

Суу түбү менен кетүүчү тунманы тыгыздандыруучуларда киргилттигинен арылтылган сууну алып ѳтүү үчүн топтоочу тешиктүү түтүктѳрдү жабуунун астында жайгаштырган ылайык.

Киргилттигинен арылтылган сууну буруп кетүү үчүн түтүктүн диаметри суунун кыймылынын ылдамдыгы 0,5 м/сек, түтүктүн тешигине суунун кирүү ылдамдыгы 1,5 м/сек, тешиктердин диаметри 15–20 мм экенинен чыгып аныкталганы ылайык.

Топтоочу түтүктѳрдѳ алардын топтоочу нукка чыккан учурунда бүтѳѳчү арматуранын орнотулушу алдын алып каралышы зарыл.

Топтоочу түтүктүн түп жагынын жана жалпы топтоочу нуктагы суунун деңгээлинин ортосундагы белгилердин болуп-болбогонунда сууну киргилттигинен арылтуучуну 0,4 метрден кем эмес деп кабылдаган ылайык.

Тунманы тыгыздантуучудан тунманы четтетүү үчүн түтүктѳрдү топтолгон тунманы 15–20 мүнѳттѳн кѳп эмес убакытта алып ѳтүү шарттарынан чыгып эсепке алуу зарыл.

Тунманы четтетүү үчүн түтүктѳрдүн диаметри 150 миллиметрден кем болбошу керек.

Жанаша жайгашкан түтүктѳрдүн же нуктардын капталдарынын ортолорундагы аралык 3 метрден кѳп эмес болуп кабылданганы ылайык.

Тешиктүү түтүктѳрдүн тешиктериндеги тунманын кыймылынын орточо ылдамдыгын 3 м/секунддан кѳп эмес, тешиктүү түтүктүн түп жагындагы ылдам-дыгын 1 м/секунддан аз эмес, тешиктердин диаметрин 20 миллиметрден кем эмес, тешиктер ортосундагы аралыкты 0,5 метрден кѳп эмес деп кабылдоо зарыл.

Тунманы тыгыздандыруучулардын жантайынкы капталдарынын ортосундагы бурч 70°ка барабар деп кабылданганы ылайык.

Түп жактык тунманы тыгыздандыруучулары менен сууну киргилттигинен арылтуучуларды колдонгон учурда салмактанылган тунма аймагын тунманы тыгыздандыруучу менен бириктирүүчү капкак киргилттигинен арылтуучудагы суунун деңгээлин тунманы буруп кетүүчү түтүктѳрдүн үстү жагынан тѳмѳн кылып ылдыйлатууда автоматтык түрдѳ ачылуучу түзүлүш менен жабдылуусу керек (тунманы чыгарып салуу жана бошотуу учурунда).

Сууну киргилттигинен арылтуучулардын саны алтыдан кем эмес болгонунда бирѳѳсү резервдик болуп алдын алып каралганы ылайык.

2.6.1.10 Киргилттүүлүгү жогору сууларды тундуруп тазалоо үчүн түзүлүштѳр

Киргилттүүлүгү жогору сууларды киргилттигинен арылтуу үчүн биринчи жана экинчи баскычтагы чѳкмѳ тундургучтардын алдында сууну реагенттер аркылуу иштетүүдѳн ѳткѳрүү менен эки баскычтуу тундурулуусу алдын алып каралганы ылайык.

Биринчи баскычтагы чѳкмѳ тундургучтар катары тегеренме фермалардагы кыргычтары менен радиалдык тундургучтар же чынжырдык кыргыч механизмдери менен горизонталдык тундургучтар алдын алып каралганы зарыл.

Тунмаларды четтетип жоюу үчүн гидравликалык системанын жууп кетирүүсүн колдонууга жол берилет.

Негиздѳѳдѳ сууну киргилттигинен арылтуунун биринчи баскычы үчүн реагенттерди колдонуусуз жука катмардуу элементтери менен сүзүп жүрүүчү суу алуу-киргилттигинен арылтуучуну колдонууга жол берилет.

Биринчи жана экинчи баскычтардагы чѳкмѳ тундургучтардын алдындагы сууга кошумчалануучу реагенттердин түрлѳрүн жана үлүштѳрүн технологиялык изилдѳѳлѳрдүн негизинде аныктаган ылайык.

Киргилттүүлүгү жогору сууларды киргилттигинен арылтуу маалында горизонталдык тундургучтардагы суу бүртүктѳрүнүн түзүлүү камераларын, эреже катары, механикалык типте долбоорлоо зарыл.

Радиалдуу тундургучтардын алдында суу бүртүктѳрүнүн түзүлүү камераларынын болушу алдын алып каралбайт.

Биринчи баскычтын чѳкмѳ тундургучтарындагы тыгыздандырылган тунмалардын орточо топтоштурулуусу 150–160 г/л болуп кабылданганы ылайык.

2.6.1.11 Ыкчам чыпкалар

Чыпкалар жана алардын коммуникациялары нормалдуу жана ыкчамдатылган (чыпкалардын бир бѳлүгү оңдоодо болуп) тартиптерде иштѳѳгѳ эсептелинген болушу керек.

Чыпкалардын 20га чейинки саны менен станцияларда бир чыпканын, кѳп сандагысында эки чыпканын ишинин оңдоого деп токтотулуу мүмкүндүгү алдын алып каралганы ылайык.

Чыпкаларды жүктѳѳ үчүн кварцтык кумду, майдаланган антрацитти жана керамзитти, ошондой эле башка да материалдарды пайдалануу зарыл.

Бардык чыпкалоочу материалдар технологиялык процессти камсыз кылышы жана талап кылынган химиялык туруктуулукка жана механикалык бекемдикке ээлик кылышы керек.

Чарбалык-ичүүчүчү суу менен камсыздоода 2.6 бѳлүмүнүн жалпы кѳрсѳтмѳлѳрүнүн жалпы ченемдеринин талаптары жана 2.1 бѳлүмүнүн жалпы жоболору кѳңүлгѳ алынышы зарыл.

Технологиялык иликтѳѳлѳрдүн маалыматтары болбогонундагы нормалдуу жана ыкчамдатылган иш тартиптери маалында чыпкалоонун ылдамдыктары чыпкалардын жууп-тазалоолор ортосундагы иштѳѳсүнүн узактыгынын камсыз кылынуусун эсепке алуу менен 16 таблицага ылайык, нормалдуу иш тартипбинде 8–12 сааттан, ылдамдатылган иш тартибинде же чыпкаларды жууп-тазалоонун толугу менен автоматташтырылганында 6 сааттан аз эмес болуп кабылданышы зарыл.

Чыпкалардын жалпы аянты жууп-тазалоого суунун салыштырмалуу чыгымдалышын жана аны жүргүзүүдѳ бош туруп калуу убактыларын эсепке алуу менен нормалдуу иш тартибинде чыпкалоонун ылдамдыгынан чыгып аныкталганы ылайык.

Суткасына 1600 м3дан кѳбүрѳѳк ѳндүрүмдүүлүктѳгү станциялардагы чыпкалардын саны тѳрттѳн аз эмес болушу керек 1).

Станциянын ѳндүрүмдүүлүгү суткасына 8–10 миң м3дан кѳбүрѳѳк болгонунда чыпкалардын санын тѳмѳндѳгү формула боюнча жакынкы бүтүн (чыпкаларды компоновкалоодон кѳз карандылыкта жуп жана так) сандарга чейин тегеректѳѳ менен аныктаган ылайык:

N_ТМ = √ (F_TM / 2),     (8).

Ушунда тѳмѳндѳгүдѳй катыш камсыз кылынышы керек:

v_Ф = v_H N_Ф / (N_Ф - N₁), (9)

мында:

N₁ – ремонттолуп жаткан чыпкалардын саны;

v_ф – чыпканын ылдамдатылган иш тартиби маалындагы ылдамдыгы, ал 16-таблицада кѳрсѳтүлгѳндѳн чоң болбошу керек.

Бир чыпканын аянты 100÷120 м²тан кѳп эмес болуп кабылданганы ылайык.

Чыпкадагы күчтѳп түртүлүүнүн жеткен чектик жоготулууларын ачык чыпкалар үчүн чыпканын тибинен кѳз карандылыкта 3–3,5 м, күчтѳп түртүлүү чыпкалары үчүн 6–8 м болуп кабылданышы зарыл.

Ачык чыпкалардагы жүктѳѳлѳрдүн үстүнкү бетинен жогорудагы суунун катмарынын бийиктиги 2 метрден аз эмес, суунун эсептелинген деңгээлинин үстүндѳгү курулуштук бийиктиктин ашып кетүүсү 0,5 метрден аз эмес болушу керек.

Жууп-тазалоого делинген чыпкалардын бир бѳлүгүнүн иштѳѳсү токтотулганында калган чыпкалардагы чыпкалоонун ылдамдыгы 16-таблицада кѳрсѳтүлгѳн vф чоңдугунан ашып кетпѳѳсү керек.

Ылдамдатылган иш тартиби маалында ѳткѳргүч түтүктѳрдѳгү (берүүчү жана буруп кетүүчү чыпка) суунун кыймылынын ылдамдыгы 1–1,5 м/секунддан кѳп эмес болушу зарыл.

Чоң каршылыктагы түтүктүү бѳлүштүрүүчү (дренаждык) системалар суунун коллектордон (ыпылас, булганыч суулар агып чыга турган негизги түтүк) жѳлѳп туруучу катмарга (шагыл же дагы ошого окшогон материалдар) же түздѳн түз чыпкалоочу катмардын ѳзүнѳ чыгуусу менен кабылданганы ылайык.

20–30м²тан чоң аянты менен чыпкалар үчүн коллекторду жууп-тазалоочу сууну буруп кетүүнүн каптал чѳнтѳгүнүн астындагы жүктѳѳдѳн тышкарыда жайгаштыруу зарыл. Борбордук топтоочу нук болгонунда тѳмѳнкү бѳлүм коллектор катары кызмат кылат. Бѳлүштүрүүчү системаны тазалоо мүмкүндүгүн, ал эми диаметри 800 миллиметрден чоң коллекторлор үчүн текшерүүнүн алдын алып каралганы ылайык.

Фракциялардын ирилигин жана чоң каршылыктуу бѳлүштүрүүчү системалар болгонундагы жѳлѳп туруучу катмарлардын бийиктигин 15-таблица боюнча кабылдоо керек.

Түтүктүү бѳлүштүрүүчү системанын коллекторунун туурасынан кесилишинин аянты узундугу боюнча туруктуу болуп кабылданганы ылайык. Жууп-тазалоо маалындагы суунун кыймылынын ылдамдыгын коллектордун баш ченинде 0,8–1,2 м/сек, бутактануунун башталышында 1,6–2 м/сек болуп кабылдануусу зарыл.

Коллектордун конструкциясы бутактануулардын горизонталдуу бирдей кадамдар менен тѳшѳлүү мүмкүндүгүн камсыздоосу керек.

Коллекторго (агызып салуу нугу) перпендикулярдүү орун алган жана 40 миллиметрден кем эмес калыңдыктагы полимербетондук плиталар менен үстү жагынан жабылган арыктар түрүндѳ жѳлѳп туруучу катмарларсыз бѳлүштүрүүчү системаны колдонууга жол берилет.

Капкактары менен бѳлүштүрүүчү системаны суу жана аба менен жууп-тазалоодо колдонгон ылайык; капкактардын саны чыпканын жумушчу аянтынын 1 м²на 35–50 болушу керек.

Жылчыктуу капкактардагы күчтѳп түртүлүүнүн жоготулушу капкактын жылчыктарындагы суунун же суу менен аралашмасынын кыймылынын 1,5 м/секунддан кем эмес ылдамдыгы жана гидравликалык каршылыктын коэффициенти ζ = 4 формула (6) боюнча аныкталганы ылайык.

Сууну чыпкаларды жууп тазалоого деп берүүчү ѳткѳргүч түтүктѳн абаны сүрүп чыгаруу үчүн диаметри 75–150 миллиметр устун-аба желдеткичтерин аларга бүтѳѳчү арматуранын же абаны сыртка чыгаруу үчүн автоматтык түзүлүштѳрдүн орнотулуусу менен алдын алып каралганы ылайык, чыпканын коллекторунда ошондой эле диаметри 50–75 мм устун-аба желдеткичинин болушу алдын алып каралышы зарыл, булардын саны тирѳѳчтѳрдѳ абаны сырткарыга чыгаруу үчүн вентилдердин (сууну же абаны чыгарбай бүтѳѳчү клапандарды) жана дагы башка түзүлүштѳрдүн орнотулушу менен чыпканын аянты 50 м2 ка чейин болгонунда – бир, аянт чоң болгонунда – эки (коллектордун баш ченинде жана акырында) деп кабылданганы ылайык.

Чыпкаларды жууп-тазалоого делинген сууну берүүчү ѳткѳргүч түтүк чыпкалардын суу агып чыгуу кобулунун узата кеткен жээгинен тѳмѳн орун алганы зарыл.

Чыпканын бошотулуусу бѳлүштүрүүчү система жана жылдыргычы менен диаметри 100–200 мм (чыпканын аянтынан кѳз карандылыкта) ѳз алдынчалуу коё берүүчү түтүк аркылуу делип алдын алып каралганы зарыл.

15- таблица – Чыпкалардагы ар башка ириликтеги жүктѳлүү катмарынын бийиктиги

16- таблица – Чыпкалоонун жүктѳлүүнүн ар башка материалдары үчүн нормалдуу жана ылдамдатылган иш тартиптериндеги ылдамдыктары

Чыпкалоочу жүктѳлүүлѳрдү жууп-тазалоо үчүн чыпкаларда тазаланган суунун колдонулганы ылайык. Чыпкалардын жүктѳлүүлѳрүнүн үстү жагындагы бѳлүштүрүүчү системасы менен үстүнкү жууп-тазалоонун колдонулуусуна жол берилет.

Кварцтык кумдан жүктѳлүүлѳрдү суу менен жууп-тазалоонун параметрлери 17-таблица боюнча кабылданганы ылайык.

Керамзит менен жүктѳѳдѳ жууп-тазалоонун ыкчамдуулугун керамзиттин маркасынан кѳз карандылыкта 12–15 л/(с*м²) болуп кабылданышы зарыл (жогорку ыкчамдуулуктар жогорку тыгыздыктагы керамзиттерге тийиштүүлүктѳ болушат).

Жууп-тазалоочу сууну топтоо жана буруп кетүү үчүн жарым тегерек жана беш бурчтуу кесилиштеги суунун агып чыгуу кобулунун болушу алдын алып каралганы ылайык. Жанаша орун алган суунун агып чыгуу кобулдарынын окторунун ортосундагы аралык 2,2 метрден кѳп болбошу керек. Бардык суунун агып чыгуу кобулдарынын жээктери бир деңгээлде жана тыкыр горизонталдуу болушу зарыл. Жээктердин нуктары топтоочу арыкка карата 0,01ге жантайыңкы абалда болушу керек.

Чыпкалоочу жүктѳлүүнүн үстүнкү бетинен суунун агып чыгуу кобулунун жээгине чейинки Нж аралыгы тѳмѳндѳгү формула боюнча аныкталганы ылайык:

Н_ж = (Нз*аз) / 100 + 0,3, (10)

мында Нз – чыпкалоочу катмардын бийиктиги, м;

аз – чыпкалоочу жүктѳлүүнүн 17-таблица боюнча кабылданган пайыздардагы салыштырмалуу кеңейүүсү.

Суу-абалык жууп-тазалоону төмөндөгү иш тартибиндеги кварцтык кумдан жүктөлүүсү менен ыкчам чыпкалар үчүн колдонгон ылайык: 1-2 мүнөт аралыгында 15-20 л/(с*м²) ыкчамдуулугунда аба менен астынан үйлөтүү; андан соң 15-20 л/(с*м²) абанын жана 3-4 л/(с*м²) суунун 4-5 мүнөт аралыгында ыкчамдуу берилүүсү менен биргелешкен суу-абалык жууп-тазалоо жана суунун (үйлөтүүсүз) 4-5 мүнөт аралыгында 6-8 л/(с*м²) ыкчамдуулугу менен андан ары берилүүсү.

Эскертүүлѳр

1 Көбүрөөк ири дандуу жүктөлүүлөргө суунун жана абанын берилишинин чоң ыкчамдуулуктары туура келет.

2 Негиздөө учурунда көрсөтүлгөндөн айырмаланган жууп-тазалоо иш тартиптерин колдонууга жол берилет.

17- таблица – Кварцтык кумдан жүктөлүүнү жууп-тазалоонун параметрлери

Суу-абалык жууп-тазалоодо сууну агызуучу жана токтотуучу эки жантайынкы капталдарынан түзүлгөн, кумду кармап калуучу суунун агып чыгуу кобулу менен жууп-тазалоочу сууну горизонталдык буруп кетүү системасынын колдонулганы ылайык.

2.6.1.12 Контакттык киргилттигинен арылтуучулар

Сууну контакттык киргилттигинен арылтуу станцияларында суунун талап кылынуучу күчтѳп түртүлүүсүн, аралаштырууну жана суунун реагенттер менен контактын, ошондой эле суудан абаны бѳлүп чыгарууну камсыздоочу тордуу барабандык чыпкаларды жана кирүү камераларын колдонуу зарыл.

Кирүү камерасынын кѳлѳмү анда суунун 5 мүнѳттѳн аз эмес убакыт болуу шарттарынан чыгып аныкталышы керек. Камера экиден кем эмес бѳлүмдѳр мисал секцияларга ажырымдалышы зарыл, алардын ар биринде артка кайтарып куюучу жана коё берүүчү түтүктѳрдүн болушу алдын алып каралганы ылайык.

Эскертүүлѳр

1 Тордуу барабандык чыпкаларды кирүү камерасынын үстү жагына жайгаштырган ылайык, аларды ѳз алдынча турган имаратка орнотууга негизделген учурда жол берилет. Аларды долбоорлоо «Тордуу барабандык чыпкалар» бѳлүмүндѳ келтирилген ченемдерге ылайык аткарылышы зарыл.

2 Аралаштыруучу түзүлүштѳрдү, реагенттерди ишке киргизүү ортолорундагы ырааттуулук жана ажырымдалуу убактысы «Аралаштыруучу түзүлүштѳр», «Реагенттик чарба» бѳлүмдѳрүндѳ келтирилген ченемдерге жана формулаларга туура келгендей болуп кабылданганы ылайык (5). Мында кирүү камераларынан кийин реагентти кошумчалап киргизүү мүмкүндүгү алдын алып каралышы зарыл.

Кирүү камераларынын контакттык киргилттигинен арылтуучуларындагы суунун деңгээли киргилттиктен арылтуучудагы деңгээлди чыпкалоочу жүктѳлүүнүн катмарындагы күчтѳп түртүлүүнүн болушунча жол берилген жоготулуусунун жана суунун кирүү камерасынын башталышынан тарта чыпкалоочу жүктѳлүүгѳ чейинки каймылы жолундагы күчтѳп түртүлүүнүн бардык жоготууларынын суммасынын чоңдугунда арттыруусу керек.

Контакттык киргилттигинен арылтуучулардын кирүү камераларынан сууну буруп кетүү киргилттигинен арылтуучулардагы суунун деңгээлинен эки метрден кем эмес тѳмѳн белгиде болуусу алдын алып каралганы ылайык. Камераларда жана суу түтүктѳрүндѳ суунун аба менен каныктырылышы мүмкүндүгү жокко чыгарылышы керек.

Контакттык киргилттигинен арылтуучулар суу менен жууп-тазалоо учурунда жѳлѳп туруучу катмарларсыз, суу жана аба аркылуу жууп-тазалаганда жѳлѳп туруучу катмарлар менен болуп алдын алып каралганы ылайык. Контакттык киргилттигинен арылтуучуларды жүктѳѳнү 18-таблица боюнча кабылдоо зарыл.

Контакттык киргилттиктен арылтуучуларды жүктѳѳ үчүн кварцтык кум, майдаланган антрацит жана керамзит, ошондой эле башка да материалдар пайдаланылганы ылайык.

Бардык чыпкалоочу материалдар технологиялык процессти камсыз кылышы жана да талап кылынган химиялык туруктуулукка жана механикалык бекемдикке ээлик кылуулары керек.

Контакттык киргилттигинен арылтуучулардагы чыпкалоонун ылдамдыктары кабылданганы ылайык:

нормалдуу иш тартиби маалында жѳлѳп туруучу катмарларсыз – 4–5 м/саат, ыкчамдатылганында – 5–5,5 м/саат;

нормалдуу иш тартиби маалында жѳлѳп туруучу катмарлары менен – 5–5,5 м/саат, ыкчамдатылганында – 5,5–6 м/саат.

18- таблица – Контакттык киргилттигинен арылтуучулар үчүн ар түрдүү ириликтеги жүктѳлүштѳрдүн бийиктиги

Чарбалык-ичүүчү муктаждыктары үчүн сууну тазалоодо чыпкалоонун ылдамдыктарынын азыраак маанилери кабылданганы ылайык.

Орточо ылдамдык эсептик менен теңдештирилүүсү үчүн чыпкалоонун ылдамдыгынын циклдин акырына карата кемип азаюу шартындагы ѳзгѳрүлмѳлүүлүгү менен контакттык киргилттигинен арылтуучулардын иштөөсүнүн алдын алып каралышына жол берилет.

Станциядагы киргилттигинен арылтуучулардын саны «Ыкчам чыпкалар» бѳлүмүнүн ченемдерине ылайык аныкталышы керек.

Жууп-тазалоо үчүн тазаланган суунун пайдаланылганы ылайык. Тазаланбаган сууну колдонууга тѳмѳндѳгү шарттарда жол берилет: анын киргилттиги 10 мглитрден кѳп эмес, коли-индекси – 1000 бирдик/литр, сууну барабандуу торлордо (же микрочыпкаларда) жана оору жуктуруучу микроорганиздерден арылтууда алдын алып иштетүүдѳн ѳткѳрүү. Тазаланган сууну колдонууда жууп-тазалоочу суунун сактоо кѳлмѳсүнѳ берилүүсүнүн алдында анын агымынын токтотулуусу алдын алып каралышы зарыл.

Контакттык киргилттигинен арылтуучуларды жууп-тазалоонун иш тартиби 15–18 л/(с*см²) ыкчамдуулугу менен 7–8 мүнѳт аралыгында, биринчи чыпкалоонун суусун агызып салуунун улануу узактыгы 10–12 мүнѳт болуп кабылданганы ылайык.

Контакттык киргилттигинен арылтуучуларды суу-абалык жууп-тазалоо тѳмѳндѳгүдѳй иш тартиби менен алдын алып каралганы зарыл: жүктѳлүүнү 1–2 мүнѳт аралыгында 18–20 л/(с*см2) ыкчамдуулугунда аба менен копшутуу; 6–7 мүнѳт улануу узактыгында 18–20 л/(с*см²) аба жана 3–3,5 л/(с*см²) суу берилгениндеги биргелешкен суу-абалык жууп-тазалоо; 5–7 мүнѳт улануу узактыгында 6–7 л/(с*см²) ыкчамдуулукта кошумча суу менен жууп-тазалоо.

Жѳлѳп туруучу катмарлары жана суу-абалык жууп-тазалоосу менен контакттык киргилттигинен арылтуучуларда суунун жана абаны берүү үчүн түтүктүк бѳлүштүрүүчү системанын жана да жууп-тазалоочу сууну горизонталдык буруп кетүү системасынын колдонулганы ылайык.

Жѳлѳп туруучу катмарларсыз контакттык киргилттигинен арылтуучуларда капталдык тоскучтары менен тешиктүү түтүктѳрдү узата ширетип бириктирилген бѳлүштүрүүчү система алдын алып каралганы ылайык.

Жѳлѳп туруучу катмарларсыз контакттык киргилттигинен арылтуучуларда жууп-тазалоочу сууну топтоп чогултуу «Ыкчам чыпкалар» бѳлүмүнүн абзацына жана формулага ылайык суунун агып чыгуу кобулдары аркылуу кабылданганы зарыл (10). Суунун агып чыгуу кобулдарынын жээктеринин үстү жагында бийиктиги жана жазылыгы 50–60 мм үч бурчтуу оюктары менен пластиналардын болушу, алардын окторунун ортолорундагы аралык 100–150 мм болуп алдын алып каралганы ылайык.

Эскертүү – Контакттык киргилттигинен арылтуучулардын суу топтоо системасынын параметрлери 19-таблица боюнча кабылданышы керек.

Сууну берүү жана буруп кетүү үчүн каналдар жана коммуникациялар, контакттык киргилттигинен арылтуучуларды жууп-тазалоо үчүн бактарды жана насосторду «Ыкчам чыпкалар» бѳлүмүнүн ченемдерине ылайык долбоорлоо керек. Ушунда киргилттигинен арылтылган сууну контакттык киргилттигинен арылтуучулардан буруп кетүүчү патрубканын (түтүк кесиндисинин) түбү топтоочу нукта жууп-тазалоо маалындагы суунун деңгээли 100 миллиметрден жогору болушу зарыл.

Киргилттигинен арылтылган жана жууп-тазалоочу суунун ѳткѳргүч түтүктѳрү киргилттигинен арылтуучулардын жумушчу цикли убагында жана жууп-тазалоолор маалында чѳктүрүлүү мүмкүндүгүн жокко чыгаруучу белгилерде болуусу алдын алып каралганы ылайык.

Бѳлүштүрүүчү системанын коллекторунун тѳмѳнкү бѳлүгүндѳгү контакттык киргилттигинен арылтуучуларды бошотуу үчүн жѳлѳп туруучу катмарлардын болгонунда киргилттигинен арылтуучудагы суунун 2 м/сааттан кѳп эмес басаңдоочу агымынын жана жѳлѳп туруучусуз катмардын 0,2 м/сааттан кѳп эмес ылдамдыгын камсыздоочу диаметрдеги бүтѳѳчү түзүлүшү менен ѳткѳргүч түтүгүнүн болушу алдын алып каралганы зарыл.

Жѳлѳп туруучусуз катмарлардын киргилттигинен арылтуучуларын бошотууда жүктѳлүүнүн чыгарып салынуусун жокко чыгаруучу түзүлүштѳрдүн болушу алдын алып каралганы ылайык.

19- таблица – Контакттык киргилттигинен арылтуучулардын чогултуучу системасынын параметрлери

2.6.1.13 Контакттык адепки чыпкалар

Контакттык адепки чыпкалар ыкчам чыпкалардын (экинчи баскычтагы) алдындагы сууну алдын ала тазалоо үчүн эки баскычтуу чыпкалоо учурунда колдонулганы ылайык.

Контакттык адепки чыпкалардын конструкциясы жѳлѳп туруучу катмарлары жана суу-аба жууп-тазалоосу менен контакттык киргилттигинен арылтуучулардын конструкциясына окшош. Аларды долбоорлоодо «Контакттык киргилттигинен арылтуучулар» бѳлүмүнүн ченемдерин жетекчиликке алуу зарыл. Ушунда адепки чыпкалардын аянты экинчи баскычтагы ыкчам чыпкаларды жууп-тазалоого суунун чыгымдалуусунун коё берилүүсүн эсепке алуу менен аныкталганы ылайык.

Технологиялык иликтѳѳлѳр болбогонунда контакттык адепки чыпкалардын негизги параметрлеринин тѳмѳндѳгүдѳй болуп кабылдануусуна жол берилет:

– кумдун катмарларынын бийиктиги, данынын ирилигинде:

2ден 5 миллиметрге чейин – 0,5–0,6 м;

1ден 2 миллиметрге чейин – 2–2,3 м.

– кумдун данынын эквиваленттик диаметри: 1,1–1,3 мм;

– нормалдуу иш тартибиндеги чыпкалоонун ылдамдыгы: 5,5–6,5 м/саат;

– ыкчамдатылган иш тартибиндеги чыпкалоонун ылдамдыгы: 6,5–7,5 м/саат.

Чыпкалоочуну иштеп турган контакттык адепки чыпкалар менен бир убакта аны ыкчам чыпкаларга ѳткѳрүү алдында ордунан жылдырылуусу алдын алып каралганы ылайык.

2.6.2 Сууну зыянсыздандыруу

Сууну зыянсыздандыруу тѳмѳндѳгү усулдар менен жүзѳгѳ ашырууга жол берилет:

– суюк хлорду, натрийдин гипохлоритинин эритиндилерин, кургак реагенттерди же түздѳн-түз электролизди колдонуп хлордоо менен;

– хлордун кош кычкылы (диоксид) менен;

– озондоштуруу менен;

– ультрафиолет нурлануусу;

– саналып ѳтүлгѳн усулдарды комплекстүү колдонуу менен.

Зыянсыздандыруу усулун тандап алуу тазалоочу түзүлүштѳрдүн ѳндүрүмдүүлүгүн, ошондой эле колдонулуучу реагенттерди жеткирүү жана сактоо шарттарын эсепке алуу менен жүргүзүлѳт.

Зыянсыздандыруунун кабыл алынган усулу ичүүчүчү суунун сапатынын анын бѳлүштүрүүчү тармакка келип түшѳр алдында, ошондой эле тышкы жана ички суу түтүгү тармагынан тийиштүү жактарга берилишинде талаптагыдай болушун камсыздоосу керек.

Ѳндүрүмдүүлүгү суткасына 50 м³дан кѳп жер астылык суу алуу пункттарында сууну зыянсыздандыруу системасы (иш-чарасы) баштапкы суунун гигиеналык нормаларга дал келүүсүнѳн кѳз карандысыздыкта алдын ала каралганы ылайык.

Чарбалык-ичүүчүчү суу менен камсыздоо системаларынын технологиялык жана конструктивдик чечилиштеринде курулуштарды жана ички аянттык тарамдарды дезинфекциялоо мүмкүндүгү алдын алып каралганы зарыл.

Жер астындагы суу булактарынын суусун реагенттик усулдар менен оору жуктуруучу микроорганиздерден арылтууну, эреже катары, бир баскычтуу схема боюнча контакттык суу топтогучтардын алдында реагентти киргизүү менен, ал эми үстүнкү беттиктерин эки баскычтуусу боюнча аралаштыруучулар алдында кошумча орундарды киргизүү менен жүзѳгѳ ашырган ылайык.

Эскертүү – Ичүүчү суунун биринчи керектѳѳчүгѳ жеткирилүү убакыт аралыгында анын реагент менен болчу зарыл контактысы камсыз кылынбаган учурларда Мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык кѳзѳмѳлдүн территориалдык органдары менен макулдашуу негизинде 2-кѳтѳрүлүүдѳгү суу алууга киргизүү орунунун алдын алып каралышына жол берилет.

2.6.2.1. Хлордоо

Сууну зыянсыздандыруу үчүн суюк хлор колдонулат.

Суюк хлордун чыгымдык кампаларын коопсуздук эрежелеринин (КЭ) талаптарына ылайык уюштуруу хлорду ѳндүрүп чыгарууда, сактоодо, ташып жеткирүүдѳ жана колдонууда тѳмѳндѳгү кошумчалоолорду эске алуу менен жүргүзүлѳт:

- хлордук чарба хлордун кабыл алынышын, сакталышын, иргелип алынуусун, анын үлүштүк бѳлүштүрүлүүсүн жана киргизилүү орундарына ташылып жеткирилүүсүн камсыздоосу керек;

- территориясы коопсуздук эрежелеринин талаптарын канааттандыруучу тосмо менен тосулган тазалоочу түзүлүштѳрдѳ идиштерге салынган хлордун чыгымдык кампасын кошумча тосмолоо алдын алып каралбашына жол берилет.

Иштетилип жаткан сууга хлорду иргеп алуу жана үлүштѳп кошуу системасы коопсуздук эрежелеринин талаптарына ылайык тѳмѳндѳгү ченемдерди эске алуу менен долбоорлонот:

- хлорду колдонууда анын күндѳгү чыгымдалуусунун жана идиштин бошо-тулуу даражасынын салмактык эсебинин алынуусу жүзѳгѳ ашырылуусу керек;

- газ түрүндѳгү хлорду үлүштѳѳ үчүн ѳзүнүн курамында аппаратка хлордун берилишинин автоматтык түрдѳ токтотулуусун камсыздоочу жана эжекторду токтоткон учурда хлордоо системасына жумушчу аралашманын келип түшүүсүн жокко чыгаруучу түзүлүшкѳ ээ кол менен же автоматтык иретке салуучу боштуктук хлораторлорду колдонуу зарыл;

- хлорду киргизүүнүн эки же андан кѳп орундарына бир эжектордун иштѳѳсүнѳ, ошондой эле эки же андан иштѳѳдѳгү эжекторлордун хлордуу суунун бир линияда болушуна жол берилбейт.

- резервдик хлордоочулардын саны эки жумушчуга бирден аз эмес болушу шартынан чыгып кабылданат. Ушунда орнотулган аппараттардын кошунду ѳндүрүмдүүлүгү ичүүчү суу топтогучтарынын ишин токтотуу жана хлордун иштетилип жаткан суу менен контактта болуу убактысын кыскартууга байланышкан авариялык жана пландык иштерди жүргүзүү маалында хлордун берилишин эки эсеге кѳбѳйтүүнү камсыз кылышы керек;

- хлорду берүү түтүктѳрүнүн диаметри 3 коэффициенти менен хлордун эсептик чыгымдалышында суюк хлордун кѳлѳмдүк массасы 1,4 т/м³, газ түрүндѳгүсүндѳ – 0,0032 т/м³, ѳикѳргүч түтүктѳрдѳгү ылдамдыктары суюк хлор үчүн 0,8 м/с, газ түрүндѳгүсү үчүн 10–15 м/с экенин эсепке алып кабылданганы ылайык;

- хлорду берүү түтүктѳрүнүн саны экиден кем эмес болушу керек, алардын бирѳѳсү – резервдик.

Хлорду берүү түтүктѳрүндѳгү бүтѳѳчү арматуралардын жана алардын ортолорундагы түйүндѳрдүн саны минималдуу болушу керек.

2.6.2.2 Натрийдин гипохлорити менен зыянсыздандыруу

Суу тазалоочу станцияларда активдүү хлордун суткасына 80 килограммга чейин чыгымдалуусу менен натрийдин гипохлоритин электролиттик даярдалуусу ашкана тузунун же 40 г/литрден кем эмес хлориддерди камтыган табигый мине-ралдашылган суулардын эритиндисинен деп алдын алып кабылданганы ылайык.

Тузду сактоонун ыкмасы аны жеткирүү шарттарынан кѳз карандылыкта тандалып алынат. Бир жолку жеткирүүнүн кѳлѳмү 30 суткалык керектѳѳдѳн кѳп болгонунда 1 м³ га 300 кг туз кѳлѳмүндѳгү туз сактоочу кампанын болушу эсебинде туздун суулуу сакталышы кампаларынын алдын алып каралганы зарыл.

30 суткалыктан кем эмес керектелүү ѳлчѳмүндѳгү тузду сактоо үчүн үстү жабык орун жайларда кургак сактоо складдарын түзүүгѳ жол берилет. Ушунда туздун катмары 1,5 метрден ашпоосу керек.

Тузду каныктырылган эритиндини алуу үчүн кургак сактоодо электролиздик орун жайларда жайгаштырылуучу чыгымдык бактардын болушу алдын алып каралат. Ушунда ар бир бактын сыйымдуулугу туздун эритиндисинин суткалык запасынан (керектелүүсүнѳн) кем эмес ѳлчѳмдѳ, ал эми алардын саны экиден аз эмес болушу камсыз кылынуусу керек.

Электролиздѳѳчүлѳр жылытылуучу кургак жана желдетилүүчү орун жайларда жайгаштырылуусу зарыл. Алардын электролиздик башка да жабдуулар менен бир орун жайда орнотулуусуна жол берилет. Электролиздѳѳчүлѳрдүн саны үчтѳн кѳп болушу керек, алардын бирѳѳсү – резервдик. Негизделгенинде электролиздѳѳчүлѳрдүн чоң санын орнотууга жол берилет.

Гипохлориттин чыгымдык багынын сыйымдуулугу станциянын реагентке деген суткалык керектѳѳсүнѳн аз эмес кѳлѳмдѳ камсыз кыла алгандай болушу керек.

Сууну алып келүү жана да жууп-тазалоо жана бошотуу маалындагы агынды суулардын буруп кетилүүсү камсыз кылынганы ылайык.

Керектелүүгѳ деп натрийдин гипохлоритин тандап алуу, эреже катары, чыгымдык бактардан үлүштѳп берүүчү насостор аркылуу, үлүштѳп берүүчү чѳйрѳгѳ карата туруктуулукта жүзѳгѳ ашырылуусу керек.

Иштѳѳдѳгү эки насоско бирден кем эмес резервдиктин алдын алып каралганы ылайык.

Натрийдин товардык гипохлоритин завод-жеткирип берүүчүдѳн 250–300 километрден кѳп эмес аралыкта жайгашкан объектилерде колдонулганы максатка ылайыктуу.

Химиялык гипохлориттерди технологиялык схемада колдонгон учурда алып ѳтүү түтүктѳрүн жана топтогучтарды жууп-тазалоо системасынын болушу алдын алып каралганы ылайык.

Кургак хлорагенттерден эритиндилерди даярдоо үчүн 1–2%дык эритиндинин топтоштурулуусунан жана суткасына бир жолку даярдалышынан улам аныкталуучу жалпы сыйымдуулуктагы чыгымдык бактардын (экиден кем эмес) болушу алдын алып каралганы зарыл. Бактар аралаштыруучулар менен жабдылышы керек.

Үлүштѳп берүү үчүн 12 сааттан кем эмес убакыт мурда даярдалган эритинди колдонулганы ылайык.

Тунмалардын бактардан жана үлүштѳп берүүчүлѳрдѳн убак-убагы менен алып салынуусу алдын алып каралганы зарыл.

Туздун жана гипохлориттин эритиндилери үчүн бактар жана алып ѳтүү түтүктѳрү дат басууга туруктуу материалдардан турушу же дат басууга каршы жабуусу менен болушу керек.

2.6.2.3 Түз электролиз аркылуу сууну зыянсыздандыруу

Сууну түз электролиз аркылуу зыянсыздандыруунун ѳндүрүмдүүлүгү суткасына 5000 м³ га чейин станцияларда хлориддердин сууда 40 мг/литрден кем эмес камтылып же суунун туздуулугу 7 мг-экв-л болгонунда колдонгон ылайык.

2.6.2.4 Озонго каныктыруу

Озонго каныктыруу системасынын курамында озондун синтези, озондук-абалык аралашманы иштетилүүдѳгү суу менен аралаштыруу жана бѳлүнүп чыккан газды жок кылуу (утилдештирүү) үчүн түзүлүштүн алдын алып каралганы ылайык.

Озондун болжолдонгон үлүшү тѳмѳндѳгүдѳй болуп кабылданышы зарыл:

– жер астындагы сууларды оору жуктуруучу микроорганиздерден арылтуу үчүн – 0,75–1 мг/л;

– тазартылган үстүнкү беттик суулар үчүн – 1–3 мг/л.

Ушунда озондун иштетилүүдѳгү суу менен 12 мүнѳттѳн кем эмес убакыт контактыда болушу камсыз кылынуусу керек.

Озондоштуруучу жана озондун курчап турган чѳйрѳгѳ чыгуу мүмкүндүгү бар башка да ѳндүрүштүк орун жайлар газоанализаторлор (газосигнализаторлор) жана желдетүү системасы менен жабдылууларынын болушу зарыл.

Озондоштуруучу түзүлүштѳрдүн ѳндүрүмдүүлүгү иштетилүүдѳгү суунун максималдуу бир сааттык чыгымдалышы боюнча эсептелинет.

2.6.2.5 Бактерициддик ультракызгылт кѳк нурландыруу

Сууну бактерициддик ультракызгылт кѳк нурландыруунун жардамы менен зыянсыздандыруу Кыргыз Республикасынын Ѳкмөтүнүн 2016-жылдын 11-апрелиндеги № 201 токтому менен бекитилген «Ичүүчү сууну ультрофиолетик нурлануу ыкмасы менен зыянсыздандырууга карата санитардык-эпидемиологиялык талаптар» санитардык-эпидемиологиялык эрежелеринин жана ченемдеринин талаптарына ылайык, «Ичүүчү суунун коопсуздугу жөнүндөгү» Техникалык Регламент» тууралуу Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын талаптарын дайыма камсыз кылуу шартын аткаруу менен колдонулушу керек.

Иштеп турган бактерициддик түзүлүштѳрдүн саны алардын паспорттук ѳндүрүмдүүлүгүнѳн чыгып аныкталганы ылайык. Мында иштеп турган түзүлүштѳрдүн саны жабдууну даярдап чыгаруучунун сунуштамалары боюнча кабылданышы зарыл.

Бактерициддик түзүлүштѳр, эреже катары, сууну күчтѳп түртүлүү же сордуруучу насостордун ѳткѳргүч түтүктѳрүндѳ керектѳѳчүлѳр тармагына түздѳн түз берүүнүн алдында орнотулганы ылайык.

2.6.2.6 Хлордун диоксидин колдонуу

Хлордун диоксидин колдонуу басымдуу сууну алдын ала иштетүүдѳн ѳткѳрүү үчүн алдын алып каралганы ылайык.

Хлордун диоксидин суюк хлордун баштапкы реагенти катары пайдалануу менен генерациялоонун технологиясын колдонууга киргизүүдѳ ѳндүрүштүк орун жайлар коопсуздук эрежелеринин талаптарына ылайык долбоорлонушат.

Реагенттин эсептик үлүштѳрү иштетилип жаткан суунун тибинен жана сапатынан кѳз карандылыкта колдонулат жана 30 мүнѳттѳн аз эмес контакттын убактысы камсыз кылынганында 2–3 мг/литрден ашпоосу керек.

2.6.2.7 Органикалык заттардан, даамдардан жана жыттардан арылтуу

Органикалык заттардан арылтуу, ошондой эле даамдардын жана жыттардын ыкчам таралуусун тѳмѳндѳтүү үчүн сууну атайын иштетүүдѳн ѳткѳрүүнү колдонуу зарылдыгында сууну гранулданылып жигердешти-рилген кѳмүр аркылуу аларды убактылуу регенерациялап же алмаштырып чыпкалоо жолу менен жүзѳгѳ ашырылуучу заттардын кычкылдануусу жана андан ары жутулуп-сиңдирилүүсү колдонулганы ылайык.

Жигердештирилген кѳмүрдүн кыска мѳѳнѳттүк колдонулганы учурларында жана негизделгенинде аны коагуляциялык иштетүүдѳн ѳткѳрүүнүн же чыпкалоонун алдында сууга кошумчалануучу порошок түрүндѳ аларды пайдаланууга жол берилет.

Суудагы органикалык заттарды четтетип-жоюу, кычкылдантуучулар эсебиндеги даамдардын жана жыттардын ыкчам таралуусун тѳмѳндѳтүү үчүн хлор, калийдин перманганаты, озон же алардын айкалыштары колдонулганы ылайык (20-таблицаны караңыз).

Кычкылдантуучунун түрү жана анын үлүшү технологиялык иликтѳѳлѳрдүн маалыматтарынын негизинде аныкталып берилгени ылайык.

Кычкылдантуучулардын болжолдуу үлүштѳрү 20-таблица боюнча кабылдануусуна жол берилет.

20- таблица – Суунун перманганаттык кычкылдануучулугунун ар башка маанилериндеги ар түрдүү кычкылдандыруучулардын сунушталган үлүштѳрү

Кычкылдантуучулардын киргизилүүсүнүн негизги орундары жана реагент-терди киргизүүнүн улануучулугу 21-таблица боюнча кабылданганы ылайык.

21- таблица – Реагенттердин киргизилүү орундарынын тизмеси

Сорбциондук чыпкаларды жүктѳѳ эсебинде ар кыл түрдүү маркалардагы жигерлештирилген кѳмүрлѳрдү жана технологиялык иликтѳѳлѳрдүн сунуштоолору боюнча башка да сорбциондук материалдарды пайдаланууга жол берилет.

Алардын колдонулуу шарттары, конструктивдик жана аппаратуралык аткарылышын тийиштүү уюм-ѳндүрүүчүлѳр аныктап беришет.

Калийдин перманганатынын эритиндисин даярдоо үчүн аралаштыргычы менен бактардын сыйымдуулугун реагенттин 0,5–2% эритиндисинин топтолуусунан (товардык продукты боюнча) чыгып аныктоо керек, ушунда реагенттин толук эрип кетүү убактысын суунун температурасы 20°С болгонунда 4–6 саатка жана суунун температурасы 40°С болгонунда 2–3 саатка теңдеш деп кабылданганы ылайык.

Калийдин перманганаты үчүн эритиндилик же эритиндилик-чыгымдоочулук бактардын саны экиден кем болбошу керек (бир резервдик).

Калийдин перманганатынын эритиндисин үлүштѳѳ үчүн туруп калган эри-тиндилерде иштѳѳгѳ деп дайындалган үлүштѳѳчүлѳрдүн кабылданганы ылайык.

2.6.3 Сууну темирден арылтуу

Сууну темирден арылтуу усулу, реагенттердин эсептик параметрлери жана үлүштѳрү суу менен камсыздоонун түздѳн-түз булактарында аткарылган технологиялык изилдѳѳлѳрдүн натыйжаларынын негизинде аткарылганы ылайык.

Жер астындагы сууларды ашыкча темирден арылтуу сууну алдын ала иштетүүдѳн ѳткѳрүү ыкмаларынын бирине айкалыштырып чыпкалоо негизинде каралганы ылайык:

– жѳнѳкѳйлѳтүлгѳн аэрация (кычкылтектештирүү) аркылуу;

– атайын түзүлүштѳрдѳгү аэрациялоо негизинде;

– кычкылдандыруучу реагенттерди киргизүү менен.

Э с к е р т ү ү – Негизделгенинде башка усулдарды кабылдаганга жол берилет.

Жѳнѳкѳйлѳтүлгѳн аэрацияны суунун сапатынын тѳмѳндѳгүдѳй кѳрсѳткүчтѳрүндѳ колдонууга жол берилет:

– темирдин 10 мг/литрге чейин камтылуусу;

– мунун ичинде эки валенттүүсү (Fe²+) 70%дан кем эмес;

– рН 6,8ден кем эмес;

– щелочтуулугу кѳбүрѳѳк (1 + Fe²+/28) мг-экв/литр;

– күкүрттүү суутектин камтылышы 2 мг/литрден кѳп эмес.

Жѳнѳкѳйлѳтүлгѳн аэрация суунун ачык чыпкалардын чѳнтѳгүнѳ же борбордук каналына барып куюлуусу (куюлуунун бийиктиги суунун деңгээлинен 0,5–0,6 м жогору турушу керек) болуп каралганы ылайык. Күчтѳп түртүлүү чыпкаларын колдонууда абанын берүүчү ѳткѳргүч түтүккѳ киргизилиши алдын алып каралышы зарыл (1 г кычкылданган темирге абанын чыгымдалышы – 2 л).

Баштапкы сууда эркин кѳмүр кислотасы 40 мг/литрден кѳбүрѳѳк жана күкүрттүү суутек 0,5 мг/литрден кѳп камтылганында күчтѳп түртүлүү чыпкалары-нын алдында ѳткѳргүч түтүккѳ абанын киргизилүүсүз ага суунун эркин агып кирүүсү менен ортолук суу топтогучтун болушу алдын алып каралганы ылайык.

Атайын түзүлүштѳрдѳгү (аэраторлордогу) аэрацияны же реагент-кычкылдандыруучулардын киргизилишин алынып салынуучу темирдин санын жана рН суунун жогорулатылышынын зарылдыгында кабылдаган ылайык.

Аэраторлордун конструкциясын жана эсептик параметрлерин дегазаторлорго окшотуп кабыл алуу керек.

Реагент-кычкылдандыруучулардын эсептик үлүштѳрүн тѳмѳндѳгүлѳр үчүн кабылдаган ылайык:

- Д_х хлорун, мг/литр:

Дх = 0,7(Fe²⁺) ,      (11)

- калийдин пермаеганатын Д_п, мг/л, считая по КМnО₄:

Дп = (Fe²⁺) ,     (12)

Реагент-кычкылдандыруучуларды киргизүүнү чыпкалардын алды жагындагы берүүчү ѳткѳргүч түтүктѳ жүргүзгѳн ылайык.

Жер астындагы сууларды ашыкча темирден арылтуу үчүн чыпкалардын конструкциясын сууну киргилттигинен арылтуу чыпкаларына окшоштуруп кабылдаган ылайык. Чыпкалоочу катмардын мүнѳздѳмѳсүн жана чыпкалоонун ылдамдыгын жѳнѳкѳйлѳтүлгѳн аэрацияда 22-таблица боюнча, аэраторлорду колдонууда же реагент-кычкылдандыруучуларды киргизүүдѳ ѳндүрүп чыгаруучулардын сунуштамалары боюнча кабылдоо зарыл.

Үстүнкү беттик булактардын сууларын ашыкча темирден арылтууну анын киргилттигинен арылтылуусу жана тундуруп тазалануусу менен бир учурда караган ылайык.

Ашыкча темирден арылтуу станцияларынын жууп-тазалоочу сууларды жана тунманы иштетүүдѳн ѳткѳрүү үчүн түзүлүштѳрдү кайталап пайдалануу системасы 2.6.7 бѳлүмүнѳ ылайык кабылданышы керек.

22- таблица – Жѳнѳкѳйлѳтүлгѳн аэрациядагы чыпкалоочу катмардын мүнѳздѳмѳсү жана чыпкалоонун ылдамдыгы

2.6.4 Сууну фтордоо

Чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына делинген сууну фтордоо зарылдыгы ар бир ѳз алдынчалуу учурда санитардык-эпидемиологиялык кѳзѳмѳл жаатындагы ыйгарым укуктуу органдар тарабынан аныкталат.

Сууну фтордоо үчүн реагенттер эсебинде кремнефтордуу аммонийди, кремнефтордуксуутектүү кислотаны, кремнефтордуу натрийди жана фтордуу натрийди колдонгон ылайык.

Эскертүү – Негизделгенинде башка да фтор камтылган реагенттерди колдонууга макулдашуу боюнча жол берилет.

Фтор камтуучу реагенттерди киргизүү, эреже катары, зыянсыздандыруунун алдында таза сууда алдын алып каралышы керек. Фтор камтуучу реагенттерди чыпкалардын алдында сууну эки баскычтуу тазалоодо киргизүүгѳ жол берилет.

Фтор камтуучу реагенттерди кампада заводдук идиште сактоо керек. Кремнефтордуусуутектик кислотаны аны тоңуп калуудан алакчылоочу иш-чараларды аткаруу менен бактарда сактаган ылайык.

Фторатордук түзүлүштүн орун жайы жана фтор камтуучу реагенттердин кампасы башка ѳндүрүштүк орун жайлардан обочолонгон болушу керек.

Чаңдын мүмкүн болгон бѳлүнүп чыгуу орундары абанын жергиликтүү аба сордургучтары менен жабдылышы керек, ал эми кремнийдикфтордуу натрийдин жана фтордук натрийдик идиштерге салынуусу шкафтык калканыч астында жүргүзүлүшү керек.

Фтор камтуучу реагенттерди колдонууда алардын уулуулугун эске алуу менен тейлѳѳчү персоналды коргоо боюнча жалпы жана жекече иш-чаралардын алдын алып каралганы зарыл.

2.6.5 Суудан марганецти, фторду жана күкүрттүү суутекти алып салуу

Сууну тазалоо усулдарын, түзүлүштѳрдүн эсептик параметрлерин, ошондой эле реагенттердин түрүн жана үлүштѳрүн тандоону суу менен касыз кылуу булактарында (марганецтин жана күкүрттүү суутектин ашыкча санын камтуучу суулар үчүн) түздѳн-түз жүргүзүлүүчү технологиялык изилдѳѳлѳрдүн негизинде жүзѳгѳ ашыруу керек.

Сууну марганецтен тазалоону реагентсиз усулдун негизинде же реагенттерди пайдалануу менен жүргүзгѳн ылайык.

Эгерде реагентсиз усул талап кылынган тазалоону камсыз кыла албаса, анда сууну флокулянтты киргизүү жана андан ары чыпкалоо менен реагент-кычкылдандыруучулар (калийдин перманганаты, озон жана д.б.) аркылуу иштетүүдѳн ѳткѳрүүнү карап кѳрүү зарыл.

Темир менен биргеликте марганец камтылган жер астындагы сууларды колдонууда аны түздѳн-түз реагенттерди кошумчалап пайдалануусуз ашыкча темирден арылтуу процессинде алып салуу мүмкүндүгүн текшерип кѳрүү керек.

Сууну фтордон арылтууну контакттык-сорбциондук коагуляциялоо усулдары же сорбентти – жигердүү алюминий кычкылын колдонуу менен жүргүзгѳн ылайык.

Контакттык-сорбциондук коагуляциялоо усулун сууда фтордун 5 мг/литрге чейин топтолушунда, сорбенттин (жигердүү алюминий кычкылынын) жардамы менен – фтордун 10мг/литрге чейин топтолушунда колдонуу керек.

Негизделгенинде башка усулдарды колдонууга жол берилет.

Сууну күкүрттүү суутектен тазалоо үчүн аэрациялык жана химиялык усулдарды колдонгон ылайык.

Аэрациялык усулду сууда күкүрттүү суутек 3 мг/литрге чейин, химиялык 10 мг/литрге чейин камтылганында колдонууга жол берилет.

Негизделгенинде башка усулдарды колдонууга жол берилет.

2.6.6. Сууну жумшартуу

Сууну чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына деп жумшарткан учурда реагенттик усулдарды (акиташтык же акиташтык-содалык) жана жарым-жартылай Na-катионирлѳѳ усулун колдонуу зарыл.

2.6.7 Сууну колдонууга даярдоо станцияларынын жуунду сууларын жана чѳгүндүлѳрүн иштетүүдѳн ѳткѳрүү

Бул бѳлүмдүн талаптары жаратылыштык сууларды киргилттигинен арылтуу, ашыкча темирден арылтуу жана реагенттик жумшартуу станцияларында колдонулат.

Сууну чыпкалоо аркылуу киргилттигинен арылтуу жана ашыкча темирден арылтуу станцияларында чыпкалоочу түзүлүштѳрдүн жууп-тазалоочу сууларын тундуруу керек.

Киргилттигинен арылтылган сууну ооштуруучу кран (сместитель) алдын-дагы ѳткѳргүч түтүктѳргѳ же ооштуруучу кранга бир калыпта сордуруу керек.

Киргилттигинен арылтылган сууну «Контакттык киргилтиктен арылтуучулар» бѳлүмүнүн абзацынын ченемдеринин ⁵⁾ талаптарын эсепке алуу менен контакттык киргилттиктен арылтуучуларды жууп-тазалоо үчүн пайдаланууга жол берилет.

Сууну тундуруп, андан ары чыпкалоо менен киргилттигинен арылтуу станцияларында жана реагенттик жумшартуу станцияларында жууп-тазартылган сууларды ооштуруучу кран (сместитель) алдындагы ѳткѳргүч түтүктѳргѳ же ооштуруучу кранга суунун сапатынан кѳз карандылыкта тундуруп же ансыз бир калыпта сордуруу зарыл.

Чыпкаларды же контакттык киргилттигинен арылтуучуларды жууп-тазалоодо алып чыгылган кумду кармап калуу үчүн кум кармоочунун болушу алдын алып каралганы ылайык.

Бардык тундуруучу түзүлүштѳрдѳн жана реагенттик чарбалардан тунмаларды суусуздандырууга жана алдын ала коюулантып же ансыз иреттеп жыюуга багыттоо керек.

Тунмаларды коюулантуу жана суусуздандыруу процессинде бѳлүнүп алынган киргилттигинен арылтылган сууну ооштуруучу кран алдындагы ѳткѳргүч түтүктѳргѳ же ооштуруучу кранга багыттоо зарыл, ошондой эле аны санитардык ченемдерди эсепке алуу менен суу агымына же сууу топтолуучу кѳлмѳгѳ, же болбосо канализациялык тазалоочу түзүлүштѳргѳ агызып салууга жол берилет.

Баштапкы сууну алдын алып хлордоо болбогонунда кайталап пайдалануудагы сууну 2ден 4 мг/литрге чейин үлүштѳ хлордоо ылайык.

Жууп-тазалоочу сууларды жана тунмаларды иштетүүдѳн ѳткѳрүүнүн технологиялык схемаларында мобул негизги түзүлүштѳр: суу топтогучтар, чѳкмѳ тундургучтар, коюуланткычтар же тунмаларды тоңдуруу жана кургатуу аянтчалары алдын алып каралганы ылайык.

Негизделгенинде тунмадан коагулянттын механикалык суусуздандырылуу жана регенерация усулдарынын колдонулушуна жол берилет.

Жууп-тазалоочу сууларды жана тунмаларды иштетүүдѳн ѳткѳрүү үчүн түзүлүштѳрдүн колдонулуу шарттары жана эсептик параметрлери технологиялык чечимдерди техникалык-экономикалык жактан салыштыруу негизинде кабыл алынышы керек.

2.6.8 Сууну колдонууга даярдоо станцияларынын кѳмѳкчү орун жайлары

Сууну колдонууга даярдоо станцияларынын имараттарында лабораториялардын, мастерскойлордун, тиричиликтик жана дагы башка кѳмѳкчү орун жайлардын болушу алдын алып каралуусу зарыл.

Орун жайлардын курамы жана аянттары станциянын дайындалышынан жана ѳндүрүмдүүлүгүнѳн, ошондой эле суу менен камсыздоонун булагынан кѳз карандылыкта кабылданганы ылайык.

Колдонууга даярдоо станциялары үчүн чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына деп суу менен камсыздоонун үстүнкү беттик булактарынан алынчу суу, орун жайлардын курамы жана аянттары 23-таблица боюнча кабылданганы ылайык.

23-таблица – Ар башка ѳндүрүмдүүлүктѳгү сууну колдонууга даярдоо станциялары үчүн кѳмѳкчү орун жайлардын болжолдуу аянттары

2.6.9 Реагенттердин жана чыпкалуучу материалдардын кампалары

Реагенттердин кампалары реагенттердин максималдуу керектелүүсүнүн мезгил-убактысын эсептеп, 30 суткалык запасын, бирок алардын бир жолку жеткирилүүсүнүн аз эмес кѳлѳмдѳ карап сактоого эсепт кылынганы ылайык.

Эскертүүлѳр

1 Кампалардын кѳлѳмүн негиздѳѳдѳ башка сактоо мѳѳнѳтүнѳ, бирок 15 суткадан кем эмес деп кабыл алууга жол берилет. Борбордук (базистик) кампалар болгонунда сууну колдонууга даярдоо станцияларындагы кампалардын кѳлѳмү 7 суткадан кем эмес сактоо мѳѳнѳтүн кабыл алууга жол берет.

2 Бир жолку жеткирүүнү кабыл алуу шарттары хлор кампаларына жайылтылбайт.

3 Бул бѳлүмдүн талаптары базистик кампаларды долбоорлоого жайылтылбайт.

Кампаны реагенттин түрүнѳн кѳз карандылыкта топтоштурулган эритинди түрүндѳ кургак же нымдуу сактоого деп долбоорлогон ылайык. Бир жолку жеткирүү кѳлѳмүндѳ ным абалында сакталып 30 суткалык колдонулуусунан ашып кеткен реагенттерге реагенттин бѳлүгүн кургак абалында сактоо үчүн кошумча кампаны түзүүгѳ жол берилет.

Реагентти кургак сактоо жабык кампаларда жүргүзүлгѳнү карап кѳрүлүшү керек.

Коагулянтты сактоо үчүн кампанын аянтын аныктоодо катмардын бийикти-гин 2 м, акиташтыкын 1,5 м деп кабылдаган ылайык, механикалаштырылып түшүрүүдѳ катмардын бийиктиги жогорулатылышы ыктмал: коагулянттыкы 3,5 метрге чейин, акиташтыкы 3,5 метрге чейин.

Завод-жеткирүүчү тарабынан идиштерде келтирилген реагенттердин идиштерде сакталуусу алдын алып каралышы керек.

Хлордуу темир жана натрийдин силикаты менен идиштерди ачылган, полиакриламидди тоңунан эритилген абалында 6 айдан ашык сактоого жол берилбейт.

Коагулянтты ным абалында эритинди бактарда алардан топтоштурулган эритиндини (15–20%) алуу менен сактоодо бактардын конструкциясынан жана реагенттин эритиндисинин бекемдигинен кѳз карандылыкта бактардын кѳлѳмүн 1 тонна товардык тазаланбаган коагулянтка 2,2–2,5м3 эсептелишинен чыгып аныктоо керек.

Эритинди куюлчу бактардын жалпы сыйымдуулугу реагенттин бир жолку жеткирилүү кѳлѳмү менен байланыштырылышы керек.

Эритинди куюлчу бактардын саны үч тѳн кем эмес болушу керек.

Коагулянтты анын бир жолку жеткирилгенинен ашырып бир айлык керектѳѳдѳ реагенттин бѳлүгү реагенттин топтоштурулган эритиндисинин бак-сактагычтарында сакталуусу керек, алардын кѳлѳмү товардык коагулянттын 1 тоннасына 1,5–1,7м³ эсептелишинен аныкталышы керек.

Эритиндилик бактарды жана сактоо бактарын имараттан тышкарыда жайгаштырууга жол берилет. Ушунда бактардын капталдарынын абалына кѳзѳмѳл камсыз кылынышы керек жана эритиндинин кыртышка сиңип кетүүсүн жокко чыгаруучу иш-чаралар алдын алып каралышы зарыл.

Сактоо бактарынын саны үчтѳн кем болбошу керек.

Кесек акиташты пайдаланууда анын ѳчүрүлүүсүн жана 35–40% топтолуштагы камыр түрүндѳ идиштерде сакталышы алдын алып каралганы ылайык.

Идиштердин кѳлѳмүн товардык акиташтын 1 тоннасына 3,5–5 м³ эсептелишинен чыгып аныктоо керек.

Ѳчүрүү үчүн идиштерди обочолонтулган орун жайларда жайгаштыруу керек.

Акиташты андан ары карай майдалап жана акиташ ѳчүрүүчү аппараттарда ѳчүрүп, кургак сактоого жол берилет.

Акиташ камырын же сүтүн борборлоштуруп жеткирүү мүмкүндүгүндѳ аларды ным абалында сактоо алдын алып каралганы ылайык.

Жигердүү кѳмүр кампасын ѳзүнчѳ турган орун жайга жайгаштыруу зарыл.

Кампанын орун жайына карата жарылуу коопсуздугунун талаптары коюлбайт, ѳрт коркунучу боюнча аны В категориясына киргизүү керек.

Катиониттин жана аниониттин запасын сактоо үчүн орун жайды эки катиониттик чыпкаларды: бир аниониттик чыпканы алсыз негизи менен жана колдонулганында бир күчтүү негиздеги анионит менен жүктѳѳнүн кѳлѳмүнѳ эсеп кылуу керек.

Реагенттерди (хлор жана аммиактан тышкары) сактоо үчүн кампаларды алардын эритиндилерин жана суспензияларын даярдоо үчүн орун жайларга жакын жайгаштыруу керек.

Хлордун чыгымдалуучу кампасынын сыйымдуулугу 100 тоннадан, бир толук обочолонгон бѳлүгү 50 тоннадан ашпашы керек.

Кампанын же анын бѳлүгүнүн имараттын же орун жайдын карама-каршы тараптарынан эки чыгуусу болгону зарыл.

Кампаны жер үстүндѳгү же жарым чѳгѳрүлгѳн (эки тепкич орнотулуу менен) имараттарда жайгаштырган ылайык.

Хлордун баллондордо же контейнерлерде сакталышы алдын алып каралганы ылайык.

Хлорду 1 тоннадан ашык суткалык чыгымдоодо заводдук даярдалыштагы сыйымдуулугу 50 тоннага чейинки суюктук куюлчу идиштерди (резервуарларды) колдонууга жол берилет, ушунда станциядагы хлорду баллондорго же контейнерлерге куюштурууга тыюу салынат.

Кампада реагенттерди стационардык эмес идиште (контейнерлер, баллондор) ташып жеткирүү үчүн түзүлүш алдын алып каралганы ылайык.

Кампанын орун жайына автомобиль транспортунун кирүүсүнѳ жол берилбейт.

Бош идиштерди кампанын орун жайында сактаган ылайык.

Хлору менен идиштер текчелерде же алкактарда жайгаштырылып, ташып жеткирүү маалында арканга бекитилип жана кармалып турушу үчүн эркин болушу керек.

Хлор кампасынын орун жайында авариялык абалдагы контейнерлерди жана баллондорду тез чѳгѳрүп жиберүү үчүн нейтралдык эритиндиси менен идиштин болушу алдын алып каралганы ылайык. Идиштин капталынан баллонго чейинки аралык 200 миллиметрден, контейнерге чейин 500 миллиметрден кем болбошу керек, тереңдиги авариялык идиштин эритиндинин 300 миллиметрден кем эмес катмары менен жабылуусун камсыз кылышы керек.

Идиштин түбүндѳ идишти бекем тиреп туруучу тирѳѳчтѳр алдын алып каралышы зарыл.

Илинип турчу контейнерлерди же баллондорду орнотуу үчүн аларды жылдырбай кармап турууга деп тирѳѳчтѳрдүн алдын алып каралганы ылайык.

Эскертүү – Суюктук куюлчу идиштерди колдонуу менен хлордун чыгымдалуу кампаларын долбоорлоого бул ченемдер жайылтылбайт.

Тамак-аш тузу үчүн нымдуу сактоо кампаларын пайдаланган ылайык. Бактардын кѳлѳмүн 1 т тузга 1,5м³ эсебинен аныктоо зарыл.

Кургак сактоо кампаларын колдонууга жол берилет, мында туздун катмары 2 метрден ашпоосу керек.

Станцияларды желдетүүчү чыпкалык материалдар жана шагыл менен жабдуу камсыз кылынбаган учуурда сактоо, майдалоо, сорттоштуруу, жууп-тазалоо жана чыпкаларды акырына жеткирип жүктѳѳ үчүн зарыл материалдарды ташып жеткирүүдѳ атайын чарбанын болушу алдын алып каралганы ылайык.

Чыпкалоочу материалдарды сактоо жана жабдууну тандап алуу үчүн идиштердин эсептелиши жыл сайын 10%га толукталуунун жана да чыпкалоочу жүктѳлүштү жана кошумча авариялык запасты алардын саны станцияда 20га чейин болгонунда бир чыпканын, ѳтѳ кѳп болгонунда экѳѳсүнүн кайталап жүктѳлүшүнѳ алмаштыруунун эсебинен жүргүзүлгѳнү ылайык.

Чыпкалоочу материалдарды ташып жеткирүү гидротранспорт менен (суу же кум насостору менен) делип кабылданганы туура.

Пульпаны (суу менен топурактын аралашмасын) ташып жеткирүү үчүн ѳткѳргүч түтүгүнүн диаметрин пульпанын кыймылынын ылдамдыгы 1,5–2 м/сек экени эсебинен аныктоо керек, бирок 50 миллиметрден кем эмес болуп кабылданышы керек; ѳткѳргүч түтүктүн бурулуштары ѳткѳргүч түтүктүн 8–10 диаметринен кем эмес радиусу менен алдын алып каралганы ылайык.

Кампаларда жана станциялардын ичинде жүктү түшүрүү жумуштары жана реагенттерди ташып жеткирүү механизациялаштырылган болушу керек.

2.6.10 Сууну колдонууга даярдоо станцияларында курулмалардын бийик жайгаштырылуусу

Курулмаларда, бириктирүүчү коммуникацияларда жана ѳлчѳѳчү механизмдерде күчтѳп түртүлүүнүн жоготууларын эсепке алуу менен түзүлүштѳрдү жердин табигый жантаюусу боюнча жайгаштырган ылайык (КЭ 248.1325800).

Курулмалардагы жана бириктирүүчү коммуникациялардагы суунун деңгээлдеринин ѳзгѳрүүлѳрүнүн чоңдугу эсептѳѳлѳр менен аныкталууга тийиш.

Курулмаларды алдын алып жайгаштыруу үчүн күчтѳп түртүлүүнүн жоготууларын тѳмѳндѳгүдѳгүчѳ кабылдоого жол берилет, м:

курулмаларда:

- тор чыпкаларында – 0,4–0,6;

- кирүү (контакттык) камераларында – 0,3–0,5;

- реагенттерди киргизүү механизмдеринде – 0,1–0,3;

- гидравликалык ооштуруучу крандарда – 0,5–0,6;

- механикалык ооштуруучу крандарда – 0,1–0,2;

- гидравликалык кѳбүк түзүлүү камераларында – 0,4–0,5;

- механикалык кѳбүк түзүлүү камераларында – 0,1–0,2;

- чѳкмѳ тундургучтарда – 0,7–0,8;

- салмактанылган тунмасы менен киргилтигинен арылтуучуларда – 0,7–0,8;

- ыкчам чыпкаларла – 3–3,5;

- контакттык киргилттигинен арылтуучуларда жана адепки чыпкаларда – 2–2,5;

- УФ- оору жуктуруучу микроорганиздерден арылтуу түзүлүштѳрүндѳ – 0,5–0,8;

бириктирүүчү коммуникацияларда:

- торчолуу барабан чыпкаларынан же агып кирүү камераларынан ооштуруучу крандарга– 0,2;

- ооштуруучу крандардан чѳкмѳ тундургучтарга, салмактанылган тунмасы менен киргилттигининен арылтуучуларга жана контакттык киргилттигинен арылтуучуларга – 0,3–0,4;

- чѳкмѳ тундургучтардан, салмактанылган тунмалары менен киргилттигинен арылтуучулардан же адепки чыпкалардан чыпкаларга – 0,5–0,6;

- чыпкалардан же контакттык киргилттигинен арылтуучулардан чыпкалоочу суунун суюктук куюлчу идиштерине – 0,5–1,4.

Сууну колдонууга даярдоо станцияларында айрым түзүлүштѳрдү ѳчүрүү, ошондой эле кыйроо маалында түзүлүштү жандай ѳтүп суунун берилишин камсыздоочу айланма коммуникациялар алдын алып каралышы зарыл.

Станциялардын суткасына 100000 м³ ѳндүрүидүүлүгүндѳ айланма коммуникациялардын алдын алып каралбашына жол берилет.

Биринчи алкактын санитардык коргоо аймактары менен сууну колдонууга даярдоо станцияларынын аянтчалары үчүн аймактын бүткүл территориясына 2 м бийиктиктеги жылчыксыз тосмонун кабылданганы ылайык.

Бийиктиги 1,7 м тор панелдеринен жана 0,3 м тикенек зымдан же темир тордон турган тосмонун алдын алып каралышына жол берилет, мында бардык учурларда тосмонун ички тарабындагы кронштейндерде 4–5 катар тикенек зымдын болушу алдын алып каралышы керек.

Ѳтмѳктѳрдѳн жана административдик-тиричиликтик имараттардан тышкары курулуштардын тосмого ыктай жайгашуусуна жол берилбейт.

2.7 Насостук станциялар. Машиналык жабдуулар

Сууну берүүнүн камсыз кылынуу даражасы боюнча насостук станцияларды 2.4.4. пунктуна ылайык кабыл алынган үч категорияга бѳлүштүрүү керек.

Насостук станциялардын категориясын суу менен камсыздоонун жалпы системасында функционалдык дайындалышынан кѳз карандылыкта аныктап алган ылайык.

Эскертүүлѳр

1 Ѳрткѳ каршы насостук станциялардын жана бириктирилген ѳрткѳ каршы суу түтүктѳрү объектилеринин категориялуулугун аныктоодо ѳрттѳн коргонуу боюнча Кыргыз Республикасынын территориясында аракеттенүүчү ЧТДнын талаптарын эске алуу керек.

2 Бир ѳткѳргүч түтүк аркылуу, ошондой эле сугарууга же сугатка сууну берүүчү насостук станцияларды III категорияга киргизген ылайык.

3 Насостук станциянын аныкталган категориясы үчүн электр орнотууларын куруунун эрежелери боюнча электр менен жабдуунун ишенимдүүлүгүнүн ушундай эле категориясы кабыл алынганы ылайык.

Насостордун тибин жана жумушчу агрегаттардын санын тандоону насостордун, негизги суу түтүктѳрүнүн, тарамдардын, жѳнгѳ салуучу идиштердин, сууну керектѳѳнүн суткалык жана сааттык графиктеринин, ѳрттү ѳчүрүүнүн шарттарынын, объектти ишке киргизүүнүн кезектүүлүгүнүн биргелешкен ишинин эсептелиштеринин негизинде жүргүзүү керек.

Агрегаттардын тибин тандоодо жѳнгѳ салуучу идиштерди, жүгүртүүлѳрдүн санын автоматтык жѳнгѳ салууну колдонуунун, насостордун санын жана тибин ѳзгѳртүүнүн, жумушчу дѳңгѳлѳктѳрүн эсептик мѳѳнѳтү ичинде алардын иштѳѳ шарттарынын ѳзгѳртүлүүсүнѳ ылайык алып салуунун же алмаштыруунун эсебинен бардык иштѳѳ тартиптеринде насос аркылуу ѳнүктүрүлүүчү ашыкча күчтѳп түртүлүүлѳрдүн минималдуу чоңдугу камсыз кылынганы ылайык.

Суу менен камсыздоо системаларынын насостук станциялары үчүн, насостордун иштешин жѳнгѳ салуу үчүн жыштыктык ѳзгѳртүп түзүүчүлѳр колдонулушу керек. Айыл жеринин суу түтүктѳрү үчүн жыштыктык ѳзгѳртүп түзүүчүлѳрү менен насостордун колдонулушу негизделген болушу керек.

Эскертүүлѳр

1 Машина залдарында ар башка дайындалыштагы насостордун топтомун орнотууга жол берилет.

2 Чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына деп суу берүүчү насостук станцияларда жыттанган жана уулуу суюктуктарды сордуруучу насосторду, ѳрт ѳчүрүү системасына кѳбүк түзүүчүнүн эритиндисин берүүчү насостордон тышкары, орнотууга тыюу салынат.

3 Чѳгѳрүлгѳн насостук станциялар үчүн кыйроого учураганында чѳктүрүлүү мүмкүндүгү менен герметикалуу моноблоктук насостордун (чѳгѳрүлүү тибиндеги) орнотулганы ылайык.

4 Насостук станцияларда суунун эсебин алуу приборлорунун орнотулушу милдеттүү.

Сууну бир ошол эле тармакка же негизги суу түтүктѳрүнѳ берүүчү, бир дайындалыштагы насостор тобу үчүн резервдик агрегаттардын санын 24-таблицага ылайык кабылдоо керек.

Чѳгѳрүлгѳн насостук станциялардын ѳѳндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн келечекте насосторду чоңуна алмаштыруу жана кошумча насосторду орнотуу үчүн резервдик фундаменттерди түзүү мүмкүндүгү карап кѳрүлгѳнү ылайык.

Энергия менен камсыздоонун туруктуу булактарына кошумча катары негизделгенинде резервдик (автономдук) энергия менен камсыздоону орнотууга жол берилет. Резервдик энергия менен камсыздоо эсебинде автономдык булактарды (дизелдик жана газотурбиндик электростанциялар, насосторго түздѳн-түз бириктирилүүчү ичтен күйүү кыймылдаткычтары ж.б.) карап кѳрүүгѳ жол берилет.

Бул булактардын кубаттуулугу насостук станциялардын номиналдык ѳндүрүмдүүлүгүн суу менен камсыздоо системасынын кабыл алынган категориясына ылайык же минимум катары кыйла кубаттуу агрегаттын жумушун камсыздоосу керек.

24- таблица – Ар башка категориялар үчүн насостук станциялардагы резервдик агрегаттардын саны

Насостордун огунун белгиси, эреже катары, насостордун корпусун булуңдун астына орнотуу шарттарынан аныкталышы керек ²⁾:

– суу топтогучтан сууну алууда – бир ѳрт маалындагы суунун кол тийгис ѳрттүк запасынын (КѲЗ) жогорку деңгээлинен (түбүнѳн аныкталуучу);

– КѲЗнын орточо деңгээлинен – эки же андан кѳп ѳрт чыккан учурда;

– ѳрттүк жана авариялык суу кѳлѳмдѳрү болбогонунда авариялык кѳлѳм деңгээлинен;

– ѳрттүк жана авариялык суу кѳлѳмдѳрү болбогонунда суунун орточо деңгээлинен;

– суу алынуучу скважинада – максималдуу суу алуудагы жер астындагы суулардын динамикалык деңгээлинен;

– суу агымында же кѳлмѳдѳ – суу алуунун категориясынан кѳз карандылыкта алардагы суунун минималдуу деңгээлинен.

Эскертүү – II (сууну ѳрт ѳчүрүүгѳ берүүчүлѳрдѳн тышкары) жана III категориялардагы насостук станцияларда насосторду булуңдун астынан тышкарыда орнотууга жол берилет, ушунда боштук-насостордун жана боштук-казандардын алдын алып каралганы ылайык.

Чѳгѳрүлгѳн насостук станциялардын машина залдарынын полунун белгисин «Насостук станциялар» бѳлүмүнүн абзацында 1) келтирилген ченемдерин эсепке алуу менен чоң ѳндүрүмдүүлүктѳгү жана ѳлчѳмдѳрдѳгү насосторду орнотуудан чыгып аныктоо керек.

III категориядагы насостук станцияларда соруучу ѳткѳргүч түтүккѳ диаметри 200 миллиметрге чейин кабыл алуучу клапандарды орнотууга жол берилет.

Насостук станцияга карата соруучу линииялардын саны ѳрт ѳчүргүчтѳрдүкүн кошуп алганда орнотулган насостордун санынан жана тобунан кѳз карандысыздыкта экиден кем болбошу керек.

Бир линия ѳчүрүлгѳнүндѳ калгандары I жана II категориядагы насостук станциялар үчүн толук эсептик чыгымдалыштын коё берилишине жана III категория үчүн 70% эсептик чыгымдоого деп эсептелиши керек.

III категориядагы насостук станциялар үчүн бир соруучу линиянын орнотулушуна жол берилет.

I жана II категориялардагы насостук станциялардан күчтѳп түртүлүү линияларынын саны экиден кем болбошу керек. III категориядагы насостук станциялар үчүн бир күчтѳп түртүлүү линиясынын орнотулушуна жол берилет.

Ѳткѳргүч түтүктүк байлаштыргычты жана да соруучу жана күчтѳп түртүлүү ѳткѳргүч түтүктѳрүндѳ бекитүүчү арматураны жайгаштырууну тѳмѳндѳгүдѳй мүмкүнчүлүк камсыз кылышы керек:

– насостордун кайсынысы болбосун ѳчүрүлгѳнүндѳ соруучу линиялардын каалаган бирѳѳсүнѳн суу алуу;

– насостордун, артка кайтаруучу клапандардын жана негизги бүтѳѳчү арматуранын кайсы бирин алмаштыруу же оңдоп-түзѳѳ, ошондой эле насостордун суунун берилишин камсыздоо боюнча «Насостук станциялар» бѳлүмүнүн абзацында 2) келтирилген ченемдеринин талаптарын бузуусуз мүнѳздѳмѳлѳрүн текшерүүлѳр;

– соруучу линиялардын бири ѳчүрүлгѳндѳ насостордун ар биринен күчтѳп түртүлүү линияларынын ар бирине сууну берүү.

Ар бир насостун күчтѳп түртүлүү линиясы бүтѳѳчү арматура жана да, эреже катары, насостун жана бүтѳѳчү арматуранын ортосунда орнотулуучу артка кайтаруучу клапан менен жабдылышы керек.

Насосту токтотууда гидравликалык соккунун болуш мүмкүндүгү келип чыкканында, артка кайтаруучу клапандар алардын ылдам жабылуусуна («тарс жабылууга») жол бербѳѳчү түзүлүшкѳ ээлик кылышы керек.

Монтаждык кыстырмаларды орнотууда аларды бүтѳѳчү арматура жана артка кайтаруучу клапандын ортосуна жайгаштыруу керек.

Ар бир насостун соруучу линияларында бүтѳѳчү арматураны булуң астына жайгаштырылган же жалпы соруучу коллекторго бириктирилген насостордун жанына орноткон ылайык.

Түтүктѳрдүн, фасондук бѳлүктѳрдүн жана арматуралардын диаметрин суунун кыймылынын 25-таблицада кѳрсѳтүлгѳн чектериндеги ылдамдыктарынан чыгып, техникалык-экономикалык эсептелиштин негизинде кабыл алуу керек.

25- таблица – Соруучу жана күчтѳп түртүлүү линияларындагы суунун кыймылынын сунушталган ылдамдыктары

Насостук станциянын машина залынын ѳлчѳмдѳрү 3.1 бѳлүмүнүн 3-главасынын талаптарын эсепке алуу менен аныкталганы ылайык.

Станциянын кѳлѳмүн кичирейтүү үчүн планда валдын оң жана сол айлануусу менен насосторду орнотууга жол берилет, ушунда жумушчу дѳңгѳлѳк бир гана багытта айлануусу керек.

Бүтѳѳчү арматурасы менен соруучу жана күчтѳп түртүлүү тарамдарын насостук станциянын имаратында жайгаштырган ылайык.

Насостук станциялардагы ѳткѳргүч түтүктѳрдү, ошондой эле машина залынан тышкарыдагы соруучу линияларды, эреже катары, арматурага жана насосторго бириктирүү үчүн ширетүүдѳ фланецтерди колдонуу менен болот түтүктѳрдѳн жасалышы керек.

Ушунда түтүктѳрдүн насосторго жѳлѳнүүсүн жана да насостордун жана ѳткѳргүч түтүктѳрдүн түйүндѳрүнүн дирилдѳѳсүнүн бири-бирине ѳтүүсүн болтурбоону камсыздоочу алардын бекемделиши алдын алып каралганы зарыл.

Станциялардын кабылдоочу идиштеринин конструкциялары жана ѳлчѳмдѳрү алып ѳтүлүүчү суюктуктун агымында атырылып кѳбүктѳнүүнүн (турбуленттүүлүктүн) келип чыгуу шарттарын болтурбоону камсыздоога тийиш.

Бул соруучу патрубканы (негизги суу түтүгүнѳн сууну бѳлүп алуучу түтүк кесиндиси) суюктуктун минималдуу деңгээлине салыштырмалуу анын эки диаметрине, бирок насосту ѳндүрүүчү тарабынан белгиленүүчү талап кылынган кавитациондук запастын (бул насостун соруусундагы кавитациянын пайда болуусуна чейин суюлуу метрлерде ѳлчѳнѳт жана бийиктигин (тереңдигин) аныктайт, мындан насос суюктукту ѳткѳргүч түтүктүн соруу участкасында кѳтѳрѳ алат (суу үчүн бул периметр 8 метрден кѳп эмести түзѳт)) чоңдугунан кѳп эмеске чѳгѳрүү, ошондой эле соруучу патрубканын створунан (створ – суунун деңгээлинин жогорулоосун камсыздоочу жана анын күчтѳп түртүлүүсүн ѳзүнѳ кабылдоочу түзүлүш) суюктуктун киргизилишине чейин, темир торлорго, электерге ж.б. чейин патрубканын беш диаметриенен кем эмеси менен камсыз кылынышы ыктымал.

Ар бир агрегаттын секундасына 315 л берүүсү менен насостор тобунун катарлаш кеткен жумушунда насостор ортосундагы агымды багыттоочу капталдардын болуусу кѳңүлгѳ алынат.

Соруучу ѳткѳргүч түтүктүн диаметри, эреже катары, насостун соруучу патрубкасынан чоң.

Горизонталдуу жайгаштырылган соруучу ѳткѳргүч түтүктѳр үчүн ѳтмѳктѳр аларда аба талаалары түзүлбѳшү үчүн түз үстүнкү бѳлүгү менен эксцентрдүү болуусу керек.

Соруучу ѳткѳргүч түтүк насоско карата 0,005тен кем эмес үзгүлтүксүз кѳтѳрүлүүдѳ болушу керек.

Насостун соруучу патрубкасынан жакынкы фитингге (буруу түтүктѳрү, арматуралар жана д.б.) чейин аралык түтүктүн беш диаметринен кем эмес болушу керек.

Чѳгѳрүлгѳн жана жарым чѳгѳрүлгѳн насостук станцияларда машина залынын чектериндеги ѳндүрүмдүүлүгү боюнча эң бир ири насосто, ошондой эле бүтѳѳчү арматурада же ѳткѳргүч түтүктѳ кыйроо болгонунда агрегаттарды мүмкүн болчу суу каптоосуна каршы иш-чаралар тѳмѳндѳгү жолдор аркылуу алдын алып каралышы зарыл:

– насостордун электр кыймылдаткычтарын машина залынын полунан 0,5 метрден кем эмес бийиктикте жайгаштыруу;

– клапанды же ачып-жапкычты орнотуу менен суунун авариялык ѳлчѳмүнүн канализацияга же болбосо жердин үстүнкү бетине ѳзү агып чыгуусу;

– сууну суу чогулчу чуңкурдан ѳндүрүштүк дайындалыштагы негизги насостор менен сордуруу.

Авариялык насосторду орнотуу зарылдыгында алардын ѳндүрүмдүүлүгүн сууну машина залынан 0,5 м катмарында жана 2 сааттан кѳбүрѳѳккѳ сордуруу жана бир резервдик агрегаттын алдын алып каралышы шартынан чыгып аныктаган ылайык.

Эскертүү – Машина залында «кургак» аткарылыштагы чѳмүлүү (герметикалык) насосторун орнотууда фундаментти полдун үстүнѳн кѳтѳрүү бийиктиги шарты милдеттүү түрдѳ эмес.

Машина залындагы полдор жана каналдар суу чогулчу чуңкурга карата жантаюусу менен алдын алып каралганы ылайык.

Насостун фундаменттерде капталдык дубалдар, суунун агып чыгуу кобулдары жана сууну буруу үчүн түтүктѳр алдын алып каралышы керек.

Суу чогулуучу чуңкурдан сууну ѳзү агып чыгуусу менен бурууга мүмкүн болбогонунда дренаждык насосторду карап кѳрүү керек.

Автоматтык тартипте иштѳѳчү чѳгѳрүлгѳн насостук станцияларда машина залы 20 метрге жана андан кѳбүрѳѳккѳ чѳгѳрүлгѳнүндѳ, ошондой эле туруктуу персоналы менен насостук станцияларда 15 метрден кѳбүрѳѳк тереңдетип чѳгѳрүлгѳнүндѳ жүргүнчү лифт түзүлүшүнүн алдын алып каралганы ылайык (МАМСТ Р 58053-2018).

Насостук станцияда анын автоматташтырылуу даражасынан кѳз карандысыздыкта санитардык түйүн (унитаз жана раковина), иштѳѳчү персоналдын (нѳѳмѳттүк оңдоп-түзѳѳ бригадасынын) кийимдерин сактоо үчүн орун жана чакан шкаф алдын алып каралышы керек.

Насостук станция санитардык-тиричиликтик орун жайы бар ѳндүрүштүк имараттан 30 метрден кѳп эмес аралыкта жайгашканында, санитардык түйүндүн каралбашына жол берилет.

Суу алуу скважиналарынын үстүндѳгү насостук станцияларда санитардык түйүндүн алдын алып каралбаганы ылайык.

Калктуу конуштан же объекттен тышкары жайгашкан насостук станциялар үчүн шилеп чыгаргычты орнотууга жол берилет.

Ѳзүнчѳ жайгашкан насостук станцияда майда оңдоо иштерин жүргүзүү үчүн верстакты орнотуу алдын алып каралышы зарыл.

Ичтен күйүү кыймылдаткычы менен насостук станцияларда суюк күйүүчү май менен (бензинди 250 литрге, дизель күйүүчү майды 500 литрге чейин) чыгымдоочу идиштерди отко туруктуулугу 2 сааттан кем эмес чегиндеги күйбѳѳчү түзүлүштѳрү менен машина залынан бѳлүнгѳн орун жайларда жайгаштырууга жол берилет.

10.22. Насостук станцияларда 14-бѳлүмдүн ченемдерине ылайык кѳзѳмѳлдѳп-ѳлчѳѳчү аппаратуранын орнотулушу алдын алып каралышы керек.

Биринчи алкактын СКАсы (санитардык коргоо аймагы) менен насостук станциялардын аянтчалары үчүн мындай аймактардын бардык территориялары 2 м бийиктиктеги туюк тосмого алынганы ылайык. 1,7 м бийиктиктеги тосмону торлуу панелдерден жана 0,3 метрликти тикенек зымдан же металл торунан деп каралганга жол берилет, мында бардык учурларда тосмонун ички тарабынан кронштейндердегилери 4–5 катар тикенек зымдан турушу алдын алып каралышы керек.

Ѳтмѳктѳрдѳн жана административдик-тиричиликтик имараттардан тышкары курулуштардын тосмого ыктай жайгашуусуна жол берилбейт.

2.7.1 Насостордун катарлаш иштөөсү

Насостордун катарлаш иштөөсү деп жалпы күчтѳп түртүлүү коллекторуна суюктуктун бир нече насостордон бир убакта сордурулуп куюлуусу аталат. Бир нече бирдей же ар башка насостордун катарлаш иштѳѳ зарылдыгы суунун талап кылынган чыгымдалышын бир насостун бергени камсыз кылышы мүмкүн болбогон учурларда келип чыгат. Мындан тышкары, шаарда суунун керектелиши сутканын сааттары жана жыл мезгилдери боюнча бирдей эместиги себептүү насостук станциянын сууну беришин бир учурда иштѳѳчү насостордун саны менен жѳнгѳ салса болот. Борбордон тепчү насостордун биргелешкен ишин долбоорлоодо алардын мүнѳздѳмѳлѳрүн жакшы билип, насосторду ѳткѳргүч түтүктүн мүнѳздѳмѳсүн эсепке алып тандоо керек. Борбордон тепчү насостор ѳнүктүрүлүүчү күчтѳп түртүлүүнүн бирдейлиги шартында катарлаш иштей алышат. Андыктан катарлаш иштѳѳ үчүн күчтѳп түртүлүүлѳрү жана сууну берүүсү бирдей же анчалык айырмаланбаган бир типтеги насостордун тандалып алынганы ылайык. Мындай схемалар боюнча иштѳѳ тартибинин эсептелиши аналитикалык же графикалык ыкма менен жүргүзүлѳт. Насостук станцияларды долбоорлоо практикасында эң кѳп таралышты графикалык ыкма алып отурат.

Насостордун катарлаш иштѳѳсүндѳ тармакта «насостор-тармак» системасын компоновкалоонун (айрым элементтерден бүтүн нерсе түзүүнүн) тѳмѳндѳгүдѳй варианттары болушу ыктымал:

– системада бирдей мүнѳздѳмѳлѳрү менен бир нече насостор иштейт;

– системада ар башка мүнѳздѳмѳлѳрү менен бир нече насостор иштейт;

– насостор жалпы ѳткѳргүч түтүккѳ бири-бирине жакын аралыкта кошулган, б.а. насостон күчтѳп түртүлүүдѳгү негизги суу түтүктѳрүнѳ чейинки күчтѳп түртүлүүнүн жоготуулары бардык орнотулган насостор үчүн бирдей, же болбосо насостор бири-биринен жетиштүү чоң аралыкта жайгаштырылган деп эсептешет, б.а. насостон жалпы күчтѳп түртүлүү ѳткѳргүч түтүгүнѳ чейинки күчтѳп түртүлүүнүн жоготууларынын айырмасын кѳңүлгѳ алуу зарыл.

Бирдей мүнѳздѳмѳлѳрү менен бир нече насостордун катарлаш иштөөсү. Бир нече катарлаш иштеген насостордун мүнѳздѳмѳлѳрүн түзүүдѳ жалпы күчтѳп түртүлүүчүлүк ѳткѳргүч түтүккѳ карата бирдей күчтѳп түртүлүүдѳгү насостордун сууну бериши чогуусу менен кѳңүлгѳ алынат.

Ар башка мүнѳздѳмѳлѳрү менен бир нече насостордун катарлаш штөөсү. Ар башкача мүнѳздѳмѳлѳрү менен насостордун катарлаш иштөөсү насос-тор тарабынан ѳнүктүрүлгѳн күчтѳп түртүлүүлѳр бирдей болгонунда мүмкүн.

2.7.2 Насостордун ырааттуу иштөөсү

Насостун бири сордурулган суюктукту башка бир насостун патрубогуна (негизги суу түтүгүнѳн сууну бѳлүп алуучу түтүк кесиндисине) бергени, ал эми патрубок аны күчтѳп түртүлүүчү негизги суу түтүгүнѳ ѳткѳргѳнү насостордун иштөөсүнүн ырааттуулугу деп аталат.

Насостук станцияларды долбоорлоо жана куруу шарттарында насостордун ырааттуу иштөөсү суюктук түтүктѳр аркылуу абдан чоң аралыкка же чоң бийиктикке берилген учурларда колдонулат.

2.7.3 Насостук агрегаттардын жайгашуусу жана насостук станциянын имараттарынын негизги ѳлчѳмдѳрүн аныктоо

Насостук станциянын имаратында насостук агрегаттарды жана ѳткѳргүч түтүктѳрдү жайгаштыруу негизги жана кѳмѳкчү жабдуунун иш-аракеттеринин ишенимдүүлүгүн, ошондой эле аны тейлѳѳнүн ыңгайлуулугун, жѳнѳкѳйлѳгѳн жана коопсуздугун камсыз кылышы керек. Жабдуу демейде ички станциялык коммуникациялардын минималдуу узундугунан чыгып жана станциянын келечекте кеңейтилүү мүмкүндүгүн эске алуу менен түзүлүп калыптанат.

Насостук станциянын имаратында агрегаттардын жайгашуу схемасы бүтүн жана толук түрдѳ негизги насостордун тиби, ѳлчѳмдѳрү жана саны, ошондой эле машина имаратынын формасы аркылуу аныкталат.

Тик бурчтуу формадагы машина имаратына орнотулган горизонталдык валы менен борбордон тепчү насосторго карата колдонууга ылайыктуу катары агрегаттарды жайгаштыруунун тѳмѳнкү негизги схемалары болушунча чоң жайылтылуу алды:

а) агрегаттардын станциянын узунунан кеткен огуна катарлаш бир катардык жайгашуусу;

б) агрегаттардын станциянын узунунан кеткен огуна перпендикулярдуу бир катардык жайгашуусу;

в) агрегаттардын станциянын узунунан кеткен огуна карата бурч астында бир катардык жайгашуусу;

г) агрегаттардын эки катардык жайгашуусу;

д) агрегаттардын шахматтык тартипте эки катардык жайгашуусу.

Агрегаттардын эки катардык жайгашуусунун схемасы ар кандай дайындалыштагы агрегаттардын чоң, демек ар башка ѳлчѳмдѳрдѳгү санында колдонулуш табат. Агрегаттарды ушундайча жайгаштырууда имараттын аралыгы кыйла артылат жана ѳткѳргүч түтүктѳрдүн коммуникациясы татаалдашат.

Вертикалдык борбордон тепчү насостор үчүн агрегаттардын станциянын имаратынын узатасынан кеткен огун жандай бир катар болуп жайгашуусу мүнѳздүү. Күчтѳп түртүлүү ѳткѳргүч түтүктѳрүндѳ арматуралардын чоң саны болгонунда имараттын жазылыгын аларды чогултулган коллекторго же тышкы күчтѳп түртүлүү негизги суу түтүктѳрүнѳ жантык бириктирүүнүн эсебинен бир канчага азайтса болот.

Октук насосторду алардын конструкциясынын ѳзгѳчѳлүгүнѳ жана агын бѳлүгүнүн чоң ѳлчѳмдѳрүнѳн улам валдын жайгашуусунан (горизонталдык, жантайыңкы же тигинен) кѳз карандысыздыкта, эреже катары, суу алуунун бет алдын жандай бир катар кылып орнотушат.

Ар кандай схемада насостук станциянын имаратындагы насостук агрегаттардын жайгашуусу алардын толук коопсуздугун жана тейлѳѳ ыңгайлуулугун, ошондой эле насосторду жана электр кыймылдаткычтарын монтаждоо жана бѳлүк-бѳлүккѳ ажыратуу мүмкүндүгүн камсыз кылышы керек.

Агрегаттардын ортолорундагы ѳткѳѳл 1000 В чейин чыңалуусу менен электр кыймылдаткычтарын орнотууда 1 метрден кем эмес жана кѳбүрѳѳк жогорку чыңалуудагы электр кыймылдаткычтарын орнотууда 1,2 метрден кем эмес делип кабылданат.

Бардык учурларда жабдуунун кыймылсыз сырткарыга чыгып турган бѳлүктѳрүнүн ортосундагы аралык 0,7 метрден кем эмес болушу керек.

Насостук агрегаттардын фундаменттик плиталарынын узун тараптарынан дубалга чейинки аралык 1 метрден кем эмес болушу зарыл.

Жумушчу дѳңгѳлѳгү менен валы бар горизонталдык тегиздиктеги ажыратылгыс корпусу менен насостор демонтаждоодо насостун огу багыты боюнча дубалдан окчунураак же башка агрегаттардан насостун валынын узундугунан кем эмес, дагы 0,25 м кошуп (бирок 0,8 метрден аз эмес) орнотулганы ылайык. Ушундай эле аралык горизонталдык валы менен электр кыймылдаткычтарын демонтаждоонун ыңгайлуулугу үчүн сакталышы керек.

Агрегаттар жана электр бѳлүштүргүч калканычтын ортолорундагы ѳткѳѳл 2 метрден кем болбошу керек.

Чыңалуусу 1000 В чейин электр кыймылдаткычтары бар анча чоң эмес насостор менен жана диаметри 100 миллиметрге чейин күчтѳп түртүлүү патрубкасын кошуп жабдылган насостук станциялардын имараттарында агрегаттардын түздѳн-түз дубалга жакын орнотулушуна, ошондой эле эки агрегатты бир фундаментте ортолоруна ѳткѳѳл калтырбай, бирок алардын айлана-сынан жазылыгы 0,7 метрден кем эмес ѳткѳѳлү менен орнотууга жол берилет.

Сунушталган ѳлчѳмдѳрдѳн айрым (25–30%) азайтылууга жабдууларды шахталык типтеги машина имараттары менен чѳгѳрүлгѳн насостук станцияларда жайгаштырууда жол берилет.

Кѳмѳкчү насосторду (дренаждык, кургатуучу, боштук-насостор) адатта машина залынын бош орундарында имараттын ѳлчѳмү ѳсүп кетпегендей кылып жайгаштырышат. Мындай насостор үчүн ѳткѳѳл бир тарабынан гана калтырылышы ыктымал. Боштук-насостор ѳлчѳмү чакан жана иштѳѳсү мезгилдүү болгонунан улам жадесе машина залынын дубалында ‒ кронштейндерде орнотулушу мүмкүн.

Калканычтар жана башкаруу пульттары насостук агрегаттарга жана ачып-жапкычтарга, эреже катары, балкондордо же дубалдарга улай аянтчаларда ээлик кылышат.

Станциянын машина имаратынын ѳлчѳмдѳрү насостук агрегаттарды жайгаштыруу жана да имараттардын дубалдарынын жана жабдуулардын элементтеринин ортосундагы сунушталган аралыктарын эсепке алуу менен ички станциялык ѳткѳргүч түтүктѳрдүн компоновкаларынын схемаларын тандагандан кийин аныкталышат.

Мына ушундайча, машина имаратынын жазылыгы ѳткѳргүч түтүктѳрдүн участкаларынын, фасондук бѳлүктѳрдүн жана да насостун соруучу жана күчтѳп түртүлүүчүлүк линияларындагы арматуралардын узундуктарынын, ошондой эле насостун ѳзүнүн туурасынан кеткен ѳлчѳмүнүн кошундусу катары кѳрүнѳт. Ушунда тик бурчтуу машина имаратынын узундугу дубалдын тышкы терезелери жок жактары жана агрегаттардын ортосундагы ѳткѳѳлдѳр, агрегаттардын ѳздѳрүнүн узатасынан кеткен ѳлчѳмдѳрү жана алардын ортосундагы аралыктар менен аныкталат.

Вертикалдык насостор менен жабдылган насостук станциянын машина имаратынын ѳлчѳмдѳрүн аныктоодо насостук орун жайдын үстүндѳ электр кыймылдаткычтары залы орун аларын унутпоо керек, анын ѳлчѳмдѳрү кыймылдаткычтардын чоңдук кѳлѳмдѳрү жана алардын ортосундагы аралык, залдын полундагы люктардын жайгашуусу, электр жабдууларынын орун алышы жана крандардын чоңдук кѳлѳмдѳрү менен аныкталышат. Андыктан жер астындагы бѳлүгүнүн линейлик ѳлчѳмдѳрүн үстүнкү орун жайдын линейлик ѳлчѳмдѳрү менен чырмалыштыруу зарыл.

Ири насостук агрегаттар менен жабдылган насостук станциялардын имараттарында монтаждык аянтча деп аталгандар үчүн орун алын алып каралышы керек, анда насостор жана электр кыймылдаткычтары оңдолуп-түзѳтүлүшѳт. Монтаждык аянтчаны адатта имараттын дубалынын тышкы терезелери жок жагында жердин үстүнкү беттик деңгээлинде жайгаштырышат. Аянтчанын ѳлчѳмдѳрү насостордун, электромоторлордун жана транспорт каражаттарынын чоңдук кѳлѳмдѳрү, ошондой эле жүк кѳтѳрүүчү механизмдердин илгичтеринин имараттын капталдык жана тышкы туюк дубалдарына максималдуу жакындоо аралыгы менен аныкталышат. Монтаждык аянтчада орун алган жабдууларды жана транспорт каражаттарын айланта жазылыгы 0,7 метрден кем эмес ѳткѳѳл калтырылган болушу керек.

Насостук станциянын машина имаратынын бийиктиги жер астындагы бѳлүк менен үстүдѳгү курулуштун бийиктиктеринин кошундусу катары кѳрүнѳт.

Чѳгѳрүлгѳн типтеги насостук станциянын имаратынын жер астындагы бѳлүгүнүн бийиктиги башкысы насостун жумушчу дѳңгѳлѳгүнүн булактагы же суу кабылдоочу камерадагы суунун, ѳз кезегинде, соруп алуунун жол берилген геометриялык бийиктиги же талап кылынган тирѳѳч менен аныкталуучу минималдуу деңгээлине карата орун алуусунан кѳз каранды.

Чѳгѳрүлбѳгѳн типтеги насостук станциялардын имараттарындагы кѳтѳрүүчү механизмдер менен жабдылбаган үстүнкү курулуштун бийиктиги 3 метрден кем болбошу керек. Стационардык жүк кѳтѳрүүчү механизмдер менен жабдылган станциялардын имараттарында үстүнкү курулуштун бийиктигин эсептѳѳ аркылуу аныкташат.

Эгерде жүк (насос, электр кыймылдаткычы жана д.б.) насостук станциянын монтаждык аянтчасына түздѳн-түз жеткириле турган болсо, анда аны жүктѳѳ жана түшүрүү мүмкүн болушу үчүн үстүдѳгү курулуштун формула боюнча эсептелинген бийиктиги полдон жүк платформасына чейинки бийиктикке жогорулатылышы керек.

Насостук станциянын машина имаратынын биротоло такталган ѳлчѳмдѳрү демейки кандай болсо, так эле ошондой бийиктиги боюнча техникалык-экономикалык эсептѳѳлѳр менен аныкталат жана милдеттүү түрдѳ тийиштүү ченемдер менен алдын алып каралган ѳндүрүштүк орун жайлардын конструкцияларынын унифицирленген ѳлчѳмдѳрү менен чырмалышат.

2.8 Негизги суу түтүктѳрү, суу түтүктѳрү тарамдары жана алардагы курулмалар

2.8.1 Негизги суу түтүктѳрү

Суу түтүктѳрүнүн линияларынын санын суу менен камсыздоо системасынын суу берүү менен камсыз болгондук категориясын жана курулуштун кезектүүлүгүн эсепке алуу менен кабылдаган ылайык.

Ѳткѳргүч түтүктѳрдүн диаметрлери түтүктѳрдүн жаңы гидравликалык параметрлери жана алардын сортаменти эсепке алынуу менен аныкталуусу керек.

Негизги суу түтүктѳрүн эки же андан кѳбүрѳѳк линия кылып курууда алардын жана жылуулукту сактоонун (теплоизоляция) ортосундагы ооштуруп кошуучу түзүлүштѳрдүн зарылдыгы ѳз алдынчалуу суу алуу түзүлүштѳрүнүн же керектѳѳчүгѳ сууну берүүчү негизги суу түтүктѳрү линияларынын санынан жана да ѳткѳргүч түтүктѳрдү долбоорлоонун жана куруунун тепкичтүүлүгүнүн кѳрсѳткүчүнѳн кѳз карандысыздыкта аныкталганы ылайык.

Ушунда бир негизги суу түтүгү же анын участкасы жаап токто-тулганында чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына деп объектиге жалпы суу берүүнү эсептик чыгымдалыштан 30%га, ѳндүрүштүк муктаждыктарга авариялык график боюнча, ѳрт ѳчүрүү муктаждыктарына ченемдик-техникалык документтердин (А тиркемеси) жана ѳрт коопсуздугу боюнча ченемдик укуктук актылардын (Кыргыз Республикасынын «Ѳрт коопсуздугун камсыз кылуу жѳнүндѳ» мыйзамы) талаптарына ылайык тѳмѳндѳтүүгѳ жол берилет.

Негизги суу түтүктѳрүн бир линияда кылып курууда жана сууну бир булактан берүүдѳ негизги суу түтүгүндѳгү аварияны жоюу маалындагы ТСТ (таза суу топтогучтук) суунун болушу алдын алып каралышы керек. Бир нече булактардан сууну берүүдѳ суунун авариялык кѳлѳмү «Негзги суу түтүктѳрүнүн» абзацынын ченемдеринин талаптары аткарылган шартта азайтылуусу ыктымал.

Жолу бир керектѳѳчүлѳрдү бириктирүү үчүн коштоп баруучу линияларды түзүүгѳ магистралдык линиялардын жана негизги суу түтүктѳрүнүн диаметри 800 мм жана андан кѳбүрѳѳк жана да негизги чыгымдоодо кошунду чыгымдоо 80%дан аз эмес болгонунда, кичирээк диаметрлер үчүн негизделгенинде жол берилет.

Ѳткѳѳлдѳрдү жана бѳтѳнчѳ магистралдык кѳчѳлѳрдү ачык ыкмада негизги суу түтүктѳрүнүн кесип ѳтүүсүн максималдуу жокко чыгаруу керек. Артыкчылык ѳткѳргүч түтүктѳрдү траншеялык эмес алып ѳтүүгѳ калтырылганы зарыл.

Мындай учурларда ѳрттүк гидранттарды орнотууну Кыргыз Республикасынын территориясында аракеттенүүчү ѳрткѳ каршы коргонуу боюнча ченемдерге ылайык жүргүзүү керек.

Кѳчѳлѳрдүн жазылыгы кызыл линиялардын чектеринде 60 м жана кѳбүрѳѳк болгонунда ошондой эле кѳчѳнүн эки тарабы аркылуу суу түтүктѳрүнүн тармагын алып ѳтүү варианты да каралганы ылайык.

Негизги суу түтүктѳрүндѳ зарыл учурларда тѳмѳндѳгүлѳрдү орнотуу алдын алып каралышы керек:

– ремонттук участкаларды бѳлүп алуу үчүн буруучу жапкычтарды (ачып-жапкычтарды);

- ѳткѳргүч түтүктѳрдү бошотууда жана толтурууда абаны киргизүү жана чыгаруу үчүн клапандарды;

- абаны киргизүү жана кысып кармоо үчүн клапандарды;

- ѳткѳргүч түтүктѳрдүн иштѳѳ процессинде абаны чыгаруу үчүн вантуздарды (кир соргучтарды);

- копенсаторлорду;

- монтаждык кыстырмаларды;

- ремонттук участкаларды ишке киргизүү үчүн автоматтык иштѳѳдѳѳгү артка кайтаруучу клапандарды же дагы башка типтеги клапандарды;

- басымды жѳнгѳ салуучуларды;

- гидравликалык соккулар же басымды жѳнгѳ салуучулардын бузулган учурундагы басымдын жогорулашынын алдын алуу үчүн аппараттарды;

- суунун эсебин алуу приборлорун (суунун чыгымдалышын эсептегичтерди).

Диаметри 800 мм жана андан кѳбүрѳѳк ѳткѳргүч түтүктѳрдѳ бошотуу камераларын жайгаштырууга же негизги суу түтүктѳрүн түтүктѳрдүн тибин кабылдоо үчүн басымды жол берилген чектен жогору кѳтѳрүлүүдѳн мүмкүн болчу бардык иш тартиптериде сактоочу аппаратураны орнотууга жол берилет.

Эскертүүлѳр

1 Буруучу жапкычтардын ордуна ачып-жапкычтарды колдонууга ѳткѳргүч түтүктѳрдүн ички бетин атайын агрегаттар менен системалуу тазалоо зарылдыгында жол берилет.

2 Опе6ративдик максаттарда орнотулуучу ѳткѳргүч түтүктүк арматура аралыктан башкаррылуучу электр жетеги менен жабдылууга тийиш.

Негизги суу түтүктѳрүнүн ремонттук участкаларынын узундугун тѳмѳндѳгүдѳй деп кабылдаган ылайык:

– негизги суу түтүктѳрүн эки же андан кѳбүрѳѳк линия кылып тѳшѳѳдѳ жана ооштуруп кошуу болбогонунда – 5 километрден кѳп эмес;

– ооштуруп кошуу болгонунда – ооштуруп кошуулардын ортолорун-дагы участкалардын узундугуна теңдеш, бирок 5 километрден кѳп эмес;

– негизги суу түтүктѳрүн бир линияга тѳшѳѳдѳ – 3 километрден кѳп эмес;

– аварияларды четтетүүдѳ эгерде жумуштарды кыска мѳѳнѳттѳрдѳ аткаруунун реалдуу мүмкүнчүлүгү болсо, анда тармакта түтүктѳрдү ченем-дерден анча чоң эмес четтѳѳлѳрү менен тѳшѳѳгѳ мүмкүн, бирок түтүктѳрдүн бекемдигин жана кыртыштын тоңуу тереңдигин эсепке алуу менен.

Негиздѳѳ маалында негизги суу түтүктѳрүнүн ремонттук участкаларынын узундугу арттырылышы ыктымал.

Негизги суу түтүктѳрүндѳгү бүтѳѳчү арматура кол же механикалык приводу (аракетти, энергияны кыймылдаткычтан механизмге бергичи) менен (жылдырылма каражаттардан) болушу керек

Негизги суу түтүктѳрүндѳ электрдик же гидропневматикалык приводу менен бүтѳѳчү арматураны колдонууга аралыктык же автоматтык башкаруу учурунда жол берилет.

Негизги суу түтүктѳрү үчүн түтүктѳрдүн материалын жана бекемдигинин классын тандоону статикалык эсептѳѳнүн, кыртыштын жана жеткирилүүчү суунун агрессивдүүлүгүнүн, ошондой эле ѳткѳргүч түтүктѳрдүн иштөөсүнун шарттарынын жана суунун сапатына карата талаптардын негизинде жүргүзгѳн ылайык.

Күчтѳп түртүлүүдѳгү негизги суу түтүктѳрү үчүн, эреже катары, металл эмес түтүктѳрдү (күчтѳп түртүлүүдѳгү темирбетондук, күчтѳп түртүлүүдѳгү хризотилцементтик, пластмассалык ж.б.) колдонуу керек.

Эскертүү – Басымдын жѳнгѳ салгычы орнотулуу шартында эсептик басымдын чоңдугун 1,0 МПага чейин (10 кгс/см²) деп кабылдоого жол берилет.

2.8.2 Суу түтүктѳрүнүн бѳлүштүрүүчүлүк тармагы

Суу түтүктѳрү тармагы айланмалуу болушу керек.

Суу түтүктѳрүнүн туюк линияларынын колдонулуусуна жол берилет:

- сууну ѳндүрүштүк муктаждыктарга берүү үчүн – аварияны жоюу учурундагы суу менен камсыздоода тыныгууга жол берилгенинде;

- сууну чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына берүү үчүн – түтүктѳрдүн диаметри 100 миллиметрден жогору болбогонунда;

- сууну ѳрттү ѳчүрүүгѳ суунун чыгымдалуусунан кѳз карадысыздыкта ѳрткѳ каршы же чарбалык-ѳрткѳ каршы муктаждыктарга берүү үчүн – линиялардын узундугу 200 метрден жогору болбогонунда.

Тышкы суу түтүктѳрү тарамдарын имараттардын жана түзүлүштѳрдүн ички суу түтүктѳрү тарамдары менен курчоого жол берилбейт.

Эскертүүлѳр

1 Сууну ѳрт ѳчүрүүгѳ деп 10 л/сек чейин чыгымдоолордо ѳрткѳ каршы суу топтогучтарды же кѳлмѳлѳрдү, суу мунараларын же туктуе бүткѳн жериндеги контр суу топтогучту орноткон шартта 200 метрден кѳбүрѳѳк узундуктагы туюк линияларга жол берилет. Долбоордук чечимдер бул ЭЖнын КР КЧ 40-101не ылайык кабылданат.

2 Жеке менчик ишканалардын суу түтүгү тарамдарын тейлѳѳ имараттын фундаментинен биринчи кудукка чейин (б.а. кудуктан тарта) ишкананын менчик ээсине жана турак жай ээлеринин шериктигине (ТЭШ) жүктѳлѳт.

Бир участка токтотулганында (эсептик түйүндѳр ортосундагы) калган линиялар боюнча чарбалык-ичүүчү муктаждыктарына суунун суммардык берилиши эсептик чыгымдалуунун 70%ынан кем эмес, ал эми суу алуунун кѳбүрѳѳк жагымсыз жайгашкан орундарына карата суунун берилиши суунун эсептик чыгымдалышынын 25%ынан аз эмес болушу керек, ушунда эркин күчтѳп түртүлүү 10 метрден ке эмес болушу зарыл.

I категориядагы суу менен камсыздоо системаларынын суу түтүктѳрүндѳгү аварияларды жоюунун эсептик убактысын 26-таблицага ылайык кабылдоо керек.

26- таблица – Ар кандай диаметрдеги жана тѳшѳлүүдѳгү ѳткѳргүч түтүктѳрдѳ аварияларды жоюунун эсептик убактысы

II жана III категориялардын суу менен камсыздоо системалары үчүн таблицада кѳрсѳтүлгѳн убакытты 1,25 жана 1,5 эсеге жогорулатуу керек.

Чарбалык-ичүүчүчү суу түтүктѳрү тарамдарын ичилбѳѳчү сапаттагы сууну берүүчү суу түтүктѳрү тарамдары менен бириктирүүгѳ жол берилбейт.

Эскертүү – Ѳзгѳчѳлүү учурларда санитардык-эпидемиологиялык кѳзѳмѳл жаатындагы ыйгарым укуктуу органдар менен макулдашылып, чарбалык-ичүүчүчү суу түтүгүн ичилбей турган сапаттагы сууну берүүчү суу түтүгү үчүн резерв катары колдонууга жол берилет. Мындай учурларда убактылуу коюлган тосмонун конструкциясы тарамдар ортосунда аба ажырымын камсыз кылышы жана суунун кайрадан артка агуу мүмкүнчүлүгүн жокко чыгарышы керек.

Суу менен камсыздоо системасынын ишинин ишенимдүүлүгүн жогорулатуу үчүн СЭК жаатындагы ыйгарым укуктуу органдар менен макулдашуу негизинде чарбалык-ичүүчүчү, ѳндүрүштүк жана ѳрткѳ каршы суу түтүктѳрү ортосундагы убактылуу коюлчу тосмолорду куруу, ошондой эле иштетүүдѳн ѳткѳрүлбѳгѳн, зыянсыздандырылган сууну чарбалык-ичүүчүчү суу түтүгү тармагына берүү мүмкүнчүлүгүнүн каралганы ылайык.

Зарыл учурларда суу түтүгү тармагында тѳмѳндѳгүлѳрдүн орнотулушу алдын алып каралышы керек:

- ремонттук участкаларды бѳлүү үчүн буруучу жапкычтарды (ачып-жапкычтарды);

- ѳткѳргүч түтүктѳрдү бошотуу жана толтуруу маалында ичкери коё берүү жана агызып чыгаруу клапандарын;

- абаны коё берүү жана кыстыруу үчүн клапандарды;

- ѳткѳргүч түтүктѳрдүн иштѳѳ процессинде абаны коё берүү үчүн вантуздарды (кир соргучтарды);

- компенсаторлорду;

- монтаждык кыстырмаларды;

- ремонттук участкаларды кошуу үчүн артка кайтаруу клапанын же автоматтык иш-аракеттеги клапандардын башка типтерин;

- басымды жѳнгѳ салуучуларды;

- гидравликалык соккуларда же басымды жѳнгѳ салуучулардын оң эместигинде басымдын жогорулашынын алдын алуу үчүн аппараттарды;

- суунун эсебин алуу приборлорун (суунун чыгымдалышын эсептегичтерди).

Эскертүүлѳр

1 Буруучу жапкычтардын ордуна ачып-жапкычтарды колдонууга ѳткѳргүч түтүктѳрдүн ички беттерин атайын агрегаттар менен системалуу тазалоо зарылдыгында жол берилет.

2 Оперативдик максаттарда орнотулуучу ѳткѳргүч түтүктүк арматура аралыктан башкарылуучу электр жетеги менен жабдылышы керек.

3 Аварияларды жоюуда эгерде жумуштарды кыска мѳѳнѳттѳ аткаруунун реалдуу мүмкүнчүлүгү болсо, анда тармакта түтүктѳрдү ченемдерден бир аз четтѳѳ менен тѳшѳѳгѳ мүмкүн, бирок түтүктѳрдүн бекемдигин жана кыртыштын тоңуу тереңдигин эсепке алуу менен.

Суу түтүктѳрү тармагынын ремонттук участкаларга ажырымдоо участкалардын бири токтотулганында бештен кѳп эмес ѳрт гидранттарынын буулушун жана суу менен камсыздоода тыныгууга жол бербеген керектѳѳчүлѳргѳ суу берүүнү камсыздоога тийиш.

Негизделгенинде негизги суу түтүктѳрүнүн ремонттук участкаларынын узундугу узартылышы мүмкүн.

Экономикалык негизделгенинде мурдагы эски тарамдарды жаңы суу түтүктѳрү тарамдарын тѳшѳѳ үчүн негиз катары демонтаж кылбай туруп пайдаланса болот.

Суу түтүктѳрү тармагынын линияларындагы бүтѳѳчү арматура кол же механикалык приводу менен болушу керек.

Эсептик ички басымдын чоңдугун гидравликалык соккудагы басымдын жогорулашын эсепке албай же соккуга каршы арматуранын иш-аракетин эсепке алуу менен гидравликалык сокку учурунда басымдын жогорулашы менен узундугу боюнча ар кыл түрдүү участкаларында ѳткѳргүч түтүктѳгү мүмкүн болчу эң эле чоң басымга эксплуатациялоонун шарттары боюнча, эгерде бул басым башка күч келүүлѳр менен («Гидравликалык соккудан коргоонун» 2.8.17 бѳлүмүнѳ ылайык) айкалышып ѳткѳргүч түтүккѳ чоң таасир кѳрсѳтѳ турган болсо, анда теңдеш деп кабылдоо керек.

Эскертүү – Гидравликалык соккудагы басымдын жогорулашын эсептѳѳ аркылуу аныктоо жана анын негизинде «Гидравликалык соккудан коргоонун» 2.8.17 бѳлүмүнүн ченемдерине ылайык коргоо чараларын кабыл алуу керек.

Статикалык эсептѳѳ эсептик ички басымга, кыртыштын басымына, убактылуу күч келүүлѳргѳ, түтүктѳрдүн ѳздүк массасына жана транспорттолуп жаткан суюктуктун массасына, бул материалдын түтүктѳрү үчүн кѳбүрѳѳк кооптуу болуп чыккан комбинациялардагы кыртыштык суулардын боштугунун (вакуумунун) жана тышкы гидростатикалык басымынын түзүлүүсүндѳгү атмосфералык басымына таасир этүү негизинде жүргүзүлгѳнү ылайык.

Суу түтүктѳрү тармагын долбоорлоо жана куруу гидравликалык эсептин негизинде болушу керек. Ар кандай программаларды колдонуп суу менен камсыздоо системасынын иштөөсүн моделдештирүү муктаждыгы келип чыкканында аны узак убакыт аралыгында (24 сааттан кем эмес) жүргүзүү зарыл.

Ѳткѳргүч түтүктѳр же алардын участкалары жооптуулук даражасы боюнча тѳмѳндѳгүдѳй класстарга ажырымдалышы керек:

- суунун берилишине камсыз болгондуктун I категориясынын объектилери, ошондой эле суу бѳгѳттѳрү жана аңдар аркылуу ѳтүү аймактарындагы ѳткѳргүч түтүктѳрдүн участкалары, I жана II категориядагы жана да мүмкүн болчу жапа чегүүлѳрдү четтетүүдѳ жетүүгѳ кыйын орундардагы темир жана автомобиль жолдору үчүн, суунун берилишине камсыз болгондуктун II жана III категорияларынын объектилери үчүн ѳткѳргүч түтүктѳр;

- суунун берилишине камсыз болгондуктун II категориясынын объектилери (I класстын участкаларынан тышкары), ошондой эле ѳркүндѳтүлгѳн жабуулары менен автомобиль жолдорунун астына тѳшѳлүүчү ѳткѳргүч түтүктѳрдүн участкалары үчүн, суунун берилишине камсыз болгондуктун III категориясынын объектилери үчүн ѳткѳргүч түтүктѳр;

- суунун берилишине камсыз болгондуктун III категориясынын объектилери үчүн ѳткѳргүч түтүктѳрдүн бардык калган участкалары.

Суу түтүктѳрү линиялары, эреже катары, жер алдындагы тѳшѳлүүнү кабылдашы керек. Жылуулуктехникалык жана техникалык-экономикалык негизделүүдѳ жер үстү менен жана жер астындагы тѳшѳѳлѳргѳ, туннелдеги тѳшѳѳлѳргѳ, ошондой эле туннелдердеги суу түтүктѳрү линияларын башка жер астындагы коммуникациялар менен бирдикте, оңой жалындап кетүүчү, күйүүчү суюктуктарды жана күйүүчү газдарды (КЭ 265.1325800) транспорттооочу ѳткѳргүч түтүктѳрдѳн тышкары, тѳшѳѳлѳргѳ жол берилет.

Ѳткѳѳлдүк каналдагы биргелешип тѳшѳѳдѳ чарбалык-ичүүчүчү суу түтүктѳрү канализациялык ѳткѳргүч түтүктѳрдѳн жогору тѳшѳлгѳнү ылайык.

Жер алдындагы тѳшѳѳдѳ бүтѳѳчү, жѳнгѳ салуучу жана алдын алып сактоочу арматура кудуктарда (камераларда) орнотулушу керек.

Бүтѳѳчү арматураны кудуксуз орнотууга негизделгенинде жол берилет.

Түтүк алдындагы негиздин тибин кыртыштардын кѳтѳрүмдүүлүк жѳндѳмдүүлүгүнѳн жана жүктѳлүүлѳрдүн кѳлѳмүнѳн кѳз карандылыкта кабыл алуу зарыл.

Таштуу, чым кѳң камтыган жана тунмадан тышкары бардык кыртыштарда түтүктѳрдү бузулбаган түзүмдѳгү табигый кыртышка түздѳп тегиздѳѳнү, зарыл учурларда негизди профилдѳѳнү камсыз кылып орноштурган ылайык.

Таштуу кыртыштар үчүн негизди уркуюп чыгып турган жерлеринин үстүнѳн 10 см калыңдыктагы кумдуу кыртыш катмары менен түздѳѳ алдын алып каралганы ылайык. Бул максаттар үчүн жергиликтүү кыртышты (кумдуу топурактарды жана чопо менен куму кѳп топуракты) кыртыштын 1,5 т/м3 кѳлѳмдүк салмагына чейин таптап тыгыздандырылганы шартында жол берилет.

Суулуу байланган кыртыштарда (чопо менен куму кѳп топурак, чополуу топурак) ѳткѳргүч түтүктѳрдү тѳшѳѳдѳ кумдук даярдыкты түзүүнүн зарылдыгы сууну тѳмѳндѳтүү боюнча алдын алып каралуучу чаралардан, ошондой эле түтүктѳрдүн тибинен жана конструкциясынан кѳз карандылыкта ишти жүргүзүү долбоору тарабынан аныкталып берилет.

Тунмаларда, чым кѳң камтыган жана дагы башка сууга начар каныктырылган кыртыштарда түтүктѳрдү кол менен жасалган негиздерде тѳшѳп жайгаштыруу зарыл.

2.8.3 Түтүктѳрдүн тѳшѳлүү тереңдиги

Диаметри 500 миллиметрге чейин түтүктѳр үчүн түтүктѳрдүн тѳшѳлүү тереңдиги түбүнѳ дейре эсептегенде нѳлдүк температуранын кыртышка сүңгүп кирүүсүнүн эсептик тереңдигинен 0,5 метрге чоң болушу керек. Тѳмѳнкү температуралар аймагында ѳткѳргүч түтүктѳрдү тѳшѳѳдѳ түтүктѳрдүн материалы жана ашташып биригүүлѳрдүн элементтери аязга туруктуулуктун талаптарын канааттандырышы керек.

Диаметри 500 миллиметрден жогору түтүктѳр үчүн түтүктѳрдүн тѳшѳлүү тереңдиги нѳлдүк температуранын жана ѳткѳргүч түтүктүн диаметринин кыртышка сүңгүп кирүүсүнүн эсептик тереңдигинин кошундусу катары аныкталат.

Эскертүү – Негизги суу түтүктѳрүн жана суу түтүктѳрү тарамдарын жер асты менен алып ѳтүүдѳ алардын тѳшѳлүү тереңдигин аныктоодо транспорттон тышкы күч келүүлѳрдү жана башка жер астындагы түзүлүштѳрдү жана коммуникацияларды кесип ѳтүүнүн шарттары эсепке алынганы ылайык.

2.8.4 Абаны чыгаруу жана ичке киргизүү үчүн аба клапандары

Абаны ичке киргизүү жана чыгаруу үчүн автоматтык аракеттеги клапандар профилдин жогорку сынган чекиттеринде жана да негизги суу түтүктѳрүнүн ремонттук участкаларынын жана боштуктун (вакуумдун), анын чоңдугу түтүктѳрдүн түрүн кабылдоо үчүн жол берилгенден ашат, ѳткѳргүч түтүктѳ келип чыгуусун болтурбоо үчүн, ошондой эле толуп чыкканында ѳткѳргүч түтүктѳн абаны четтетүү үчүн тарамдардын жогорку чек аралык чекиттеринде алдын алып каралышы керек.

Боштуктун жол берилгенден ашып түшүүчү чоңдугунда кол приводу (аракетти, энергияны кыймылдаткычтан механизмге бергичи) менен клапандар колдонулушу мүмкүн.

Абаны ичке киргизүү жана чыгаруу үчүн автоматтык аракеттеги клапандардын ордуна абаны ичке киргизүү автоматтык аракеттеги клапандарын жана абаны кыстыруу клапандарын (жапкычтарын, ачып-жапкычтарын) кол приводдору же вантуздары менен четтетилүүдѳгү абанын чыгымдалышынан кѳз карандылыкта алдын алып каралышына жол берилет.

2.8.5 Вантуздар

Вантуздар (кир соргучтар) аба топтогучтардагы профилдин жогорулатылган сынуу чекиттеринде алдын алып каралганы ылайык. Аба топтогучтун диаметрин ѳткѳргүч түтүктүн диаметрине теңдеш, бийиктигин ѳткѳргүч түтүктүн диаметринен кѳз карадылыкта 200–500 мм деп кабылдоо керек.

Негизделгенинде башка ѳлчѳмдѳрдѳгү аба топтогучтарды колдонууга жол берилет.

Вантузду аба топтогучтан ажыратуучу бүтѳѳчү арматуранын диаметрин вантуздун бириктирүүчү патрубкасынын диаметрине теңдеш деп кабылдоо зарыл.

Вантуздардын талап кылынган ѳткѳрүү жѳндѳмдүүлүгү эсептѳѳ аркылуу аныкталышы же нормалдуу атмосфералык басымда абанын кѳлѳмү боюнча деп эсептеп, ѳткѳргүч түтүк боюнча берилүүчү суунун максималдуу эсептик чыгымдалышынын 4%ына барабар деп кабылданышы керек.

Эгерде негизги суу түтүгүндѳ профилдин бир нече жогорулатылган сынуу чекити болсо, анда бул сынуу чекитинин биринчиден тѳмѳн же андан 20 метрден кѳп эмес жогору жана мурдагыдан 1 километрден кѳп эмес аралыкта жайгашуусу шартында вантуздардын талап кылынган ѳткѳрүү жѳндѳмдүүлүгүнүн экинчи жана андан кийинки чекиттеринде (суунун кыймылынын жүрүшү боюнча эсептеп) суунун максималдуу эсептик чыгымдалышынын 1%ына теңдеш деп кабыл алууга жол берилет.

Эскертүү – Ѳткѳргүч түтүктүн тѳмѳндѳѳчү участкасынын жантаюусунда (профилдин сынуу чекитинен кийин) 0,005 жана азыраак мантуздар алдын алып каралбайт, 0,005–0,01 чектеринде жантаюудагы профилдин сынуу чекитинде вантуздун ордуна аба топтогучта крандын (вентилдин) каралышына жол берилет.

2.8.6 Агызып чыгаруулар (выпусктар)

Агызып чыгаруулар ар бир ремонттук участканын тѳмѳндѳтүлгѳн чекиттеринде, ошондой эле ѳткѳргүч түтүктѳрдү жууп-тазалоодон сууну агызып чыгаруу ордуларында алдын алып каралганы ылайык.

Агызып чыгаруулардын жана абаны ичке киргизүү үчүн түзүлүштѳрдүн диаметрлери негизги суу түтүктѳрүнүн участкаларынын же тарамдарынын 2 сааттан кѳп эмеске бошотулуусун камсыз кылышы керек.

Агызып чыгаруулардын конструкциясы жана ѳткѳргүч түтүктѳрдү жууп-тазалоо үчүн түзүлүштѳр ѳткѳргүч түтүктѳгү суунун кыймылынын ылдамдыгын 1,1 максималдык эсептигинен кем эмес кылып түзүү мүмкүндүгүн камсыздоосу зарыл.

Агызып чыгарууларда бүтѳѳчү арматура катары бурулуштук жапкычтарды колдонгон ылайык.

Негизги суу түтүктѳрүн жана суу түтүктѳрү тарамдарын агызып чыгарууларга карай багыттап, 0,001ден кем эмес жантаюусу менен долбоорлоо зарыл, жердин тегиз рельефинде жантаюуну 0,0005ке чейин азайтууга жол берилет.

Эскертүү – Гидропневматикалык жууп-тазалоодо аралашманын кыймылынын ми-нималдуу ылдамдыгы (кѳбүрѳѳк басымы менен орундарда) суунун кыймы-лынын максималдуу ылдамдыгынын 1,2синен кем эмес, суунун чыгымда-лышы аралашманын кѳлѳмдүк чыгымдалышынын 10–25%ы болушу керек.

Агызып чыгаруулардан сууну жакынкы суу агызгычка, арыкка, аңга ж.б. буруп кетүү алдын алып каралганы ылайык. Бардык сырткарыга чыгарылып жаткан сууну же анын бѳлүгүн анын ѳзү агып чыгуусу аркылуу буруп кетүү мүмкүндүгү болбогонунда сууну кийин сордуруп алынуусу шарты менен кудукка чыгарып салууга жол берилет (КР ЭЖ 30.01 жана Кыргыз Республикасынын айыл жеринин элдүү пункттарынын территорияларын пландаштыруу жана куруу боюнча Эрежелердин жыйнагы).

2.8.7 Компенсаторлор

Компенсаторлор алдын алып каралганы ылайык:

– ѳткѳргүч түтүктѳрдѳ, булардын кошулуп биригүүлѳрү суунун, абанын, кыртыштын температурасынын ѳзгѳрүүсүнѳн улам келип чыгуучу октук жылып кетүүлѳрдүн ордун толтура алышпайт;

– тоннелдерде, каналдарда же эстакадаларда (тирѳѳчтѳрдѳ) орнотулуучу болот ѳткѳргүч түтүктѳрүндѳ;

– кыртыштын мүмкүн болгон чѳгүү шарттарындагы ѳткѳргүч түтүктѳрүндѳ.

Компенсаторлор жана кыймылсыз тирѳѳчтѳрдүн ортосундагы аралыкты алардын конструкциясын эске алуучу эсептѳѳ менен аныкталышы керек.

Ширетилип жалгаштырылган болот түтүктѳрдѳн негизги суу түтүктѳрүнүн, магистралдардын жана линиялардын тарамдарын жер асты менен орнотууда компенсаторлордун чоюн фланцтык арматуралардын орнотулуу орундарында болушу алдын алып каралганы ылайык.

Чоюн фланцтык арматура болот түтүктөрдүн кудуктун капталына бекем жабыштырылуу, атайын таянычтардын түзүлүүсү же түтүктөрдү ныкташтырыл-ган кыртышка кысуу жолу менен октук созуучу күчтөп аракеттенүүлөрдүн таасир этүүсүнөн корголгонунда компенсаторлордун каралышына жол берилбейт.

Түтүктөр кыртышка кысылганында фланцтык чоюн арматуранын алдында кыймылдуу кошулуп биригүүлөрдүн (узартылган раструбдун, муфтанын ж.б.) колдонулганы ылайык.

Өткөргүч түтүктөрдү жер асты менен алып өтүүдө компенсаторлорду жана кыймылдуу кошулуп биригүүлөрдү кудуктарда жайгаштыруу керек.

2.8.8 Монтаждык коюулар

Монтаждык коюуларды фланцтык бүтөөчү, алдын алып сактоочу жана жөнгө салуучу арматураны монтаждоо, демонтаждоо, профилактикалык кароо жана оңдоп-түзөө үчүн кабылдаган ылайык.

2.8.9 Суу алынчу колонкалар

Суу түтүктөрү тарамдарында убактылуу колдонуу үчүн суу алуучу колонкаларын орнотууга болот.

Суу алынчу колонкалардын аракетте болуу аралыгын 100 метрден көп эмес деп кабыл алган ылайык.

Суу алынчу колонканы айланта жазылыгы 1 м отмостка суу түтүгүнөн 0,1 жантаюусу менен каралышы керек.

2.8.10 Дат басуудан коргоо

Болот түтүктөрдү колдонгон учурларда алардын тышкы жана ички беттеринин дат басуудан корголушу алдын алып каралышы зарыл. Ушунда «Жалпы жоболордун» 2.1 бөлүмүндө көрсөтүлгөн материалдар колдонулганы ылайык.

Болот түтүктөрдүн тышкы бетин дат басуудан коргоонун усулдарын тандоо кыртыштын дат бастыруу өзгөчөлүктөрү тууралуу маалыматтарга, ошондой эле адашкан агымдардан улам келип чыгуучу дат басуунун мүмкүнчүлүктөрү тууралуу маалыматтарга негиздениши керек.

300 мм жана андан чоңураак диаметрдеги болот негизги суу түтүктөрүнүн жана суу түтүктөрү тармагынын дат басып кетүүсүн болтурбоо максаттарында мындай өткөргүч түтүктөрдүн ички беттеринин кум-цементтик, лакобоёктук, цинктик ж.б. жабуулар менен корголушу алдын алып каралышы керек (КЧжЭ 3.04.03).

Эскертүү – Жабуулардын ордуна сууну турукташтыруучу иштетүүдөн өткөрүүнү же суунун сапаты, чыгымдалышы жана дайындалышы көңүлгө алынып, техникалык-экономикалык эсептелиштери менен өткөргүч түтүктөрдүн дат басуудан ушундайча коргоонун максатка ылайыктуулугу ырасталганында аны ингибиторлор менен иштетүүнү колдонууга жол берилет.

Бетонду дат басуудан, болот өзөгү менен түтүктөрдүн цементтик-кумдук жабууларын сульфат-иондордун таасир этүүсүнөн коргоо обочолонтуучу жабуулар менен алып барылышы каралганы ылайык.

Болот өзөгү менен темирбетон түтүктөрү үчүн адашкан агымдардан улам келип чыгуучу дат басуудан коргоо алдын алып каралышы керек.

Эсептик күч келүү 0,2 болгонунда жараңкалардын ачылуусунун жол берилчү жазылыгы менен нормалдуудан тѳмѳн тыгыздыктагы бетондун тышкы катмарына ээ болот ѳзѳктүү темирбетон түтүктѳрү үчүн ѳткѳргүч түтүктѳрдүн катоддук поляризациялоо аркылуу электрохимиялык коргоолуусу кыртышта хлор-иондордун 150 мг/литрден кѳбүрѳѳк, бетондун нормалдуу тыгыздыгында жана 0,1 болуп жаракалардын ачылуусунун жол берилген жазылыгында 300 мг/литрден кѳбүрѳѳк болуп топтолгону алдын алып каралышы зарыл.

Болот, чоюн жана темирбетон түтүктѳрүнѳн ѳткѳргүч түтүктѳрдү долбоорлоодо жана курууда дат басуудан электрохимиялык коргоону түзүү мүмкүнчүлүгү үчүн бул түтүктѳрдүн үзгүлтүксүз электр ѳткѳрүмдүүлүгүн камсыздоочу иш-чаралар алдын алып каралганы ылайык.

Эскертүү – Негизделгенинде обочолонтуучу фланцтарды орнотууга жол берилет.

Болот ѳзѳгү менен түтүктѳрдү катоддук поляризацияны атайын тургузулган текшерип-ѳлчѳѳчү пункттарда ѳлчѳнгѳн, металдын үстүнкү бетинде түзүлүүчү коргоочу поляризациялык потенциалдар салыштыруунун жездик-сульфаттык электроду боюнча 0,85 Вдан тѳмѳн эмес, 1,2 Вдан жогору эмес болгондой кылып долбоорлоо керек.

Болот ѳзѳгү менен түтүктѳрдү поляризациялык потенциалдын чоңдугунун протекторлорунун жардамы менен электрохимиялык коргоодо түтүктүн үстүнкү бетинде орнотулган салыштыруунун жездик-сульфаттык электродуна карата мамилеге ылайык, ал эми катоддук станциялардын жардам менен коргоодо жездик-сульфаттык электродго карата мамиле боюнча кыртышта жайгаштырылган салыштыруу менен аныктоо керек.

2.8.11 Түтүктѳрдүн материалдары

Суу түтүктѳрү тарамдары үчүн түтүктѳрдүн материалын жана бекемдик классын тандоону гидравликалык эсептѳѳнүн, кыртыштык суулардын, кыртыштын жана ташып жеткирилүүчү суунун агрессивдүүлүгүнүн, ошондой эле ѳткѳргүч түтүктѳрдүн иштѳѳ шарттарынын жана суунун сапатына карата талаптардын негизинде жүргүзгѳн ылайык.

Күчтѳп түртүлүү тарамдары үчүн, эреже катары, метал эмес түтүктѳрдү (темирбетондук күчтѳп түртүлүүчү, хризотилцементтик күчтѳп түртүлүү, пластмасса ж.б.) колдонуу керек.

Метал эмес түтүктѳрдү колдонуудан баш тартуу негизделиши керек. Чоюн (мунун ичинде шар түрүндѳгү графити менен жогорку бекемдиктеги чоюн (ШГЖЧ)) күчтѳп түртүлүү түтүктѳрүн колдонууга калктуу конуштардын чектеринде, ѳнѳр жай ишканаларынын территорияларында, айыл чарба ишканаларында жол берилет.

Болот түтүктѳрдү колдонууга жол берилет:

– эсептик ички 1,5тен кѳбүрѳѳк МПа басымы (15 кгс/см²) менен участкаларда;

– суу тоскоолдору жана аңдар аркылуу темир жала автомобиль жолдорунун ѳтмѳктѳрү үчүн;

– чарбалык-ичүүчү суу түтүктѳрүнүн канализация тарамдары менен кесилишкен жерлерде;

– ѳткѳргүч түтүктѳрдү авто жолдор жана шаардык кѳпүрѳлѳр, таянычтар, эстакадалар жана тоннелдер аркылуу алып ѳтүүдѳ;

‒ сейсмикалуулук 9 жана 9 баллдан жогору болгонунда.

Болот түтүктѳр капталы менен үнѳмдүү сортаменттерде кабыл алынышы керек, анын калыңдыгы ѳткѳргүч түтүктѳрдүн иштѳѳ шарттары эсепке алынуу менен эсептелүү негизинде (бирок 2 миллиметрден аз эмес) аныкталышы керек.

Темирбетон жана хризотилцементтик ѳткѳргүч түтүктѳр үчүн металдан фасондук бѳлүктѳрдү колдонууга жол берилет.

Чарбалык-ичүүчү суу менен камсыздоо системаларында түтүктѳрдүн материалы МАМСТ 6942, МАМСТ 31416, ошондой эле ЕАЭБнын бажы чек арасында жана бажы аймагында мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөлгө (контролго) жаткан продукциялардын (товарлардын) бирдиктүү тизмесинин 1-бөлүмүнүн 3-пунктуна жана жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 11-апрелиндеги № 201токтому менен бекитилген «Сууну тазалоо жана тазалоо үчүн колдонулуучу материалдардын, реагенттердин, жабдуулардын коопсуздугуна карата гигиеналык талаптар»ынын 27-тиркемесинин санитардык эрежелери жана гигиеналык ченемдеринин талаптарына жооп бериши керек.

2.8.12 Генералдык пландарда суу түтүктѳрү тарамдарынын жайгашуусу

Генералдык пландарда суу түтүктѳрү линияларынын жайгашуусу, ошондой эле түтүктѳрдүн тышкы үстүнкү беттеринен түзүлүштѳргѳ жана инженердик тарамдарга чейин кесип ѳтүүлѳрдѳгү минималдуу аралыктар КЧжЭ II-89, КР КЧ 30.01 жана Кыргыз Республикасынын айыл жеринин элдүү пункттарынын территорияларын пландаштыруу жана куруу боюнча Эрежелер жыйнагына ылайык кабыл алынышы керек.

Негизги суу түтүктѳрүнүн бир нече линияларын катарлаш алып ѳтүүдѳ (жаңыдан же мурункуларына кошумча катары) түтүктѳрдүн тышкы үстүнкү беттеринин ортосундагы аралыкты жумуштарды жүргүзүүнү жана уюштурууну жана да ирегелеш негизги суу түтүктѳрүнүн бири аварияга кабылганында бузулуп-талкалануулардан коргоонун зарылдыгын эсепке алуу менен тѳмѳндѳгүчѳ аныктап алган ылайык:

- түтүктѳрдүн материалынан, ички басымдан жана геологиялык шарттардан кѳз карандылыкта 27-таблица боюнча, 2.4.4 пунктта алдын алып каралган керектѳѳчүлѳргѳ сууну берүүнүн жол берилген тѳмѳндѳтүлүүсүндѳ;

- сууну берүүдѳ үзгүлтүктѳргѳ жол берүүчү запастык суу топтогучтардын негизги суу түтүктѳрүнүн бүткѳн жеринде бар болгонунда, анын кѳлѳмү таштуу кыртыштарда тѳшѳлүүчү түтүктѳр үчүн 27-таблица боюнча «Сууу түтүктүк бѳлүштүрүүчү тарамдардын» 2.8.2 бѳлүмүндѳ кѳрсѳтүлгѳн ченемдердин талаптарына жооп берет.

27- таблица – Ар кандай түрдѳгү кыртыштарда тѳшѳѳ маалында түтүктѳрдүн ортолорундагы аралыктар

Негизги суу түтүктѳрү трассасынын айрым участкаларындагы, мунун ичинде негизги суу түтүктѳрүн курулуп бүткѳн территориялар жана ѳнѳр жай ишканалардын территориялары аркылуу алып ѳтүү участкаларындагы 27-таблицада келтирилген аралыктарды түтүктѳрдү туннелде, кутуда тѳшѳѳнү жасалма негиздеген шартта же алардын бириндеги авария учурунда жанаша орун алган негизги суу түтүктѳрүнүн жапа чегүү мүмкүндүгүн жокко чыгаруучу алып ѳтүүнүн башка ыкмалары колдонулган учурда азайтууга жол берилет.

Ушунда негизги суу түтүктѳрүнүн ортолорундагы аралык тѳшѳѳдѳ кандай болсо, так эле ошондой кийинки оңдоп түзѳѳлѳрдѳ жумуштарды жүргүзүү мүмкүндүгүн камсыз кылышы керек.

Туннелдерде суу түтүктѳрү линияларын тѳшѳѳдѳ түтүктүн капталдарынан башка ѳткѳргүч түтүктѳрдүн тосмолоочу конструкцияларынын жана капталдарынын ички үстүнкү беттерине чейинки аралыктар 0,2 метрден кем эмес деп кабылданышы керек; ѳткѳргүч түтүктѳ арматураны орнотууда тосмолоочу конструкцияларга чейинки аралыкты «Суу түтүктѳрү кудуктарынын ѳлчѳмдѳрүн аныктоо» 2.8.16 бѳлүмүнүн ченемдерине ылайык кабылдоо зарыл.

Ѳткѳргүч түтүктѳрдүн I, II жана III категориялардагы темир жолдордун, жалпы тармактын астыларынан, ошондой эле I, II категориялардагы автомобиль жолдорунун астыларынан ѳтүүлѳрүн кутуларда кабылдаган ылайык, ушунда, эреже катары, жумуштарды жүргүзүүнүн жабык ыкмасынын алдын алып каралышы зарыл. Негизделгенинде ѳткѳргүч түтүктѳрдүн туннелдерде алып ѳтүлүүсүнүн каралышына жол берилет.

Калган темир жолдордун жана автомобиль жолдорунун астынан ѳткѳргүч түтүктѳрдү алып ѳтүүлѳрдү кутуларсыз жүргүзүүгѳ жол берилет, ушунда, эреже катары, болот түтүктѳр жана жумуштарды жүргүзүүнүн ачык ыкмасы колдонулуусу керек.

Эскертүүлѳр

1 Ѳткѳргүч түтүктѳрдү темир жол кѳпүрѳлѳрү жана жолдук узатуулар, жолдордун үстүндѳгү жѳѳ жүрүүчүлѳрдүн кѳпүрѳлѳрү, темир жолдук, автожолдук жана жѳѳ жүрүүчүлѳр үчүн туннелдер аркылуу, ошондой эле суу коё берилчү түтүктѳрдѳ алып ѳтүүгѳ жол берилбейт.

2 Жумуштарды жүргүзүүнүн ачык ыкмасында темир жолдордун астынан кутуларды жана туннелдерди КЧжЭ 2.05.03кѳ ылайык долбоорлоо керек.

3 Негизделгенинде кутуларды жана суу коё берилүүчү тарамдарды жогорулатылган бекемдиктеги полимер түтүктѳрүнѳн аткарылышына жол берилет.

Темир жол релсинин таманынан же атомобиль жолунун жабуусунан түтүктүн, кутунун же туннелдин үстү жагына чейинки вертикалы боюнча аралык КР КЧ 30-01 жана Кыргыз Республикасынын айыл жеринин элдүү пункттарынын территорияларын пландаштыруу жана куруу боюнча Эрежелер жыйнагына ылайык кабылданышы керек.

Иримдүү кыртыштар болгонундагы ѳткѳѳл жерлерде ѳткѳргүч түтүктѳрдүн тередетилиши кыртыштын аяздык кеңейүүсүн болтурбоо максатында жылуулуктехникалык эсептелүү менен аныкталышы керек.

Кутунун кесилген жеринен берки аралык кутунун бүткѳн жеринде кудук орнотулганында кудуктун капталынын тышкы бетинен тартып кабылданышы керек:

– темир жолдорду кесип ѳтүүдѳ – четки жолдун огунан 8 м, кырдалган топурактын таманынан 5 м, чуңкурдун жээгинен жана четки саркынды сууларды чыгаруу түзүлүштѳрүнѳн (жол боюнун арыктарынан, тоо арыктарынан, ноолордон жана дренаждардан) 3 м;

– автомобиль жолдорун кесип ѳтүүдѳ – жер кыртышынын жээгинен же кырдалган топурактын таманынан, чуңкурдун жээгинен, тоо арыктарынын тышкы жээгинен же башка саркынды сууларды чыгаруу түзүлүшүнѳн 3 м.

Кутунун же туннелдин тышкы бетинен аралык тѳмѳндѳгүдѳн кем эмес кабылданганы ылайык:

– 3 м – контакттык тармактын тирѳѳчүнѳ чейин;

– 10 м – стрелкаларга, крестовиналарга жана электрлештирилген жолдордун рельстерине соруучу кабелди бириктирүү орундарына чейин;

– 30 м – кѳпүрѳлѳргѳ, суу коё берүү түтүктѳрүнѳ, туннелдерге жана башка да колдо жасалган түзүлүштѳргѳ чейин.

Эскертүү – Кутунун (туннелдин) кесилген жеринен аралык жолдорду жээктей тѳшѳлгѳн шаар аралык байланыш кабелдеринин, сигнализациянын ж.б. бар экенинен кѳз карандылыкта такталганы ылайык.

Кутунун ички диаметрин жумуштарды жүргүзгѳндѳ кабылдаган ылайык:

– ачык ыкма менен – ѳткѳргүч түтүктүн тышкы диаметринин эки тарабынан тең 100 миллиметрге чоң. Ушунда ѳткѳргүч түтүктүн жана кутунун байланышуу ордун эки тарабынан цемент-кум эритиндиси менен бүтѳѳ зарыл; жолдун четинен кутунун бүткѳн жерине чейинки аралык 1,5 м;

– жабык ыкма менен – КР КЧ 12-02ге ылайык ѳткѳргүч түтүктүн ѳтүү узундугунан жана диаметринен кѳз карандылыкта.

Эскертүүлѳр – Бир кутуда же туннелде бир нече ѳткѳргүч түтүктѳрдү алып ѳтүүгѳ, ошондой эле ѳткѳргүч түтүктѳрдү жана коммуникацияларды (электр кабелдерин, байланыш жана д.б.) биргелешип тѳшѳѳгѳ жол берилет.

2.8.13 Түтүктѳрдүн диаметрлерин тандоо

Ѳткѳргүч түтүктѳрдүн диаметрлери түтүктѳрдүн жаңы гидравликалык параметрлерин жана алардын сортаментин эсепке алуу менен, суу түтүгү тармагынын гидравликалык эсебинин, ар башка тартиптердеги анын иштөөсүнун негизинде аныкталышы керек.

Негизги суу түтүктѳрү жана суу түтүктѳрү тарамдарынын түтүктѳрүнүн диаметрлерин тандоону түтүктѳрдүн ички беттеринин текши эместигинин кѳрсѳткүчү боюнча жаңы мүнѳздѳмѳлѳрүн эсепке алуу менен, техникалык-экономикалык эсептѳѳлѳрдүн негизинде, ушунда алардын айрым участкаларды авариялык токтотуу учурундагы иштѳѳ шарттарын кѳңүлгѳ алып жүргүзгѳн ылайык.

Суу түтүгүнүн ѳрткѳ каршы менен бириктирилген түтүктѳрүнүн диаметри Кыргыз Республикасынын территориясында аракеттенүүчү ѳрткѳ каршы коргонуу боюнча ченемдерге ылайык кабылданат.

Гидравликалык жантаюунун чоңдугун кескин кѳзгѳ урунган дат басуучулук ѳзгѳчѳлүктѳрдѳн тышкары жана салмактанылган аралашмаларды ичине камтыбаган сууну, булардын чогулуусу түтүктѳрдүн ыкчамдык менен бүтѳлүүсү-нѳ алып келиши мүмкүн, ѳткѳргүч түтүктѳрдѳ ташып жеткирүүдѳгү жоготуулар-ды аныктоо үчүн сурап билүүчү маалыматтардын негизинде кабылдоо керек.

Аракеттеги тарамдар жана негизги суу түтүктѳрү үчүн зарылдыкта болот түтүктѳрдүн ички беттерин тазалоо жана дат басууга каршы коргоочу жабууну шыбоо жолу менен ѳткѳрүү жѳндѳмдүүлүгүн калыбына келтирүү жана сактоо боюнча иш-чаралардын алдын алып каралганы ылайык; ѳзгѳчѳлүү учурларда макулдашылып, техникалык-экономикалык жактан негизделгенинде күчтѳп түртүлүүнүн фактылык жоготууларын кабылдаганга жол берилет.

Суу менен камсыздоо системаларынын жаңыларын долбоорлоодо жана болгонун реконструкциялоодо негизги суу түтүктѳрүнүн жана тарамдардын кѳзѳмѳлдүк участкаларындагы гидравликалык каршылыкты системалуу түрдѳ аныктоо үчүн ыңгайлуу жабдыктардын жана түзүлүштѳрдүн болушу алдын алып каралганы ылайык.

2.8.14 Ѳткѳргүч түтүктѳрдүн ѳтмѳктѳрү

Темир жолдордун үстүндѳгү ѳткѳргүч түтүктѳрдүн ѳтмѳктѳрү «Суу түтүктѳрү тарамдарынын генералдык пландардагы жайгашуусу» 1.8.12 бѳлүмүнүн талаптарын эсепке алуу менен кутуларда, атайын эстакадаларда алдын алып каралышы керек.

Электрлештирилген темир жолду кесип ѳтүүдѳ түтүктѳрдү адашкан агымдардан улам келип чыгуучу дат басуудан коргоо боюнча иш-чаралар алдын алып каралышы зарыл.

Жалпы тармактын I, II жана III категориялардагы темир жолдору аркылуу ѳтмѳктѳрдү, ошондой эле I жана II категориялардагы автомобиль жолдорун долбоорлоодо ѳткѳргүч түтүктѳр бузулган учурда жолдордуу суу жууп же суу астында калуусун болтурбоо боюнча иш-чаралар алдын алып каралышы керек.

Ушунда ѳткѳргүч түтүктү темир жолдордун астынан эки тараптуу алып ѳтүүдѳ, эреже катары, кудуктардын аларда бүтѳѳчү арматуранын орнотулуусу менен алдын алып каралганы ылайык.

Темир жана автомобиль жолдору аркылуу ѳтмѳктүн долбоору темир жол жана автомобиль транспортун башкаруу жаатындагы тийиштүү ыйгарым укуктуу органдар менен макулдашылуусу керек.

Раструбдук түтүктѳрдѳн турган же муфталар менен бириктирилүүчү ѳткѳргүч түтүктѳрдүн горизонталдык же вертикалдык тегиздиктериндеги бурулуштарда келип чыгуучу күчүркѳнүүлѳр түтүктѳрдүн жалгашып биригүүлѳрүндѳ кабылданышы мүмкүн эмес учурда тирѳѳчтѳр алдын алып каралышы керек.

Ширетилген ѳткѳргүч түтүктѳрдѳ тирѳѳчтѳр кудуктарда бурулуштарды же вертикалдык тегиздиктеги бурулуу бурчунда 30° жана андан кѳбүрѳѳк жогору томпокторду жайгаштырууда алдын алып каралганы ылайык.

Эскертүү – Раструбдук түтүктѳрдѳн же 10°ка чейинки бурулуу бурчтарында 1 1 МПа (10 кгс/см²) чейин жумушчу басымла муфталар менен бириктирилүүчү ѳткѳргүч түтүктѳрдѳ тирѳѳчтѳрдүн алдын алып каралышына жол берилбейт.

Иштеп турган суу түтүктѳрү тарамдарын (ѳзгѳчѳ айыл жеринин калктуу конуштарында) реконструкциялоодогу же оңдоп-түзѳѳдѳгү долбоорлоодо алардын буга чейинкинин ичинде коаксиалдык жайгашуусу менен кичирээк диаметрдеги жаңы суу түтүктѳрү линияларын тѳшѳѳ сунушталат.

Ушунда бул участкадагы тармактын ѳткѳрүү жѳндѳмдүүлүгүн текшерүү жана суунун чыгымдалышынын эсептелген 10%дан тѳмѳндѳп кетүүсүн болтурбоо боюнча иш-чаралардын алдын алып каралганы зарыл.

Эреже катары, иштеп турган кудуктардагы жаңы ѳткѳргүч түтүктѳрдѳ бүтѳѳчү арматуранын орнотулушу алдын алып каралганы ылайык.

Тийиштүү негизделгенинде колдонулган, бирок бекемдиги жаңы ѳткѳргүч түтүктѳн жогору материалдан ѳткѳргүч түтүктѳрдү жолдордун суу түтүктѳрү тармагы линиясын кесип ѳткѳнүндѳ куту катары пайдаланууга уруксат берилиши керек.

2.8.15 Дюкерлер

Ѳткѳргүч түтүктѳрдүн суу агымдары аркылуу ѳтүүсүндѳгү дюкердин линияларынын саны экиден кем болбошу керек; бир линия токтотулганында калгандары боюнча суунун эсептик чыгымдалышынын 100%дык берилиши камсыз кылынышы керек.

Дюкердин линиялары дат басууга каршы күчѳтүлгѳн обочолонтуусу менен, механикалык бузулуулардан корголгон болот түтүктѳрдѳн тѳшѳлүүсү керек.

Кеме жүрүүчү суу агымдары аркылуу дюкердин долбоору суу транспортун башкаруу тармагындагы ыйгарым укуктуу органдар менен макулдашылуусу зарыл.

Ѳткѳргүч түтүктүн суу астындагы бѳлүгүн түтүктүн үстү жагына дейре тѳшѳѳ тереңдиги суу агымынын түбүнѳн 0,5 метрден кем эмес, ал эми кеме жүрүүчү суу агымдарында фарватердин чектеринде – 1 метрден кем эмес тѳмѳн болушу керек. Ушунда суу агымынын нугунун жуулуу жана кайрадан ѳзгѳрүп түзүлүү мүмкүндүгү кѳңүлгѳ алынганы ылайык.

Дюкердин линияларынын ортосундагы аралык кеминде 1,5 м болушу керек.

Дюкердин кѳтѳрүлүп келе жаткан бѳлүгүнүн жантаюусу горизонтко карата 20°тан кѳп эмес болуп кабылданышы керек.

Дюкердин эки тарабы боюнча кудуктарды жана бүтѳѳчү арматураны орнотуу менен ооштуруп кошууларды куруу алдын алып каралышы зарыл.

Дюкердин кудуктарындагы пландаштыруунун белгиси 5% камсыздалгандыгы менен суу агымындагы суунун максималдуу деңгээлинен 0,5 метрге жогору кабылданышы керек.

Эскертүү – Негизделгенинде башка материалдардан (пластмасса ж.б.) түтүктѳрдү колдонууга жол берилет.

2.8.16 Суу түтүктѳрү кудуктарынын ѳлчѳмдѳрүн аныктоо

Кудуктардын ѳлчѳмүн аныктоодо кудуктун ички капталдарына чейинки минималдуу аралыктарды тѳмѳндѳгүчѳ кабылдаган ылайык:

– түтүктѳрдүн диаметри 400 мм чейин болгонунда түтүктѳрдүн капталынан – 0,3 м, 500дѳн 600 мм чейин – 0,5 м, 600 мм кѳбүрѳѳк – 0,7 м;

– түтүктѳрдүн диаметри 400 мм чейин болгонунда фланецтин тегиздигинен – 0,3 м, 400 мм кѳбүрѳѳк – 0,5 м;

– түтүктѳрдүн диаметри 300 мм чейин болгонунда дубалга каратылган раструбдун четинен – 0,4 м, 300 мм кѳбүрѳѳк – 0,5 м;

– түтүктѳрдүн диаметри 400 мм чейин болгонунда түтүктүн түбүнѳн таманына чейин – 0,25 м, 500дѳн 600 мм чейин – 0,3 м, 600 мм кѳбүрѳѳк – 0,35 м;

– жылдырылчу шпиндели менен ачып-жапкычтын штогунун үстү жагынан – 0,3 м, жылдырылбачу шпиндели менен ачып-жапкычтын маховигинен – 0,5 м.

Кудуктардын иштѳѳ бѳлүгүнүн бийиктиги 1,5 метрден кем эмес болгону ылайык.

Ѳрткѳ каршы гидрантты кудукта жайгаштырууда анда ѳрт колонкасын орнотуу мүмкүнчүлүгү камсыз кылынышы керек.

Негизги суу түтүктѳрүндѳ кудуктарда жайгаштырылуучу абаны ичкери киргизүү үчүн клапандар орнотулган учурда желдетүүчү түтүк түзүлүшү алдын алып каралганы зарыл, ал негизги суу түтүктѳрүнѳ ичүүчү сапатындагы суу берилгенинде чыпка менен жабдылышы керек.

Кудукка түшүрүү үчүн кудуктун ооз жагында жана капталдарында быдырлуу болот же чоюн скобаны орнотуу алдын алып каралганы ылайык, кѳчмѳ металл тепкичтерин колдонууга жол берилет.

Зарылчылыкта кудуктардагы арматураны тейлѳѳ үчүн «Жабдууларды, арматураларды жана ѳткѳргүч түтүктѳрдү жайгаштыруу» 3.1 бѳлүмүнүн ченемдерине ылайык аянтча алдын алып каралышы керек.

Кудуктарда (негизделгенинде) экинчи жылуулоочу капкактардын алдын алып каралганы зарыл.

Зарылчылык болгондо бүтѳѳчү түзүлүштѳрү менен люктардын алдын алып каралганы ылайык.

2.8.17 Гидравликалык соккудан коргоо

Ѳткѳргүч түтүктѳрдүн гидравликалык сокку учурундагы (соккуга каршы арматураны же боштуктун түзүлүүсүн эсепке алуу менен аныкталган) басымдын жогорулашына карата эсебин чыгарууда тышкы күч келүүнү Н-18 автомобилдеринин колоннасынын күч келүүсүнѳн кѳп эмес деп кабылдоо керек.

Гидравликалык сокку учурундагы басымдын жогорулашын эсептѳѳлѳр менен аныктоо жана анын негизинде коргоо чараларын кабыл алуу керек.

Суу менен камсыздоо системаларын гидравликалык соккудан коргоо чараларын тѳмѳндѳгү учурлар үчүн деп карап кѳргѳн ылайык:

– электразыктануунун бузулуусунан улам бардыгын же биргелешип иштѳѳчү насостордун топторун күтүүсүз токтотуу;

– биргелешип иштѳѳчү насостордун бирин анын күчтѳп түртүлүү линиясында буруучу жапкычты (ачып-жапкычты) жапканга чейин токтотуу;

– артка кайтаруу клапаны менен жабдылган күчтѳп түртүлүү линиясындагы буруучу жапкыч (ачып-жапкыч) ачык экенинде насосту иштетүү;

– негизги суу түтүгүн бүтүндѳй же анын айрым участкаларынын иштѳѳсүн токтотууда буруучу жапкычты (ачып-жапкычты) механикалаштырып жабуу;

– тез аракеттенүүчү сууну пайдалануу арматурасын ачуу же жабуу.

Насосторду күтүүсүз токтотуудан же иштетүүдѳн улам келип чыгуучу гидравликалык соккулардан коргонуу чаралары эсебинде тѳмѳндѳгүлѳрдү кабылдаган ылайык:

- негизги суу түтүктөрүндө абаны ичкери коё берүү жана кыстыруу үчүн клапандарды орнотууну;

- насостордун күчтөп түртүлүү линияларында ачылып жана жабылып жөнгө салынуусу менен артка кайтаруу клапандарын орнотууну;

- негизги суу түтүктөрүндөгү негизги суу түтүктөрүнүн ар биринде статикалык күчтөп түртүлүү менен анча чоң эмес айрым участкаларга ажырымдап бөлүүчү артка кайтаруу клапандарын орнотууну;

- сууну насостор аркылуу алардын эркин айлануусунда же толук токтотулганында кайрадан артка багыттап чыгарууну;

– негизги суу түтүктѳрүнүн башталган жеринде (насостун күчтѳп түртүлүү линиясында) гидравликалык сокку процессин жумшартуучу абалык-суулук камераларды (капкактарды) орнотууну.

Эскертүү – Гидравликалык соккудан коргоо үчүн колдонууга жол берилет: ѳчүрүүчүлѳрдү орнотууну, сууну күчтѳп түртүлүү линиясынан соруучуга агызууну, суу түтүгүндѳгү агымдын текшиси менен ажырымдалуусунун түзүлүү орундарында ичкери коё берүүнү, жол берилген чектерден ашып басымдын жогорулаганындагы туюк диафрагмаларды орнотууну, күчтѳп түртүлүү колонналарын курууну, тегеренүүчү массалардын чоң инерциясы менен насостук агрегаттарды колдонууну.

Ѳткѳргүч түтүктѳрдү буруучу жапкычты (ачып-жапкычты) жапкандан улам келип чыгуучу басымдын жогорулашынан коргоо бул жабуунун убактысын кѳбѳйтүү аркылуу камсыз кылынышы керек.

Приводдун кабыл алынган тиби менен жапкычты жабууга убакыттын жетишсиздигинде коргоонун кошумча чаралары кабыл алынганы ылайык (алдын алып сактоочу клапандарды, аба капкактарын, суунун күчтѳп түртүлүү колонналарын жана д.б.).

2.8.18 Ѳткѳргүч түтүктѳрдү сыноо

Жалпы жоболор

Күчтѳп түртүлүү ѳткѳргүч түтүктѳрү КЧжЭ 3.05-04 талаптарына ылайык гидравликалык же пневматикалык ыкмалар менен бекемдиги жана герметикалуулугу боюнча сыноодон ѳткѳрүлүүгѳ жатат.

Күчтѳп түртүлүү ѳткѳргүч түтүктѳрүнүн бардык класстарына сыноо, эреже катары, эки этапта жүзѳгѳ ашырылышы керек:

1-этап – бекемдигин жана герметикалуулугун жалгашып биригүүлѳрдү кароо үчүн ачык калтырылган түтүктѳрдү диаметринин жарымына топурак менен кѳмүлгѳндѳн кийинки аткарылуучу адепки сыноо.

Адепки сыноолордун натыйжалары боюнча курулуш уюмунун (жалдануучу мекеменин) башкы инженери тарабынан бекитилүүчү акт түзүлѳт.

2-этап – бекемдикке жана герметикалуулукка деген кабыл алуучу (акырына чыгарылган) сыноо ѳткѳргүч түтүк толук кѳмүлгѳндѳн кийин аткарылууга тийиш.

Эскертүү – Кабыл алуучу (акырына чыгарылган) сыноо заказчынын жана эксплуатациялоочу уюмдун ѳкүлдѳрүнүн катышуусу астында жүргүзүлѳт.

Кабыл алуучу (акырына чыгарылган) сыноонун натыйжалары боюнча КЧжЭ 3.05.04 милдеттүү 1-тиркемесинин формасына окшогон формада сыноонун натыйжалары тууралуу акт түзүлѳт.

Сыноонун эки этабы тең гидранттарды, вантуздарды, алдын алып коргоочу жана боштукка каршы клапандарды орнотконго чейин аткарылышы керек, сыноо маалында алардын ордуна фланецтик бүтѳѳчүлѳр орнотулганы ылайык.

Эскертүү – Иштеп турган абалында кароого жол берилген же курулуу процессинде токтоосуз кѳмүлүүгѳ тийиштүүлүктѳгү ѳткѳргүч түтүктѳрдү адепки сыноону (кыш маалында, кысынган шарттарда жумуштарды алып барууну) долбоорлордо тийиштүү негизделгенинде жүргүзүүгѳ жол берилбейт.

2.8.18.1 Күчтѳп түртүлүү ѳткѳргүч түтүктѳрүн гидравликалык сыноодон ѳткѳрүү боюнча сунуштамалар

Күчтѳп түртүлүү ѳткѳргүч түтүктѳрүн бекемдигине жана герметикалуулугуна деп адепки жана кабыл алуучулук гидравликалык сыноону КЧжЭ 3.05.04 жана бул КЧ булактарында келтирилген сунуштамаларга ылайык жүргүзүү керек.

Болот түтүктѳрдѳн куралган ѳткѳргүч түтүктѳрдү сыноо ыкмасынан кѳз карандысыздыкта узундугу 1 километрден аз болгонунда бир кабыл алууда, узундугу чоң болгонунда 1 километрден чоң эмес участкалары менен сыноодон ѳткѳрүү керек.

ПВД, ПНД жана ПВХ тибиндеги МАМСТ 18599 полиэтилен ѳткѳргүч түтүктѳрүн сыноо ыкмасынан кѳз карандысыздыкта узундугу 0,5 километрден кѳп болбогонунда бир кабыл алууда, узундугу чоң болгонунда 0,5 километрден чоң эмес участкалары менен сыноодон ѳткѳргѳн ылайык.

Күчтѳп түртүлүү ѳткѳргүч түтүктѳрүн бекемдигине карата адепки сыноону аткаруу үчүн Р_И гидравликалык сыноо басымынын чоңдугу тууралуу кѳрсѳтмѳ-лѳрдүн долбоордо болбогонунда чоңдук 28-таблицага ылайык (КЧжЭ 3.05.04 ченемдери боюнча) кабылданат.

Күчтѳп түртүлүү ѳткѳргүч түтүктѳрүнүн адепки жана кабыл алуучулук сыноолорун жүргүзгѳнгѳ чейин бардык жумуштар бүткѳрүлгѳн болушу керек:

- жалгашып биригүүлѳрдү бекемдѳѳ боюнча;

- тирѳѳчтѳрдү орнотуу боюнча;

- бириктирүүчү бѳлүктѳрдүн жана арматуранын монтажы боюнча;

- шитерүүнүн сапатын кѳзѳмѳлдѳѳнүн жана болот ѳткѳргүч түтүктѳрдүн жыртык-тешиктеринин бүтѳлүшүнүн канааттандырарлык натыйжалары алынды;

- буруп кетүүлѳрдѳгү гидранттардын, вантуздардын, алдын алып сактоочу клапандардын жана эксплуатациялоодогу ѳткѳргүч түтүктѳргѳ бириктирүү ордуларынын ордуна фланецтик бүтѳѳчүлѳр орнотулду;

- сыноодогу участканын толтурулуу, таптап тыгыздантуу жана бошотуу каражаттары даярдалды;

- убактылуу коммуникациялар жалгаштырылды жана да сыноолорду жүргүзүү үчүн зарыл приборлор жана крандар орнотулду;

- даярдык жумуштарын жүргүзүү үчүн кудуктар кургатылды жана желдетилди;

- коргоо аймагынын участкаларынын чектеринде дежурлук уюштурулду;

- ѳткѳргүч түтүктүн сыноодогу участогу суу менен толтурулду (сыноонун гидравликалык ыкмасында) жана андан аба сүрүлүп чыгарылды.

Ѳткѳргүч түтүктѳрдүн бекемдигин жана герметикалуулугун адепки жана кабыл алуучулук сыноолорду жүргүзүүдѳ гидравликалык басымды ѳлчѳѳ үчүн кластык тактыгы 1,5тен тѳмѳн эмес, корпусунун диаметри 160 миллиметрден кем эмес жана номиналдык басымга карата сынактык РИ 4/3 шкаласы менен аныкталып берилген тартипте аттестацияланган пружиналык манометрлерди колдонгон ылайык.

28- таблица