КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮ

ТОКТОМ

2011-жылдын 13-декабры № 755

2012-2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Калкты социалдык коргоону өнүктүрүү стратегиясы жөнүндө

Республиканын калкын социалдык өнүктүрүүгө, турмуш деңгээлин турукташтырууга жана жогорулатууга бирдиктүү багытты жүргүзүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. Тиркелген 2012-2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Калкты социалдык коргоону өнүктүрүү стратегиясы (мындан ары - Стратегия) бекитилсин.

2. Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, администрациялык ведомстволор, жергиликтүү мамлекеттик администрациялар, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары:

- Стратегияны турмушка ашыруу боюнча чараларды көрүшсүн;

- Стратегияны турмушка ашыруу үчүн кураторлук кылган багыттар боюнча иш-чаралардын ведомстволук пландарын эки жумалык мөөнөттө иштеп чыгышсын жана бекитишсин;

- Стратегияны аткаруунун жүрүшү жөнүндө Кыргыз Республикасынын Калкты социалдык коргоо боюнча министрлигине ар бир жарым жылдыктын жыйынтыгы боюнча, отчёттук мезгилден кийинки айдын 10унан кечиктирбестен маалымат берип турушсун.

3. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги ушул токтомдун 2-пунктунда көрсөтүлгөн мамлекеттик органдар менен бирдикте «Кыргыз Республикасынын 2012-жылга республикалык бюджети жана 2013-2014-жылдарга болжолу жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын долбооруна Стратегияны турмушка ашыруу үчүн кошумча каражаттар тууралуу сунуштарды киргизсин.

4. Кыргыз Республикасынын Калкты социалдык коргоо боюнча министрлиги:

- «Кыргыз Республикасынын Социалдык коргоо боюнча координациялык кеңеши жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн чечиминин долбоорун үч айлык мөөнөттө белгиленген тартипте Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө киргизсин;

- Стратегияны турмушка ашыруунун жүрүшү жөнүндө жалпыланган отчётту Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө ар бир жарым жылдыктын жыйынтыктары боюнча, 1-августтан жана 1-февралдан кечиктирбестен берип турсун;

- Стратегияны турмушка ашыруунун ар жылдагы мониторингинин жыйынтыктары боюнча зарылчылык болгон учурда ушул Стратегияга өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө сунуштарды киргизсин.

5. Стратегияны сапаттуу жана өз учурунда аткаруу үчүн министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, администрациялык ведомстволордун, жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жетекчилеринин жеке жоопкерчилиги белгиленсин.

6. Бул токтом расмий жарыяланган күндөн тартып күчүнө кирет.

7. Бул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын социалдык камсыздоо, саламаттык сактоо, эмгек жана миграция бөлүмүнө жүктөлсүн.

2012-2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Калкты социалдык коргоону өнүктүрүү

Стратегиясы

1. Киришүү

2012-2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Калкты социалдык коргоону өнүктүрүү стратегиясынын (мындан ары - Стратегия) актуалдуулугу өлкөдө социалдык коргоонун натыйжалуу жана адилеттүү системасын куруу зарылчылыгы менен шартталган.

Стратегия өлкөдө социалдык коргоонун абалын сапаттык жактан жакшыртууга багытталган, алдыдагы үч жылда социалдык коргоонун өңүтүн, өнүгүү максаттарын жана системаны өнүктүрүүнүн негизги катышуучуларын аныктайт.

Азыркы учурга чейин социалдык коргоону өнүктүрүү боюнча өз алдынча концепциялык документ болгон эмес, бул маселелер мамлекеттик стратегиялык программалардын бир бөлүгү гана болуп келген. Бул Стратегия социалдык коргоонун келечектеги системасына мамлекеттин комплекстүү көз карашын чагылдырган алгачкы концепциялык документ болуп саналат.

Стратегия Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 8-сентябрындагы № 540 токтому менен бекитилген 2012 - 2014-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү программасына ылайык келтирилген, ал программада камтылган концепциялык жоболорду турмушка ашыруунун механизмдерин тактайт жана камтыйт.

2. Стратегиялык позицияны белгилөө

2. Мамлекет адамдын социалдык коргоого укугун эң жогорку баалуулуктардын бири деп тааныйт, ал коомдо социалдык адилеттүүлүктү бекемдөөгө багытталган саясатты жүргүзөт. Бул үчүн мамлекет калктын социалдык жактан аялуу топторун колдоо программаларын турмушка ашырат. Калкты социалдык коргоо, жарандардын материалдык бакубаттыгынын тийиштүү деңгээлин камсыз кылуу, коомдо социалдык ынтымакты жана тилектештикти өнүктүрүү мамлекеттин приоритеттери болуп саналат.

Мамлекет калкты социалдык коргоону камсыз кылууда төмөнкүдөй принциптерди сактайт:

- кепилденгендик принциби - социалдык коргоого укугу бар адамдарды милдеттүү түрдө социалдык коргоо;

- жеткиликтүүлүк принциби, ал социалдык төлөмдөрдү жана кызмат көрсөтүүлөрдү жөнөкөйлөтүп алуу үчүн зарыл шарттарды түзүүнү көздөйт;

- комплекстүүлүк принциби, ал бир эле учурда социалдык колдоонун ар кандай түрлөрүн: төлөмдөрдү, кызмат көрсөтүүлөрдү, кошумча материалдык жардамды берүүнү көздөйт;

- ыктыярдуулук принциби - социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү тандоосу боюнча: же мамлекеттик, же мамлекеттик эмес мекемелерден алуу мүмкүнчүлүгү жана стационардык социалдык мекемелерди бара-бара деинститутташтыруу;

- кодуланбагандык принциби, социалдык, мүлктүк, курактык, этностук, жыныстык жана башка статустарына карабастан бардык адамдар үчүн социалдык кызмат көрсөтүүлөргө жана ыңгайлуулуктарга бирдей мүмкүнчүлүктөрдү жана жеткиликтүүлүктү камсыз кылууну белгилейт;

- даректүүлүк принциби, ал жарандардын жекече өзгөчөлүктөрүн жана башка объективдүү себептерди (курагы, ден соолук абалы, киши башына жалпы кирешенин өлчөмү, баккан адамынын жоктугу, туруктуу жашаган жеринин жоктугу, жашоо-тиричиликтин оор кырдаалы) эске алуу менен алардын конкреттүү категорияларына социалдык коргоону берүүнү карайт;

- тез чара көрүү принциби, ал инфляциялык процесстерге жараша социалдык төлөмдөрдүн өлчөмдөрүн өз учурунда индекстөөнү, калктын артыкчылыктуу муктаждыктарына жараша мамлекеттик кепилдиктерди кайра карап чыгууну болжолдойт;

- мамлекеттик бийлик жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жоопкерчилигинин принциби, алардын кызматкерлеринин, ошондой эле башка жеке жана юридикалык жактардын калктын аялуу катмарларынын укуктарын жана таламдарын бузгандык, аларга зыян келтиргендик үчүн жоопкерчилиги;

- үй-бүлөдөн ажыроону болтурбоо жана үй-бүлө менен жашоого укуктарын камсыз кылуу принциби.

3. Социалдык коргоонун келечектеги системасынын өңүтү социалдык колдоого муктаж болгон бир да адам социалдык коргоо системасынан тышта калууга тийиш эместигинде турат. Мында мамлекеттин социалдык иши экономикалык эркиндикти, жарандын өзү жана өз үй-бүлөсү үчүн экономикалык бакубаттыкка өзү жетишүүгө жигердүүлүгүн жана мүмкүнчүлүгүн чектеген мамлекеттик багуу түрүндө болууга тийиш эмес. Эмгектене ала тургандардын бардыгына жашоо-тиричиликтин оор кырдаалынан чыгууга көмөк көрсөтүү керек, эмгектене албай тургандар - кары-картаңдар, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелүү адамдар (ДМЧА) жана балдар - социалдык жактан камсыз кылынууга тийиш, анын ичинде социалдык камсыздандыруу принциптерин колдонуу менен камсыздалууга тийиш, алар андан ары өнүгүүгө тийиш.

Балдарды социалдык коргоого мамлекеттин чыгымдарын келечекке инвестиция катары кароо зарыл. Мамлекеттик саясат дени сак жана билимдүү жаш муунду өстүрүүгө багытталып, бул - өлкөнүн келечегин камсыз кылуу, коомдун келечектеги экономикалык активин даярдоо милдети деп эсептелүүгө тийиш. Мамлекет мындай саясат оорулууларды дарылоого жана реабилитациялоого жана кийин жайсыз жарандарга социалдык колдоо көрсөтүүгө караганда алда канча аз бюджеттик чыгымдарды талап кыла тургандыгына таянууга тийиш.

4. Социалдык чөйрөдөгү ыйгарым укуктуу орган аркылуу мамлекеттин негизги миссиясы жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөргө (жарандарга) жана балдарга натыйжалуу социалдык коргоону камсыз кылууда, жеткиликтүү жана сапаттуу социалдык кызмат көрсөтүүдө турат.

3. Кырдаалга жалпы анализ

5. Социалдык коргоонун иштеп жаткан системасы социалдык коргоону берген органдардын жана ага муктаж жарандардын ортосундагы коомдук мамилелердин системасынан турат.

Калкты социалдык коргоо жагындагы мамлекеттик органдардын негизги милдети болуп социалдык коргоо жагынан мамлекеттик социалдык саясатты иштеп чыгуу жана турмушка ашыруу, социалдык коргоо системасын жана анын мамлекеттик институттарын өркүндөтүү саналат. Бүгүнкү күндө мамлекеттик социалдык коргоо республикалык жана аймактык деңгээлдерде берилет.

Республикалык деңгээлде калкты социалдык коргоо органдарынын негизги функциялары болуп төмөнкүлөр саналат:

- социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ченемдик укуктук актылардын долбоорлорун иштеп чыгуу;

- мамлекеттик органдардын социалдык коргоо чөйрөсүндөгү мамлекеттик программаларды жана ченемдик укуктук актыларды аткарышын координациялоо;

- ведомствого караштуу жана аймактык уюмдардын иштерин мониторингдөө;

- маалыматтык ишти жүргүзүү.

Аймактык деңгээлде калкты социалдык коргоо органдарынын негизги функциялары болуп райондун (шаардын) деңгээлинде мамлекеттик саясатты турмушка ашыруу, ошондой эле маалыматтык ишти жүргүзүү саналат.

Жергиликтүү мамлекеттик администрациялар (мындан ары - ЖМА) төмөнкүдөй функцияларды аткарышат:

- аймакта Кыргыз Республикасынын министрликтеринин, администрациялык ведомстволорунун жана башка мамлекеттик органдарынын аймактык бөлүмдөрүнүн макулдашылган ишин камсыз кылат;

- аймакты социалдык-экономикалык өнүктүрүү жана калкты социалдык коргоо программаларын иштеп чыгат, алардын аткарылышын уюштурат;

- кечиктирилгис социалдык-экономикалык милдеттерди чечүү үчүн колдо болгон ресурстарды тартат;

- жарандардын, анын ичинде жашы жете электердин укуктары сакталышын контролдойт;

- калкты социалдык-маданий жактан тейлөөнү уюштурат. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары (мындан ары - ЖӨБО) аймактын жашоо-турмушун камсыз кылуу системасынын иштешин жана өнүгүшүн уюштуруу, социалдык-экономикалык пландаштыруу жана калкка социалдык жана маданий кызмат көрсөтүү максатында балдар жана жаштар менен иштөө боюнча иш-чараларды жүргүзүүнү уюштуруу функциясын аткарат.

Коммерциялык эмес уюмдар мамлекеттик социалдык заказдын алкагында калктын муктаж катмарларына социалдык кызмат көрсөтөт.

6. 1990-жылдары Кыргызстанда советтик мезгилден өткөн, натыйжасыз жана дарексиз болгон социалдык жеңилдиктердин жана жөлөкпулдардын системасы түзүлдү. Кыргыз Республикасы Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигинде (КМШ) биринчилерден болуп социалдык коргоо системасын реформалоого киришти, ал 1995-1998-жылдары жүргүзүлдү. Реформанын жыйынтыгында калкты социалдык коргоонун жаңы модели киргизилди, ал калктын кыйла аялуу топторуна даректүү ыкманы жана төлөмдөргө укугу бар жарандарга алардын адекваттуулугун карайт. Бүгүнкү күндө калкты социалдык коргоо төмөнкүдөй алты ыкманын жардамы менен турмушка ашырылууда:

- балдары бар аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө ар айдагы жөлөкпул (АҮАЖ);

- эмгекке жарамсыз жарандар үчүн ар айдагы социалдык жөлөкпул (АСЖ);

- эмгекке жарамсыз жарандарга пенсиялар;

- жеңилдиктердин ордуна акчалай компенсациялар;

- калктын аялуу категорияларына берилчү социалдык кызмат көрсөтүүлөр;

- иштеп жаткан жарандарга социалдык камсыздандыруу боюнча төлөмдөр.

Мыйзамда мамлекеттик жөлөкпулдун негизги эки түрүн - АҮАЖны жана АСЖны чектөө жана төлөө каралган. Биринчи жөлөкпул (АҮАЖ) балдарга багытталган, ал балдары бар өтө жарды үй-бүлөлөрдүн кирешесиндеги ажырымды кепилденген минималдуу кирешенин (КМК) деңгээлине чейин жоюуга багытталган. 2010-жылдан тартып АСЖ үй-бүлөнүн киши башына жыйынды кирешесине карабастан категориялык принцип боюнча чектелет, аны алуучулар болуп пенсия менен камсыз кылууга укугу жок эмгекке жарамсыз адамдар саналат. 2010-жылы АҮАЖнын орточо өлчөмү 235 сомду түздү, ал эми АСЖнын орточо өлчөмү1503 сомго барабар. Азыркы учурда калктын 8%дан ашыгы мамлекеттик жөлөкпулдарды алат.

Керектөө бааларынын өсүшүнүн терс натыйжаларын жеңилдетүү, энергияга, транспортко жана коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө тарифтерди көбөйтүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жарандардын айрым категорияларына жеңилдиктердин ордуна акчалай компенсацияларды караган1.

Социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү алуучулар болуп, негизинен, социалдык мекемелерде - жатак үйлөрдө жашаган жана үйүндө социалдык тейлөөнү алган адамдар (11 миңге жакын адам) саналат.

Мамлекеттик социалдык камсыздандыруу системасынын негизги компоненти болуп курагы, майыптыгы, баккан адамынан ажырагандыгы боюнча пенсиялар эсептелет, аларды Кыргыз Республикасынын калкынын 10%ы алат.

7. Жетишилген прогресске карабастан, социалдык коргоо системасы андан ары оптималдаштырууну талап кылат. Бир катар көйгөйлөр чечилбеген бойдон калууда, алардын ичинен кыйла курч көйгөйлөр төмөндө саналган.

Социалдык камсыз кылууга чыгымдарды каржылоо жашоо деңгээлинин расмий таанылган стандартын - жашоо минимумун эске албастан, республиканын бюджетинин финансы-экономикалык мүмкүнчүлүгүнө таянуу менен жүргүзүлөт. Бүтүндөй алганда 2010-жылы Калкты социалдык коргоо боюнча министрлигинин бюджети ички дүң продуктунун (ИДП) (4628 млн. сом.) 2,1%ын түздү, ал эми 2009-жылы бул көрсөткүч 1,3 %га барабар болгон. Мындай динамика 2010-жылы мамлекеттик жөлөкпулдардын жана жеңилдиктердин ордуна акчалай компенсациялардын олуттуу жогорулашы, социалдык жөлөкпулдарды алуучулардын жаңы категориялары киргизилиши менен шартталган. Мындан ары адекваттуу мамлекеттик социалдык колдоону сактоо максатында республикалык бюджетте социалдык чыгымдарга ИДПнын 2,1 %ынан төмөн болбогон каражаттар каралууга тийиш.

Бюджеттик ресурстардын кыйла үлүшү социалдык коргоого муктаж адамдардын муктаждыктарын каржылоого эмес, социалдык мекемелердин инфраструктурасын каржылоого жумшалат.

Бүгүнкү күндө калкка социалдык коргоону берген министрликтер менен ведомстволорду координациялоо төмөн деңгээлде. Пенсиялык камсыздоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу орган жүргүзүп жаткан пенсиялык саясат жана социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу орган жүргүзүп жаткан саясат макулдашылбаган мүнөздө, бул натыйжада пенсиялар менен социалдык жөлөкпулдардын өлчөмдөрүндөгү диспропорцияга алып келүүдө. Социалдык коргоо, курулуш, ички иштер, билим берүү жана илим, эмгек, иш менен камсыздоо жана миграция, саламаттык сактоо тармактарындагы ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдардын кооперациясын талап кылган көйгөйлөр чечилбеген бойдон калууда. Ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелүү адамдардын инфраструктура объекттерине, имараттарга киришин камсыз кылуу, аларды ишке орноштурууга көмөктөшүү маселелери, кароосуз жана көзөмөлсүз калган балдар жагындагы кырдаалды жакшыртуу боюнча иштерди координациялоо милдеттери, ошондой эле социалдык жактан аялуу адамдардын билим берүү жана саламаттыкты сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнө толук жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу көйгөйлөрү кайра карап чыгууну талап кылат.

Социалдык коргоо көйгөйлөрүн чечүүдө жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары кыйла роль ойноого тийиш. Бирок жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын үй-бүлөлөрдүн жардылыктан арылышына көмөктөшүү боюнча иши жетишсиз деңгээлде. Жергиликтүү деңгээлде кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү жай жүрүп жатат, ал негизинен эл аралык донорлор колдогон айрым коммерциялык эмес уюмдардын ишинин аркасында гана жүрүп жатат.

Расмий статистика көрсөтүп тургандай, жатак мекемелердеги, өзгөчө балдардын жатак мекемелериндеги адамдардын (ДМЧА, улгайган адамдар, балдар) саны жыл өткөн сайын көбөйүүдө. Бул тенденциянын эки терс жагы бар - адамдын үй-бүлөлүк чөйрөгө укугун чектейт жана мамлекет тарабынан кошумча чыгымдарды талап кылат. Жатак мекемеде адамды багууга мамлекеттик чыгымдар үй-бүлөдөгү адамды социалдык колдоого караганда бир нече эсе көп. Мамлекеттин социалдык саясаты «жатак мекемеге барган учурдагы контролдоо» системасын (гейткипинг) жана стационардык социалдык мекемелерди деинститутташтырууга багытталууга тийиш.

Өкмөттүк эмес уюмдардан социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алуу мүмкүнчүлүгү мыйзамдуу түрдө белгиленген, бирок бул кызмат көрсөтүүлөрдүн натыйжалуулугуна жана сапатына баа берүү иш жүзүндө мүмкүн эмес. Өлкөдө минималдуу социалдык стандарттар жок, аккредитациялоо механизмдери иштелип чыккан эмес, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү аныктаган социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн наркынын чоңдугу аныкталган эмес.

Социалдык кызматкерлердин профессионал кызматын түзүү, алардын статусун жогорулатуу талап кылынат. Азыркы учурда социалдык кызматкерлер жалгыз бой кары-картаң жарандарга жана ДМЧАларга үйүнө барып социалдык тейлөө боюнча квалификациялуу эмес эмгекти аткарып жатат. Бүгүнкү күндө социалдык кызматкерлерге жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөргө жана балдарга сапаттуу социалдык кызмат көрсөтүү үчүн тиешелүү кесиптик даярдык зарыл.

8. Мамлекеттик социалдык заказдын эсебинен каржыланчу социалдык кызмат көрсөтүүлөр жер-жерлердеги коммерциялык эмес уюмдар тарабынан берилген өнүккөн өлкөлөрдүн тажрыйбасын эске алуу дагы зарыл. Бул өлкөлөрдө жер-жерлерде социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү жергиликтүү өз алдынча башкаруу орган тарабынан ишке ашырылат.

Азыр биз мамлекеттик социалдык заказ мамлекеттик түзүмдөрдүн жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын бардык деңгээлдеринде турмушка ашырылышына көңүл бурууга тийишпиз, ошонун өзү менен калкка социалдык кызмат көрсөткөн коммерциялык эмес уюмдарды максимум камтууну камсыздоо зарыл.

Социалдык коргоо процедураларын жөнөкөйлөтүү, алардын ачыктыгын камсыз кылуу жана коррупциялык көрүнүштөрдү азайтуу үчүн калкка кызмат көрсөткөн мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын маалымат базасын иштен чыгууга, киргизүүгө жана интеграциялоого өзгөчө көңүл бурулууга тийиш.

Башка өлкөлөрдүн тажрыйбасы боюнча биз социалдык коргоонун алдын алуучу, реабилитациялоочу жана интеграциялык чаралары жөнүндө калкка маалымдоого өзгөчө маани берүүгө тийишпиз. Жаңы технологияларды, ошондой эле көрсөтмө материалды пайдалануу менен системалык маалыматтык компанияларды жүргүзүү, ошондой эле алдын алуучу чараларды пропагандалоо калктын маалымдуулук деңгээлин жогорулатууга, социалдык колдоо алууга укугу бар жарандарды камтууну жакшыртууга, адамдардын жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылышын болтурбоого мүмкүндүк берет.

4. Иштин негизги максаттары жана артыкчылыктуу багыттары

9. Конституциялык жана мыйзамдык ченемдерге, Кыргыз Республикасы алган эл аралык милдеттенмелерге таянып, жогоруда баяндалган учурдагы кырдаалдын талдоосун эске алуу менен, мамлекет 2012-2014-жылдарга негизги максатты аныктаган, ал калкты социалдык коргоонун натыйжалуу жана адилеттүү системасын түзүүдө турат.

Жакынкы үч жылга мамлекеттин камкордугунун негизги объекти жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган балдар, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелүү адамдар, улгайган жарандар жана опурталдуу топтогу адамдар болмокчу, аларга жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган адамдар (үй-жайсыздар) киргизилген.

Жарандардын бөлүп көрсөтүлгөн тобу жагынан максаттарды конкреттештирүү төмөнкүлөрдөн турат:

- турмуштук оор кырдаалга кабылган үй-бүлөлөрдүн жана балдардын мамлекеттик социалдык төлөмдөргө, балдарды үй-бүлөлүк чөйрө менен камсыз кылууга багытталган кепилденген социалдык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгүн арттыруу;

- ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелүү адамдардын социалдык кызмат көрсөтүүлөргө жана төлөмдөргө жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу, коомдук турмушка катышуу үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылган шарттарды түзүү;

- улгайган жаранды социалдык төлөмдөрдүн татыктуу деңгээли менен камсыз кылуу жана аларга сапаттуу социалдык кызмат көрсөтүү;

- үй-жайсыздарды алдын алуу жана социалдык реабилитациялоо боюнча жеткиликтүү социалдык инфраструктураны түзүү.

10. Бул Стратегияны турмушка ашыруу боюнча мамлекеттин ишинин артыкчылыктуу багыттары болуп төмөнкүлөр саналат:

- социалдык төлөмдөрдүн, анын ичинде АҮАЖ жана АСЖ өлчөмдөрүн көбөйтүү;

- альтернативдүү социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү, социалдык кызмат көрсөткөн, өзгөчө жергиликтүү деңгээлде көрсөткөн мамлекеттик эмес мекемелердин тармагы пайда болушу үчүн шарттарды түзүү;

- жатак мекемелерди деинститутташтыруу, алардагы адамдардын санын максимум азайтуу;

- калктын аялуу топторун социалдаштыруу жана коомго интеграциялоо;

- социалдык кызматкерлердин институтун түзүү жана өнүктүрүү.

5. Турмуштагы оор абалга кабылган үй-бүлөлөрдү жана балдарды социалдык коргоо

11. Бүгүнкү күндө 404,5 миң бала же өлкөнүн бардык балдарынын 18,4%ы социалдык коргоо менен камтылган. Ар кандай оор кырдаалга кабылган балдарга социалдык жардамдын түзүмү төмөнкүдөй көрүнүш менен мүнөздөлөт:

- аз камсыздык боюнча жөлөкпул алган балдар - 362,1 миң адам (республиканын балдарынын 16%га жакыны);

- социалдык жөлөкпул алган балдар - 22,4 миң;

- баккан бир же эки адамынан ажыраган балдар - 13,5 миң;

- жатак мекемелердеги балдар - 20,0 миңден ашык.

12. Балдарга берилчү төлөмдөрдүн өлчөмүнүн жетишсиздиги көптөгөн жылдар бою чечүүгө кыйын болгон көйгөйлөрдүн бири бойдон калууда. Аз камсыз болгон үй-бүлөдөгү ар бир балага кепилдик кылынган кирешенин (КМК - кепилденген минималдуу киреше) деңгээли бир нече жолку жогорулатууга карабастан 2010-жылы бир балага жашоо минимумунун 10%ына чейин гана жеткирилген жана 310 сомду түзгөн. 2011-жылдын июлунан тартып КМК 370 сом өлчөмүндө белгиленди.

Белгилей кетүү зарыл: аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө жөлөкпулдарды төлөө өлчөмүнүн аздыгынан улам өтө жардылыктын деңгээлинин азайышына таасир этип, жакырлыктын жалпы деңгээлине таасир этпей жатат. Аз камсыз үй-бүлөлөргө жөлөкпулдардын өлчөмүнүн деңгээлин жогорулатуу менен катар алардын даректүүлүгүн жакшыртып, социалдык коргоо системасынан чыгарып салуудагы жаңылыштыктарды азайтуу зарыл.

13. Балдарга социалдык жөлөкпулдарды төлөө боюнча көрүнүш, аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдөгү балдарга төлөнүүчү жөлөкпулдан айырмаланып, алда канча оптимисттүү көрүнөт. Баккан бир адамынан ажыраган балдарга социалдык жөлөкпулдун өлчөмү 1000 сомду же балага жашоо минимумунун 30%га жакынын түзөт. Бирок баккан адамдарынан ажыраган балдарга социалдык жөлөкпул багуучусунан ажырагандык боюнча пенсиядан ашык болууга тийиш эмес. Бүгүнкү күндө ата-энеси камсыздандыруучу пенсиялык чегерүүлөрдү төлөгөн балдарга пенсиялык төлөмдөрдүн минималдуу өлчөмү социалдык жөлөкпулдан аз. Ошондуктан социалдык жана пенсиялык саясатты жүргүзүү макулдашылган болууга тийиш. Социалдык адилетсиздикти болтурбоо жана социалдык пенсиялык камсыздандыруу маданиятын өнүктүрүү үчүн пенсияларды жана социалдык жөлөкпулдарды жогорулатуу механизмдерин шайкеш келтирүү зарыл.

14. Жатак мекемелердеги балдардын саны 20 миңден ашык, алардын ичинен 88%ынын биологиялык ата-энеси же туугандары бар. Мында балдардын саны жыл сайын 1000 адамга көбөйүүдө.

Азыркы учурда жатак мекемедеги бир баланы багууга мамлекет айына орточо 7,0 миң сомго жакын чыгымдайт, ал эми мамлекеттик жөлөкпулдарды төлөө орточо 250 сомдон 3,0 миң сомго чейин. Мамлекеттик жатак мекемелердин көпчүлүгү республикалык бюджеттен каржыланат, алардын ичинен каражаттардын 3%ы гана балдарга кызмат көрсөтүүгө, ал эми алардын негизги үлүшү администрациялык чыгымдарга, коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө, эски ири имараттардын амортизациясына жана аларды оңдоого жумшалат.

15. Балдардын кароосуз калгандыгы жана көзөмөлсүздүгү негизги көйгөйлөрдүн бири бойдон калууда. Бүгүнкү күндө мындай балдардын саны 10 миңден ашык. Бишкек шаарындагы Жашы жете электерди адаптациялоо жана реабилитациялоо борбору эле жыл сайын өлкөнүн ар кайсы региондорунан келген 200дөн ашык баланы реабилитациялайт жана үй-бүлөгө кайра жиберет. Кароосуз жана көзөмөлсүз балдар укук бузууларды жасоого алда канча көбүрөөк дуушарланат. Ички иштер органдарынын жашы жете электердин иштери боюнча инспекцияларында эсепте турган жашы жете электердин саны азайбай жатат. Жыл сайын мындай адамдардын саны 3 миңден 3,5 миң адамга чейин өзгөрүп турат, ал эми алардын саны жылына жашы жете элек 2-2,5 миң балага жаңыланып турат2.

16. Азыркы учурда республикада 50,9 миңге жакын иштеген балдар бар, алардын ичинен 50%ы мектепке барбайт. Эреже катары, алар квалификациясы жок жумушчу күчүнүн рыногуна тартылган. Билимдин жоктугу келечекте мындай балдардын жакшы акча төлөнүүчү иш табуусун чектейт жана алардын үй-бүлөлөрүн жардылыкка алып келет.

17. Үй-бүлөлүк зомбулук маселеси дагы бир ачык маселе бойдон калууда. Кыргыз Республикасынын «Үй-бүлөдөгү зомбулуктан социалдык-укуктук коргоо жөнүндө» Мыйзамы 2003-жылы кабыл алынганына карабастан, алиге чейин бул Мыйзамды турмушка ашыруу механизмдери жана тиешелүү мамлекеттик органдардын, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана үй-бүлөдөгү зомбулукка дуушарланган адамдарга кызмат көрсөткөн коммерциялык эмес уюмдардын ортосундагы өз ара аракеттенүү жолдору иштелип чыга элек. Бала зомбулукка дуушарланган үй-бүлө менен иштөө үчүн каражаттар жок.

18. Соңку жылдары өлкөдө коомдук уюмдар балдарды күтүү, тарбиялоо жана багуу боюнча кызмат көрсөтө баштады. Мындай мекемелер бардык жагынан, анын ичинде балдарды кабыл алуу жагынан өз алдынча. Балдар бул мекемелерге, камкордукка алуу жана көзөмөлдүк кылуу органдарын аттап өтүү менен барышат, ал эми аларга көрсөтүлгөн кызматтар мамлекет тарабынан контролдонбойт.

19. Эл аралык бала асыроо жагынан соңку жылдардагы кырдаалды талдоо эл аралык бала асыроонун учурдагы механизминде бала үй-бүлөгө жайгаштыруу зарыл болгон объект катары эмес, акча табуу объекти катары карала тургандыгын көрсөттү. Бул багытта эл аралык бала асыроону жөнгө салган жана балага үй-бүлөлүк чөйрөгө укукту кепилдик кылган механизмдерди өркүндөтүү милдети алдыда турат.

20. Үй-бүлөнү социалдык коштоону жана жашоо-тиричиликтин оор кырдаалынан чыгарууну караган жекече иш планы боюнча аны менен түздөн-түз иштеген социалдык кызматкердин институтунун жоктугу маанилүү көйгөйлөрдүн бири бойдон калууда.

21. Мыйзамдуу түрдө балдарды коргоо маселелерине 2006-жылдан тартып көңүл бурулуп жатканына карабастан, алиге чейин төмөнкүлөрдү камсыз кылууга мүмкүндүк бере турган комплекстүү компьютерлештирилген маалымат системасы (маалымат базасы) жок:

- социалдык коргоого муктаж болгон бардык балдарды так эсепке алуу;

- социалдык кызмат көрсөтүү жол-жоболорунун ачыктыгы;

- балдарды камкордукка алууну жана асыроону белгилөө учурунда коррупцияны азайтуу;

- балдарды коргоо системасын жакшыртуу боюнча андан аркы чараларды пландаштыруу.

22. Жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган балдарга кызмат көрсөтүү, аларды ийгиликтүү социалдык интеграциялоо жана реабилитациялоо үчүн инфраструктураны өнүктүрүүнү камсыз кылууга мүмкүндүк бере турган балдардын укуктарын турмушка ашыруу жана аларды коргоо боюнча ченемдик укуктук база жок. Балдарды коргоо системасы чаржайыт, анткени 2010-жылга чейин борбордук жана жергиликтүү деңгээлдерде балдарды коргоо маселелери үчүн жооптуу бир нече мамлекеттик түзүм болгон.

23. Социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган балдарды социалдык коргоо боюнча функцияларды аткаруу менен, жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган балдардын укуктарын жана таламдарын коргоо боюнча ыйгарым укуктарга жана механизмдерге ээ эмес. Балдардын укуктарын жана таламдарын коргоо боюнча Омбудсмендин, мыйзамдардын аткарылышына көзөмөлдүк кылуучу орган катары прокуратуранын карамагында болууга тийиш болгон функцияларды жана жогоруда аталган ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын карамагына кирген балдарды коргоо боюнча функцияларын так бөлүштүрүү зарыл.

24. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ролу социалдык колдоого муктаж үй-бүлөнү табууда жана ал колдоонун дал кайсы, анын ичинде мамлекеттик түрүнө муктаж экендигин аныктоодо турууга тийиш. 2000-жылы үй-бүлөнүн бакубаттыгына, анын даректүү социалдык коргоого муктаждыгынын даражасына баа берүүгө жардамдашуучу өбөлгө катары аз камсыз үй-бүлөнүн социалдык паспорту киргизилген. Бирок «Жергиликтүү өз алдынча башкаруу жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жаңы редакциясында аз камсыз үй-бүлөлөрдү табуу функцияларын жергиликтүү маанидеги маселелерден чыгарып салуу социалдык жардамдын даректүүлүгүнө жана натыйжалуулугуна терс таасир этиши мүмкүн. «Мамлекеттик социалдык заказ жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамын жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары турмушка ашырышы өтө төмөн деңгээлде.

25. Бул багытта Стратегиянын башкы максаты жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөрдүн жана балдардын мамлекеттик социалдык төлөмдөргө, балдарга үй-бүлөлүк чөйрөнү камсыз кылууга багытталган кепилденген социалдык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгүн арттырууну көздөйт.

26. Жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган балдарды жана үй-бүлөлөрдү социалдык коргоо боюнча негизги милдеттер:

- жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөрдү жана балдарды социалдык коргоо схемасынан чыгарып салуудагы каталарды азайтуу жана мамлекеттик жөлөкпулдардын жана баккан адамынан ажырагандыгы боюнча пенсиялардын өлчөмдөрүн макулдашып жогорулатуу;

- жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөр жана балдар үчүн социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү, анын ичинде өзгөчө жергиликтүү деңгээлде өнүктүрүү;

- жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөрдү жана балдарды социалдаштыруу жана интеграциялоо.

27. Биринчи милдетти аткаруу үчүн төмөнкүдөй чараларды керүү зарыл:

- жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөрдү табууда жана алгачкы баа берүүдө жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ролун күчөтүү;

- үй-бүлөлөргө жана балдарга өз учурундагы жана комплекстүү социалдык колдоо чараларын көрсөтүү максатында социалдык паспорттоштуруу механизмдерин өркүндөтүү;

- АҮАЖнын даректүүлүгүн жакшыртуу;

- балдары бар аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдөгү балдарга жөлөкпулдарды төлөөгө бюджетти түзүү механизмдерин өркүндөтүү;

- жергиликтүү деңгээлде социалдык коргоо боюнча адистердин потенциалын жогорулатуу;

- баккан адамынан ажыраган балдарга социалдык жөлөкпулдарды төлөөнү социалдык пенсия түрүндө пенсия менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга өткөрүп берүү;

- мамлекеттик жөлөкпулдарды банк системасы аркылуу төлөөнүн альтернативдүү механизмдерин киргизүү;

- АҮАЖны чектөө системасын өзгөртпөстөн, КМКнын деңгээлин өтө кедейлик чегине жакындатуу жолу менен балдары бар аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө жөлөкпулдарды жыл сайын жогорулатуу;

- балдарды жатак мекемелерге жөнөтүүгө мамлекеттик контролду күчөтүү.

28. Жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөр жана балдар үчүн социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү, өзгөчө жергиликтүү деңгээлде өнүктүрүү милдеттерин аткаруу үчүн төмөнкүдөй чараларды турмушка ашыруу зарыл:

- камкордукка алуу, көзөмөлдүк кылуу, бала асыроо, анын ичинде эл аралык асыроо маселелери боюнча ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү;

- жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөр жана балдар менен жекече иштөө механизмдерин киргизүү;

- социалдык кызматкерлердин ишин жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөрдү жана балдарды социалдык коштоого багыттоо;

- мыйзам менен чыр-чатагы бар балдарды жазык ишинин бардык стадияларында социалдык колдоо системасын түзүү;

- кабыл алган үй-бүлөлөр институтун киргизүү;

- ата-эненин кароосу жок калган балдардын мүлктүк укуктарын коргоо механизмдерин иштеп чыгуу жана киргизүү;

- жергиликтүү деңгээлде мамлекеттик социалдык заказ механизмдерин киргизүү;

- балдардын жатак мекемелерин оптималдаштыруу боюнча механизмдерди иштеп чыгуу жана турмушка ашыруу;

- жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөргө жана балдарга социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн минималдуу стандарттарын, анын ичинде балдарды жатак мекемелерге жөнөтүүнү четтетүүгө (гейткипинг - «жатак мекемеге барган учурдагы контролдоо» системасы) багытталган стандарттарды иштеп чыгуу жана киргизүү;

- социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү каржылоонун оптималдуу механизмдерин иштеп чыгуу жана киргизүү;

- жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөргө жана балдарга кызмат көрсөткөн, ата-энесинин кароосу жок калган балдарды баккан, менчигинин түрүнө карабастан, жатак мекемелердеги балдарды чет өлкөлүк жарандар асырап алышынын маселелери боюнча уюмдарды, ошондой эле мамлекеттик социалдык заказдын негизинде социалдык кызмат көрсөткөн уюмдарды аккредитациялоо системасын киргизүү;

- көзөмөлсүз балдар жана өспүрүмдөр (таштап салгандар; үй-бүлөлүк, туугандык жана башка социалдык байланышын жоготкондор; үй-бүлөлөр же окуу-тарбиялоо мекемелеринде жашоодон баш тарткандар; ата-эненин же аларды алмаштырган адамдардын көзөмөлдүгү жок калгандар; туруктуу жашаган жери, жашоого каражаты болбогондор; селсаяктыгы үчүн кармалгандар; дене-бою же психикалык зомбулуктун ар кандай формаларына дуушарлангандар) менен иштөө үчүн адистешкен социалдык кызматтардын системасын түзүү;

- зомбулуктун курмандыгы болгон балдар үчүн жалпы улуттук ишеним телефонун орнотуу;

- жатак мекемелерди деинститутташтыруу, балдардын биологиялык үй-бүлөгө кайра кайтаруу, бала асыроо, камкордукка алуу (көзөмөлдүк кылуу) механизмдерин өркүндөтүү, кабыл алган үй-бүлө институтун өнүктүрүү;

- мамлекеттик социалдык тейлөө мекемелеринде жашоонун үй-бүлөлүк шарттарына жакындаштырылган шарттарды түзүү максатында аларды реформалоо.

29. Жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөрдү жана балдарды социалдаштыруу жана интеграциялоо милдеттерин аткаруу үчүн төмөнкүдөй чараларды көрүү зарыл:

- жатак мекемелердин тарбиялануучусу болгон балдарды социалдаштыруу жана жатак мекемеден кийинки коштоо боюнча программаларды иштеп чыгуу жана киргизүү;

- мыйзам менен чатагы бар балдар үчүн социалдык коргоо чараларын түзүү жана өнүктүрүү;

- ЖОЖдордун жана орто кесиптик окуу жайларынын (ОКОЖ) бюджеттик бөлүмдөрүнө тапшырып жаткан жетим балдар үчүн квоталарды көбөйтүү жана аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдөгү балдар ЖОЖдорго жана ОКОЖдорго тапшырып жатканда орундарды квоталоону камсыз кылуу;

- жатак мекемелерден чыккан жетим балдарды социалдык турак-жай (жатакана) менен камсыз кылуу.

6. Ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелүү адамдарды социалдык коргоо

30. 2006-жылы БУУга мүчө болгон 120 өлкө Майыптардын укуктары жөнүндө Конвенцияны кабыл алган. Кыргызстанда көптөгөн жылдар бою бул Конвенцияга кошулуу мүмкүнчүлүгү, ошонун өзү менен ДМЧАлардын укуктарын жана эркиндиктерин коргоо боюнча бир катар милдеттенмелерди өзүбүзгө алуу жөнүндө талаш-тартыштар жүрүп жатат. Бул Стратегияны турмушка ашыруунун жүрүшүндө Кыргызстанда бул Конвенцияны ратификациялоону камсыз кыла турган бир катар иш-чараларды жүргүзүү зарыл.

Республикада ДМЧАларды социалдык коргоону камсыз кылуучу зарыл көлөмдөгү ченемдик укуктук актылар, анын ичинде: «Ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелүү адамдардын укуктары жана кепилдиктери жөнүндө», «Кыргыз Республикасында социалдык жактан тейлөөнүн негиздери жөнүндө», «Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик жөлөкпулдар жөнүндө», «Мамлекеттик социалдык заказ жөнүндө» Кыргыз Республикасынын мыйзамдары кабыл алынган. Бирок мыйзамдык ченемдер жетиштүү аткарылбай жаткандыгын турмуш көрсөтүп жатат.

Бүгүнкү күндө республикада жашаган, ДМЧАнын статусу бар адамдардын саны жөнүндө толук маалымат жок. Ошону менен бирге, колдо болгон маалыматтар боюнча, республикада майыптыктын жалпы деңгээли бүткүл калктын 2,4%ына жакынын (133,4 миң адам) түзөт. Бул факт колдонуудагы система бардык ДМЧАларды жетишсиз камтыганы же жетишсиз эсепке алганы жөнүндө тастыктап турат. Колдонуудагы мыйзамдарга ылайык ДМЧАлардын арасынан төмөнкүдөй категориялар бөлүп көрсөтүлөт:

- ДМЧ балдар - аларга туулгандан тартып он сегиз жаш куракка толгонго чейинки курактык мезгилде оорунун (травманын) айынан майыптыкты алгачкы жолу алган жашы жете элек адамдар кирет;

- бала чагынан ДМЧАлар - туулгандан тартып он сегиз жаш куракка толгонго чейинки курактык мезгилде оорунун (травманын) айынан майыптыкты алгачкы жолу алган жашы жеткен адамдар;

- жалпы оорудан улам ДМЧАлар - жашы жеткен куракта оорунун (травманын) айынан майыптыкты алгачкы жолу алган жашы жеткен адамдар.

Соңку жылдардын ичинде ДМЧАлардын санынын динамикасы төмөнкүдөй түзүлүүдө:

Балдар арасында майыптыктын себептеринин структурасында, соңку жылдары, алдыңкы позицияны нерв системасынын оорулары, тубаса мандемдер, психиканын бузулушу ээлеп келе жатат. 18 жашка чейинки балдардын 56 пайызы майыптыкты үй-бүлөнү пландаштыруу программасын жетишсиз өнүктүрүүдөн улам майыптыкка дуушарлангандыгы, фертилдик курактагы аялдар үчүн алдын алуучу иш-чараларынын жүргүзүлгөндүгү, ошондой эле төрөткө жардам берүү кызмат көрсөтүүлөрүнүн сапатынын төмөндүгүнүн фактысы өзгөчө кооптондурат.

Жетилген курактагы калктын майыптыгынын негизги себеби болуп ар кандай оорулардын натыйжасында дуушарланган майыптык саналат, адамдар бала чагында дуушарланган майыптык, болор-болбос сандагы ДМЧАлар үчүн майыптыкка эмгектик мертинүүдөн же кесиптик оорунун натыйжасында дуушарланган майыптык.

Республикада 133,4 миңге жакын ДМЧА пенсия (ДМЧАлардын 61%ы) же майыптык боюнча социалдык жөлөкпул (ДМЧАлардын 39%ы) алат, алардын өлчөмдөрү, бир нече жолку жогорулатууга карабастан, ойдогудай өмүр сүрүү үчүн жетишсиз. Алсак, 2010-жылдын 1-январына карата абал боюнча майыптык боюнча пенсиянын орточо өлчөмү 2170 сомду түзгөн, бул жашоо минимумунун (3263 сом) 66,5%ыыа ылайык келет, ал эми социалдык жөлөкпулдардын орточо өлчөмү - 1503 сом же жашоо минимумунун 42,1%ы.

ДМЧАларды социалдык коргоого багытталган социалдык жана пенсиялык саясаттардын адекваттуу жана макулдашылган чараларын иштеп чыгуу маселеси өзгөчө көңүл бурууну талап кылат. Айрым учурларда эмгекке жарамдуу болуп туруп Социалдык фондго камсыздандыруу взносторун чегербегендиктен пенсиялык камсыз кылууга укугу болбогон ДМЧАлар пенсияга караганда алда канча жогорку өлчөмдө республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен социалдык жөлөкпул алат.

Азыркы учурда социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн спектри чабал, кызмат көрсөтүүлөрдүн жана башкалардын сапатына жана наркына баа берүү стандарттары, системасы жок. ДМЧАларга социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү стационардык социалдык мекемелер көрсөтөт жана жалгыз бой жашаган адамдарга үйүндө көрсөтөт.

Маалымдар болбогондуктан, алыс жашагандыктан же коррупциялык схемалардан улам айрым ДМЧАлардын Медициналык-социалдык эксперттик комиссияларга (МСЭК) жеткиликтүүлүгү жок. Көпчүлүк ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү балдар, өзгөчө жарды үй-бүлөлөрдөгү же алыскы райондордогу ДМЧ балдар дарылануунун, багуунун жана реабилитациялоонун заманбап каражаттарына иш жүзүндө жете албайт. Ушундай көйгөйлөр менен жашоого же алардан арылууга үйрөнүү үчүн ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү балдарга жана алардын үй-бүлөлөрүнө ден соолуктун бузулушун диагноздоонун же аларга колдоону берүүнүн жана тренингдин системасы иштебейт. Азыр иштеп жаткан психологиялык-медициналык-педагогикалык консультациялар (ПМПК) мезгил-мезгили менен гана иштейт. Республикада бардыгы болуп райондордун жана шаарлардын билим берүү бөлүмдөрүнүн алдында түзүлгөн 16 ПМПК иштейт, ал эми жетүүгө кыйын болгон айылдык райондордо таптакыр иштебейт.

Комплекстүү абилитациялык жана реабилитациялык кызмат көрсөтүүлөр жана программалар жок, өзгөчө саламаттыкты сактоо, иш менен камсыз кылуу, билим берүү жана социалдык жактан тейлөө чөйрөлөрүндө жок. Реабилитациялоочу мүнөздөгү кызмат көрсөтүүлөрдү негизинен өкмөттүк эмес уюмдар көрсөтөт, эл аралык донор уюмдар гуманитардык кызмат көрсөтөт. Ошондой эле ДМЧАларга абилитациялык жана реабилитациялык кызмат көрсөтүү боюнча квалификациялуу кадрлардын өтө жетишсиздиги байкалат.

Иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү чөйрөсүндө ДМЧАлар үчүн жумуш орундарын квоталоо ченемдери сакталбайт. 2010-жылы калкты иш менен камсыз кылуу органдары аркылуу кайрылган 367 адамдын ичинен 81 ДМЧА ишке орноштурулган, бул бардык кайрылгандардын 22%ын түзөт.

Ушул Стратегиянын алкагында чечүүнү талап кылган алда канча актуалдуу көйгөйлөр болуп төмөнкүлөр саналат:

- ДМЧАларды социалдык коргоо чаралары менен камтуунун төмөндүгү;

- ДМЧАлар үчүн реабилитациялоочу кызмат көрсөтүүлөргө жана мекемелерге жеткиликтүүлүктүн чектелүүлүгү, кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатынын төмөндүгү;

- медициналык реабилитациялоонун иштеп жаткан бөлүмдөрүн жана борборлорун заманбап диагностикалык жана дарылоочу аппаратура менен жетишсиз жабдуу;

- ДМЧАлардын укуктарын турмушка ашыруу маселелери боюнча мыйзамдардын ченемдеринин сакталбагандыгы;

- ДМЧАларды коомдук турмушка аралаштыруунун өнүккөн системасынын, атап айтканда алардын билимге, саламаттыкты сактоого, эмгекке, маданиятка жана башкаларга жеткиликтүүлүгүн3 караган системанын жоктугу;

- берилүүчү социалдык төлөмдөрдүн өлчөмүнүн төмөндүгү.

31. Бул багыттагы стратегиялык максат болуп ДМЧАларды камтууну жана аларга социалдык кызмат көрсөтүүлөргө жана төлөмдөргө жеткиликтүүлүктү жакшыртуу, коомдук турмушка катышуу үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылган шарттарды түзүү саналат.

32. ДМЧАларды социалдык коргоо боюнча негизги милдеттер:

- майыптыктын алдын алуу;

- социалдык коргоого жеткиликтүүлүктү жакшыртуу;

- бирдей шарттарды жана мүмкүнчүлүктөрдү түзүү.

33. Майыптыктын алдын алуу милдеттерин аткаруу үчүн төмөнкүдөй чараларга көңүл буруу зарыл:

- балдардын майыптыгынын жаңы учурлары көбөйүшүнүн алдын алуу, өсүүнүн тубаса кемтиктерин эрте табуу үчүн медициналык-генетикалык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү;

- экологиялык коопсуздук шарттарын жакшыртуу;

- өндүрүш менен байланышкан майыптыктын жаңы учурлары көбөйүшүнүн алдын алуу;

- жол-транспорт кырсыктарынын (ЖТК) натыйжасында майыптыктын жаңы учурлары көбөйүшүнүн алдын алуу.

34. Социалдык коргоого жеткиликтүүлүктү жакшыртуу милдеттерин аткаруу үчүн төмөнкүдөй чараларга көңүл буруу зарыл:

- ДМЧАларды социалдык коргоо менен камтууну жакшыртуу;

- Майыптардын укуктары жөнүндө конвенциярын ратификациялоо;

- Кыргызстанда майыптыкты аныктоону реформалоо жана МСЭКти түзүмдүк жактан өзгөртүп түзүү;

- социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн спектрин кеңейтүү жана сапатын жогорулатуу;

- ДМЧАлардын билим берүүчү, социалдык жана медициналык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу, анын ичинде ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү балдар үчүн абилитациялоону өнүктүрүү;

- психологиялык-медициналык-педагогикалык консультация системасын реформалоо;

- ДМЧАларды баккан адамдардын үй эмгегин компенсациялоону камсыз кылуу;

- социалдык жардамдын альтернативдүү түрлөрүнүн спектрин кеңейтүү.

35. ДМЧАлар үчүн бирдей шарттарды жана мүмкүнчүлүктөрдү түзүү милдеттерин аткаруу үчүн төмөнкүдөй чараларга көңүл буруу зарыл:

- дене тарбия инфраструктурасына жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу;

- иш менен камсыз кылуу мүмкүнчүлүктөрүн түзүү жана аны стимулдаштыруу;

- ДМЧАларды коомго социалдык-маданий жактан интеграциялоо.

7. Улгайган жарандарды социалдык коргоо

36. 2002-жылы Кыргыз Республикасы «Картаюу көйгөйлөрү боюнча иш-аракеттердин эл аралык Мадрид планынын» катышуучусу болуп калды, ага ылайык Кыргызстан «Өлкөнүн улгайган калкын коопсуз жана татыктуу шарттарда жашоо жана толук укуктуу жаран катары коомдун турмушуна катышууну улантуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу» боюнча милдеттенмелерди алды.

2011-жылдын августунда «Кыргыз Республикасындагы улгайган жарандар жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы күчүнө кирди, ал 63 жашка толгон эркектерди, 58 жашка толгон аялдарды улгайган жаран деп аныктады. Бүгүнкү күндө өлкөдө 444,4 миң улгайган жаран жашайт, бул республиканын бүткүл калкынын 8%дан бир аз ашыгын түзөт. Бул катыш соңку 4 жылдын ичинде өзгөргөн жок, бирок улгайгандардын абсолюттук саны боюнча алардын саны өсүп жатат.

Азыркы учурда улгайган жарандарга пенсиянын орточо өлчөмү (курагы боюнча пенсия) 3796 сомду же пенсионердин жашоо минимумунун 99%ын түзөт. Улгайган жарандар үчүн социалдык жөлөкпулдун өлчөмү айына 1000 сомду түзөт.

37. Улгайган жарандарды социалдык коргоого багытталган макулдашылган социалдык жана пенсиялык саясатты иштеп чыгуу маселеси өзгөчө көңүл бурууну талап кылат. Социалдык төлөмдөр боюнча саясаттын макулдашылбагандыгы пенсия менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга камсыздандыруу взносторун чегербегенден улам пенсиялык камсыз кылууга укугу болбогон улгайган адамдар пенсияга караганда алда канча жогорку өлчөмдөгү социалдык жөлөкпулду алышына алып келди. Бүгүнкү күндө социалдык жөлөкпулдун өлчөмүнөн төмөн пенсияны алган 1,9 миңге жакын улгайган жаран жана социалдык жөлөкпул алган 2,0 миңден ашык адам бар. Бул факт иштеген жарандарга пенсия менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга чегерүүлөрдү жүргүзүү стимулунун төмөндөшүнө түрткү болууда.

38. Пенсиялык социалдык камсыздандыруу мыйзамдуу түрдө милдеттүү болуп саналгандыгына карабастан, иштеп жаткан жарандарды мамлекеттик пенсиялык социалдык камсыздандыруу менен толук камтыбагандык курч проблемалардын бири болуп саналат. Бардык иштеген жарандардын 50%га жакыны формалдуу эмес сектордо иштейт жана пенсия менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга чегерүүлөрдү жүргүзбөйт.

Пенсия менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын маалыматтары боюнча, бүгүнкү күндө бир пенсионерге иштеген, пенсия менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга чегерүүлөрдү жүргүзгөн адамдардын саны 1,3 адамды түзөт, ошол эле учурда Эл аралык эмгек уюмунун (ЭЭУ) сунушу боюнча пенсиялык системанын туруктуулугун сактоо үчүн 1 пенсионерге камсыздандыруу взносторун 3 төлөөчү талап кылынат.

Өзүн өзү иш менен камсыз кылган, айыл чарбасында иштеген (жер үлүшүн иштеткен) жарандардын жана патент же салык контракты боюнча иштеген жарандардын пенсия менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга камсыздандыруу чегерүүлөрүнүн төмөн деңгээли дагы бир көйгөй болуп саналат. Колдонуудагы схемалардын учурда жарандардын ушул категориясында улгайган куракка жеткен учурда пенсиясынын өлчөмү аз чегерүүлөрдөн улам төмөн болот. Пенсия менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын маалыматтары боюнча, айыл чарбасында иштеген жарандардын саны 398 миң адамдарды же пенсия менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга чегерүү жүргүзгөн бүткүл калктын 34,2%ын түзөт.

39. 2010-жылдан тартып мамлекеттик пенсиялык социалдык камсыздандыруу системасына курагына карабастан иштеген жарандардын кирешесинен 2 пайыз өлчөмүндө камсыздандыруу взносун милдеттүү түрдө которуу менен пенсиянын топтоочу бөлүгү киргизилген. Бирок пенсиялык топтоолорду эсепке алуу, инвестициялоо, сактоо тартиби жана механизми, топтоочу пенсиялык системанын катышуучуларынын тобокелдигин камсыздандыруу 2011-жылга чейин мыйзамдуу түрдө аныкталган эмес. Пенсиялык топтоолордун каражаттарын түзүүнү жана инвестициялоону жөнгө салууну, контролдоону жана көзөмөлдөөнү жүзөгө ашыра турган орган аныкталган эмес.

40. Башка өлкөлөрдүн тажрыйбасы буларды көрсөтүп турат: пенсиялык камсыз кылуунун натыйжалуулугу жеке (мамлекеттик эмес) пенсиялык фонддордун болушунун жана өнүгүшүнүн эсебинен жакшырат, алар мамлекеттик пенсиялык социалдык камсыздандырууга альтернатива болуп саналат жана жарандарга карыган чакта кошумча кирешени камсыз кылууга мүмкүндүк берет. Тилекке каршы, Кыргызстанда бир гана «Кыргызстан» мамлекеттик эмес пенсиялык фонду иштейт, ал пенсиялык келишимдердин негизинде жеке жактарды кошумча ыктыярдуу мамлекеттик эмес пенсиялык камсыз кылууну берет.

41. Жалгызбой жашап жаткан 8,0 миңге жакын улгайган жаран үйүндө акысыз негизде социалдык тейлөө кызмат көрсөтүүлөрүн алат. Социалдык тейлөө уюмдарынын системасына ошондой эле төмөнкүлөр кирет: социалдык тейлөөнүн мамлекеттик стационардык мекемелери (кары-картаңдар жана майыптар үчүн жатак үйлөр). Бардыгы болуп республикада 15 жатак үй бар, аларда 2,3 миң багуудагы адам толук мамлекеттик камсыз кылууда турат, алардын ичинен 900гө жакыны улгайган жарандар. Алардагы жашоо шарттары азыркы талаптарга анчалык ылайык келбейт жана аларда жашаган улгайган жарандардын социалдык муктаждыктарын канааттандырбайт.

Мамлекеттик социалдык тейлөө мекемелеринен тышкары азыркы учурда улгайган жарандарга социалдык тейлөөнү жана кызмат көрсөтүүлөрдү берген өкмөттүк эмес уюмдар өзгөчө өнүгүүдө. 2008-жылдан тартып, «Мамлекеттик социалдык заказ жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы күчүнө киргенден кийин мамлекет алардан конкурстук негизде улгайган жарандар үчүн социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууда4.

Жергиликтүү деңгээлде берилип жаткан социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн өнүкпөгөндүгү, жергиликтүү бюджеттин тартыштыгы өздөрүнүн отчёттугуна берилген аймакта кызмат көрсөтүүлөрдү б1гүктүрүү үчүн жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жоопкерчилигинин төмөндөшүнө алып келүүдө.

42. «Улгайган жарандар жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык мамлекет улгайган жарандарга социалдык коргоонун төмөнкүдөй түрлөрүн көрсөтүүдө: коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө, жылуулук, газ, суу, электр менен жабдууга акы төлөөдө, коомдук транспорттогу жол киреге жергиликтүү бюджеттин эсебинен социалдык кепилдиктер, жарандарды медициналык-санитардык жардам менен камсыз кылуу боюнча мамлекеттик кепилдиктердин Программасынын алкагында медициналык кызмат көрсөтүү, пенсияларды же жөлөкпулдарды, жеңилдиктердин ордуна акчалай компенсацияларды төлөө, үйүндө жана стационардык мекемелерде тейлөө, реабилитациялоочу кызмат көрсөтүүлөр. Ошого карабастан, пенсионерлердин 53,1%ынан ашыгында пенсиянын өлчөмү керектөө минимумунан төмөн, бул улгайган жарандардын өтө маанилүү минималдуу муктаждыктарын (толук баалуу тамактануу, дарылануу жана ден соолукту сактоо) толук канааттандырбайт.

43. Жогоруда айтылгандарды кыскача жалпылап, улгайган жарандарды социалдык коргоо системасын жакшыртуу үчүн төмөнкүдөй көйгөйлөрдү чечүү зарыл:

- социалдык төлөмдөрдүн (пенсия, жөлөкпул) жетишсиз деңгээли;

- социалдык жана пенсиялык саясаттардын макулдашылбагандыгы;

- иштеп жаткан жарандарды мамлекеттик пенсиялык социалдык камсыздандыруу менен толук камтыбагандык;

- пенсиялык топтоо системасынын жетиштүү өнүкпөгөндүгү;

- мамлекеттик эмес пенсиялык камсыздандыруу формаларынын начар өнүгүшү;

- айыл чарбасында иштеген жана патент же салык контракты боюнча иштеген жарандардын пенсия менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга камсыздандыруу чегерүүлөрүнүн деңгээлинин төмөндүгү;

- улгайган жарандарга социалдык кызмат көрсөтүү боюнча минималдуу социалдык стандарттардын жоктугу;

- улгайган жарандарга берилүүчү социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын текшерүү системасынын жоктугу (аккредитациялоо жана лицензиялоо);

- жергиликтүү деңгээлде социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү үчүн жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жоопкерчилигинин төмөндүгү;

- социалдык кызматкерлерди окутуу жана квалификациясын жогорулатуу системасынын жоктугу;

- демографиялык кырдаалды эске алуу менен калктын картаюусун туруктуу талдоонун жана болжолдоонун жоктугу;

- социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү маселелери боюнча бардык деңгээлдердеги мамлекеттик органдардын жарандык сектор менен оз ара аракеттенүүсүнүн начардыгы;

- пенсиялык система жөнүндө, өзүнүн келечектеги пенсиясын камсыз кылуу үчүн ар бир жарандын жоопкерчилиги жана пенсия системасынын реформалары жөнүндө калктын жетиштүү маалымдар болбогондугу;

- геронтологиялык кызматтардын жоктугу.

44. Бул багытта Стратегиянын негизги максаты ар бир улгайган жаранды пенсиялык базалык бөлүгүнөн төмөн болбогон социалдык төлөмдөрдүн татыктуу деңгээли менен камсыз кылуу жана ар бир улгайган жарандын жекече муктаждыктарына таянуу менен сапаттуу социалдык кызмат көрсөтүүлөр болуп саналат.

45. Улгайган жарандарды социалдык коргоо боюнча негизги милдеттер. Алдыга коюлган максаттарга жетишүү үчүн төмөнкүдөй негизги милдеттер чечилет:

- мамлекеттик пенсиялык социалдык камсыздандыруу жана мамлекеттик эмес пенсиялык камсыз кылуу системасын өнүктүрүү;

- пенсиялык жана социалдык камсыз кылуу чөйрөсүндө бирдиктүү макулдашылган саясатты жүргүзүү;

- пенсиянын орточо өлчөмүн жашоо минимумунун деңгээлинде, ал эми социалдык жөлөкпулдардын өлчөмүн пенсиянын базалык бөлүгүнүн деңгээлинде камсыз кылуу жана ага жетишүү;

- кызмат көрсөтүүнү жарандык секторго берип, улгайган жарандарга берилүүчү социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү, анын ичинде жергиликтүү деңгээлде өнүктүрүү, улгайгандар үчүн жатак мекемелерди деинститутташтыруу.

46. Мамлекеттик пенсиялык социалдык камсыздандыруу жана мамлекеттик эмес пенсиялык камсыз кылуу системасын өнүктүрүү боюнча милдеттерди турмушка ашыруу максатында төмөнкүдөй чаралар көрүлөт:

- топтоочу пенсиялык системаны өнүктүрүү жагынан мыйзамдарды өркүндөтүү;

- айыл чарбасында иштеген жана патент же салык контракты боюнча иштеген жарандар камсыздандыруу взносторун чегеришинин тарифин жана механизмдерин кайра карап чыгуу;

- топтоочу пенсиялык системанын катышуучуларынын мамлекеттик эмес топтоочу пенсиялык фонддордун (ТПФ), башкаруучу компаниялардын (БК), депозитарийлердин чөйрөсүн өнүктүрүү, ТПФнын, БКнын кызматкерлерин тандоону камсыз кылуу;

- пенсиялык активдерди сапаттуу башкарууну, келечекте алардын сакталышын жана пенсиялык топтоолорду мурас боюнча өткөрүп берүүнү камсыз кылуу;

- иштебеген жарандар үчүн курактык чек пенсиялык мыйзамдарга ылайык (эмгектик мотивация) камсыздандыруу взносторун чегерген иштеген жарандарга салыштырмалуу 3 жылга кийин көбөйтүү;

- формалдуу эмес экономикада иштегендерди пенсиялык жана социалдык камсыздандыруу системасына тартуу механизми иштелип чыгуу жана киргизүү.

Пенсиялык жана социалдык камсыз кылуу чөйрөсүндө бирдиктүү макулдашылган саясатты жүргүзүү үчүн төмөнкүлөр боюнча чаралар жүзөгө ашырылат:

- социалдык жана пенсиялык саясатты макулдашуу жана өтө кедейлик чегинин деңгээлине багыттоо;

- бардык улгайган пенсионерлер үчүн пенсиянын базалык бөлүгүнүн бирдей өлчөмүн белгилөө;

- курагы боюнча пенсия алууга укугу болбогон улгайган жарандар үчүн социалдык жөлөкпулдардын өлчөмүн пенсиянын базалык бөлүгүнүн өлчөмүнө теңештирүү.

Пенсиянын орточо өлчөмүн жашоо минимумунун деңгээлинде, ал эми социалдык жөлөкпулдардын өлчөмүн пенсиянын базалык бөлүгүнүн деңгээлинде камсыз кылуу жана ага жетишүү үчүн төмөнкүдөй чаралар көрүлөт:

- инфляциянын өсүш темпин эске алуу менен пенсиянын өлчөмүн мезгил-мезгили менен жогорулатуу;

- пенсиянын базалык бөлүгү жогорулагандыгын эске алуу менен социалдык жөлөкпулдардын өлчөмүн жогорулатуу.

Улгайган жарандарга көрсөтүлүүчү социалдык кызматтарды өнүктүрүү үчүн төмөнкүдөй чаралар турмушка ашырылат:

- улгайган жарандарга көрсөтүлүүчү социалдык кызматтардын минималдуу социалдык стандарттары киргизилет;

- социалдык жактан тейлөө уюмдарын аккредитациялоо аркылуу контролдоо жана мониторинг механизмдери киргизилет;

- мамлекеттик социалдык заказды турмушка ашыруу механизмдери өркүндөтүлөт, анын ичинде жергиликтүү деңгээлде өркүндөтүлөт;

- өздөрүнүн аймагында кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү үчүн жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жоопкерчилиги жогорулатылат, ошондой эле жыл сайын жергиликтүү бюджетте мамлекеттик социалдык заказ боюнча программаларды (долбоорлорду) финансылоого каражаттар каралат;

- жатак мекемелерде улгайган жарандарга социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү киши башына финансылоого этап-этабы менен өтүү жүзөгө ашырылат;

- социалдык кызматкерлерди туруктуу окутуу жана квалификациясын жогорулатуу системасы киргизилет;

- демографиялык кырдаалды эске алуу менен калктын картаюу процессин талдаган жана болжолдогон геронтологиялык кызмат түзүлөт;

- улгайган жарандар үчүн күндүз болуучу борборлор, калктын муктаждыгына жана мекемелер менен жергиликтүү муниципалитеттердин мүмкүнчүлүктөрүнө жараша ар кандай багыттагы улгайган адамдар үчүн «Клубдар» түзүлөт.

8. Опурталдуу топторду социалдык коргоо

47. Опурталдуу топторго төмөнкүлөр кирет - балдар үйлөрүнөн бүтүрүп чыккандар; эркиндигинен ажыратуу жайларынан бошонгон, турак-жайынан ажыраган адамдар; акча табуу үчүн иш издеп башка региондордон келген мигранттар. Сапаттык талдоо көрсөтүп тургандай, адамдардын ушул категориясынын негизги көйгөйү - бул үй-жайсыздык.

Ушул опурталдуу топто пропискасы (жашаган жери боюнча каттоосу) жок, ошондуктан аларда иш жүзүндө ишке орношууга, саламаттыкты сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнө, социалдык кызмат көрсөтүүлөргө, ошондой эле башка коомдук жыргалчылыктарга жеткиликтүүлүгү жок. Соңку жылдары үй-жайсыздардын тамак-аш жана ичкилик үчүн эмгеги активдүү колдонулууда. Тамак-аштын начардыгы, медициналык жардамдын жоктугу, жашоонун антисанитардык шарттары, мисалы, теринин оорусу, ашказандын жарасы, жара инфекциясы, кургак учук сыяктуу оорулардын таралышына түрткү болууда. Мындан тышкары, асоциалдык жашоо шарты жана жакыр турмуш үй-жайсыздарды талап-тоноо, уурдоо, киши өлтүрүү сыяктуу мыйзамга каршы иштерге алып келүүдө.

Практика көрсөтүп тургандай, ушул социалдык опурталдуу топтун өкүлдөрү жашоо-тиричиликтин оор кырдаалын өз алдынча жеңе албай, ошонун өзү менен өзүнө жана айлана-чөйрөсүнө зыян келтирүүдө. Тиешелүү түрдө коомдун жашоо-тиричилиги жана анын жарандарынын социалдык ден соолугу үчүн коркунучтуу болгон ушул социалдык опурталдуу топтун келип чыгышына түрткү болгон социалдык факторлорду жана процесстерди эсепке алуу жана жөнгө салуу зарылчылыгы келип чыгат.

Кыргызстанда үй-жайсыздар жөнүндө бирдиктүү маалымат базасы жок, бул жарандардын ушул категориясынын проблемаларына толук өлчөмдө баа берүүгө, документтерди кайрадан калыбына келтирүү, медициналык тейлөө жана майыптыкты белгилөө, пенсияларды жана жөлөкпулдарды чектөө жана төлөө, ишке орноштуруу, материалдык жана башка жардам берүү маселелерин чечүүгө мүмкүндүк бербей жатат. Ошондой эле үй-жайсыздар жагынан жүргүзүлүп жаткан социалдык саясатка сунуштарды иштеп чыгуу үчүн кайсы ведомство жооп бере тургандыгы жана жарандардын ушул категориясы боюнча маалымат базасы кайда топтоло тургандыгы жөнүндө маселе чечиле элек. Бул маселени чечүү институттук өзгөрүүлөрдү талап кылат.

Үй-жайсыздарды профилактикалоо жана аларды социалдык реабилитациялоо маселеси коомдун алда канча курч жана орчундуу социалдык көйгөйлөрүнүн бири, алардын ичинен төмөнкүлөр бөлүп көрсөтүлөт:

- мамлекеттик идеологиянын жоктугу (үй-бүлөлүк дөөлөттөр, Кыргызстан калкынын мыкты салттарын пропагандалоо, тарбиялоо);

- үй-жайсыздарды социалдык коргоону жөнгө салган мыйзамдардын жоктугу;

- региондор боюнча тобокелдик топторундагы адамдарды иликтөөнүн жана эсепке алуунун жоктугу;

- жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын деңгээлинде тобокелдик топторунун алдын алуу жана реабилитациялоо боюнча акысыз мамлекеттик социалдык кызмат көсөтүүлөрдүн жоктугу5;

- мамлекеттин, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана коммерциялык эмес уюмдардын координациясынын жана өз ара аракеттенүүсүнүн жоктугу.

Жогоруда белгиленген жалпы себептерден тышкары, бул көйгөйдү тереңдеткен алда канча мүнөздүү себептер болуп төмөнкүлөр саналат:

- социалдык турак-жай менен камсыз кылуу боюнча саясаттын жоктугу;

- социалдык жардамды, саламаттыкты сактоо жана билим берүү кызматтарын алуу, ишке орношуу маселелерин чечүү үчүн милдеттүү талап туруктуу каттоонун жоктугу;

- турак-жайга акы төлөө үчүн каражаттын жоктугун шарттаган жумушсуздук;

- көптөгөн үй-бүлөлөрдүн жана айрым жарандардын аз камсыз болушу;

- коомдун социалдык саламаттыгы (жин оорулуулардын, жүрүш-турушу бузулган адамдардын, баңгилердин, аракечтердин болушу);

- камакка алуу жерлеринен чыккан адамдарга үй-бүлөдөгү жана коомдогу начар мамиле;

- балдар үйлөрүн бүтүрүүчүлөрдү жана камакка алуу жерлеринен чыккан адамдарды социалдык коштоонун (анын ичинде турак-жай менен камсыз кылуунун) жоктугу;

- райондук мамлекеттик администрацияларды жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын калкты социалдык коргоо маселелерин чечүүдөн четтетүү.

Учурдагы кырдаал жергиликтүү деңгээлде үй-жайсыздарды социалдык коргоонун түзүлгөн социалдык-экономикалык шарттарына жооп бере турган жана келечекте өркүндөтүлүп жана өнүктүрүлө турган жаңы механизмдерин түзүүнү талап кылат. Мындан тышкары, социалдык кызматтарды суроо-талап принциби боюнча иштен «кардардын муктаждыктарын утурлап» деген принцип боюнча ишке кайра багыттоо зарыл. Социалдык жактан тейлөө мекемелери жарандардын кайрылууларын күтүү жана формалдуу жооптор позициясынын жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган ар бир үй-бүлөнү иликтөө аркылуу муктаждыктарды иликтөөгө, өтө муктаждарды табууга, жардам көрсөтүүнүн оптималдуу мүмкүнчүлүктөрүн издөөгө өтүүгө тийиш. Мында өз ара байланышкан аракеттердин комплекстүү, көп деңгээлдүү, этаптуу жана динамикалык системасы катары тобокелдик топтон социалдык реабилитациялоо өзүнүн жана айланадагы адамдардын алдында адамдардын укуктарын, статусун, саламаттыгын, эмгекке жөндөмдүүлүгүн калыбына келтирүүгө багытталууга тийиш. Көп учурда ал айлана-чөйрө, адамдын социалдык чөйрөсү менен байланышкан жана төмөнкүдөй үч принципке ылайык келүүгө тийиш:

- алдын алуучу ишти персоналдаштыруу (муктаждыктары бар конкреттүү адамга багыт алуу);

- субъекттик (социалдык иштин кардары алдын алуу процессинин жигердүү катышуучусу болуп калууга тийиш);

- алдын алуу процессинин маңызынын креативдүүлүгү (социалдык иштин маңызы социалдык иш процессиндеги шарттарга жана оорчулуктарга байланыштуу).

Мындан тышкары, түзүлгөн терс тенденциялардан арылуу, социалдык оорчулукту жеңилдетүү үчүн үй-жайсыздардын көйгөйлөрү жагынан иш алып барган бардык ведомстволордун жана уюмдардын жана биринчи кезекте ЖМАлардын жана ЖӨБ органдарынын максатка багытталган, координацияланган аракеттери талап кылынат. ЖМАлар жана ЖӨБОлор калк менен түздөн-түз иштеген жана калктын муктаждыктары, көйгөйлөрү жана алардын себептери жөнүндө маалыматка ээ болгон органдар болуп саналат.

48. Бул багытта Стратегиянын максаты жергиликтүү деңгээлде үй-жайсыздардын алдын алуу жана аларды социалдык реабилитациялоо боюнча жеткиликтүү социалдык инфраструктураны (социалдык кызматтардын тармагы жана социалдык иш институту) түзүү болуп саналат.

49. Тобокелдик топторун социалдык коргоо боюнча негизги милдеттер:

- социалдык тобокелдик тобуна түшүп калуунун алдын алуу;

- муктаждыктарга жараша үй-жайсыздар менен иштеген социалдык тейлөө мекемелеринин тармагын өнүктүрүү.

50. Социалдык тобокелдик тобуна түшүп калуунун алдын алуу үчүн төмөнкүдөй чаралар көрүлөт:

- жалпыга маалымдоо каражаттарын пайдалануу менен кыргыз элинин мыкты салттарын жана үй-бүлөлүк дөөлөттөрдү, үй-жайсыздардын проблемаларын пропагандалоо боюнча идеологиялык жана маалыматтык иш жүргүзүү, ошондой эле калк үчүн консультациялык-алдын алуучу кызмат көрсөтүү;

- балдар үйлөрүнөн чыккандарды жана эркиндигинен ажыратуу жерлеринен чыккан адамдарды социалдык турак-жай менен камсыз кылуу;

- балдар үйлөрүн бүтүрүүчүлөрдү жана эркиндигинен ажыратуу жерлеринен чыккан адамдарды социалдык коштоо механизмдерин жакшыртуу;

- селсаяктыктын жана кайырчылыктын алдын алуунун натыйжалуулугун жогорулатуу.

Муктаждыктарга жараша үй-жайсыздар менен иштеген социалдык тейлөө мекемелеринин тармагын өнүктүрүү боюнча милдеттерди турмушка ашыруу үчүн төмөнкүдөй иш-чаралар турмушка ашырылат:

- үй-жайсыздардын алдын алуу жана аларды социалдык тейлөө боюнча ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү;

- үй-жайсыздарды региондук бөлүштүрүүнү иликтөө жана алардын муктаждыктарын аныктоо;

- үй-жайсыздар үчүн социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн спектри өнүктүрүү.

9. Түзүмдүк жана институттук аспекттер

51. Стратегияны турмушка ашыруу процессинин түздөн-түз катышуучулары жана өнөктөрү болуп мамлекеттик органдар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана жарандык сектор саналат. Ошондой эле мүмкүнчүлүккө жараша Стратегияны турмушка ашыруу үчүн донордук жамаат тартылат.

Стратегияны турмушка ашыруу боюнча бардык таламдаш тараптардын аракеттеринин макулдашылышын Кыргыз Республикасынын Социалдык коргоо боюнча координациялык кеңеши камсыз кылат, анын төрагасы болуп социалдык саясат маселелерин координациялаган Кыргыз Республикасынын Вице-премьер-министри саналат. Координациялык кеңештин ишин жумушчу орган - социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган камсыз кылат. Координациялык кеңеш туруктуу негизде жарым жылдыктардын жыйынтыктары боюнча коомдук жана эл аралык уюмдардын катышуусу менен жыйналыштардын жүрүшүндө Стратегияны турмушка ашыруунун натыйжаларын карайт. Зарылчылык болгон учурда жер-жерлерде Стратегияны турмушка ашыруу боюнча региондук кеңешмелерди өткөрөт.

Ар бир мамлекеттик орган Стратегияны турмушка ашыруунун жүрүшү жөнүндө маалыматты туруктуу негизде социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга берип турат.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары Стратегияны турмушка ашыруу жагынан социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган менен өз ара аракеттенет.

Жарандык сектордун өкүлдөрү мамлекеттик социалдык заказды турмушка ашыруу аркылуу мамлекеттик органдар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары менен өз ара аракеттенет. Жарандык сектор мамлекеттик органдар менен туруктуу өз ара аракеттенүү аркылуу жарандардын демилгелерин тикелей киргизет, социалдык коргоо боюнча ченемдик актыларды иштеп чыгуу, программаларды жана долбоорлорду даярдоого илимий мамилени калыптандыруу менен байланышкан илим-изилдөө иштерин жүргүзүү процессине, көз карандысыз мониторингге жана Стратегияны турмушка ашыруунун натыйжалуулугун контролдоого катышат.

Донорлордон тикелей бюджеттик колдоо, консультация берүү, Стратегиянын иш-чараларын турмушка ашыруунун мониторингин жүргүзүүдө жана потенциалын арттырууда техникалык жардам көрсөтүү күтүлөт, бул ошондой эле алдыга коюлган максаттарга ийгиликтүү жетишүүнүн зарыл шарты болуп саналат.

52. Талдоо көрсөтүп тургандай, Стратегияны ийгиликтүү турмушка ашыруу үчүн социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын борбордук аппаратын, ведомстволук, аймактык бөлүмдөрүн өзгөртүп түзүү зарыл. Социалдык коргоо системасын структуралык өзгөртүп түзүүлөрдүн натыйжасында төмөнкүдөй актуалдуу маселелер чечилет:

- социалдык коргоо системасынын жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу;

- борбордук аппараттын түзүмдөрүндө, аймактык бөлүмдөрдө бири-бирин кайталаган функцияларды алып салуу;

- системанын кызматкерлеринин, анын ичинде социалдык кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу;

- социалдык кызматкерлердин функциялык милдеттерин, жүгүн жөнгө салган жана социалдык кызматкердин статусун аныктаган ченемдик укуктук актыларды кабыл алуу;

- социалдык коргоонун стационардык мекемелеринин санын кыскартуу.

53. Социалдык коргоо системасынын ачыктыгын камсыз кылуу жана башкаруу жана мамлекеттик финансы чөйрөсүндө коррупциянын деңгээлин төмөндөтүү үчүн төмөнкүлөр пландаштырылат:

- коррупциялык зоналарды табуу максатында социалдык чөйрөдөгү жумушчу процесстерди талдоону жүргүзүү;

- социалдык коргоо системасынын натыйжалуулугун баалоонун жана мониторингинин ички системасын өркүндөтүү;

- социалдык коргоо системасында көзөмөлдөөчү жана фискалдык органдар тарабынан жүргүзүлүүчү текшерүүлөрдү иретке келтирүү;

- социалдык коргоо системасынын кызматкерлерин ротациялоону (орун которуштурууну) жүзөгө ашыруу;

- социалдык коргоо системасынын кызматкерлеринин квалификациясын жогорулатуу системасын киргизүү;

- социалдык коргоонун коррпоративдик маалыматтык системасын киргизүү;

- бардык деңгээлдердеги бюджеттерде аткаруу жөнүндө отчётторду, ошондой эле аудитордук текшерүүлөрдүн материалдарын жарыялоо;

- бардык деңгээлдерде программалык бюджеттерди түзүү жана алардын аткарылышынын натыйжалуулугу боюнча коомдук угууларды туруктуу өткөрүү;

- мамлекеттик органдар кызматтарды көрсөтүшүнүн маселелерин, коррупцияга каршы иш-чараларды жалпыга маалымдоо каражаттарына дайыма жарыялап туруу (стенддер, ишеним телефондору).

54. Калкты социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органды структуралык өзгөртүп түзүү кадр потенциалынын туруксуздугунун фактору болуп саналат. Өлкө боюнча орточо акыдан төмөн эмгек акы да кадрларды бекемдеп калууга түрткү болбойт. Ушул жана башка айрым факторлор социалдык коргоо чөйрөсүндө иштеген адистердин кесиптик компетенциясы төмөндөшүнө алып келет.

Социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын системасында 3,0 миң адам иштейт, алар 600,0 миңден ашык адамга кызмат көрсөтөт. Кызматкерлердин жалпы санынын ичинен мамлекеттик кызматчылардын үлүшү 24,0%ды түзөт, алардын ичинен 90,0%ынын жогорку билими бар, бирок көпчүлүгүнүн жогорку билими социалдык иш боюнча профилдик болуп саналбайт.

Өкүм сүргөн негизги көйгөйлөр:

- персоналдын, өзгөчө аймактык бөлүмдөрдөгү персоналдын социалдык ишке билимдеринин жана азыркы практикасынын ылайык келбеген деңгээли;

- жаңыдан ишке алынган кызматкерлердин кесиптик тажрыйбасынын жетишсиздиги жана квалификациялуу адистердин начар мотивациясы;

- калкты социалдык коргоо жана социалдык кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө жаңы социалдык технологиялар жагынан тенденцияларды, башка өлкөлөрдүн ийгиликтүү реформаларынын тажрыйбасын иликтөөнүн төмөн мотивациясы;

- стратегиялык пландаштыруунун, талдоо ишинин, прикладдык изилдөө ишинин мотивациясы начарлыгы;

- мамлекеттик тилди билүүнүн деңгээли жогору эместиги;

- социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын системасында бардык деңгээлдерде, өзгөчө үй-бүлөлөр жана балдар үчүн социалдык кызмат көрсөтүү, медициналык-социалдык экспертизалоо, протездик-ортопедиялык жардам көрсөтүү жана ДМЧАларды реабилитациялоо чөйрөсүндө кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу жана алар социалдык иштин жаңы технологияларына ээ болуу системасынын жоктугу.

Азыркы учурда социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын алдында адамдык ресурстарды башкаруунун заманбап системасын уюштуруу, анын ичинде кадрлардын квалификациясын жогорулатуу жана кайра даярдоо системасын түзүү, анын ичинде иштин сапатынын жана натыйжалуулугунун көрсөткүчтөрүн киргизүү, ошондой эле кызматкерлерди стимулдаштыруу жана мотивациялоо проблемасы курч турат.

Бул көйгөйлөрдү чечүү үчүн ЖОЖдук (академиялык) жана дипломдон кийинки (квалификацияны жогорулатуу, кайра даярдоо) билимдин жолун жолдоочулугунун принциптерине негизделген квалификацияны жогорулатуу системасын түзүү зарыл. Социалдык иш боюнча квалификациялуу кадрларды даярдоо максатында ЖОЖдун деңгээлинде студенттер аялуу жарандарга, үй-бүлөлөргө жана балдарга социалдык кызмат көрсөткөн мекемелердин базасында социалдык иш боюнча окутуу программасын өтүшүн даярдоону киргизүү зарыл.

Кадрлардын квалификациясын жогорулатуу жана кайра даярдоо системасы учурдагы кадрдык ресурсту, башкача айтканда, социалдык чөйрөдө көп жылдык иш тажрыйбасы бар, бирок калктын аялуу топтору, анын ичинде жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган үй-бүлөлөр жана балдар менен иштөөнүн жаңы формалары тарабынан талап кылынган жетиштүү билим деңгээли жана жөндөмдөрү жок адистерди эске алууга тийиш. Адистердин өз алдынча билим алуусу, техникалык окууну өткөрүү, «жаш адистин курсун» киргизүү жана калкты социалдык коргоо системасындагы ишке биринчи жолу кирип жаткан кызматкерлер үчүн насаатчылык квалификацияны жогорулатуунун элементтеринин бири болуп саналат.

Социалдык иш боюнча адистерди дипломдук жана дипломдон кийинки даярдоо жана кайра даярдоо системасын түзүү, квалификациясын жогорулатуу максатында төмөнкүлөр зарыл:

- кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу системасын түзүү (социалдык иш боюнча адистерди кайра даярдоо жана квалификациясын жогорулатуу системасын жөнгө салган ченемдик укуктук базаны иштеп чыгуу);

- кадрларды кайра даярдоонун жана квалификациясын жогорулатуунун сапатынын мониторингин жүргүзүү (курамды сапаттык талдоону жүргүзүү жана системанын кызматкерлеринин курактык, психологиялык өзгөчөлүктөрүн, кесиптик-этикалык даярдыгын, социалдык ишке мамилесин жана квалификациясын жогорулатууга муктаждыгын эске алуу менен системанын кызматкерлеринин маалымат базасын түзүү).

55. Калкты маалымат менен максималдуу камтууга жетишүү үчүн стереотиптик кабылдоону коррекциялоо жана социалдык саясаттын, өзгөчө коомдук пикирдин деңгээлинде региондордун социалдык саясатынын натыйжалуулугу үчүн комплекстүү маалыматтык стратегия зарыл, ал социалдык иштин субъекттеринин ишинин натыйжасына, социалдык кызматкердин ишинде жаңы функциялардын пайда болушунун зарылчылыгын таанууга жана бул жагынан иштин болжолдонгон натыйжаларын билдирген калкты социалдык коргоо институтунун калыптанышына калктын мамилесинин бара-бара өзгөрүшүнө алып келүүгө тийиш.

Медиа-стратегиянын максаты - жалпыга маалымдоо каражаттары менен натыйжалуу коммуникацияларды жана коомчулук менен байланыштарды түзүү аркылуу укуктар жана кепилдиктер, ошондой эле социалдык коргоонун көрсөтүлүүчү кызматтары жөнүндө калкка өз учурунда маалымдоо. Медиа-стратегияны турмушка ашыруунун натыйжасында төмөнкүдөй милдеттер чечилет:

- облустук жана райондук деңгээлдерде калктын кеңири маалымдар болушу үчүн процесске региондук ЖМКларды жана коомдук уюмдарды тартуу менен ага муктаж калктын ар кандай категорияларына социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын иши жөнүндө жарандардын дайыма маалымдар болушун уюштуруу;

- жарандык коомдун институттары менен өнөктөштүк байланыштарды уюштуруу, кайчы байланыш системасын түзүү;

- жашоо-тиричиликтин оор кырдаалдарында социалдык кызматкерлердин иши жөнүндө жарандарга маалымдоо аркылуу колдоо алуу үчүн мамлекеттик социалдык коргоо органдарына кайрылууну кубаттаган ишеничтүү коомдук пикирди калыптандыруу;

- WЕВ-сайттын жардамы менен маалыматтык ачыктыкка жана айкындыкка жетишүү.

56. Маалыматтык система жана системадагы маалымат базасы. Жетишсиз финансылоо жана социалдык коргоо системасынын кызматкерлеринин квалификациялуу билиминин жана маалыматтык системаларды пайдалануу боюнча жөндөмүнүн жоктугу иштөө кудуретине жана социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын маалыматтык компьютердик системасын өнүктүрүүгө терс таасир эткен негизги көйгөйлөрдүн бири болуп саналат. Иштеп жаткан программалык камсыз кылуу жана учурдагы маалымат базасы социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын бардык бөлүмдөрүнүн ишин автоматташтырууну камсыз кылбайт. Социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын бардык бөлүмдөрүнүн компьютердик жабдуусун борбордоштурулган сервистик жана техникалык тейлөө жок.

Социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын бардык түзүмдүк, ведомстволук бөлүмдөрүнүн маалыматтарын иштеп жаткан жана түзүлүүчү бирдиктүү маалымат банкына бириктирүүгө мүмкүндүк берүүчү социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын бирдиктүү маалымат системасын түзүү зарыл. Бул үчүн төмөнкүлөр зарыл:

- социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын коррпоративдик маалымат тармагын жана социалдык төлөмдөргө жана кызмат көрсөтүүлөргө муктаж үй-бүлөлөр боюнча бирдиктүү маалымат банкын түзүү;

- республика - район (шаар) - айыл өкмөтү (кварталдык комитет) деңгээлинде «аз камсыз болгон үй-бүлөнүн социалдык паспорту» компьютердик программасын автоматташтыруу жана киргизүү;

- башка министрликтер жана ведомстволор менен маалымат алмашууну уюштуруу.

10. Стратегияны турмушка ашыруунун күтүлгөн натыйжалары

Стратегиясын турмушка ашыруу төмөнкүлөр аркылуу социалдык коргоонун комплекстүү системасын түзүүгө мүмкүндүк берет:

- ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү;

- жашоо-тиричиликтин оор кырдаалына кабылган балдарды социалдык коштоо системасын түзүү;

- ДМЧАларды социалдык тейлөө жана коомго интеграциялоо системасын өнүктүрүү;

- улгайган жарандарды социалдаштыруу жана коомго интеграциялоо шарттарын түзүү;

- социалдык жардамды берүүнүн даректүүлүгүн күчөтүү жана жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларына социалдык жардамга жеткиликтүүлүктү кеңейтүү;

- калкка маалымдоо системасын жакшыртуу.

11. Стратегияны турмушка ашыруу үчүн мүмкүнчүлүктөр, тобокелдер жана коркунучтар

57. Социалдык коргоо чөйрөсүндөгү мыйзамдарды өркүндөтүү, ошондой эле ушул Стратегияны иштеп чыгуу жана андан соң турмушка ашыруу учурунда мамлекеттик органдардын жана коммерциялык эмес уюмдардын ортосундагы өз ара аракеттенүүнүн калыптанган натыйжалуу механизмдери Стратегияны ийгиликтүү турмушка ашыруунун маанилүү өбөлгөлөрүнүн бири болуп саналат. Социалдык коргоо чөйрөсүндө эл аралык тажрыйбаны жана инновациялык ыкмаларды жигердүү колдонгон жарандык коомдун өнүгүп бара жаткан потенциалы Стратегияны турмушка ашыруу үчүн оң фактор болуп саналат. Бул багытта бир катар кадамдар жасалды: «Мамлекеттик социалдык заказ жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынды, Стратегияны иштеп чыгуу учурунда жарандык сектордун кеңири катышуусу камсыз кылынды, министрликтердин жана ведомстволордун алдында коомдук байкоочу кеңештер түзүлдү, алардын курамдарына жарандык сектордун өкүлдөрү кирди.

Ошондой эле эл аралык институттар тарабынан андан аркы техникалык колдоонун болушу жана мүмкүнчүлүгү оң аспекттерге кирет, алардын жардамы менен эл аралык тажрыйбаны пайдаланып, социалдык коргоо системасын жакшыртууга болот.

58. Оң өбөлгөлөр менен катар Стратегияны турмушка ашырууга тоскоолдук кылышы мүмкүн болгон факторлор бар. Өлкөдөгү саясий туруксуздук, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн туруксуз түзүмү жана финансылык каражаттардын жетишсиздиги Стратегияны турмушка ашырууга тоскоолдук кылган факторлор болушу мүмкүн. Дүйнөлүк экономикалык каатчылыктын мүмкүн болгон экинчи толкуну Кыргызстанда социалдык коргоо системасы үчүн терс роль ойношу мүмкүн. Социалдык коргоо чөйрөсүндө квалификациялуу кадрлардын кетиши, кадрдык потенциалдын төмөндүгү жана коррупциянын жогорку деңгээли да Стратегияны турмушка ашырууну кечеңдеткен өзөктүү факторлор болуп саналат. Стратегияны турмушка ашыруу жагынан кооптонууну пайда кылган дагы бир фактор болуп жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары социалдык коргоо маселелеринин маанилүүлүгүн начар түшүнгөндүгү саналат.

12. Ресурстарга муктаждыктарды финансылык баалоо

Социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын 2012-жылга бюджетинин долбоору 4772,6 млн. сом суммасында бекитилген. Ушул Стратегиянын алкагында аларды турмушка ашыруу үчүн 1682,3 млн. сом суммасында кошумча финансылык каражаттарды талап кылган жаңы чаралар каралган, анын ичинде:

- республикалык бюджеттен 1649,9 млн. сом;

- жергиликтүү бюджеттерден 20,8 млн. сом;

- эл аралык коомчулуктун каражаттары -11,6 млн. сом.

2013-жылга социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын бюджетинин контролдук цифралары 4871,4 млн. сом деңгээлинде аныкталган. Ушул Стратегияда каралган чараларды турмушка ашыруу 2013-жылы 3704,5 млн. сом суммасындагы кошумча финансылык каражаттарды табууну болжолдойт, анын үстүнө:

- республикалык бюджеттен 3462,6 млн. сом;

- жергиликтүү бюджеттерден 30,5 млн. сом;

- донорлордон 211,4 млн. сом суроо зарыл.

2014-жылы социалдык коргоо чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдын ишин жүзөгө ашыруу үчүн бюджеттин долбоорунун контролдук цифраларында 5070,2 млн. сом каралган. Стратегияда белгиленген чараларды жана аракеттерди турмушка ашыруу кошумча түрдө 6134,3 млн. сомду талап кылат, анын ичинде:

- республикалык бюджеттин каражаттарынан 6082,6 млн. сом;

- жергиликтүү бюджеттердин каражаттарынан 42,3 млн. сом;

- эл аралык жамааттын каражаттарынан - 9,4 млн. сом.

Сунуш кылынган Стратегияны турмушка ашыруу үчүн зарыл болгон финансылык ресурстардын жалпы суммасы 25 086,4 млн. сомду түзөт. Алардын ичинен калктын социалдык жактан аялуу катмарларына карата мамлекеттин аракеттеги милдеттенмелерин камсыз кылуу үчүн 14 714,1 млн. сом. Стратегияда каралган жаңы чараларды турмушка ашыруу үчүн кошумча түрдө 11521,1 млн. сом талап кылынат, алардын ичинен:

- 11195,1 млн. сом республикалык бюджеттен;

- 93,6 млн. сом жергиликтүү бюджеттердин каражаттарынан финансыланат;

- 232,3 млн. сомду донордук жамааттын финансылык колдоосу түзөт.

13. Стратегиянын ишке ашырылышын мониторингдөө жана баалоо системасы

59. Стратегияны турмушка ашыруу процессин башкаруу төмөнкүлөрдү карайт: артыкчылыктуу багыттарды системалык талдоо жана баалоо; долбоорлордун жана иш-чаралардын натыйжаларын туруктуу экспертизалоо; Стратегиянын зарыл башкаруу (ченемдик-укуктук жана ресурстук-кадрдык) базасын камсыз кылуу; долбоорлорду турмушка ашыруу үчүн кабыл алынган этап-этабы менен ресурстук камсыз кылууну уюштуруу; талап кылынган максаттан четтөөлөрдү табуу; алардын келип чыгышынын себептерин талдоо, зарыл оңдоолорду киргизүү.

Индикаторлордун системасы Стратегияны турмушка ашыруунун прогрессинин мониторингинин жана баа берүүнүн ажырагыс бөлүгү болмокчу. Чаралардын/ аракеттердин ар жылдагы пландарынын мониторингинин жана баа берүүнүн индикаторлору сапаттык жана сандык мүнөздөмөлөргө ээ болот.

Мониторинг процессинде жарандык коомдун өкүлдөрү жигердүү катышат.

Стратегияны турмушка ашыруунун аягында Стратегияны турмушка ашырууга жыйынтык баа берүү жүргүзүлөт, анын натыйжалары боюнча социалдык коргоо системасын алда канча узак мезгилге өнүктүрүүнүн концептуалдык өңүтүн түзүү менен социалдык коргоо системасын жакшыртуу боюнча андан аркы багыттарды иштеп чыгуу болжолдонот.

Стратегия Стратегияны турмушка ашыруу боюнча иш-чаралардын планына ылайык жүзөгө ашырылат (1-тиркеме).

Стратегиянын наркы Стратегиянын милдеттерин турмушка ашыруунун финансылык планында келтирилген, ал кошумча ресурстарды талап кылат (2-тиркеме).

Стратегияны турмушка ашыруу үчүн Негизги мыйзам чыгаруу демилгелеринин тизмеси иштелип чыккан (3-тиркеме).

Бул Стратегиянын максаттарына жетишүүдөгү прогресске баа берүүгө мүмкүндүк берген индикаторлордун сандарынын динамикасы Стратегиянын мониторинги үчүн өзөктүү индикаторлордун матрицасында келтирилген (4-тиркеме).

_____________________________

1 Кыргыз Республикасында 2010-жылга чейин жеңилдиктер системасы эбегейсиз зор болуп, ар кыл бюджеттерден (республикалык, жергиликтүү бюджеттер жана аралаш каржылоо) камсыз кылынган жана жеңилдиктерди алуучулар үчүн ачык эмес болгон (жоболордун жана тартиптердин көп түрдүүлүгү). 2010-жылдагы жеңилдиктер системасын реформалаганга чейин КРда жеңилдиктерди алуучулардын 38 категориясы болгон жана жеңилдиктердин 40 түрү колдонулган жана өлкөнүн үй-бүлөлөрүнүн дээрлик төрттөн бир бөлүгү жеңилдик алган. 2010-жылдын январынан тартып жеңилдиктердин ордуна акчалай компенсацияларды төлөө системасы киргизилген. Азыркы учурда компенсация ай сайын жеңилдик алуучулардын 25 категориясына төлөнөт жана 54,0 миңден ашык аламды (Улуу Ата-Мекендик согуштун жана башка мамлекеттердин аймактарындагы согуштук аракеттердик ардагерлери, Чернобыль АЭСиндеги кырсыкты жоюучулар, реабилитацияланган жарандар жана ардактуу донорлор, Советтик Армиянын майыптары, анын ичинде башка мамлекеттердин аймактарындагы согуштук аракеттердин майыптары, ошондой эле көрүүсү жана угуусу боюнча майыптар) камтыйт. Жеңилдиктердин өлчөмдөрү 1000 сомдон 7000 сомго чейин, бул жеңилдетилген кызмат көрсөтүүлөрдүн көпчүлүк категориялары үчүн мыйзамда белгиленген наркка ылайык келет, ал эми бир катар учурларда андан ашып кетет.

2 Мыйзамга ылайык 14 жашка чейинки балдар жазык жоопкерчилигине тартылбайт. Мындай балдар, негизинен, Беловодскидеги балдар үчүн атайын мектепке жайгаштырылат, алар тарбиялоонун өзгөчө шарттарына муктаж, иш жүзүндө эркиндигинен ажыратууга теңештирилген. 14 жаштан 18 жашка чейинки курактагы балдарга, эреже катары, эркиндигинен ажыратуу түрүндө жазага өкүм кылынат, мында эркиндигинен ажыратууга альтернативдүү чаралар иш жүзүндө жок. Расмий маалыматтар боюнча жылына орточо 50гө жакын жашы жете элек бала эркиндигинен ажыратуу түрүндөгү жазага соттолот. Тилекке каршы, бүгүнкү күндө эркиндигинен ажыратуучу жайдан чыккан балдарды социалдык коштоо системасы жок.

3 Ведомстволор аралык өз ара аракеттенүү деңгээлинин төмөндүгү, социалдык маселелердин артыкчылыктуу эмести ДМЧАлардын инфраструктура объекттерине, имараттарга кирүү өбөлгөлөрүнүн (пандустардын, социалдык ыңгайлуулуктардын, коомдук транспорттун ж.б.) жоктугуна алып келди. Мисалы, бүгүнкү күндө 1267 объекттин долбоору гана Мамархкурулуш менен макулдашылган, алардын ичинен бардыгы болуп 187 объект турмушка ашырылды.

4 Мамлекеттик социалдык заказ жаңы жана келечектүү багыт болуп саналат, ал мамлекеттик органдардын өкмөттүк эмес сектор менен өз ара аракеттенүү өбөлгөлөрүнүн бири катары андан ары өнүгүүгө тийиш. Улгайгандарга кызмат көрсөтүүнүн улам көбүрөөк бөлүгүн мамлекеттик социалдык заказ системасы аркылуу жарандык секторго берүү механизмин өнүктүрүү зарыл. ошол эле учурда кызмат көрсөтүүнүн сапатын камсыз кылуу үчүн, мамлекет тарабынан социалдык кызмат көрсөткөн уюмдарды аккредитациялоо жана лицензиялоо аркылуу контролдоо жана мониторинг системасы жолго коюлууга тийиш.

5 Бүгүнкү күндө Бишкек шаарынын жергиликтүү өз алдынча башкаруусунда гана үй-жайсыздар үчүн убактылуу башпаанек берүү боюнча жалгыз - «Коломто» мекемеси бар, Азыркы учурда Бишкек шаарында 1000ден ашык адам үй-жайсыз болуп саналат, алардын ичинен басымдуу көпчүлүгү эмгекке жарамдуу курактагылар (18 жаштан 45 жашка чейин) жана үй-жайсыздардын 5%ы гана пенсия курагындагы адамдарга же ДМЧАларга кирет.

1-тиркеме

2-тиркеме

2012-2014-жылдары Кыргыз Республикасынын Калкты социалдык коргоону өнүктүрүү стратегиясын ишке ашыруунун кошумча ресурстарды талап кылуучу маселелеринин финансылык планы

3-тиркеме

Негизги мыйзам чыгаруу демилгелеринин тизмеси

4-тиркеме