1. Ден соолукка келтирилген зыяндын оордугун соттук-медициналык аныктоо Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза жана Жазык-процесстик мыйзамдарына жана ушул Эрежелерге ылайык жүргүзүлөт.

2. Медициналык-юридикалык жактан караганда ден соолукка келтирилген зыян деп тышкы чөйрөнүн ар кандай: механикалык, химиялык, физикалык, биологиялык, психикалык факторлорунун таасири менен пайда болгон анатомиялык бүтүндүк же адамдын органдарынын жана ткандарынын физиологиялык функциялары бузулушун түшүнөбүз.

3. Ден соолукка келтирилген зыяндын оордугун соттук-медициналык экспертизалоо тергөөчүнүн, прокурордун, тергөө судьясынын токтомунун же соттун аныктамасынын негизинде гана жүргүзүлөт. Соттун жазуу жүзүндөгү тапшырмасы болгон учурда экспертизага алынганды соттук-медициналык күбөлөндүрүү жүргүзүлүшү мүмкүн.

4. Ден соолукка келтирилген зыяндын оордугун соттук-медициналык экспертизалоодо "Эксперттин корутундусу", соттук-медициналык күбөлөндүрүүдө - "Соттук-медициналык күбөлөндүрүү актысы" түзүлөт.

5. Ден соолукка келтирилген зыяндын оордугун соттук-медициналык экспертизалоону (күбөлөндүрүүнү) соттук-медициналык эксперт берилген медициналык документтердин маалыматтары боюнча экспертизага алынганды/күбөлөндүрүүчүнү медициналык текшерүү жолу менен жүргүзөт. Мында паспорт же аны алмаштыруучу башка документ боюнча экспертизага алынгандын/күбөлөндүрүүчүнүн инсандыгы милдеттүү түрдө аныкталат; экспертизага алынгандын/күбөлөндүрүүчүнүн көрсөтүлгөн паспорту же аны алмаштыруучу документи "Эксперттин корутундусунда" ("Актыда") көрсөтүлөт. Айрым учурларда экспертизага алынгандын/күбөлөндүрүүчүнүн инсандыгы соттук-тергөө органдарынын кызматкерлери тарабынан күбөлөндүрүлүшү мүмкүн. Көрсөтүлгөн ыкмалар менен инсандыгын күбөлөндүрүүгө мүмкүн болбогон учурда - "Корутундунун" ("Актынын") титулдук барагына экспертизага алынгандын/күбөлөндүрүүчүнүн сүрөтү чапталат жана бөлүмдүн мөөрү менен күбөлөндүрүлөт.

6. Соттук-медициналык экспертизаны (күбөлөндүрүүнү) өткөргөндө эксперт медициналык документтердин түп нускаларын колдонушу керек. Айрыкча учурларда көчүрмөлөр жана үзүндүлөрүн жазып берүү колдонушу мүмкүн, мында ден соолукка келтирилген зыян жана анын клиникалык жүрүшү жөнүндө акыркы толук маалыматты чагылдыруу шарты коюлат. Бул документтерге дарыгер кол коет жана дарылоо уюмунун мөөрү басылат.

7. Эгерде керектүү медициналык документтер экспертке берилбесе, ал экспертиза дайындаган адамга же органга тиешелүү материалдарды берүү жөнүндө өтүнүч берет. Зарыл учурларда соттук-медициналык эксперт түздөн түз жабырлануучуларды текшергенден сырткары аларды консультация өткөрүү, клиникалык жана инструменттик текшерүүлөрдү жүргүзүү үчүн дарылоо уюмдарына жибериши мүмкүн.

8. Дарылоо-алдын алуучу уюмдардын жетекчилери жана дарыгерлери соттук-медициналык экспертиза өткөргөн соттук-медициналык экспертке консультация, клиникалык жана инструменттик текшерүү жүргүзүүдө көмөктөшүүгө милдеттүү. Мында алынган маалыматтарды эксперт "Эксперттин корутундусунда" ("Актыда") чагылдырат жана аларды корутунду чыгарганда колдонууга укуктуу.

9. Ден соолукка келтирилген зыяндын оордугуна соттук-медициналык экспертиза өткөргөндө соттук-медициналык эксперт соттун токтомунда (аныктамасында) камтылган бардык суроолорго жооп берүүгө милдеттүү, анын компетенция чегинен чыгып кеткен, же экспертте чечүү үчүн керектүү маалымат болбой калган учурларды кошпогондо.

10. Соттук-медициналык күбөлөндүрүү өткөрүүдө соттук-медициналык эксперт жасалган зыянды аныктоого жана медициналык жактан алардын мүнөзүн (сыйрыктарды, көгөргөн жерлерди, жаракаттарды ж.б.) локализацияны, касиеттерин, эскилигин жана механизмин баяндоого тийиш. Башка суроолорду соттук-медициналык экспертиза өткөргөндө гана чечишет.

11. Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодекси ден соолукка зыян келтирүүнүн үч даражасын айырмалайт: ден соолукка оор зыян келтирүү, ден соолукка анча оор эмес зыян келтирүү жана ден соолукка жеңил зыян келтирүү. Мындан тышкары Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодекси ден соолукка зыян келтирүүнүн өзгөчө ыкмасын - кыйноону караштырат.

12. Ден соолукка зыян келтирүүнүн оордугун квалификациялаган белгилер болуп төмөнкүлөр саналат:

- ден соолукка, өмүрүнө коркунучтуу зыян келтирүү;

- ден соолуктун узак убакыттуу бузулушу;

- жалпы эмгекке жөндөмдүүлүгүн туруктуу жоготуу;

- кайсы бир органды жоготуу же органдын өз функцияларын жоготушу;

- көрбөй калуу, сүйлөбөй калуу, укпай калуу;

- боюнан алдыруу;

- жүзүнүн көркүн кайтарылгыс кетирүү;

- психикалык бузулуу (психикалык оору);

- наркомания же токсикомания оорулары;

- же ден соолуктун башка бузулушу.

Ден соолукка келтирилген зыяндын оордугун аныктоо үчүн квалификациялык белгилердин бири эле жетиштүү. Бир нече квалификациялык белгилер болгондо ден соолукка келтирилген зыяндын оордугу ден соолукка эң чоң даражада зыян келтирүү белгиси боюнча аныкталат.

13. Өмүргө кооптуу зыян келтирген учурда же анын кадимки өтүшү өлүм менен аяктаган, ден соолукка зыян келтирүү өмүр үчүн коркунучтуу болуп саналат. Медициналык жардам натыйжасында аман калуу ден соолукка келтирилген зыяндын өмүргө коркунучтуу деп бааланышын өзгөртпөйт.

14. Ден соолуктун бузулуусунун узактыгын эмгекке жөндөмдү убактылуу жоготуунун (убактылуу эмгекке жарамсыздыктын) узактыгы боюнча аныктайт. Ден соолукка келтирилген зыяндын оордугун экспертизалаганда эмгекке жөндөмдү убактылуу да, туруктуу да жоготуу эске алат.

15. Соттук-медициналык жактан эмгекке жалпы жөндөмдүүлүгүн туруктуу жоготуу же аныкталган жыйынтыкта, же узактыгы 120 күндөн ашык ден соолугу бузулганда эсептелет.

16. Эмгекке жалпы жөндөмдүүлүгүн туруктуу жоготуунун пайызын аныктаганда соттук-медициналык эксперт атайын таблицаны жетекчиликке алат.

Жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү (адамдын өзүн өзү тейлөөгө тубаса жана үйрөнгөн жөндөмдөрүн жоготуу) жана квалификациясы менен кесибине (адистигине) карабай адамдын эмгекке жөндөмдүүлүгүн (кандайдыр бир продукт, буюм же кызмат түрүндө социалдык жактан маанилүү натыйжа алууга багышталган аракетке адамдын тубаса жана үйрөнгөн жөндөмдөрүн жоготуу) туруктуу жоготуу тирилик аракетин чектеген түрдө функцияларын калыбына келтиргис жоготууну билдирет.

17. Балдардын эмгекке жөндөмдүүлүгүн жоготуусу ушул Эрежелер аныктаган жалпы жоболорго жараша аныкталат.

18. Убактылуу эмгекке жөндөмсүздүктүн узактыгын медициналык документтерде камтылган маалыматтарды эске алып аныктайт. Соттук-медициналык эксперт оорунун узактыгын жана мүнөзүн, же ден соолукка келтирилген зыянга байланыштуу функциялардын бузулушун баалаганда объективдүү медициналык маалыматтарга, анын ичинде экспертиза өткөрүү процессинде аныкталгандарга таянышы керек.

Соттук-медициналык эксперт медициналык документтердин маалыматын сын көз менен баалайт, анткени жабырлануучуну дарылоонун узактыгы травманын мүнөзүнө негизделбеши мүмкүн. Эгерде медициналык документтерде көрсөтүлгөн оорунун узактыгы келтирилген дене жабыркоосуна шайкеш болбосо жана объективдүү маалыматтар менен далилденбесе, эксперт өз корутундусунда бул жагдайды белгилеп кетет жана колдогу бар маалыматка жараша ден соолукка келтирген зыяндын даражасын аныктайт.

Экинчи жактан алганда, жабырлануучу эмгекке жарамсыздык баракчасын алгандан баш тартып, жумушка өз каалоосу боюнча эрте чыгып кетиши мүмкүн. Мындай учурларда соттук-медициналык эксперт оорунун узактыгын жана анын оордугун объективдүү маалыматтарга (травманын мүнөзүнө жана оордугуна) жараша баалашы керек.

19. Травмага чейин кандайдыр бир оорусу бар же толугу менен же жарым-жартылай функциясын жоготкон дененин кайсы бир бөлүгүндө жабыркоосу бар (майып) тирүү адамга соттук-медициналык экспертиза жүргүзүүдө ден соолугу чың адамдыкындай эле травмадан келтирилген зыян гана эсепке алынат.

20. Денеге жабыркоо келтиргенден кийин мурдагы оорулардын күчөп кетиши, ошондой эле кокустук жагдайлардан, организмдин жекече өзгөчөлүктөрүнөн же медициналык жардам көрсөтүүдөгү дефекттерден улам келип чыккан дененин жабыркоосунун башка кесепеттери ден соолукка келтирилген зыяндын оордугунун квалификациясын өзгөртүү үчүн өзү менен негиз болбошу керек.

Жабырлануучуга алган жабыркоолоруна байланыштуу медициналык жардам көрсөтүүдөгү дефекттердин натыйжасында ден соолугунун абалынын начарлашы травманын кесепетинде ден соолукка келтирилген зыяндын оордук даражасын жогорулатуу үчүн негиз болуп саналбайт. Медициналык жардам көрсөтүүдөгү дефекттин натыйжасында ден соолукка келтирилген зыян жабыркоого жана анын кесепеттерине байланыштырбастан өз алдынча бааланат.

Мындай учурларда соттук-медициналык эксперттер корутундуда келип чыккан начарлоонун же оорунун өтүшүп кетүүсүнүн мүнөзүн жана ал дененин жабыркоосу, ошондой эле медициналык жардам көрсөтүүдөгү дефекттер менен кандай себептик байланышта экендигин көрсөтүүгө милдеттүү.

(Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 17-февралындагы № 75 токтомунун редакциясына ылайык)

21. Медициналык жардам көрсөтүүдөгү дефекттер менен шартталган адамдын ден соолугунун абалынын начарлашы ден соолукка зыян келтирүү катары каралат. Медициналык дарылоо жана диагностикалык кийлигишүүлөрдү жүргүзүүдө пайда болгон оорунун өтүшүп кетүүсү, эгерде алар медициналык кийлигишүүлөрдөгү дефекттерге байланыштуу болсо, ден соолукка зыян катары квалификацияланат.

Бул учурда мындай өтүшүп кетүүлөр менен шартталган ден соолукка келтирилген зыяндын оордугу ушул Эрежелердин жоболоруна ылайык аныкталат. Медициналык кийлигишүүлөрдөгү дефекттерди жана алардын ден соолугунун абалынын начарлашына себептик байланышын белгилөө тиешелүү адистерди тартуу менен комиссиялык түрдө жүзөгө ашырылат.

Операциялардан, диагностиканын же башка медициналык кийлигишүүлөрдүн татаал ыкмаларын колдонуудан өтүшүп кетүүлөр, аларды аткаруудагы дефекттер жок болгон жана башка себептердин кесепети болуп саналган учурда (оорулуунун абалынын оордугу, оорулуунун реакциясынын күтүлбөгөн өзгөчөлүктөрү ж.б.) ден соолукка келтирген зыяндын оордугу боюнча соттук-медициналык баалоого жатпайт.

22. Эгерде көптөгөн жабыркоолор бири-бирин өз ара оорлотсо, ден соолукка келтирилген зыяндын оордугу жалпысынан бааланат.

Күбөлөндүрүүчүгө бир нече адам тарабынан бир нече жолу травма келтирүүдөн келип чыккан жабыркоолор болгондо ден соолукка келтирилген зыяндын оордугу өзүнчө бааланат.

Жабыркоолор ар кандай убакытта пайда болгон учурда алардын ар биринин оордугун баалоо өз-өзүнчө жүргүзүлөт.

23. Функциясын толугу менен же жарым-жартылай мурда жоготкон дененин бир бөлүгүнө зыян келтирилгенде травманын кесепети гана эске алынат.

24. Дененин же органдын соо түгөйү жабыркаганда келтирилген травманын кесепети гана баалоого алынат, ошол эле дене же органдын түгөйлүк бөлүгүнүн функциясы мурда бузулганы эске алынбайт.

25. Өлүм окуялары учурларында соттук-медициналык эксперт ден соолукка келтирилген зыяндын оордугуна баа берүүгө милдеттүү.

26. Адамдын ден соолугуна келтирилген зыяндын оордугу аныкталбайт, эгерде:

- тирүү адамды медициналык текшерүү, иштин материалдарын жана медициналык документтерди изилдөө процессинде ден соолукка келтирилген зыяндын маанисин аныктоого мүмкүн болбосо;

- тирүү адамды медициналык текшерген учурда адамдын өмүрүнө кооптуу эмес ден соолукка зыян келтирүүнүн натыйжасы белгисиз болсо;

- соттук-медициналык экспертиза дайындалган тирүү адам соттук-медициналык экспертизага келбесе жана аны алып келүүгө мүмкүн болбосо же тирүү адам медициналык текшерүүдөн баш тарткан учурда;

- медициналык документтер жок болсо, же аларда жетиштүү маалымат, анын ичинде инструменттик жана лабораториялык текшерүү методдордун жыйынтыктары жок болсо, буларсыз адамдын ден соолугуна келтирилген зыяндын оордугу жана мүнөзү тууралуу айтууга мүмкүн эмес.

Мындай учурларда соттук-медициналык эксперт өз корутундусунда ден соолукка келтирилген зыяндын оордугун аныктоого мүмкүндүк бербеген себептерди жазат жана ушул маселени чечүү үчүн ага кандай маалыматтар керектигин (медициналык документтер, кошумча текшерүүлөрдүн жыйынтыктары ж.б.) көрсөтөт, ошондой эле кайталап экспертиза жүргүзүү/күбөлөндүрүү мөөнөтүн аныктайт. Ден соолукка келтирилген зыяндын оордугун аныктоонун мүмкүн эместиги жөнүндө жүйөлүү түшүндүрмө экспертти экспертиза дайындоо жөнүндө токтомдо камтылган башка маселелерди чечүү зарылдыгынан бошотпойт.

27. Ден соолукка келтирилген зыяндын даражасы жөнүндө божомолдук пикирди камтыган кандайдыр бир алдын ала корутунду түзүүгө уруксат берилбейт.

"Эксперттин корутундусу" ("Соттук-медициналык күбөлөндүрүү актысы") экспертиза дайындаган адамга колун койдуруу менен берилет.

2. Ден соолукка келтирилген оор зыян

28. Ден соолукка келтирилген оор зыяндын белгиси болуп өмүрү үчүн кооптуу ден соолукка келтирилген зыян саналат, бул белги болбосо - ден соолукка келтирилген зыяндын төмөнкү кесепеттери:

- көрбөй калышы, сүйлөбөй калышы, укпай калышы;

- кайсы бир органдан ажыроо же орган өз функциясын жоготушу;

- жүзүнүн көркүн кайтарылгыс кетирүү;

- үчтөн бир бөлүккө кем эмес жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу;

- боюнан алдыруу;

- психикалык бузулуу (психикалык оору);

- наркомания же токсикомания оорусу;

- же ден соолуктун башка бузулушу.

- баңгилик жана токсикомания менен ооруп калуу.

Эскертүү:

Ден соолукка келтирилген оор зыянга жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктүн үчтөн бир бөлүгүнөн кем эмес туруктуу жоготууга алып келген патологиялык абалдар, оорулар, жабыркоолор кирет.

Эскертүү: Ушул Эрежелердин 28-пунктунда мамлекеттик жана расмий тилдерде абзацтардын саны айырмачылыктары бар

3. Өмүргө кооптуу зыян келтирүү

29. Адамдын өмүрүнө кооптуу ден соолукка зыян келтирүү өзүнүн мүнөзү боюнча өмүргө коркунуч келтирет, ошондой эле өмүргө, ден соолукка коркунуч түзгөн абалдын өнүгүшүн өрчүткөн зыян келтирет (мындан ары - адам өмүрүнө кооптуу ден соолукка зыян келтирүү).

Өмүргө түздөн түз коркунуч түзгөн, адам өмүрүнө кооптуу ден соолукка келтирилген зыян:

1) баш сөөк ичине кирген (чач өскөн жагын, кабагын жана көз тегерегин, мурун, кулак, бет жана чыкый-жаак жагын, баштын башка жактарын); баштын жаракаты, анын ичинде мээге зыян келтирбөө;

2) баш сөөктүн төбө сөөктөрүнүн жана түбүнүн ачык жана жабык сынышы, баш сөөктүн төбөсүнүн тышкы сөөк пластинкасынын гана обочолонгон жаракасын, ошондой эле бет скелетинин сөөктөрүнүн сыныгын кошпогондо;

3) баш сөөк ичиндеги травма: мээнин жанчылышы; мээнин диффуздук аксоналдык жабыркоосу; оор даражадагы мээнин урунушу; травмалык мээ ичиндеги же карынча ичиндеги кан агуу; орточо даражадагы мээнин урунушу же травмалык эпидуралдык, же субдуралдык, же субарахноидалдык кан агуу жалпы мээнин, очоктук же сөңгөктүк симптомдор болгондо;

4) тамагына же кекиртекке, же трахеянын моюн бөлүмүнө, же кызыл өңгөчтүн моюн бөлүмүнө кирген моюн жаракаты; калкан бездин жаракаты;

- кекиртек кемирчегинин ачык жана жабык сынганы; калкан сымал же шакек сымал, же сузгу сымал, же кекиртек үстүндөгү, же мүүз сымал, же трахеялык кемирчектер былжырынын үзүлүшү менен, оор даражадагы шок менен коштолгон же дем алуусунун бузулушу менен же башка өмүрүнө коркунуч болгон башка кубулуштар менен коштолгон;

5) сыныктар жана чыгып кетүүлөр же денедеги сыныктар же моюн омурткаларынын доголорунун эки тараптуу сынышы, ошондой эле I же II моюн омурткаларынын доголорунун бир тараптуу сыныгы, анын ичинде жүлүн функциясын бузбаган сынык;

6) бир же бир нече моюн омуртканын чыгып кетиши; жүлүндү кысып, кыр арканын моюн бөлүмүнүн деңгээлинде омуртка ортосундагы дисктин травмалык үзүлүшү.

7) жүлүндүн моюн бөлүмү урунушу, анын функциясынын бузулушу менен;

8) көкүрөктүн жаракаты, плевралык көңдөйгө же перикард көңдөйгө, же орто көңдөй клетчаткасына кирген, анын ичинде ички органдардын жабыркоосуз;

9) көкүрөк көңдөйүндөгү органдардын жабык жабыркоосу (жаңчылуусу, айрылуусу, үзүлүүсү): жүрөктүн же өпкөнүн, же бронхтун, же трахеянын көкүрөк бөлүмүнүн, травмалык гемоперикард же пневмоторакс, же гемоторакс, же гемопневмоторакс; диафрагманын же лимфалык көкүрөк жолун, же айры сымал бездин;

10) көп жеринен кабыргалардын эки тараптуу сынганы көкүрөк клетканын каркасынын анатомиялык бүтүндүгү бузулушу менен же көп жерден кабыргалардын бир тараптуу сынганы эки же андан көп анатомиялык линиялар боюнча "кабырга клапаны" типтеги көкүрөктөн кыймылдаган участкалары пайда болушу менен;

11) кыр арканын көкүрөк бөлүмүнүн сынганы; көкүрөк омуртканын бир догоосунун же денесинин сынганы жүлүндүн функциясы же бир нече көкүрөк омурткалардын бузулушу менен;

12) көкүрөк омуртканын чыгып кетиши; жүлүндү кысып, көкүрөк бөлүмдө омуртка ортосундагы дисктин травмалык чыгып кетиши;

13) жүлүндүн көкүрөк бөлүмүнүн урунуусу, анын функциясынын бузулушу;

14) карын көңдөйгө кирген ичтин жаракаты, анын ичинде ички органдар жабыркабастан;

15) жабык жабыркоо (жанчылуу, айрылуу, үзүлүү): карын көңдөй органдарынын - көк боордун же боордун, же (жана) өт баштыкчанын, же уйку бездин, же ашказандын, же ичке ичегинин, же алкактуу ичегинин, же түз ичегинин, же чоң карын майдын, же жоон жана (же) ичке ичегинин чычыркайы; карын артындагы органдардын - бөйрөктүн, бөйрөк үстүндөгү бездердин, сийдик түтүгүнүн;

16) бел жактагы жана (же) жамбаш сөөктүн жаракаты, карын артына кирген, карын артындагы органдарды жабыркаткан: бөйрөктү же бөйрөк үстүндөгү бездерди, сийдик түтүгүн, же уйку бездерин, же он эки эли ичегинин төмөндөөчү жана горизонталдык бөлүгүн, же төмөндөөчү жана горизонталдык алкактуу ичегини;

17) кыр арканын бел-куймулчак бөлүмүнүн, дененин же "жылкы куйругу" синдрому менен бел жана (же) куймулчактын бир нече омурткаларынын догоосу сынганы;

18) бел омуртканын чыгып кетиши; белдеги, бел-куймулчак бөлүмүндө "жылкы куйругу" синдрому менен омурткалар дискинин травмалык үзүлүшү;

19) "жылкы куйругу" синдрому менен жүлүндүн бел бөлүмүндөгү урунуусу;

20) жамбаш сөөк жактагы органдардын жабыркоосу (жанчылуусу, айрылуусу, үзүлүшү): табарсыктын же заара ушатуу каналдын жаргактуу бөлүгүнүн, же уруктукту, же жатын (фаллопий) түтүкчөсүн, же жатынды, же башка жамбаш сөөк жактагы органдардын (эрендик бези, урук көбүкчөлөрдүн, урук чыгаруучу жолдун) ачык жана (же) жабык жабыркоосу;

21) кындын же түз ичегинин, же аласынын жаракаты, кичи жамбаш сөөк жактагы клетчаткага жана (же) көңдөйүнө кирген;

22) үзгүлтүксүздүгү бузулуп, алдыңкы жамбаш сөөктүн жарым тегерекчесинин эки тараптуу сынганы; "көпөлөк" типтеги эки чат жана эки көчүк сөөктөрдүн сынганы; көтөн жакта жамбаш сөөктүн тегерекчесинин үзгүлтүксүздүгү бузулушу менен жамбаш сөөктүн сынганы; куймулчактын, капчыт сөөктүн вертикалдуу сынганы, куймулчак-капчыт муундун өз алдынча үзүлүшү; алды жана арткы жактагы жамбаш сөөктүн тегерекчесинин үзгүлтүксүздүгү бузулушу менен жамбаш сөөктүн сынганы; бир жагында жамбаш сөөктүн алдыңкы жана арткы жактарынын бир тараптуу жана эки тараптуу вертикалдуу сынганы (Мальгень сыныгы); маңдай-тескей жактарда жамбаш сөөктүн алдыңкы жана арткы жагындагы диагоналдык-вертикалдык сынганы (Воллюмье сыныгы); алдыңкы жана арткы жактарда жамбаш сөөктүн муундарынын үзүлүшү жана сөөктөрдүн ар кандай сынышы;

23) кыр арканын куймулчак бөлүмүнө, же бел, же көкүрөк, же моюндун омуртка каналына кирген жаракат, анын ичинде жүлүндү жана "жылкы куйругун" жабыркатпастан;

24) жүлүндүн ачык же жабык жабыркашы: жүлүндүн толук же толук эмес үзүлүшү; жүлүндүн жанчылышы;

25) чоң кан тамырлардын жабыркашы (үзүлүшү, бүлүнүшү, кесилиши, травмалык аневризма): аортанын же күрөө тамырдын (жалпы, тышкы, ички), же акырек астындагы, же колтук алдындагы, же ийин, же же капчыт (жалпы, тышкы, ички), же сан, же тизе алдындагы артериянын жана (же) алардын коштогон магистралдык көк кан тамырдын;

26) рефлексогендик зоналардын тукул травмасы: кекиртек жагын, каротиддик синустар жагын, өзөк жагын, тышкы жыныс органдар жагын клиникалык жана морфологиялык маалыматтар болгондо;

27) дене үстүнүн 15% ашкан III-IV даражадагы термикалык же химиялык, же электр, же нурдан күйүктөр; дене үстүнүн 20% ашкан III даражадагы күйүктөр; дене үстүнүн 30% ашкан II даражадагы күйүктөр; күйүк оорусу өнүккөнү менен коштолгон аянты азыраак күйүктөр; шишиген жана үн жылчыгы куушуп калышы менен дем алуу жолдорунун күйүктөрү;

28) жергиликтүүдөн тышкары, өмүргө коркунуч туудурган жалпы ууландыруу таасири бар химиялык бирикмелерден (концентрациялуу кычкылдыктардан, жегич щелочтордон, ар кандай күйүп тешкич заттардан) күйүктөр.

29) жабыркатуу аянты дене үстүнүн 15% ашкан III-IV даражадагы үшүккө алдыруу; жабыркатуу аянты дене үстүнүн 20% ашкан III даражадагы үшүккө алдыруу; жабыркатуу аянты дене үстүнүн 30% ашкан II даражадагы үшүккө алдыруу;

30) оор жана өтө оор даражадагы катуу кармаган нурлануу оорусу болуп көрүнгөн нурлануу жабыркоолор;

30. Адамдын организминдеги өтө маанилүү функциялардын бузулушуна алып келген адамдын өмүрүнө кооптуу ден соолукка келтирген зыян, аны организм өзү калыбына келтире албайт жана демейде өлүм менен аяктайт (мындан ары - өмүргө коркунуч туудурган абал):

1) оор (III-IV) даражадагы шок;

2) ар кандай этиологиядагы II-III даражадагы кома;

3) катуу кармаган, арбын же массивдүү кан кетүү;

4) оор даражадагы катуу кармаган жүрөк жана (же) кан тамырдуу жетишсиздик, же мээдеги кан айлануунун оор даражадагы бузулушу;

5) катуу кармаган бөйрөк же катуу кармаган боор, же катуу кармаган бөйрөк үстүндөгү бездердин оор даражадагы, же катуу кармаган панкреонекроз;

6) катуу кармаган оор даражадагы дем алуу жетишсиздиги;

7) ириңдүү-септикалык абал: сепсис же перитонит, же ириңдүү плеврит, же флегмона;

8) ички органдын инфарктына же аяктын гангренасына алып келген регионалдык жана (же) органдык кан айлануунун бузулушу; өпкөнүн же мээ кан тамырларынын эмболиясы (газдык, майлык, ткандык, же тромбоэмболиялар);

9) Ушул пункттун 1-8-пунктчаларында берилген өмүргө коркунучтуу абалдарга алып келген медиңиналык жана медициналык эмес химиялык жана биологиялык заттар менен катуу уулануу, анын ичинде баңги заттар же психотроптук каражаттар, же уктатуучу каражаттар, же көбүнчө жүрөк-кан тамыр системасына таасир берген препараттар, же алкоголь жана анын суррогаттары, же техникалык суюктуктар, же токсикалуу металлдар, же токсикалуу газдар, же тамактан уулануу;

10) механикалык асфиксиянын ар кандай түрү; бийик же төмөн температуранын жалпы таасиринин кесепеттери (ысык өтүү, күн өтүү, жалпы өтө ысып кетүү, организмдин үшүп кетиши); бийик жана төмөн атмосфералык басымдын таасиринин кесепеттери (баротравма, кессондук оору); техникалык же атмосфералык электрликтин таасиринин кесепеттери (электротравма); ушул пункттун 1-8-пунктчаларында берилген өмүргө коркунучтуу абалдарга алып келген башка формадагы жагымсыз таасирлердин кесепеттери (суусуздандыруу, арыктоо, организмдин өтө чыңалып иштешинин кесепеттери).

31. Көрбөй калуу - эки көзү тең толук туруктуу көрбөй калышы же травмадан, уулануудан же башка тышкы таасирден адамдын көзү начарлап, кайтарылгыс абалга келгени, ал 0,01 жана андан төмөн көрүү жөндөмүнө шайкеш келет.

Бир көзү көрбөй калганы орган өз функциясын жоготкон болуп саналат жана ден соолукка оор зыян келтирүүүгө кирет.

Травмага чейин көрүп жүргөн бир көз чанагын посттравмалык алып таштоо жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу белгиси боюнча бааланат.

Көрбөгөн көздү жоготкондо адамдын ден соолугуна келтирилген зыяндын даражасын аныктоо ден соолуктун бузулушунун узактык белгиси боюнча жүргүзүлөт.

32. Сүйлөбөй калуу - айланадагыларга түшүнүктүү даана угулган добуштар аркылуу өз ой-пикирин айтуу жөндөмүн биротоло жоготуу.

33. Укпай калуу - эки кулагы менен тең толук туруктуу укпай калуу же кулагынан 3-5 см аралыкта адамдын сөзүн укпай калган кайтарылгыс абал.

Орган өз функциясын жоготкон катары бир кулагы укпай калуу ден соолукка келтирген оор зыянга кирет.

34. Кайсы бир органды жоготуу же органдын өз функциясын жоготушу:

1) колун же бутун жоготуу, б.а. аларды тулку боюнан ажыратуу же алардын өз функциясын туруктуу жоготушу (паралич же функциясын иштетпеген башка абал); беш манжаны же таманды жоготуу колду же бутту жоготууга теңештирилет;

2) өндүрүмдүк жөндөмдү жоготуу, эркектерде жакындашуу же уруктантуу жөндөмүндө, аялдарда жакындашуу же бойго бүткөрүү, же көтөрүү, же төрөө жөндөмүндө көрүнөт;

3) эркектин бир урук безин жоготуу.

35. Боюнан алдыруу - ден соолукка келтирген зыяндан, боюнан түшүү өнүккөнү менен, күмөндүн жатын ичинде өлүп калышынан, мөөнөтүнөн эрте төрөттөн же медициналык кийлигишүү зарылдыгын шарттаган мөөнөтүнө карабай кош бойлуулугун токтотуу.

Эне жана күмөндүн ооруп калышынан боюнан алдыруу ден соолукка келтирген зыянын түздөн-түз себептик байланышы болушу керек жана ден соолукка келтирген зыянга чейин аялдын организминин жана күмөндүн (ооруп калышы, патологиялык абалдары) жекече өзгөчөлүктөрү менен шартталбашы керек.

Эгерде тышкы себептер медициналык кийлигишүү (жатын ичин кырып тазалоо, кесарча кесүү ж.б.) жолу менен боюнан алдыруу зарылдыгын шарттаса, бул жабыркоолор жана келип чыккан кесепеттер боюнан алдырууга теңештирилет жана ден соолукка келтирген оор зыян катары бааланат.

36. Психикалык бузулуштун ("убактылуу психикалык бузулуш" жана "өнөкөт психикалык бузулуш") пайда болушу ден соолукка келтирилген зыян менен себептик байланышта болушу, башкача айтканда анын кесепети болушу керек.

Эскертүү.

Психикалык бузулуу деп психикалык ооруну түшүнүү керек; психикалык оорулардын тобуна нерв системасынын бузулушуна байланыштуу оорулар, реактивдик абалдар (психоздор, невроздор) кирбеши керек.

37. Психикалык же ден соолуктун башка бузулушун жана алардын алынган травма менен байланышын диагностикалоо психиатриялык, наркологиялык жана токсикологиялык экспертизалар аркылуу жүргүзүлөт. Психикалык бузулуудан (психикалык оорудан) же ден соолуктун башка бузулушунан улам ден соолукка келтирилген зыяндын оордугун баалоо соттук-медициналык эксперттер комиссиясы тарабынан жүргүзүлөт, ага зарылдыгына жараша психиатр, нарколог, токсиколог кирет. Психикалык бузулуунун патологиялык себептерин жокко чыгаруу үчүн экспертизага катышууга кошумча неврологдор жана нейрохирургдар тартылышы мүмкүн.

38. Жүзүнүн көркүн кайтарылгыс кетирүү.

Адам жүзүнүн көркүн кайтарылгыс кетирүүдө көрүнгөн ден соолукка келтирилген зыяндын оордук даражасын сот аныктайт.

Соттук-медициналык экспертизаны өткөрүү ошол жабыркоонун кайтарылгыстыгын, ошондой эле анын медициналык кесепеттерин эрежелерге ылайык аныктоо менен гана чектелет.

Кайтарылгыс өзгөрүүлөр деп мезгил өткөн сайын өз алдынча кетпеген (тырыктарды хирургиялык жоготуусуз, деформация, мимикасы бузулушу жана башкалар же хирургиялык эмес методдордун таасири алдында) жана аларды кетирүүгө операциялык кийлигишүү (мисалы, косметикалык операция) талап кылынган адам жүзүнүн жабыркоолорун билебиз.

39. Жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү үчтөн биринен кем эмес олуттуу түрдө туруктуу жоготуу (33 пайыздан ашык жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу).

Медициналык жардам көрсөтүүгө (көрсөтпөөгө) жана анын натыйжасына карабастан жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү үчтөн биринен кем эмес олуттуу түрдө туруктуу жоготууга алып келген ден соолукка келтирилген оор зыянга төмөнкүдөй жабыркоолор кирет:

1) күң жиликтин ачык же жабык сынышы: муун ичинде (жилик башы) же муун тегерегиндеги (анатомиялык моюнчанын, дөмпөк алды же дөмпөк аркылуу) же хирургиялык моюнча же күң жиликтин диафизи;

2) чыканак муунду түзгөн сөөктөрдүн ачык же жабык сынышы;

3) кар жилик сөөктөрүнүн ачык же жабык сынышы жана чыгып кетиши: чыканак сөөктүн өйдөңкү же ортонку үчтөн бир бөлүктөрүнүн сынып, жандооч сөөктүн башынын чыгып кетиши менен коштолушу (Монтеджа сынып-чыгышы) же жандооч сөөктүн ылдыйкы үчтөн бир бөлүгүнүн сынып, чыканак сөөк башынын чыгып кетиши (Галеацци сынып-чыгышы);

4) жамбаш чөйчөгүнүн жылышып ачык же жабык сынышы;

5) кашка жиликтин проксималдык бөлүмүнүн ачык жана жабык сынышы: муун ичиндеги (кашка жиликтин моюнчасынын жана башынын сынышы) же муундан тышкары (вертел аралыгындагы, вертел аркылуу сынышы), чоң жана кичи вертелдердин өз алдынча сыныгын кошпогондо;

6) кашка жиликтин диафизинин ачык жана жабык сынышы;

7) тизе томугун кошпогондо, тизе муунду түзгөн сөөктөрдүн ачык жана жабык сынышы;

8) жото жилик диафизинин ачык жана/же жабык сынышы;

9) эки жото жиликтин кызыл ашыктын томугунун ачык жана жабык сынышы, жото жиликтин муун үстүнүн сыныгы менен жана тамандын чыгып кетиши менен дисталдык жото жилик аралыгындагы синдесмоз үзүлүп чыгып кетиши менен айкалышканда;

10) жүлүн жана жамбаш органдарынын функциясынын бузулушу менен кыр арканын көкүрөк жана бел бөлүмүнүн бир же андан көп чектеш омурткалардын компрессиялык сынышы;

11) муун капсуласы жана байламта аппараттын үзүлүшү менен далынын же билектин же беш манжанын же сандын же шыйрактын же тамандын ачык чыгып кетиши.

4. Ден соолукка келтирилген оор эмес зыян

40. Ден соолукка келтирилген оор эмес зыяндын белгилери болуп төмөнкүлөр саналат:

1) өмүргө коркунучу жок;

2) ушул Эрежелердин 2-бөлүмүндө көрсөтүлгөн кесепеттердин жоктугу;

3) ден соолуктун узак бузулушу;

4) жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү үчтөн биринен кем эмес туруктуу жоготуу.

41. Ден соолуктун узак бузулушу деп жабыркоого түздөн түз байланышкан, узактыгы 3 жумадан ашык (21 күндөн ашык) убактылуу эмгекке жөндөмдүүлүктү жоготууну билебиз.

42. Эмгекке жөндөмдүүлүктү үчтөн биринен кем эмес туруктуу кыйла жоготуу деп 10%тен 33%ке чейинки эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготууну түшүнөбүз.

5. Ден соолукка келтирилген жеңил зыян

43. Ден соолукка келтирилген жеңил зыяндын белгиси болуп төмөнкүлөр саналат:

1) ден соолуктун кыска мөөнөттүк бузулушу;

2) жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу бир аз жоготуу.

44. Ден соолукка келтирилген жеңил зыян төмөнкүдөй бөлүштүрүлөт:

- 10%ке чейинки жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу бир аз жоготуу, же узактыгы 7 күндөн ашык, бирок 3 жумадан (21 күндөн) ашык эмес жабыркоого түздөн түз байланыштуу ден соолуктун кыска мөөнөттүү бузулушуна алып келген ден соолукка жеңил зыян келтирүү;

- узактыгы 7 күнгө жетпеген ден соолуктун кыска мөөнөттүү бузулушун, же жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу бир аз жоготууну алып келген ден соолукка жеңил зыян келтирүү.

"Ден соолукка оор эмес зыян келтирүү" жана "Ден соолукка жеңил зыян келтирүү" бөлүктөргө эскертүү.

Мурун сөөктөрүнүн сынышы ден соолукка жеңил зыян катары бааланат, мурундан дем алуу бузулган учурда баалоо эмгекке жарамсыздыкты жоготуу пайызынын соттук-медициналык таблицасы боюнча жүргүзүлөт. Плевраны жабыркатпастан кабыргалардын жабык сынышы (толук жана толук эмес) ден соолукка анча оор эмес зыян катары бааланат. Кабыргалардын кемирчек бөлүгүнүн, 11-кабырганын, 12-кабырганын жабык сыныктары жогоруда аталган учурга кирбейт, алар ден соолуктун бузулушунун узактыгы боюнча бааланат.

Оор категорияга кирген сыныктарды кошпогондо, сөөктөрдүн калган сыныктары ден соолукка келтирилген анча оор эмес зыян катары бааланат.

6. Кыйноого алуу

45. Кыйноого алуу натыйжада ден соолукка зыян келтириши мүмкүн болгон аракеттер.

46. Соттук-медициналык эксперт кыйноо фактысын аныктабайт. Бирок ал төмөнкүлөрдү аныктоого тийиш:

- кыйноо менен ден соолукка келтирилген зыяндын оордугун, сабап кыйноо деп системалуу түрдө токмоктоо же башка күч салуу аракеттери менен дене же психикалык азап чектирүүнү билебиз (узак мезгил ичинде оорутуу - чымчылоо, кесүү, курч же мокок буюмдар менен көп жолку, кичинеден жабыркатуу, чачтарын жулуу. Ысык-суук факторлордун таасири менен жана башка ушуга окшогон аракеттер менен);

- зыян келтирүүлөрдүн болушу, мүнөзү, алардын локализациясы жана зыян келтирүүнүн пайда болушунун механизмдери жана куралдары, аларды келтирүүнүн убактысы жана бир учурда келтирилгендиги, кыйноо мүнөзүндөгү ден соолукка келтирилген зыяндын оордугу.

Ден соолукка зыян келтирүүнүн

оордугун соттук-медициналык аныктоо

эрежелерине карата тиркеме

Эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу пайызынын таблицасы

№	Ар кандай травмалардын кесепеттери		Эмгекке жөндөмдүүлүктү жоготуу %
1	2 Борбордук жана перифериялык нерв системасы		3
1	Баш сөөк-мээнин оор травмасынын калдык көрүнүштөрү: улам талма кармаганы (жумасына бир жолудан кем эмес), көрүнүп турган кем акылдык, параличтер, таануу процесстердин буэулушу (агнозия), максаттуу аракеттердин бузулушу (апраксия), сүйлөгөнү кескин бузулушу (афазия), кыймыл координациясынын жоктугу (атаксия), вестибулярдык жана каракуш мээнин кескин бузулушу		100
2	Баш сөөк-мээнин оор травмасынын калдык көрүнүштөрү: аяктарында күчтүн жана кыймыл көлөмүнүн кыйла бузулушу, координациясы кескин жана кыйла бузулушу, булчуң тонусу кыйла бузулушу, эске тутуунун кыйла начарлашы жана интеллекттин төмөндөшү, улам талма кармаганы (айына бир жолудан кем эмес).		75
3	Баш сөөк-мээнин оор травмасынын калдык көрүнүштөрү (баш сөөктүн төбөсүнүн жана негизинин сөөктөрү жабыркашы; эпидуралдык жана субдуралдык гематома, субарахноидалдык кан агуу, мээни урунтуу), ошондой эле трепанациялык дефектинин, пластинка менен жабылганын кошуп, болушу;
	а) бир нече бап сөөк-мээ нервдердин органикалык жабыркоосу, координациянын кыйла бузулушу, аяктарда күчтүн жана булчуң тонустун көрүнүп турган жогорулашы, интеллекттин басаңдашы, эске тутуунун начарлашы, талма кармаганы (жылына 4-10 жолу): аянты 20 кв.см кем эмес трепанациялык дефектинин болушу;		60
	б) бир нече баш сөөк-мээ нервдердин органикалык жабыркоосу, координациянын орточо бузулушу, аяктардын күчү жана булчуң тонусу орточо жогорулашы, кыймылынын көп көрүнбөгөн бузулушу, талма кармаганы сейрек (жылына 2-3 жолу), аянты 10 кв.см кем эмес трепанациялык дефектинин болушу;		45
	в) бир нече баш сөөк-мээ нервдердин органикалык жабыркоосу, жыт билүү, даам татуунун бузулушу, координациянын жеңил бузулушу, аяктардын күчү жана булчуң тонусу жеңил жогорулашы, кыймылынын орточо бузулушу, бирин-серин талма кармаганы, аянты 4 кв.см кем эмес трепанациялык дефектинин болушу		30
4	Баш сөөк-мээ травманын, баш сөөк төбөнүн сөөктөрүнүн сыныгынын, мээ урунтунун, эпидуралдык гематоманын, субарахноидалдык кан агуунун калдык көрүнүштөрү:
	а) айрым очоктук сиптомдор - көз жылчыгынын тең эместиги, тилдин, нистагманын капталдашы, мурун-эрин бүгүлүштүн ж.б. жылмакайлыгы, ошондой эле аянты 4 кв.см кем эмес трепанациялык дефектинин болушу;		20
	б) вегетативдик симптомдор - кол манжалардын жана кабактардын тремору, бийик тарамыштык рефлекстер, вазомотордук бузулуштар ж.б.		15
15	Мээ чайпалуунун калдык көрүнүштөрү:
	а) айрым объективдүү белгилер - мурун-эрин бүгүлүштүн жылмакайлыгы, көз жылчыгынын теңэместиги, тилдин капталдашы ж.б.;		10
	б) күбөлөндүрүүдө аныкталган вегетативдик симптомдор - кол манжалардын жана кабактардын көрүнүп турган тремору, бийик тарамыштык рефлекстер, вазомотордук бузулуштар (вегето-тамырдык дистония)		-
6	Кыр арканын моюн, көкүрөк же бел бөлүмүнүн деңгээлинде жүлүндүн функциясынын бузулушу:
	а) аяктарда кыймылдын, сезгичтиктин одоно бузулушу (пара жана тетраплегия), жамбаш жактагы органдардын функциясынын кескин бузулушу, трофиканын одоно бузулушу, жүрөк-тамыр аракеттин жана дем алуунун бузулушу;		100
	б) аяктарда кыймылдын, сезгичтиктин кыйла бузулушу (көрүнүп турган монопарездер же көп көрүнбөгөн монопарездер), көп көрүнбөгөн спастикалуулук, трофиканын жана жамбаш жактагы органдардын функциясынын бузулушу;		60
	в) сезгичтиктин, тарамыштык рефлекстердин орточо бузулушу, тамырдык же аркалык мүнөздөгү жеңил монопарездер, көп көрүнбөгөн булчуң атрофиясы жана кыймылдын бузулушу, трофиканын жана жамбаш жактагы органдардын функциясынын орточо бузулушу;		40
	г) жүлүндүн өткөргүч функциясынын жарым-жартылай бузулушу сезгичтиктин, тарамыш рефлекстердин жеңил бузулушу менен, аяктарда, ошондой эле трофиканын жана жамбаш жактагы органдардын функциясынын кыймылдары бузулбай		15
7	"Жылкы куйругунун" функциясынын бузулушу:
	а) тиешелүү тамырча же тамырчалар тобунун иннервация зонасында сезгичтиктин кескин бузулушу, кыймылдардын түшүп калышы, жамбаш жактагы органдардын функциясынын кыйла бузулушу - трофикалык бузулуштар (жаралар, цианоз, шишиктер);		40
	б) сезгичтиктин кыйла бузулушу, гиперпатия, гипералгезия, көрүнүп турган ооруксунуу синдрому, рефлектордук догоонун бузулушу (рефлекстердик басаңдашы же түшүп калышы), тамырчалар жактагы иннервацияга тиешелүү булчуңдардын одоно атрофиясы, вегетативдүү орточо бузулуштар (аяктардын муздашы), жамбаш жактагы органдардын функциясынын орточо бузулушу		20
	в) сезгичтиктин жеңил бузулушу, аяктардын кыймылдары жана рефлекстери бузулбай, жамбаш жактагы органдардын функциясы жана трофикасы бузулбастан (ооруксунуу синдрому)		5
8	Ар кандай локализациядагы травмалык радикулит (кыр арканын түздөн түз травмасынын натыйжасында)		5
9	Үчилтик, бет жана тил астындагы нервдердин функциясы бузулушу (перифериялык жабыркоолордо):
	а) жеңил даражасы - функциянын орточо бузулушу;		-
	б) орточо даражасы - функциянын кыйла бузулушу.		15-10
	в) күчтүү даражасы - функциянын кескин бузулушу		25-20
10	Моюн жана далы чырмалышынын жана алардын нервдеринин функциясынын бузулушу:
	а) сезгичтиктин жана рефлекстердин жеңил бузулушу, кыймыл бузулуусуз, атрофиясыз, парездерсиз, контрактурасыз;		5
	б) кыймылдардын бир аз түшүп калышы, күчтүн, сезгичтиктин басаңдашы, көп билинбеген булчуңдардын атрофиясы;		15-10
	в) кыймылдардын кыйла түшүп калышы, күчтүн кыйла азайышы жана сезгичтиктин бузулушу, булчуңдардын кыйла атрофиясы;		15-10
	г) кыймылдардын, сезгичтиктин кескин бузулушу, трофиканын бузулушу, трофикалык жара		40-30
11	Бел жана куймулчактын чырмалышы жана алардын нервдеринин функциясынын бузулушу:
	а) сезгичтиктин жана рефлекстердин жеңил бузулушу, кыймылы бузулбастан, атрофиясыз, парездерсиз, контрактурасыз.		5
	б) кыймылдардын бир аз түшүп калышы, күчтүн, сезгичтиктин басаңдашы, көп билинбеген булчуңдардын атрофиясы;		10
	в) кыймылдардын кыйла түшүп калышы, күчтүн кыйла азайышы: сезгичтиктин бузулушу, булчуңдардын кыйла атрофиясы;		25
	г) кыймылдардын, сезгичтиктин, трофиканын кескин бузулушу, трофикалык жара		40
	2. Көрүү органдары
12	Аккомодация параличи:
	а) бир көздүн;		15
	б) эки көздүн;		30
13	Аты уйкаш гемианопсия (көрүү талаасынын жарымы түшүп калышы)		30
14	Көрүү талаанын концентрациялуу тарылышы:
	ар бир көздө:
	60 град. чейин;		10
	30 град. чейин;		20
	5 град. чейин		30
	Көрүү талаанын концентрациялуу эмес тарылышы:
	ар бир көздө:
	50 град. чейин;		5
	25 град. чейин;		10
	5 град. чейин		15
	Эскертүү: Эгерде эки көздө тең болсо, % суммаланат.
15	Кабактын түшүшү (птоз) ж.б. Көз булчуңдардын параличи, көз жылчыгын жабууга тоскоолдук берген кабактын дефектиси, ошондой эле кабактардын кошулушу:
	а) Бир көздүн: орточо даражада (кабак каректин өөдөкү жагын жаап турат);		10
	күчтүү даражада (кабак каректи толугу менен жаап калган);		20
	б) Эки көздүн: орточо даражада (кабактар каректердин өөдөкү жагын жаап турат);		25
	күчтүү даражада (кабактар каректерди толугу менен жаап калган)		50
16	Пульсациялуу экзофтальм:
	1) Бир көздүкү:
	а) жеңил даражадагы - орточо көрүнгөн;		20
	б) орточо даражадагы - кыйла көрүнгөн;		30
	в) күчтүү даражадагы - кескин көрүнгөн;		40
	2) Эки көздүкү:
	а) жеңил даражадагы - орточо көрүнгөн;		35
	б) орточо даражадагы - кыйла көрүнгөн;		60
	в) күчтүү даражадагы - кескин көрүнгөн;		85
17	Күбөлөндүргөндө аныкталган коньюнктивит (кератит):
	а) бир көздүкү;		5
	б) эки көздүкү		10
18	Иридоциклит же хориоретинит:
	а) бир көздүкү;		10
	б) эки көздүкү		20
19	Жаш чыгаруу жолдорунун функциясынын бузулушу:
	а) жаш чыгаруу каналдарынын же жаш чыгаруу-мурун каналдарынын тырыктап бүтөлүшү;		10
	б) травмалык дакриоцистит		20
20	Толук көрбөй калуу:
	а) көрүп жүргөн жалгыз көзүн		65
	б) көрүп жүргөн эки көзүн		100
21	Көз чаранын травмасынын натыйжасында көрбөгөн көзүн алып салуу		-
22	Орбита сынгандын кесепеттери:
	а) булчуңдар жабыркабай жана көз чарасы жылышпай;		10
	б) көз булчуңдар жабыркап жана көз чарасы жылышып		20
23	Жаракат алгандан кийин ар бир көздүн курчтугунун төмөндөшү
	Травмага чейин	Травмадан кийин
	1,0	0,9 0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0,1ден төмөн 0,00	4 5 5 5 10 10 15 20 25 30 35
	0,9	0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0,1ден төмөн 0,00	4 5 5 10 10 15 20 25 30 35
	0,8	0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0,1ден төмөн 0,00	4 5 10 10 15 20 25 30 35
	0,7	0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0,1ден төмөн 0,00	4 5 10 10 15 20 25 30
	0,6	0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0,1ден төмөн 0,00	4 5 5 10 15 20 25
	0,5	0,4 0,3 0,2 0,1 0,1ден төмөн 0,00	4 5 5 10 15 20
	0,4	0,3 0,2 0,1 0,1ден төмөн 0,00	4 5 10 15 20
	0,3	0,2 0,1 0,1ден төмөн 0,00	4 5 10 15
	0,2	0,1 0,1ден төмөн 0,00	5 10 10
	0,1	0,1ден төмөн 0,00	5 10
	0,1ден төмөн	0,0	10
	Эскертүү: Толук сокур болууга (0,0) көрүү курчтугу 0,1 төмөн көрүү курчтугу теңештирилет жана жарыкты сезүүгө чейин (бетке жакын бармактарды саноо).
3. Угуу органдары
24	Ортончу кулактын посттравмалык ириңдүү сезгениши (мезотимпанит сыяктуу):
	бир кулактын;		5
	эки кулактын тең		10
25	Посттравмалык эпитимпанит же эпитимпанит холестеатома, грануляциялар менен татаалданган;
	бир кулактын		10
	эки кулактын тең		20
26	Травманын натыйжасында вестибулярдык функциянын объективдүү бузулушу:
	а) жеңил даражада - басканы бошоңдогон, башы кайрылганда жана эңкейгенде башы айлануу.		10
	б) орточо даражада - кумсаруу, баш айлануусу кармап, көңүлү айнуу, кусуу (жылына алты жолудан кем эмес), басканы бошоңдогон.		30
	в) күчтүү даражада - көп жолку, узак баш айлануусу кармап, көрүнүп турган вегетативдүү реакциясы менен, басканы бошоңдогон		50
27	Кулак кемирчегинин деформациясына алып келген анын 1/3 бөлүгүнүн жоктугу;		5
	бир кулак кемирчегинин же анын бөлүгүнүн (1/3 жана андан ашык) жоктугу		15
	эки кулак кемирчегинин жоктугу		30
	Эскертүү: Эгерде травманын натыйжасында тарсылдак жабыркап, укканы төмөндөсө, жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти ушул Тизмектин 28-пунктунда каралган жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу критерийлерге ылайык аныкталат. Ушул Тизмектин 27-пункту мында колдонулбайт
28	Бир кулактын укканы төмөндөгөн:
	а) бир метрден ашык эмес аралыкта шыбырап сүйлөгөнү, маектешүү 1 м-ден 3 м-ге чейин, укканы 500, 1000, 2000, 4000 гц жыштыкта 30-50 дб төмөндөшү;		5
	б) шыбырап сүйлөгөнү - 0, маектешип сүйлөгөнү 1 м-ге чейин, укканы 500, 1000, 2000, 4000 гц жыштыкта 60-80 дб төмөндөшү.		15
	в) толук кереңдик - шыбырап жана маектешип сүйлөгөнү - 0		35
	Укканын төмөндөтпөгөн тарсылдактын посттравмалык жабыркоосу		5
4. Дем алуу системасы
29	Мурундун жоктугу (сөөктөрү: кемирчектин жана жумшак ткандардын)		35
30	Мурундун жумшак ткандарынын жоктугу (канаттары жана учтары)		15
31	Мурундан дем алуунун бузулушу:
	а) орточо даражада - кыйла бир тараптуу, орточо эки тараптуу;		10
	б) күчтүү даражада - кескин бир тараптуу, кыйла эки тараптуу;		15
	в) толук эки тараптуу - мурундун кескин деформациясы, киңкилдөө		30
32	Жабыркоонун натыйжасында кекиртектин же трахея функциясынын бузулушу:
	а) жеңил даражада - оор жумуш кылганда үнү кыркырайт;		10
	б) орточо даражада - дисфония, тынч жүргөндө дем алуусу бузулган (демигүү);		35
	в) күчтүү даражада - трахеостомиялык түтүктү дайыма көтөрүп жүрүү, афония (үн жоготуу)		60
33	Травмалык плеврит, гематорокс, пневмоторокс, өпкө жабыркоодон кийин ж.б. калдык көрүнүштөр, аларды өпкөнүн дем алуу үстү азайышы, ателектаз, өпкө жетишсиздик өнүгүшү менен ириңдик процесс коштойт:
	а) орточо көрүнүп турган - жеңил даражадагы (демигүү, акроцианоз бир аз күч келгенде, пульстун тез какканы);		15
	б) кыйла көрүнүп турган - орточо даражадагы (демигүү, бир аз күч келгенде бети көгөрүү, артериялык кан басымдын төмөндөшү, боор чоңоюшу, эпигастралдык жактагы пульсация);		30
	в) кескин көрүнүп турган - күчтүү даражада (тынч жүргөндө демигүү, бир аз күч келгенде кескин демигүү, көгөрүп кетүү, өпкөдө токтолуу көрүнүштөр - теринин агыш тартканы, көк кан тамырлардын кеңейген тармагы)		60
34	Өпкөнүн бир бөлүгүн кесип таштоо		40
35	Өпкөнү кесип таштоо		60
36	Травманын натыйжасында көкүрөк клетканын деформациясы:
	а) дем алуу актысында кыймылдын орточо чектелиши		15
	б) дем алуу актысында кыймылдын кыйла чектелиши		30
	в) дем алуу актысында кыймылдын кескин чектелиши		40
37	Сынуунун натыйжасында төштүн деформациясы:
	а) орточо - орто көңдөй органдарынын функциясы жана дем алуу актынын бузулуусуз		10
	б) кыйла - дем алуу актыда көкүрөк клетканын кыймылы чектелиши		20
	в) кескин - орто көңдөй органдардын функциясы бузулуп		35
5. Жүрөк кан тамыр системасы
38	Жүрөктүн, анын кабыкчаларын же чоң магистралдык тамырлардын жаракатынын кесепетинен жүрөк кан тамыр жетишсиздиги:
	а) I даражадагы - пульстун тез кагышы, күч келгенде демигүү, жүрөк чоңоюшу, шишиги;		30
	б) II даражадагы - кыйла демигүү, өпкөдө жана боордо токтолуу көрүнүштөр, демейки шишиктер, асцит, моюндагы көк кан тамырдын чоңоюшу;		60
	в) III даражадагы - дем алуу ритми бузулушу, өпкөдөгү токтолуу көрүнүштөр, жүрөк кабындагы шүүдүрүм, асцит, боор циррозу ж.б.		90
39	Чоң перифериялык тамырлар жабыркоонун кесепетинен кан айлануунун бузулушу:
	а) жеңил даражада - орточо шишигени, пульсациянын төмөндөшү;		10
	б) орточо даражада - кыйла шишигени, көгүш тартканы, пульсациянын кескин начарлашы;		15
	в) күчтүү даражада - кескин шишигени, көгүш тартканы, лимфостаз, трофикалык бузулуштар (жаралар)		20
6. Тамак сиңирүү органдары
40	Бет сөөгү, өөдөкү жана ылдыйкы жаактын сынышынан, ошондой эле ылдыйкы жаактын чыгып кетишинен чайноо актынын бузулушу:
	а) жеңил даражада - тиштегендин жана чайноо актынын орточо бузулушу		10
	б) орточо даражада - тиштегендин жана чайноо актынын кыйла бузулушу		15
	в) күчтүү даражада - тиштегендин жана ооз ачуунун кескин бузулушу, жаактын деформациясы		20
41	Өөдөкү же ылдыйкы жаактын бир бөлүгүнүн жоктугу Эскертме: Жаактын альмеолалык өскөн жери жок болушу ушул Тизмектин 41-п. каралган жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу критерийди колдонуу үчүн жана жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу процентин аныктоого негиз бербейт		40
42	Жаактын жоктугу. Эскертүү: 1. Ушул Тизмектин 41-42-п.п. көрсөтүлгөн жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти тиштердин санына карабай жоготушун эсепке алат. 2. Ылдыйкы же өөдөкү жаактын травмасы ооз көңдөйүнүн башка органдары, кекиртек же тамак жабыркоосу менен коштолгондо, жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти ушул органдардын жабыркоосун эске алып, проценттерди суммалоо жолу менен, ушул Тизмектин тиешелүү пунктунда каралган жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу критерийлерге ылайык аныктайт		80
43	Тилдин жоктугу:
	а) дисталдык үчтүн бир бөлүк деңгээлинде;		15
	б) орточо үчтөн бир бөлүк деңгээлинде;		35
	в) толугу менен		70
44	Туруктуу тиштерин жоготуу:		-
	а) 1 тишин;
	б) 2-3 тишин;		5
	в) 4-6 тишин;		10
	г) 7-10 тишин;		20
	д) 11 жана андан көп тишин		25
	Эскертүү: 1. Травманын натыйжасында тиштин сынганы аны жоготууга теңештирилет. 2. Травманын натыйжасында протезделген чыгарылбаган тиш протездерин жоготууда жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти тирек тиштерди жоготууну эске алып аныктайт. Травманын натыйжасында кийме протездерди жоготуу жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти аныкталбайт. 3. Кичинекей баланын тиши түшкөндө жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти, эгерде врач-стоматологдун корутундусу боюнча травмаланган тиш кийин туруктуу менен алмаштырбаган учурда гана аныкталат. 4. Тиштердин коронкасы сынганы же кариоздук оорулар менен жабыркаган (кариес, пульпит, периодонтит) же кариоздук эмес (эмалдын гипоплазия, флюороз), анын ичинде пломбаланган, тиштер патологиялык катары каралат жана мындай учурларда жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти аныкталбайт. 5. Травманын натыйжасында тиш сынганы (коронканын 4/1 кем эмес) аны жоготууга теңештирилет. 6. Жаак сынгандын натыйжасында тишти жоготкондо жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти ушул Тизмектин 40 жана 44-пунктунда каралган жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуунун критерийлерине ылайык проценттерди кошуу жолу менен аныкталат.
45	Ооздун тарылышы, шилекей фистулдардын пайда болушу:
	а) жеңил даражада;		10
	б) орточо даражада;		20
	в) күчтүү даражада		30
46	Күйүктөн же жаракаттан кызыл өңгөчтүн же кекиртектин тарылышы:
	а) орточо - катуу тамактын өтүшү кыйын (тарылуу жеринде жылчыктын диаметри 0,6-1,5 см);		25
	б) кыйла - жумшак тамактын өгүшү кыйын (тарылуу жеринде жылчыктын диаметри 0,3-0,5 см);		40
	в) кескин - суюк тамактын өтүшү кыйын (тарылуу жеринде жылчыктын диаметри 0,2 см жана андан кем);		70
	г) өтпөй калышы (гастростома)		90
47	Травманын, катуу уулануунун натыйжасында тамак сиңирүү органдардын функциялары бузулган:
	а) холецистит, дуоденит, гастрит, панкреатит, энтерит, колит, проктит, парапроктит;		15
	б) ширетүү оорусу, ширетүү өтө алгыстыгы, ширетүү өтө алгыстыгы боюнча операциядан кийинки абал, ичеги жана көтөн чучуктун тырыктуу тарылышы;		30
	в) ичеги тешиги, ичеги-кындагы тешик;		50
	г) табигый эмес көтөн чучук (колостома)		75
48	Травманын натыйжасында өт баштыкчаны алып таштоо		35
49	Травманын натыйжасында боордун бир бөлүгүн алып таштоо		35
50	Травманын натыйжасында көк боорду алып таштоо		35
51	Травманын натыйжасында ичеги карынды алып таштоо		80
52	Ичеги карындын бир бөлүгүн, уйку безин жана ичегилерди алып таштоо		35
7. Заара ушатуу-жыныс системасы
53	Травманын натыйжасында бөйрөктү алып таштоо		50
54	Заара ушатуу системанын функциясы бузулган:
	а) цистит, уретрит, пиелоцистит, пиелонефрит, сийдик түтүгү орточо тарылышы, заара ушатуу каналдын тарылышы;		10
	б) сийдик түтүгү, заара ушатуу каналдын кыйла тарылышы, табарсык көлөмүнүн азайышы;		25
	в) заара ушатуу-жыныстык тешиктер, сийдик түтүгү, заара ушатуу каналдын өтпөй калышы.		40
	Эскертүү. Эгерде травманын натыйжасында заара ушатуу-жыныс системанын эки же андан көп органдарынын функциясы бузулса, жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти заара ушатуу-жыныс системанын функциясынын аныкталган билинген бузулушун эске алган жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу критерийлердин бири боюнча аныкталат
55	Жабыркоонун оордугун эске алып, заара ушатуу-жыныс системанын органдары жабыркоосунун кесепеттери:
	а) жеңил даража - заара ушатуу каналдын орточо тарылышы;		15
	б) орточо даража - заара ушатуу каналдын кыйла тарылышы;		30
	в) оор даража - уретранын өтүлбөстүгү ректовагиналдык жана (же) уретравагиналдык тешиктер		50
8. Жумшак ткандар
56	Бетте жана (же) моюндун алдыңкы капталында жайгашкан күйүк, үшүк же жаракаттын натыйжасында пайда болгон тырыктар:
	а) көрсөтүлгөндүн 10% чейинки жерин ээлеген;		5
	б) 10-20% ээлеген;		15
	в) 20-30% ээлеген;		25
	г) 30% ашыгын ээлеген		35
	Эскертүү: 1. Беттин шарттуу анатомиялык чектери: үстүңкү - баштын чач менен капталган чети нормада; капталы - кулак кемирчектин түбүнүн алдыңкы чети, ылдыйкы жаактын бурчу жана ылдыйкы чети. Соттук-медициналык экспертизаны өткөргөндө беттин чектери кулак кемирчектерин камтыйт. 2. Косметикалык байкала турган тырыктарга айланадагы териден түсү боюнча, бир аз чыгып турган, ткандарды тартып турган тырыктар кирет. 3. Көркүн кетирүү - бул ар кандай тышкы себептердин таасиринен адамдын бети кадимки түрүн кескин өзгөрүшү. Мында жабыркоонун кайтарылгыстыгы тууралуу корутунду негизделет
57	Ар кандай травманын натыйжасында пайда болгон баштын чач жагында, аяктарда (муундардын функциясын бузбастан), тулку боюнда тырыктардын болушу:
	а) дененин 5 кв.см-ден 0,5%ке чейинки аянты;		5
	б) дененин 0,5тен 2%ке чейинки аянты;		10
	в) дененин 2ден 4%ке чейинки аянты;		15
	г) дененин 4төн 6%ке чейинки аянты;		20
	д) дененин 6дан 8%ке чейинки аянты;		25
	е) дененин 8ден 10%ке чейинки аянты;		30
	ж) аянты 10%ашык.		35
	Эскертүү: 1. Тырык пайда болуунун натыйжасында муундун функциясы бузулганда жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти ушул Тизмектин тиешелүү пунктунда саналып чыккан критерийлерге ылайык аныкталат. Ушул пунктта көрсөтүлгөн критерийлер мында колдонулбайт жана контрактураны чыгарган тырыктардын аянты тырыктык өзгөрүүлөрдүн жалпы аянтын аныктаганда эсепке алынбайт. 2. Дене үстүнүн бир проценти жабыркаган адамдын беш манжа жана бармактарынын алакан үстүнүн аянтына барабар. 3. Тырыктардын аянтын аныктаганда теринин жабыркаган участкасынын дефектин ордун толтуруу үчүн теринин аутотрансплантатын алган жерде пайда болгон тырыктарды эске алуу керек
9. Тиреп-кыймылдаткыч аппарат
9.1. Кыр арка
58	Кыр арканын ар бөлүмү травма алышынын натыйжасында анын функциясы бузулушу (куймулчакты кошпогондо):
	а) жеңил даражада - орточо билинип турган ооруксунуу синдрому менен деформациясыз кыймылдын орточо чектелиши;		15
	б) орточо даражада - кыймылдын кыйла чектелиши, орточо деформация, ооруксунуу синдром;		30
	в) күчтүү даражада - кыймылдын кескин чектелиши, кыйла деформация, ооруксунуу синдром		50
59	Куймулчакты же анын бөлүгүн травманын натыйжасында алып таштоо		20
9.2. Үстүңкү аяк			ОС
9.3. Далы жана акырек
60	Далы, акырек сынгандан, акырек-акромиалдык же төш-акырек чырмалышуунун айрылуунун натыйжасында ийин курунун функциясы бузулушу:
	а) жеңил даражада - орточо деформация, булчуңдардын гипотрофиясы, аяктардын күчү азайышы, ийин муунунда кыймылдын орточо чектелиши;		10	10
	б) орточо даражада - кыйла деформация, гипотрофия, ийин муунунда кыймылдын кыйла чектелиши		20	15
	в) күчтүү даражада - кескин деформация, ийин курунун булчуңдары кескин атрофиясы, ийин муунунда кыймылдын кескин чектелиши		25	20
9.4. Ийин мууну
61	Ийин муундун анкилозу (кыймылсыздыгы)		40	30
62	Травмага байланыштуу далынын же ийин сөөктүн бөлүгүн резекциялоонун натыйжасында ийиндин шалкылдаган мууну		60	50
63	Ийин муундагы кыймылдын чектелиши (контрактура):
	а) жеңил даражада - орточо билинип турган контрактура; колун алдыга кылуу (бүгүү) - 170 град. - 120 град. колун артка кылуу (бүгүп ачуу) - 60 град. - 40 град. колдорду ар тарапка жазуу - 150 град. - 120 град.		10	10
	б) орточо даражада - кыйла көрүнүп турган контрактура: колун алдыга кылуу (бүгүү) - 115 град. - 75 град. колун артка кылуу (бүгүп ачуу) - 35 град. - 30 град. колдорду ар тарапка жазуу - 115 град. - 75 град.		20	15
	в) күчтүү даражада - кескин көрүнүп турган контрактура колун алдыга кылуу (бүгүү) - 75 град. колун артка кылуу (бүгүп ачуу) - 30 град. колдорду ар тарапка жазуу - 75 град. Эскертме: ийиндеги муундун кыймыл көлөмү нормада: колун алдыга кылуу (бүгүү) - 180 град.; колун артка кылуу (бүгүп жазуу) - 60 град. - 70 град.; колдорду ар тарапка жазуу - 180 град. Ротация: ички 90 град., тышкы 50 град.
64	Ийиндин демейки чыгып кетиши. Эскертүү: Ийиндеги муундун функциясы бузулушун алып келген ийиндин чыгып кетишинде жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу проценти 63-п. боюнча аныкталат		20	15
9.5. Ийин
65	Үстүңкү аяктын жана далынын (же анын бөлүгүнүн) жоктугу		80	75
66	Ийиндеги муунда экзартикуляциядан кийин үстүңкү аяктын жоктугу же ийиндин үстүңкү үчтөн бир бөлүгүнүн деңгээлиндеги молток		75	70
67	Орточо же ылдыйкы үчтөн бир бөлүктүн деңгээлинде ийиндин молтогу		70	65
68	Жалган муун же ийин сөөктүн кошулбаган сынганы		40	35
9.6. Чыканак муун			О	С
69	Чыканак муунду түзгөн сөөктөрдүн резекциясынын натыйжасында анын шалкылдашы.		50	40
70	Чыканак муундун анкилозу (кыймылсыздыгы):
	а) функционалдык ыңгайлуу абалда (бурчу 60 град. дан 90 град. га чейин);		35	30
	б) функционалдык ыңгайсыз абалда (бурчу 60 град. аз же 90 град. дан көп)		40	35
71	Чыканак муунда кыймылдын чектелиши (контрактура):
	а) жеңил даражада - орточо көрүнүп турган контрактура: бүгүү - 50гард. - 60 град. бүгүп ачуу - 175 град. - 160 град.		10	10
	б) орточо даражада - кыйла көрүнүп турган контрактура: бүгүү 65 град. - 90 град. бүгүп ачуу 155 град. - 140 град.		20	15
	в) күчтүү даражада - кескин көрүнүп турган контрактура: бүгүү - 90 град. кем бүгүп ачуу - 140 град. кем		30	25
	Эскертүү: Чыканак муунда кыймылдын көлөмү нормада - бүгүү 30 град. - 40 град., бүгүп ачуу - 130 град., ротация - 180 град.
9.7. Билек
72	Чыканак муунда экзартикуляциянын натыйжасында же анын үстүңкү үчтөн бир бөлүгүнүн деңгээлинде молток		70	65
73	Ортоңку же ылдыйкы үчтөн бир бөлүгүнүн деңгээлинде билектин молтогу		65	60
74	Жалган муун, кошулбаган сынык
	а) одной кости предплечья;		25	20
	б) билектин эки сөөгүн.		40	35
	Эскертүү: Билектии бир сөөгү кошулбаган сыныкта жана экинчинин кошулган сыныгында жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуу 74-п. боюнча аныкталат.
75	Билектин функциясы бузулушу:
	а) жеңил даражадагы - пронация жана супинация орточо бузулушу (60 град. чейин) чыканак жана билек мууну, булчуңдардын гипотрофиясы;		10	10
	б) орточо даражадагы - пронация жана супинация кыйла бузулушу (45 град. чейин), орточо деформация, чыканак жана билек муундун орточо чектелиши;		15	15
	в) күчтүү даражада - пронация жана супинация кескин бузулушу (30 град. чейин), кыйла деформация, чыканак жана билек муунда кыймылдын кыйла чектелиши.		25	20
9.8. Билек муун
76	Билек муундун анкилозу:
	а) функционалдык ыңгайлуу абалда;		30	25
	б) функционалдык ыңгайсыз абалда		40	35
77	Билек муунда кыймылдын чектелиши (контрактура):
	а) жеңил даражада - орточо көрүнгөн контрактура: бүгүү 140 град. - 160 гард., бүгүп ачуу 145 град. - 150 град.		10	10
	б) орточо даражада - кыйла көрүнгөн контрактура: бүгүү 155 град. - 160 град., бүгүп ачуу 155 град. - 160 град. (*)		15	15
	в) күчтүү даражада - кескин көрүнгөн контрактура: бүгүү - 160 град. кем, бүгүп ачуу - 160 град. кем		25	20
	Эскертүү: Билек муунда кыймыл көлөмү нормада: Бүгүү 50 град. - 75 град., бүгүп ачуу 50 град. - 70 град. Санап чыгуу град. башталат.
9.9. Беш манжа
9.9.1. Кырк муун, шакшак сөөктөрү
78	Кырк муун деңгээлде же алакан сөөктө беш манжанын жоктугу		65	60
79	Жалган муундар же кырк муун же алакан сөөктөрдүн кошулбаган сынганы (41 карагыла).		15	10
80	Кырк муун, алакан сөөктүн травмасынан беш манжанын функциясы бузулушу (деформацмя, булчуң күчүнүн азайышы, мыкчый калуу жөндөмүнүн бузулушу):
	а) жеңил даражада - орточо көрүнгөн;		10	5
	б) орточо даражада - кыйла көрүнгөн;		15	10
	в) күчтүү даражада - кескин көрүнгөн		20	15
9.9.2. Беш манжанын бармактары
9.9.2.1. Биринчи (баш) бармак
81	Тырмак фаланганын деформациясына алып келген жумшак ткандардын кыйла дефектилери.		5	5
82	Молток төмөнкү деңгээлде:
	а) тырмак фаланганын;		10	10
	б) фалангалар ортосундагы муундун;		15	15
	в) негизги фаланганын		20	15
83	Бармактын жоктугу		25	20
84	Алакан сөөк же анын бөлүгү менен бармактын жоктугу		30	25
85	Фалангалар ортосундагы муундун анкилозу (кыймылсыздыгы):
	а) бармактын функционалдык ыңгайлуу (бир аз бүгүлгөн) абалында;		10	10
	б) бармактын функционалдык ыңгайсыз (түзөлгөн же бүгүлгөн) абалында		15	10
86	Эки муундун анкилозу (кыймылсыздыгы):
	а) бармактын функционалдык ыңгайлуу (бир аз бүгүлгөн) абалында;		15	10
	б) бармактын функционалдык ыңгайсыз (түзөлгөн же бүгүлгөн) абалында		20	15
87	Кырк муун-алакан сөөктүн муундун жана бармактын эки муунунун анкилозу (кыймылсыздыгы):
	а) бармактын функционалдык ыңгайлуу (бир аз бүгүлгөн) абалында;		20	15
	б) бармактын функционалдык ыңгайсыз (түзөлгөн же бүгүлгөн) абалында.		25	20
88	Контрактуранын кесепетинен бармактын функциясы бузулушу:
	а) кыймылы орточо көрүнгөм же тырышкан;		10	10
	б) кыйла көрүнгөн функционалдык ыңгайлуу (бир аз бүгүлгөн) абалда;		15	10
	в) кескин көрүнгөн функционалдык ыңгайсыз (түзөлгөн же бүгүлгөн) абалда		20	15
9.9.2.2. Экинчи (сөөмөй) бармак
89	Тырмак фаланганын деформациясына алып келген жумшак ткандардын кыйла дефектилери, ошондой эле тырмак фаланганын дисталдык жарымы деңгээлинде молток		5	5
90	Молток төмөнкү деңгээлде:
	а) тырмак фаланганын проксималдык жарымында же экинчи (дисталдык) фалангалар ортосундагы муундун;		10	10
	б) орточо фаланганын же биринчи (проксималдык) фалангалар ортосундагы муундун;		15	10
	в) негизги фаланганын же алакан сөөк-фалангалык муундун (бармактын жоктугу);		25	15
91	Алакан сөөк же анын бөлүгү менен бармактын жоктугу		25	20
92	Бармак функциясынын бузулушу:
	а) муундардын же бармак муундун орточо көрүнгөн контрактурасы же кыймылы тырышкан, ошондой эле экинчи (дисталдык) фалангалар ортосундагы муундун анкилозу;		10	5
	б) бармактын контрактурасы функционалдык ыңгайлуу (бир аз бүгүлгөн) абалда: ошондой эле биринчи (проксималдык) же алакан сөөк-фалангалык муундун анкилозу;		15	10
	в) бармактын контрактурасы функционалдык ыңгайсыз (бүгүлгөн же түзөлгөн) абалда, ошондой эле эки же үч муундун анкилозу		20	15
9.9.2.3. Үчүнчү (ортоңку), төртүнчү (аты жок) жана бешинчи (чыпалак) бармактар
93	Молток төмөнкү деңгээлде:
	а) тырмак фаланганын же экинчи (дисталдык) фалангалар ортосундагы муундун;		5	5
	б) орточо фаланганын же биринчи (проксималдык) фалангалар ортосундагы муундун;		10	10
	в) негизги фаланганын же алакан сөөк-фалангалык муундун (бармактын жоктугу);		15	10
94	Алакан сөөк же анын бөлүгү менен бармактын жоктугу		15	15
95	Бармак функциясынын бузулушу:
	а) муундардын же бармак муундун орточо көрүнгөн контрактурасы же кыймылы тырышкан, ошондой эле экинчи (дисталдык) фалангалар ортосундагы муундун анкилозу;		5	5
	б) бармактын контрактурасы функционалдык ыңгайлуу (бир аз бүгүлгөн) абалда, ошондой эле ретгенологиялык маалыматтар менен далилденген биринчи (проксималдык) же алакан сөөк-фалангалык муундун анкилозу;		10	10
	в) бармактын контрактурасы функционалдык ыңгайсыз (бүгүлгөн же түзөлгөн) абалда, ошондой эле рентгенологиялык маалыматтар менен далилденген эки же үч муундун анкилозу		15	15
9.9.2.4. Бир беш манжанын бир нече бармактары
96	Беш манжанын эки бармагы жоктугу:
	а) биринчи жана экинчи (I+II);		45	40
	б) биринчи үчүнчү менен, төртүнчү же бешинчи (I+III), (I +IV), (I+V);		40	35
	в) экинчи үчүнчү менен, төртүнчү же бешинчи (II+III), (II +IV), (II+V);		35	30
	г) үчүнчү төртүнчү же бешинчи менен (III+IV), (III+V);		30	25
	д) төртүнчү бешинчи менен (IV+V)		30	25
97	Беш манжанын үч бармагы жоктугу:
	а) биринчи жана экинчи үчүнчү менен, төртүнчү же бешинчи менен (I+II+III), (I+II+IV), (I+II+V);		55	50
	б) биринчи жана үчүнчү, төртүнчү же бешинчи менен (I+III+IV), (I+III+V);		50	45
	в) биринчи жана төртүнчү бешинчи менен (I+IV+V);		50	45
	г) экинчи жана үчүнчү төртүнчү менен (II+III+IV);		45	40
	д) экинчи жана төртүнчү бешинчи менен (II+IV+V);		45	40
	е) үчүнчү жана төртүнчү бешинчи менен (III+IV+V)		40	35
98	Беш манжанын төрт бармагы жоктугу:
	а) биринчи, экинчи жана үчүнчү төртүнчү же бешинчи менен (I+II+III+IV), (I+II+III+V);		60	55
	б) биринчи, экинчи, төртүнчү жана бешинчи (I+II+IV+V);		60	55
	в) биринчи, үчүнчү, төртүнчү жана бешинчи (I+III+IV+V);		55	50
	г) экинчи, үчүнчү, төртүнчү жана бешинчи (II+III+IV+V)		50	45
	Эскертүү: Алакан сөөк же анын бөлүгү менен эки жана андан көп бармактар жок болгондо, ушул Тизмектин 97, 98 жана 99-пункттары менен каралган жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготуунун проценти бармактардын санына карабай 5% бир жолу көбөйтүлөт
99	Беш манжанын бардык бармактары жок болушу		65	60
100	Беш манжанын бармактарынын функциясы бузулушу:
	а) Муундарда кыймылдын орточо чектелиши:
	эки бармактын;		10	5
	үч бармактын;		15	10
	төрт бармактын;		20	15
	беш бармактын;		25	20
	б) Муундарда кыймылдардын кыйла чектелиши, ошондой эле дисталдык фалангалар ортосундагы муундардын анкилозу:
	эки бармактын;		15	10
	үч бармактын;		20	15
	төрт бармактын;		25	20
	беш бармактын;		30	25
	в) функционалдык ыңгайлуу (бир аз бүгүлгөн) абалда муундарда кыймылдын кескин чектелиши:
	эки бармактын;		20	15
	үч бармактын;		25	20
	төрт бармактын;		35	30
	беш бармактын;		45	40
	г) функционаллык ыңгайсыз абалда (кескин бүгүлгөн же түзөлгөн) муунда кыймылдардын кескин чектелиши, ошондой эле проксималдык фалангалар ортосундагы жана алакан сөөк фалангалык муундардын анкилозу:
	эки бармактын;		25 20
	үч бармактын;		35 30
	төрт бармактын;		40 35
	беш бармактын;		50 45
9.11. Жамбаш сөөгү
101	Сөөк сынгандын, чат же куймулчак-уруңкай байламталардын үзүлүшүнүн натыйжасында жамбаш сөөктүн функциясы бузулушу:
	а) жеңил даражада - статиканын орточо бузулушу;		20
	б) орточо даражада - статиканын кыйла бузулушу, жамбаш муунда кыймылдын чектелиши;		30
	в) күчтүү даражада - статиканын кыйла бузулушу, эки жамбаш муунда кыймылдын чектелиши		50
9.11. Ылдыйкы аяк
9.11.1. Жамбаш муун
102	Жамбаш муундун анкилозу (кыймылсыздыгы):
	а) функционалдык ыңгайлуу (бүгүп ачылган) абалда;		45
	б) функционалдык ыңгайсыз (бүгүлгөн) абалда;		60
	в) сандын башын жана\же жамбаш чөйчөгүн резекциялоонун натыйжасында жамбаш мууну шалкылдаган		70
103	Жамбаш муунда кыймылдын чектелиши (контрактура):
	а) жеңил даражада - орточо көрүнгөн контрактура: бүгүү - 80 град., бүгүп ачуу - 50 град., четке кылуу - 55 град. - 40 град.		15
	б) орточо даражада - кыйла көрүнүп турган контрактура: бүгүү - 75 град. - 60 град. , бүгүп ачуу - 45 град. - 35 град., четке кылуу - 35 град. - 30 град.		25
	в) күчтүү даражада - кескин көрүнгөн контрактура: бүгүү - 60 град. кем, бүгүп ачуу - 35 град. кем, четке кылуу - 30 град. кем Эскертүү: Жамбаш муунда кыймыл көлөмү нормада: бүгүү - 90 град. - 100 град., бүгүп ачуу - 60 град. - 70 град., четке кылуу - 60 град.		35
9.11.2. Сан
104	Жамбаш муунда экзартикуляциянын натыйжасында ылдыйкы аяктын жоктугу же үстүңкү үчтөн бир бөлүктүн деңгээлинде сан молтогу		70
105	Орто же ылдыйкы үчтөн бир бөлүк деңгээлиндеги сан молтогу		60
106	Сандын кошулбаган сынганы же жалган муун		55
107	Сандын травмасынын натыйжасында аяктын функциясы бузулушу;
	а) статиканын орточо бузулушу, бир аз деформация, жамбаш же тизе муунда кыймылдын орточо чектелиши;		15
	б) статиканын кыйла бузулушу, көрүнүп турган деформация, жамбаш же тизе муунда кыймылдын орточо чектелиши же ошол муундардын биринде кыймылдын кыйла чектелиши;		30
	в) статиканын кескин бузулушу, деформация, жамбаш же тизе муунда кыймылдын кыйла чектелиши же ошол муундардын биринде кыймылдардын кескин чектелиши		45
9.11.4. Тизе мууну
108	Шалкылдаган тизе мууну		45
109	Муундун анкилозу (кыймылсыздыгы):
	а) функционалдык ыңгайлуу (бүгүлүп ачылган) абалда;		35
	б) функционалдык ыңгайсыз (бүгүлгөн) абалда		50
110	Муундагы ашыкча (патологиялык) кыймылдуулук байламта аппараттын үзүлүшүнүн натыйжасында		10
111	Тизе муунда кыймылдын чектелиши (контрактура):
	а) жеңил даражада - орточо көрүнгөн контрактура: бүгүү - 80 град. - 85 град., бүгүлүп ачуу - 170 град. - 175 град.		10
	б) орточо даражада - кыйла көрүнгөн контрактура: бүгүү - 90 град. - 100 град., бүгүп ачуу - 165 град.- 150 град.		20
	в) күчтүү даражада - кескин көрүнүп турган контрактура: бүгүү - кем 100 град. кем, бүгүлүп ачуу - 150 град. кем, четке кылуу - 30 град. кем Эскертүү. Тизе муунда кыймыл көлөмү нормада: бүгүү - 40 град. - 70 град., бүгүлүп ачуу - 180 град.		30
9.11.4. Шыйрак
112	Тизе муунда экзартикуляциянын натыйжасында шыйрактын жоктугу же шыйрактын үстүңкү үчтөн бир бөлүгүнүн деңгээлинде молток		60
113	Шыйрактын ортоңку жана ылдыйкы үчтөн бир бөлүгүнүн деңгээлинде молток		50
114	Жалган муун же шыйрак сөөктөрүнүн кошулбаган сыныгы:
	а) эки сөөктүн;		45
	б) жото жиликтин;		35
	в) балдак сөөктүн.		10
	Эскертүү. Шыйрактыгы бир сөөгү кошулбаган сыныгында жана экинчи сөөктүн кошулган сыныгында жалпы эмгекке жөндөмдүүлүктү туруктуу жоготууну 114-п. боюнча аныкталат.
115	Шыйрактын функциясы бузулушу:
	а) жеңил даражада - статиканын орточо бузулушу, ооруксунуу синдрому, бир аз деформация (1-2 см кыскарышы), тизе же шыйрак-таман муунда кыймылдын орточо чектелиши;		15
	б) орточо даражада - статиканын кыйла бузулушу, ооруксунуу синдрому, шишими тартуу, деформация, тизе же шыйрак-таман муунда кыймылдын орточо чектелиши же ошол муундун биринде кыймылдын кыйла чектелиши;		25
	в) күчтүү даражада - статиканын кескин бузулушу, ооруксунуу синдрому, шишимик тартуу, тизе же шыйрак-таман муунда кыймылдын кыйла чектелиши же ошол муундун биринде кыймылдын кескин чектелиши, көрүнүп турган деформация		40
9.11.5. Шыйрак-таман мууну
116	Салаңдаган шыйрак-таман мууну		35
117	Шыйрак-таман муундун анкилозу (кыймылсыздыгы):
	а) функционалдык ыңгайлуу абалда (90 град. - 96 град. бурчта);		25
	б) функционалдык ыңгайсыз (кайсы бир башка) абалда		35
118	Шыйрак-таман муунда кыймылдын чектелиши (контрактура);
	а) жеңил даражада - орточо көрүнүп турган контрактура (бүгүлүп ачуу - 80-85 град. бүгүү - 110-130 град.);		10
	б) орточо даражада - кыйла көрүнүп турган контрактура (бүгүлүп ачуу - 90-95 град., бүгүү - 90-105 град.);		15
	в) күчтүү даражада - кескин көрүнүп турган контрактура (10 град. чегинде бүгүлүп ачуу).		20
	Эскертүү: Шыйрак-таман муунда кыймылдын көлөмү нормада бүгүлуп ачуу - 70-75 град., бүгүү - 135-140 град. Эсептөө 90 град. бурчтан жүргүзүлөт - функционалдык ыңгайлуу тамандын абалынан
119	Шыйрак-таман муундун сөөгүнүн муун ичиндеги сынганы, байламталардын үзүлүшү, күбөлөндүрүүгө күнүнө муундун функциясы бузулбастан тамандын чыгып кетиши		-
9.11.6. Таман
120	Шыйрак-таман муунда экзартикуляциянын натыйжасында бейбелчек алдынын деңгээлинде, согончок же чүкө сөөк деңгээлинде ампутациядан кийин тамандын жоктугу		40
121	Бейбелчек сөөктүн деңгээлинде ампутациянын натыйжасында тамандын дисталдык бөлүмү жоктугу		35
122	Чүкө сөөк жанаёсогончок сөөктүн сынганынан, тамандын чүкө сөөк алды чыгып кетишинен тамандын функциясы бузулушу:
	а) жеңил даражада - статиканын орточо бузулушу, шишик тартуу, ооруксунуу синдрому;		10
	б) орточо даражада - статиканын кыйла бузулушу, көрүнүп турган ооруксунуу синдрому, деформация, шыйрак-таман муунда кыймылдын орточо чектелиши;		15
	в) күчтүү даражада - статиканын кескин бузулушу, көрүнүп турган ооруксунуу синдрому, кыйла деформация, шыйрак-таман муунда кыймылдын кыйла чектелиши		25
123	Травманын натыйжасында тамандын функциясы бузулушу (сөөк сынганы, чыгып кетиши, жаракаты, күйүгү, үшүгү):
	а) жеңил даражада - статиканын орточо көрүнгөн бузулушу, бир аз деформация, ооруксунуу синдрому;		10
	б) орточо даражада - статиканын кыйла көрүнгөн бузулушу, көрүнүп турган деформация, ооруксунуу синдрому;		15
	в) күчтүү даражада - статиканын кескин бузулушу, кыйла деформация, туруктуу ооруксунуу синдрому, анын ичинде жалган муун же бир же бир нече сөөктөрдүн кошулбаган сынганы		20
9.11.7. Тамандын бармактары
124	Бейбелчек-фалангалык муунда экзартикуляциянын же негизги фалангалардын деңгээлинде ампутациянын натыйжасында тамандын бардык бармактарынын жоктугу		25
125	Бейбелчек сөөгү же анын бөлүгү менен биринчи бармактын жоктугу		15
126	Бейбелчек-фалангалык муунда экзартикуляциянын натыйжасында биринчи бармактын жоктугу же негизги фаланганын деңгээлинде молток		10
127	Травманын натыйжасында биринчи бармактын функциясы бузулушу же бармак фаланганын жоктугу		5
128	Бейбелчек-фалангалык муунда экзартикуляциянын натыйжасында тамандын кайсы бир бармагынын жоктугу же негизги фаланганын (биринчиден тышкары) деңгээлинде молток		5
129	Бейбелчек сөөгү же анын бөлүгү менен бармактын (биринчиден тышкары) жоктугу		10
130	Бармактардын функциясынын бузулушу же бир-эки фаланганын (биринчиден башкасы) жоктугу:
	бир-эки бармактар;		5
	үч-төрт бармактар;		10
131	Посттравмалык тромбофлебит, лимфостаз, трофиканын бузулушу:
	а) жеңил даражада;		5
	б) орточо даражада;		10
	в) күчтүү даражада		15
132	Травмалык остеомиелит, функционалдык тешиктер, ириңдүү процесстер		10