КР Өкмөтүнүн 2017-жылдын 13-июнундагы № 368 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮ

ТОКТОМ

2016-жылдын 14-июлу № 395

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга болжолу жөнүндө

2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга өнүктүрүүнүн макроэкономикалык параметрлерин аныктоо максатында, "Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүн мамлекеттик болжолдоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына, "Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 10 жана 17-беренелерине ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга болжолу тиркемеге ылайык бекитилсин.

2. Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, административдик ведомстволор, аткаруу бийлигинин башка органдары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттары, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары (макулдашуу боюнча):

- бир айлык мөөнөттө Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн бекитилген максаттуу көрсөткүчтөрүн камсыздоо боюнча ведомстволук пландарды иштеп чыгышсын;

- 2017-жылга макроэкономикалык болжолду камсыздоо максатында төмөнкүдөй багыттар боюнча чараларды сапаттуу ишке ашырууга көңүл бурушсун:

Кыргыз Республикасынын Дүйнөлүк соода уюмундагы мүчөлүгүн, ошондой эле Преференциялардын плюс жалпы системасынын (ПЖС+) бенефициарынын статусунун артыкчылыктарын натыйжалуу пайдалануу;

ишкерликти интенсивдүү өнүктүрүүнү жана региондордун аймактарын инвестициялоону чектөөчү административдик тоскоолдуктарды четтетүү;

импортко болгон көз карандылыкты азайтуу максатында өндүрүштүк кубаттуулуктарды кайра жабдуу жана модернизациялоо;

энергияны үнөмдөөгө дем берүү үчүн шарттарды түзүү;

- 2017-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышына ай сайын мониторинг жүргүзүп турушсун;

- 2017-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун жүрүшү жөнүндө маалыматты Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигине ай сайын, отчеттук мезгилден кийинки айдын 15инен кечиктирбестен берип турушсун.

3. Кыргыз Республикасынын Айыл чарба, тамак-аш өнөр жайы жана мелиорация министрлиги Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрү менен бирдикте төмөнкүлөр боюнча чараларды көрсүн:

- иштетүүчү өнөр жайга, күнөскана чарбаларынын тармагын жана тамчылатып сугаруу системасын кеңейтүүгө жаңы технологияларды тартуу;

- экспортко багытталган айыл чарба продукциясы үчүн айдоо аянттарын кеңейтүү.

4. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги:

- Кыргыз Республикасынын 2017-жылга республикалык бюджетинин жана 2018-2019-жылдарга болжолунун долбоорун түзүүдө 2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн бекитилген макроэкономикалык көрсөткүчтөрүн негиз катары алсын;

- бюджеттик тартипти күчөтүү, бюджеттин тең салмактуулугун камсыздоо, мамлекеттик чыгымдардын натыйжалуулугун контролдоо боюнча чараларды иштеп чыксын жана жүзөгө ашырсын;

- мамлекеттик органдардын бюджеттеринин чыгаша бөлүктөрүн талдоо боюнча иштерди туруктуу негизде жүргүзсүн жана ар бир жарым жылдыктын жыйынтыгы боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратына мамлекеттик чыгымдарды оптималдаштыруу боюнча сунуштамаларды камтыган аналитикалык отчетту киргизип турсун.

5. Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги министрликтер, административдик ведомстволор, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттары, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары тарабынан Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышына жүргүзүлгөн мониторингдин жыйынтыктарын квартал сайын жалпыласын жана 2017-жылы Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышы жөнүндө маалыматты отчёттук мезгилден кийинки айдын 25инен кечиктирбестен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратына берип турсун.

6. Төмөнкүлөр күчүн жоготту деп таанылсын:

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 12-июнундагы № 354 "Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2016-жылга жана 2017-2018-жылдарга болжолу жөнүндө" токтому;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 21-августундагы № 597 "Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 12-июнундагы № 354 "Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2016-жылга жана 2017-2018-жылдарга болжолу жөнүндө" токтомуна өзгөртүү киргизүү тууралуу" токтому.

7. Ушул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын тиешелүү бөлүмдөрүнө жүктөлсүн.

8. Ушул токтом расмий жарыяланган күндөн жети күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.

Тиркеме

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга БОЛЖОЛУ

1. Киришүү

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга болжолунун (мындан ары -Болжол) негизги максаты тенденцияларды жана өбөлгөлөрдү тактоо жана конкреттештирүү, өлкөнүн экономикасын өнүктүрүү үчүн болгон ресурстарды жана мүмкүн болуучу тобокелдик факторлорун аныктоо аркылуу мамлекеттик органдар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, чарба субъекттери үчүн орто мөөнөттүү мезгилге социалдык-экономикалык саясаттын багыттарын жана чараларын аныктоо болуп саналат.

Болжол 2015-жылдын жыйынтыгы боюнча экономиканы өнүктүрүү тенденцияларын жана 2016-жылдын январь-мартындагы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн алдын ала чыгарылган жыйынтыгы боюнча экономикалык кырдаалды талдоонун жана 2016-жылы өлкөнү социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүн баалоонун негизинде эсептелди. 2017-жылга экономиканын маанилүү секторлорун өнүктүрүүнүн негизги багыттары, анын ичинде алардын болжолдуу маанилерин кенен сүрөттөөнү жана тармактык министрликтердин, ведомстволордун, региондордун жана учурдагы тенденциялардын расмий болжолдорунун базасында түзүлгөн 2018-2019-жылдарда өлкөнүн экономикасын өнүктүрүү келечеги аныкталган. Тышкы, ички факторлор жана мүмкүн болуучу тобокелдиктер белгиленген.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга болжолу Кыргыз Республикасынын 2017-жылга республикалык бюджетинин жана 2018-2019-жылдарга болжолунун долбоорун иштеп чыгуу үчүн негиз болуп саналат жана жыл сайын же зарылдыгына жараша экономиканын жаңы ички жана тышкы шарттары аныкталганда, тобокелдиктин жаңы факторлору пайда болгондо түзөтүлүшү мүмкүн.

2. 2015-жылдагы макроэкономикалык кырдаалга жана 2016-жылдын январь-мартындагы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн жыйынтыктарына сереп

2.1. 2015-жылдагы макроэкономикалык кырдаалга кыскача сереп

Макроэкономикалык шарттар 2015-жылы ЕАЭБдин мүчө мамлекеттеринин экономикалык өнүгүүсү үчүн ыңгайсыз болуп түзүлгөн. Бардык экономикалар үчүн негизги себептер сооданын тышкы шарттарынын начарлашы жана аны менен байланышкан экономикалардын өз ара таасиринин кесепетиндеги натыйжалар болду.

Тышкы шарттарды түзгөн негизги факторлор сырьёлук товарларга баалардын төмөндөө трендинин сакталышы, финансы рынокторунда чыңалуунун күч алышы, Кытайда жана өнүгүп жаткан өлкөлөрдө, ошондой эле сырьёлук товарларды экспорттоочу-өлкөлөрдө экономикалык активдүүлүктүн басаңдашы, АКШда стимул берүүчү акча-кредиттик саясатты этап менен азайтуунун натыйжасында капиталдын трансчек аралык агымын кыскартуу жана эл аралык финансылык рыноктордо ликвиддүүлүктү кыскартуу болду. Ири дүйнөлүк экономикалардын өсүү темпинде бирдей эместик сакталууда. Эл аралык валюта фондунун (мындан ары - ЭВФ) алдын-ала баалоосу боюнча дүйнөлүк экономиканын өсүш темпи 2014-жылдагы 3,4%дан 2015-жылы 3,1%га кыскарды. Кытайда экономикалык өсүш 2014-жылдагы 7,3%дан 2015-жылы 6,9%га кыскарды.

1-таблица

Дүйнөлүк экономиканын өсүш темпи, % менен

ЕАЭБ мүчө мамлекеттердин 2015-жылы экономикалык өнүктүрүүсү негизги макроэкономикалык индикаторлордун - ички дүң продуктунун (мындан ары - ИДП), инфляциянын, бюджеттик тартыштыктын, ошондой эле финансы рынокторунун - валюта курсунун, пайыздык ставкалардын ж.б. өзгөрмөлүүлүк фонунда өтүп жатты.

ЕАЭБ мүчө мамлекеттердин айрымдарында экспортко баанын төмөндөшү (чийки мунайга баа дээрлик 1,6 эсеге төмөндөдү. Алсак, 2015-жылдын 31-декабрына карата Brent мунайына баа бир баррель үчүн 36,56 долларды түздү, ал эми 2014-жылдын ушул мезгилинде бир баррель үчүн 57,54 доллар болгон) экспортёрлордун кирешесинин кыскарышына алып келди, мамлекеттик башкаруу секторунун бюджетине жана соода балансына терс таасирин тийгизди. Бул өз учурунда, эл аралык резервдик активдерге жана улуттук валюталардын курсуна басымды күчөттү, натыйжада макроэкономикалык стабилдүүлүк үчүн тобокелдиктер күч алды. ЕАЭБ ИДП өсүш темпи Россиядагы жана Беларусь Республикасындагы рецессиядан жана ЕАЭБ башка экономикаларында экономикалык өсүштүн темпинин басаңдашынан улам төмөндөдү. Макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн көпчүлүк бөлүгү 2015-жылдын ичинде терс динамиканы көрсөтүштү, ал базалык экономикалык шарттарды жана макроэкономикалык саясатты көрсөткөн ички сурамдын жана реалдуу алмашуу курсунун деңгээли менен аныкталды.

2015-жылдын жыйынтыгы боюнча Россияда жана Беларусь Республикасында экономикалык өсүштүн терс динамикасы тийиштүүлүгүнө жараша -3,7% жана -3,9% түзүлдү; ал эми Казакстанда жана Арменияда өсүш тийиштүүлүгүнө жараша 4,1%дан 1,2%га жана 3,6%дан 3,0%га чейин кыскарды.

Улуттук валюталардын алсырашы жана мүчө мамлекеттердин кыйла ийкемдүү курс түзүүгө өтүшү 2015-жылы ички (керектөө жана инвестициялык) сурамга терс таасирин тийгизди. АКШ долларынын курсунун ЕАЭБ мүчө мамлекеттердин валюталарына карата чыңалышы орточо алганда 34,4%ды түздү.

2015-жыл негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө инфляциянын жогорку деңгээли менен мүнөздөлдү: Казакстанда - 13,6%, Россияда - 12,9%, Беларусь Республикасында - 12,0%.

Кыргыз Республикасынын ушул мезгилдеги экономикалык өнүктүрүүсү белгиленген тышкы чакырыктардын/тобокелдиктердин фонунда өтүп жатты. Натыйжада, ички жана тышкы сурам азайып кетти, ал баарынан мурда кайра иштетүү өнөр жай ишинин бардык түрлөрүнө таасирин тийгизди, мында өсүштүн терс динамикасы байкалды. 2015-жылы капиталдын агып кетиши уланды, мында салыштырма салмагы келип түшкөн түз инвестициялардын жарымын түздү (50,6%), негизги капиталды дүңүнөн топтоо катары менен бир нече кварталдын аралыгында ИДП өсүшүнө терс салымын кошууда. Инвестициялардын азайышы, баарынан мурда, экономикалык иштин кайра иштетүүчү өнөр жай, транспорт жана байланыш, пайдалуу кендерди казуу сыяктуу түрлөрүнө капиталдык салымдардын төмөндөшү менен шартталды, ал эми отун-энергетикалык секторго инвестициялар тескерисинче көбөйүүдө.

Жеке жактардын акча которууларынын таза агымы 25,8%га төмөндөдү жана 2015-жылы 1344,4 млн. АКШ долларын түздү, 2014-жылы 1811,9 млн. АКШ доллары болгон.

Ушул факторлордун таасири алдында 2015-жылдын 31-декабрына карата улуттук валютанын АКШ долларына карата курсунун төмөндөшү 28,9% түздү. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын (мындан ары - Улуттук банк) курстун ашыкча өзгөрмөлүүлүгүн жөнгө салууга багытталган интервенцияларынын натыйжасында, дүң эл аралык резервдин көлөмү 2015-жылы 9,2%га кыскарды. Негизги соода-өнөктөш өлкөлөрдө баалардын кескин өсүшүнөн улам сомдун реалдуу натыйжалуу курсу бекемделди.

Инфляция жылдын башындагы жогорулоодон кийин, дүйнөлүк рыноктордо баалардын төмөндөшүнүн жана көрүлгөн чаралардын натыйжасында басаңдай баштады. Инфляциянын төмөндөө фонунда учёттук ставка ырааттуулук менен 2015-жылдын майында 11%дан 9,5%га жана июлунда 8%га чейин төмөндөдү. Буга карабастан, алмашуу курсуна басымды азайтуу максатында валюта рыногунда өзгөрмөлүүлүктү күчөтүү үчүн (Кыргызстандын негизги соода өнөктөштөрдүн бири болуп саналган Казакстан, 2015-жылдын август айынын аягында улуттук валютанын курсунун ийкемдүү режимине өткөн) Улуттук банк сентябрь айында учёттук ставканы 10% чейин көтөрдү жана аны жылдын аягына чейин сактады.

Терс факторлордун таасиринин алдында, 2015-жылы экономикалык өсүш 2014-жылдагы 4,0%дан 3,5%га чейин кыскарды. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда, ИДИ реалдуу өсүшү 4,5% болду, 2014-жылы 5,0% болгон. Калктын жан башына эсептегенде ИДП көлөмү 74,4 миң сомду түздү жана 2014-жылга салыштырганда 1,4%га өстү.

2-таблица

ИДП түзгөн секторлор боюнча түзүм жана өсүш темпи

(көрсөткүчтөр дүң кошумча нарк боюнча келтирилген (мындан ары - ДКН)

Экономикалык өсүш өнөр жайдан тышкары, экономиканын бардык секторлору менен камсыздалды, оң салым айыл чарбасында 0,91 пайыздык пункт деңгээлинде (реалдуу өсүш 6,2%), курулушта 1,1 деңгээлде (реалдуу өсүш 13,9%) жана кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө 1,73 пайыздык пункт (реалдуу өсүш 3,7%) деңгээлинде түзүлдү. Өнөр жайдын 0,69 пайыздык пункт деңгээлинде кыскарышы (көлөмдөрдүн 4,2%га кыскарышы) ИДП түзүлүшүнө терс салымын кошту, ал Россия Федерациясынын жана Казакстан Республикасынын негизги экспорттук рынокторунда сатып алуучулук мүмкүнчүлүктүн төмөндөшүнөн, ата-мекендик продукциялардын атаандаштыкка жөндөмсүздүгүнөн, жүгүртүүдөгү каражаттардын жетишсиздигинен, заказчылардын төлөөгө жөндөмсүздүгүнөн, өлкөнүн ичинде даяр продукцияга сурамдын жетишсиздигинен, сырьёнун жана материалдардын тартыштыгынан, электр энергиясын өчүрүүлөрдөн улам, өндүрүштүк кубаттуулуктун орточо алганда 53,1%га жүктөлүшү менен шартталды. "Кумтөр" кенинде жана "Кыргызалтын" ачык акционердик коомунда алтынды өндүрүү көлөмү 2014-жылга салыштырмалуу (91,7%), ошондой эле электр энергиясын иштеп чыгуу 11,2%га төмөндөдү.

2014-жылга салыштырганда, жеке жактардын акча которууларынын келип түшүү көлөмүнүн төмөндөшү реалдуу айлык акынын өсүшү менен компенсацияланган эмес, ошондой эле улуттук валютанын АКШ долларынын курсуна алсырашы керектөө сурамынын төмөндөшүн шартташты. Ошол эле мезгилде, калктын сурамына жагымдуу таасирди реалдуу айлык акынын көтөрүлүшү (өсүш 2,5%га), керектөө насыялардын көлөмүнүн өсүшү (өсүш 31,1%га) жана инфляциянын басаңдашы (товарлардын азык-түлүк тобунун эсебинен) тийгизди. 2015-жылы инфляциянын деңгээлин бирдей мааниге чейин төмөндөтүүгө мүмкүндүк түзүлдү (2014-жылдын декабрь айына карата керектөө бааларынын индекси 103,4%ды түздү, ал эми орточо жылдык мааниси - 106,5%ды (2014-жылдын январь-декабрына карата 2015-жылдын январь-декабры)).

3-таблица

Керектөө бааларынын индексинин (КБИ) көрсөткүчтөрү

Берилген ипотекалык кредиттердин көлөмүнүн төмөндөшү жана негизги капиталга инвестициялардын өсүү темпи курулуш чөйрөсүндө өсүштүн басаңдашына көмөк көрсөттү. Мында, экономиканын капиталдашуу деңгээли негизинен чет элдик кредиттердин, калктын каражаттарынын көлөмүнүн өсүшүнүн эсебинен 2014-жылдагы 26,9%дан 2015-жылдагы 28,5%га чейин өстү.

Импорттун көлөмү начар ички сурамдын шарттарында кыйла кыскарды (29%га). ЕАЭБге Кыргыз Республикасынын кошулуусунун натыйжасында айрым товарлардын, негизинен автомобиль менен соода жүргүзүү шарттарынын жакшырышы жөнүндө ишкерлердин күтүүлөрүнүн начарлашына, мурда жогорку сурамга ээ болгон товарлардын категорияларына карата импорттун кыскарышына алып келди.

Тышкы рынокторго алтынды ташып жеткирүүнүн кыскарышына жана жагымсыз баа конъюнктурасына карабастан, анын үлүшү жогорулады жана экономиканын товардык экспортунун жалпы көлөмүнүн 39,7% түздү. Алтынды эсепке албаганда товарлардын экспорту Казакстан жана Россия сыяктуу соода өнөктөштөр тарабынан төмөн сурамды чагылдырып кыскарды. Экспортко салыштырганда импорттун алдыга озуп кеткен кыскарышынын натыйжасында тышкы соода сальдосун ондоп түзөтүү учурдагы операциялар боюнча тартыштыкты кыскартуунун негизги фактору болду.

Банк секторун өнүктүрүүнүн оң динамикасы белгиленди, бул кредиттик портфелдин көлөмүнүн көбөйүшү менен коштолду, банктарга жана башка финансы-кредиттик мекемелерге берилген кредиттерди эсепке албаганда, ал 2015-жылдын 31-декабрына карата 94,0 млрд. сомду түздү, жылдын башынан 19,3%га көбөйдү (2014-жылдын аягында 78,8 млрд. сомду түзгөн). 2015-жылы экономикага кредит бөлүү жылдын башынан 17,2%га көтөрүлүп, 96,2 млрд. сомду түздү (2014-жылы 82,1 млрд. сом).

2015-жылдын жыйынтыгы боюнча мамлекеттик бюджеттин кирешелери 2014-жылга салыштырмалуу 7,0%га, ал эми чыгымдары - 10,6%га көтөрүлдү. Алынган трансферттердин көлөмүнүн төмөндөшү салыктык жана салыктык эмес кирешелердин өсүшү менен компенсацияланган. Кирешелердин өсүшү менен бардык негизги категориялар боюнча операциялык чыгымдар өскөн. Жумушчулардын эмгек акысын төлөөгө, финансы эмес активдерди сатып алууга, товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сатып алууга жана пайдаланууга чыгымдардын көбөйүшү олуттуу салымды кошту. Бюджеттик саясат инфратүзүмдүк долбоорлорго мамлекеттик инвестициялардын көбөйүшүнө багытталган.

Мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы ИДП карата 1,5% түздү (2014-жылы - ИДПга карата 0,5%). Ал тышкы булактар аркылуу гана жабылды.

Мамлекеттик карыздын түзүмү чоң өзгөрүүлөргө дуушар болгон жок: 90%дан көбүн тышкы карыз түзөт. 2015-жылы 2014-жылга салыштырганда улуттук валютадагы ички карыз 25,3%га, АКШ долларындагы тышкы карыз 4,8%га өстү. Улуттук валютанын алсыроо темпи экономиканын өсүшүнөн озуп кеткен, бул ИДП карата карыздын катышына терс таасирин тийгизет. 2015-жылдын жыйынтыгы боюнча ИДП карата тышкы карыздын деңгээли 60% өлчөмүндө мыйзамдуу белгиленген чектик мааниден ашып, 64,5%ды түздү, бул негизинен валюта рыногундагы терс тенденциялар менен шартталды жана иш жүзүндөгү ИДПнын көлөмү болжолдон төмөн түзүлдү. Тышкы карыздын түзүмүндө жеңилдетилген макулдашуулардын көптүгү (98,6%) валюта курсунун төмөндөшүнүн терс натыйжаларын жөнгө салат.

Калктын кирешелери өстү жана эмгек рыногунда жагдайдын жакшырышы байкалган. 2013-2017-жылдардын мезгилине Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясынын (мындан ары - ТӨУС) негизги көрсөткүчтөрүнө ылайык (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 21-январындагы № 11 Жарлыгы), жыл сайын 70 миң жумуш орундары түзүлүшү керек. 2015-жылы республикада 109676 жумуш орундары түзүлгөн (2014-жылы - 110252 жумуш оруну). Иш менен камсыздоонун мамлекеттик кызматтарынын жардамы менен 2015-жылы 50,7 миң адам ишке орноштурулган, бул 2014-жылга караганда 5,5%га көп.

Бир жумушчунун айлык орточо номиналдык айлык акысы 2014-жылга салыштырганда 9,8%га өсүп, 2015-жылы 13483 сомду түздү, керектөө баалар индексин эске алуу менен эсептелген анын реалдуу өлчөмү 3,1%га өстү (2014-жылы 12285,0 сомду түзгөн жана 2013-жылга салыштырганда 0,7%га өскөн), бул жашоо минимумунун чоңдугун 2,6 эсеге жабат. Жашоо минимумунун орточо жылдык чоңдугу 2015-жылы 5182,99 сомду түздү жана 2014-жылга салыштырганда 4,0%га өстү. Соңку 3 жылда пенсиянын орточо өлчөмү 4432,0 сомдон 4753,0 сомго чейин 5,0%га өстү.

Экономикалык өсүштүн оң динамикасын камсыздоо Улуттук экономиканы чыңдоо боюнча 2015-жылга Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-чаралар планынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 20-февралындагы № 78 токтому) алкагында активдүү илгерилетилди, мында 38 пункттан турган иш-чаралар каралган, алар негизинен тышкы жана ички жагымсыз факторлордун таасири айрыкча күч алган мезгилдерде экономиканы туруктуу өнүктүрүүгө жана социалдык стабилдүүлүктү камсыздоого багытталган, аларга кризиске каршы иш-чаралар да багытталган.

Айыл чарба өндүрүшүнө стимул берүү максатында "Айыл чарбаны каржылоо-3" долбоору ишке ашырылды (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 11-мартындагы № 113 токтому), анын алкагында 2015-жылы коммерциялык банктарга бардыгы болуп 3,8 млрд. сомго 9980 кредиттер берилди. Фермерлерге жеңилдетилген кредиттерди берүүдө коммерциялык банктардын пайыздык ставкаларын субсидиялоого бюджеттен 2015-жылы 271,36 млн. сом чегерилген.

Россия-Кыргыз өнүктүрүү фонду (мындан ары - Фонд) ишке киргизилди. Чакан жана орто бизнести колдоо максатында, Фонд тарабынан эки банкка - "Айыл банк" жана "РСК банк" ачык акционердик коомдоруна 1,2 млрд. сом суммасындагы каражаттар бөлүп берилген.

Кыргыз Республикасынын экспортун өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-2017-жылдарга планы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 31-мартындагы № 174 токтому) ишке ашырылды. План өлкөнүн экспорттук потенциалын кеңейтүү боюнча "жол картасы" катары каралат жана ага жогорку экспорттук потенциалы менен артыкчылыктуу секторлор киргизилген.

Бизнес жүргүзүүнүн жагымдуу шарттарын камсыз кылуу үчүн 2015-2017-жылдары Кыргыз Республикасында жеке секторду өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн программасы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 18-мартындагы № 129 токтому) ишке ашырылган, анын алкагында: соода чөйрөсүндө, бажы чөйрөсүндө; салыктык башкарууну оптималдаштыруу боюнча; эмгек мыйзамдарын жана монополияга каршы мыйзамдарды реформалоо боюнча бир катар реформаларды жүзөгө ашыруу сунушталган.

Ишкердик өнүктүрүүнүн жагымдуу шарттарын түзүү жана колдоо боюнча иш улантылууда. Уруксааттардын жана лицензиялардын саны 500дөн 98ге чейин кыскартылды. Текшерүү жүргүзүү мөөнөттөрү 30 күндөн 15 күнгө чейин 2 эсеге, чакан бизнес субъекттери үчүн 5 жумуш күнүнө чейин кыскартылды, жаңы ишканалар салыктык эмес текшерүүлөрдөн 3 жылга бошотулду. "Контр-Про 3" программасын өркүндөтүү жаатында иш жүргүзүлдү, бул программа онлайн режиминде интернетке чыгуу аркылуу контролдоочу органдар тарабынан жүргүзүлгөн текшерүүлөрдүн бардык түрлөрү боюнча маалыматтарды чогултууга мүмкүндүк түзөт. "Жөнгө салууну системалык талдоо" реформасы иштей баштады.

Көмүскөдөгү экономиканын масштабдарын кыскартуу максатында 2015-2017-жылдарга Кыргыз Республикасынын коррупцияга каршы саясатынын мамлекеттик стратегиясын аткаруу боюнча Кыргыз Республикасынын мамлекеттик органдарынын иш-чаралар планы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 30-мартындагы № 170 токтому) кабыл алынды, анын чаралары экономиканын көмүскөдөгү түзүүчүсүнүн пайда болуу шарттарын жана себептерин жокко чыгарууга, ошондой эле аны мыйзамдаштырууга багытталган.

Мамлекеттик активдерди пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн 2015-2017-жылдарга карата Кыргыз Республикасында мамлекеттик менчикти менчиктештирүү программасы (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2015-жылдын 29-июнундагы № 5408-V токтому), Кыргыз Республикасында мамлекеттик мүлктү башкаруу системасын реформалоо концепциясы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 5-июнундагы № 244-б буйругу) кабыл алынды.

Евразия экономикалык бирлигине Кыргыз Республикасынын толук укуктуу мүчө болушу жылдын эң маанилүү окуясы болду.

2015-жылдын 12-августунда, бардык жол-жоболор аяктагандан кийин (ЕАЭБ мүчө мамлекеттеринин келишимин ратификациялоо, чек араларды ачуу), 2015-жылы мамлекеттик чек аранын кыргыз-казак участогунда бажы, санитардык, карантиндик, фитосанитардык контроль жокко чыгарылды, республиканын аймагында бирдиктүү бажы тарифи, ЕАЭБ тышкы экономикалык ишинин бирдиктүү номенклатурасы, Бирликтин техникалык регламенттеринде белгиленген, продукцияга карата бирдиктүү талаптар жана ЕАЭБ жөнүндө Келишимдин башка ченемдери жана жоболору күчүнө кирди.

2015-жылдын 21-августунда Евразия экономикалык комиссиянын кеңешинин мамлекеттик чек аранын кыргыз-казак участогунда санитардык жана фитосанитардык контролду жокко чыгаруу тууралуу чечими кабыл алынган, ал 2015-жылдын 18-ноябрында күчүнө кирди. Кыргыз Республикасынын "Манас", "Ош", "Торугарт", "Эркечтам" биринчи кезектеги өткөрүү пункттары жабдылды. Ветеринардык-контролдук өткөрүүнүн 7 посту жабдуулар менен камсыздалды. ЕАЭБдин 35 техникалык регламенти күчүнө кирди.

ЕАЭБ мүчө мамлекеттердин экономикаларынын иштеши үчүн тышкы шарттардын татаал мезгилинде салмактуулук менен интеграциялоо үчүн, Евразия экономикалык бирлигинин шарттарына Кыргыз Республикасын адаптациялоо боюнча Чаралардын планы иштелип чыкты жана ЕАЭБге Кыргыз Республикасынын кошулуусуна байланыштуу тобокелдиктерге адаптациялоо жана ыкчам жооп кайтаруу боюнча штаб түзүлдү.

Макроэкономикалык туруктуулукту колдоо үчүн базалык шарттарды түзүүнүн жана Өкмөт менен Улуттук банкын кабыл алып жаткан бирдиктүү чаралардын натыйжасында, 2015-жылы экономикалык өсүштүн оң динамикасына жетишилген жана пландалган социалдык милдеттенмелер толук көлөмдө аткарылды.

2015-жылы жүргүзүлгөн макулдашылган экономикалык саясат дүйнөлүк экономиканын, анын ичинде негизги соода-өнөктөш өлкөлөрдө (Россия Федерациясы, Казахстан Республикасы) өсүш темпинин уланып келе жаткан басаңдашынын терс таасирине карабастан, экономиканын өнүгүүсүнүн белгиленген оң динамикасын, өлкөдө экономикалык жана саясий стабилдүүлүктү сактап калууга мүмкүндүк түздү. Бирок Кыргыз Республикасынын экономикасы тышкы жана ички толкундоолордун алдында аялуу бойдон калууда.

2.2. 2016-жылдын январь-мартында Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн алдын-ала жыйынтыктары

2016-жылдын I кварталында экономикалык өсүш темпи дагы эле төмөн болду. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин алдын-ала баалоосуна караганда, 2016-жылдын январь-мартынын жыйынтыктары боюнча ИДП көлөмү 78,8 млрд. сом суммасында түзүлдү жана реалдуу өсүш темпи 95,1% түздү (2015-жылдын январь-мартында реалдуу өсүш 106,3% түзгөн). "Кумтөр" кенин иштетүү боюнча ишканаларды кошпогондо, ИДПнын реалдуу өсүү темпи 101,0%ды түздү, 2015-жылдын тиешелүү мезгилинде бул көрсөткүч 102,4%ды түзгөн.

Экономикадагы иштин начарлоо тенденциясы негизинен жыл башынан бери белгиленди. Ошентип, январда ИДПнын реалдуу төмөндөшү 10,7%ды, февралда - 7,8%ды, мартта - 4,9%ды түздү (өсүүчү жыйынтык менен).

4-таблица

2016-жылдын башынан баштап экономикалык өсүштүн динамикасы

(пайыздар менен)

Экономикадагы жыл башынан берки экономикалык абалдын начарлоосунун негизги, бирок жалгыз эмес себеби - "Кумтөр" кенин иштетүү боюнча ишканалардагы алтын өндүрүшүнүн дээрлик 2 эсе төмөндөшү, негизинен, рудадагы алтындын курамынын аздыгы менен горизонтко чыгышы менен, ошондой эле 2015-жылдын I кварталына салыштырмалуу "Макмал" кениндеги алтындын өндүрүштүк запастарынын деталдуу аралаштырмасынын түгөнүшүнөн улам "Кыргызалтын" ачык акционердик коомунун өндүрүшүнүн көлөмүнүн 2 эсе (51,1%га) кыскарышы менен шартталды.

Мындан тышкары өнөр жай өндүрүш көлөмүнүн терс динамикасы өндүрүштүк кубаттуулуктар республиканын негизги экспорттук рыноктору - Россия Федерациясы жана Казакстан Республикасынын сатып алуучулук жөндөмдүүлүгүнүн азайышы, ЕАЭБ катышуучуларынын бажы аймактарындагы эрежелердин күчөтүлүшү, ата мекендик продукциянын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн жоктугу, жүгүртүү каражаттарынын жетишсиздиги, заказчиктердин төлөө мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу, өлкөнүн ичинде даяр продукцияга суроо-талаптын жетишсиздиги, сырьё жана материалдардын тартыштыгынан улам орточо эсеп менен 53,1% жүгү менен шартталды. Өнөр жай өндүрүшүнүн жалпы көлөмүндөгү жалпы салыштырма салмагы 17,9% түзгөн тамак-аш азыктарын (суусундуктарды кошкондо) жана тамекини өндүрүү көлөмү 3,4%га, резина жана желим буюмдар, башка металл эмес минералдуу продукттар - 26,5%га, химиялык продукция - 25,4%га, текстиль өндүрүшү, кийим жана бут кийим, булгаары жана башка булгаарыдан жасалган буюмдар - 6,0%га, ошондой эле электр энергиясын чыгаруу көлөмү 8,9%га төмөндөгөн.

ИДПны түзүүдө терс салым "Кумтөр" кенин иштетүү боюнча ишканаларды кошкондо (терс салым 5,76 пайыздык пункт), өнөр жай өндүрүшү тарабынан 5,67 пайыздык пункт деңгээлинде бааланат.

Экономикалык өсүш төмөнкү секторлор тарабынан камсыз кылынды: айыл чарбасында көлөм реалдуу 1,5%га өстү, кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө - 2,5%га, курулушта - 0,1%га.

Экономиканын олуттуу төмөндөшүн кармап турган негизги сектор кызмат көрсөтүү чөйрөсү болуп калды, анын салымы 1,26 пайыздык пунктка бааланды, ал эми айыл чарбасы менен курулуштун салымы нейтралдуу катары бааланып 0,14 пайыздык пунктту түздү.

5-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча өсүштүн түзүмү жана темпи

(өсүш темпи ДКН боюнча келтирилди)

Экономикада түзүлгөн тенденциялардын натыйжасында номиналдуу ИДПнын түзүмүндө товарларды өндүрүүчү тармактардын үлүшү 4,5 пайыздык пунктка азайды жана 32,5%ды түздү, кызмат көрсөткөндөр 4,2 пайыздык пунктка көбөйдү жана 54,5%ды түздү.

2016-жылдын январь-мартында Кыргыз Республикасынын тышкы соода жүгүртүүсү 2015-жылдын ушул эле мезгилине салыштырмалуу 1021,0 млн. АКШ долларын түздү жана 2015-жылдын январь-мартына караганда 21,6%га кыскарды. 2016-жылдын январь-мартында экспорт 287,1%ды түздү, бул 2015-жылдын январь-мартындагы экспорттук жеткирүүлөрдүн көлөмүнө караганда 25,8%га аз. Экспорттук жеткирүүлөрдүн көлөмүнүн азайышы ири мүйүздүү малды жеткирүүлөрдүн 6 эсе кыскарышы, мөмө-жемиштерди - 4,2 эсе, сүт жана сүт азыктарын - 1,4 эсе, ошондой эле пахтаны жеткирүүлөрдүн - 2 эсе кыскарышы менен шартталды. Алтынды экспорттоо көлөмү 2,6 эсе азайды.

2016-жылдын январь-мартында импорттук келип түшүүлөр 733,9 млн. АКШ долларын түздү жана 19,8%га кыскарды. Импорттун көлөмүнүн төмөндөшү транспорт каражаттарын ташып келүүнүн 2,1 эсе, фармацевтикалык продукцияны - 1,5 эсе, майлоочу мунай майларын - 1,7 эсе, шекер жана кондитердик азыктарды - 19%га, ошондой эле эт жана эт азыктарын - 10,2%га кыскарышы менен шартталды.

Отчёттук мезгилдеги негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөр төмөнкү факторлордун фонунда түзүлдү:

- негизги соода өнөктөш өлкөлөрдөгү экономикалык өсүштүн төмөндөө/басаңдоо тенденциясынын сакталышы (маалымат үчүн: 2016-жылдын январь-мартынын жыйынтыктары боюнча Россия, Белоруссия жана Казакстанда экономикалык өсүштүн терс динамикасы түзүлгөн: турушуна жараша 1,4%, -3,6% жана -0,2%; Кытайда 6,7% өсүш, бул 2009-жылдан берки кыйла аз жыйынтык болуп саналат);

- дүйнөлүк азык-түлүк рынокторундагы жагымдуу баанын абалы;

- чийки мунайдын баасынын байкалган жогорулоосу (Brent мунайына болгон баа 2016-жылдын 31-мартынын абалы боюнча 35,33 доллар/баррелди түздү, 2015-жылдын ушул мезгилинде 55,42 доллар/баррель);

- жеке жактардын акчалай которууларынын таза агымынын 15,9%га өсүшү, алар 2016-жылдын январь-мартында 230,9 млн. АКШ долларын түзгөн (2015-жылы сумма 199,2 млн. АКШ долларын түзгөн);

- ички рыноктун товарлардын азык-түлүк тобунан көз карандылыгы (ун, өсүмдүк майы, шекер, акшак ж.б.);

- фермерлерге жеңилдетилген насыяларды берүү (2016-жылдын 31-мартындагы абал боюнча фермерлерге жана фермер чарбаларына жалпы суммасы 1,3 млрд. сомго 3602 кредит берилген);

- керектөөчү насыялардын 2015-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырмалуу 2016-жылдын январь-мартында 25,1%га өсүшү;

- улуттук валютанын АКШ долларына карата (2016-жылдын 31-мартындагы абал боюнча сомдун 7,5%га бекемделиши) жана ЕАЭБ мүчө мамлекеттеринин валюталарына карата (орточо эсеп менен бекемдөө 1,2%ды түздү) бекемделиши;

- экономикага насыялардын 3,1%га азайышы (2015-жылга салыштырмалуу 2016-жылдын 31-мартына карата) Негизинен кредиттерди чет өлкөлүк валютада берүүнү кыскартуу менен шартталган. Мында, улуттук валютада насыялар 2016-жылдын январь-март айларында 13,4% көбөйдү.

Инфляциянын деңгээлин мүнөздөөчү керектөө бааларынын индекси 98,8%ды түздү (мурунку жылдын декабрына карата 2016-жылдын марты), ушундай эле көрсөткүч 2015-жылы 101,5%ды түзгөн. Инфляциянын орто жылдык мааниси (2015-жылдын январь-мартына караганда 2016-жылдын январь-мартында) 101,2%ды түздү, ал эми 2015-жылдын январь-мартында 110,3%ды түзгөн.

Отчёттук жылда керектөө бааларынын төмөндөшүнө негизги салымды ((-)1,7 пайыздык пункттагы) "Керектөөчү товарлар" кошту, алар жылдын башынан 3,5%га төмөндөп, керектөө себетинде негизги үлүштү ээлешти (47,1%). 2015-жылдагы Кыргыз Республикасынын айыл чарба өндүрүшүнүн өсүшү, дүйнөлүк азык-түлүк рынокторундагы жагымдуу баа жагдайы жана мал чарба продукциясы өндүрүшүнүн оң динамикасынан улам азык-түлүккө болгон баалар төмөндөдү.

Баалардын түзүлүш деңгээлине төмөнкүдөй факторлор кармап туруучу да, өсүүчү да таасир тийгизди:

- азык-түлүк товарларына болгон баалардын сезондук өзгөрүшү (мөмө-жемиштер, жашылча-жемиштер);

- улуттук валютанын АКШ долларына карата (2016-жылдын 31-мартындагы абал боюнча сомдун 7,5%га бекемделиши) жана ЕАЭБ мүчө мамлекеттеринин валюталарына карата (орточо эсеп менен бекемдөө 1,2%ды түздү) бекемделиши;

- азык-түлүккө карата дүйнөлүк баалардын төмөндөшү (Бириккен Улуттардын азык-түлүк жана айыл чарба БУУнун (мындан ары - ФАО) 2016-жылдын 7-апрелиндеги маалыматтары боюнча мартта азык-түлүк бааларынын индекси 2015-жылдын мартындагы маанисинен дээрлик 21 пункттан төмөн түзүлдү. Индекстин орто жылдык мааниси 151,0 пунктту түздү, бул 2015-жылга караганда 12%га төмөн);

- турак жай-коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө карата тарифтердин өзгөрүшү (2014-2017-жылдарга карата электр энергиясына жана жылуулук энергиясына Кыргыз Республикасынын орто мөөнөттүү тарифтик саясатына (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 20-ноябрындагы № 660 токтомуна, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Отун-энергетикалык комплексти жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттиктин 2014-жылдын 3-октябрындагы № 25 жана № 27 "Өнөр жай ишканалары, коммерциялык түзүмдөр жана бюджеттик уюмдар үчүн жаратылыш газына тарифтер жөнүндө" жана "Калк үчүн жаратылыш газына тарифтер жөнүндө" буйруктарына ылайык);

- күйүүчү-майлоочу материалдарга ички рынокто баанын төмөндөшү (баалардын өзгөрүшүнө россия рыногундагы мунай берүү бааларынын түшүүсү таасирин тийгизди, бул болсо Мунай иштетүүчү заводдордогу профилактикалык-оңдоо иштери аяктагандан кийинки сунуштардын көбөйүшүнө, ошондой эле отунга карата сурамдын сезондук кыскаруусунун эсебине жараша болду).

2016-жылдын 31-мартына карата банктык сектордун суммалык активдери жыл башынан бери 0,7%га азайды жана 176,7 млрд. сомду түздү. Банктардын жана башка финансы-кредиттик мекемелердин депозиттерин эсепке албаганда, банк секторунун жалпы депозиттик базасы 5 жыл башынан бери 6,0%га азаюу менен 94,2 млрд. сомду түздү, анын ичинде юридикалык жактардын депозиттери жыл башынан бери 13,5%га азаюу менен 34,4 млрд. сомду түздү жана жеке жактардын депозиттери 46,0 млрд. сомду түздү; жыл башынан бери азаюу - 2,3%. Банк секторунун насыялык портфелинин көлөмү 2016-жылдын 31-мартына карата жыл башынан бери 2,7%га азаюу менен 91,4 млрд. сомду түздү (2015-жылдын аягында - 94,0 млрд. сом).

2016-жылдын январь-мартындагы мамлекеттик бюджеттин кирешесинин жалпы көлөмү 32337,9 млн. сомду түздү (ИДПга карата 41,0%), же пландуу тапшырмага карата 104,0%ды түздү. 2015-жылдын ушул мезгилине салыштырганда бюджеттин жалпы кирешеси салыктык, салыктык эмес кирешелердин, ошондой эле алынган расмий трансферттердин өсүшүнө байланыштуу 37,3%га өстү. 2016-жылдын январь-мартындагы республикалык бюджеттин чыгаша бөлүгү 26219,4 млн. сом суммасында аткарылды (ИДПга карата 37,6%), же пландын 31917,4 млн. сом суммасындагы 82,1%ын түздү. 2015-жылдын ушул мезгилине салыштырганда жалпы чыгымдар 2827,4 млн. сом же 11,0%га көбөйдү. 2016-жылдын январь-мартындагы республикалык бюджеттен социалдык чөйрөгө чыгымдардын салыштырма салмагы (10031,8 млн. сом) 44,2% түздү, бардыгы болуп өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 104,2 млн. сомго көп жумшалган.

Калкты социалдык коргоо жаатында Өкмөт тарабынан 2016-жылдын январь-мартында калктын жашоо деңгээлин жогорулатуу жана социалдык жактан аялуу жарандардын (оор турмуштук абалдагы балдар жана үй-бүлөлөр, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген жактар, улгайган жарандар) абалын жакшыртуу боюнча максаттуу иштер мамлекеттин анык мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен жүргүзүлдү. Мамлекеттик жөлөк пул төлөөгө республикалык бюджеттен жалпы суммасы 1360,4 млн. сом акча каражаттары каржыланды (21,6%га өсүш), алардын ичинде аз камсыздалган үй-бүлөлөргө ар айлык жөлөкпул (АҮСЖ) төлөөгө - 761,6 млн. сом, айлык социалдык жөлөкпул (АСЖ) төлөөгө - 598,8 млн. сом. 2016-жылдын январь-мартындагы пенсияларды жана башка социалдык төлөмдөрдү төлөөгө керектелген 8741,8 млн. сом көлөмүндөгү бардык сумма толук көлөмдө каржыланды. 2015-жылдын 1-апрелине карата пенсияларды төлөө боюнча карыз жок.

2016-жылдын январь-мартындагы бир кызматкерге орточо бир айлык номиналдуу эмгек акы (чакан ишканаларды эске албаганда) 13544,0 сомду түздү, жана инфляцияны эске алуу менен анык өлчөмү 11,9%га көбөйдү. 2016-жылдын I кварталында жашоо минимумунун көлөмү 4828,76 сомду түздү жана өткөн жылдын тийиштүү мезгилине салыштырганда 10,2%га кыскарды.

3. Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн факторлору жана шарттары

Кыргыз Республикасынын экономикасы региондогу айрыкча ачык экономика болуп саналат жана алтындын өндүрүшүнөн, мигрант-жумушчулардын акча которууларына, транзиттик соодага жана тышкы жардамдан жогорку көз карандылыгы менен мүнөздөлүүдө. Бул көз карандылык тышкы терс факторлордун таасирине экономикалык аялуулукту шарттайт, натыйжада Кыргызстандын экономикалык абалы дале туруксуз бойдон калууда.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүү негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө жана ЕАЭБге мүчө өлкөлөрдө экономикалык өсүштүн уланып жаткан басаңдоо  шарттарында жүрүп жатат, бул соода каналдары жана өлкөгө акча которууларынын агымынын көлөмү аркылуу ата-мекендик экономикада чагылдырылат. Ошондой эле, мунайга болгон баалардын төмөн болушу таасирин тийгизүүдө, бул Кыргыз Республикасынын негизги соода-өнөктөш өлкөлөрүндөгү экономикалык активдүүлүккө таасир берүүдө.

Буга байланыштуу, 2016-жылда экономиканы күткөндөй өнүктүрүү жана 2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга болжол өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө таасирин тийгизе турган ички жана тышкы факторлордун/тобокелдиктердин сакталуу, анын ичинде ЕАЭБ интеграциялык бирикмеде Кыргыз Республикасынын иштөө шарттарында тышкы экономикалык иштин өзгөрүү динамикасынын гипотезасына негизделет, тактап айтканда:

- дүйнөлүк экономиканын туруксуз өнүгүүсү. Дүйнөлүк экономиканын калыбына келүүсү жайлады жана ар кандай өлкөлөр боюнча болжол туруксуз жана өткөн эки он жылдыкка караганда алсыз бойдон калууда. Дүйнөлүк соода кризистик мезгилден өтүп жатат, анын өсүш темпи глобалдык экономиканын өсүшүнөн төмөн, ал эми өнүгүп жаткан жана финансылык рыноктордогу соккулар кыйла өсүп кетти;

- төмөн дүйнөлүк өндүрүү активдүүлүгү, кирешенин өсүшүнүн басаңдашынын натыйжасында сурамдын азайышы, дүйнөлүк сурамдын өсүшү менен шартталган чийки мунайга баанын өзгөрмөлүүлүгү. Терс багыттарга ээ болгон күтүүлөр да маанилүү фактор болуп саналат (Уюм өлкөлөр - мунай экспорттоочулардын (мындан ары - ОПЕК) 2016-жылдын 2-июнундагы жыйынын, ОПЕКтен "кара алтын" экспортёр-өлкөлөрдүн боло турган жолугушуусу (дүйнөлүк көрсөткүчтөн 40% ашыгын казып алышат) терс таасирин тийгизиши мүмкүн, эгерде иш-чаралардын жыйынтыгы боюнча ОПЕКтин болочок саясатына карата эч бир чечим кабыл алынбаса);

- ЕАЭБ мүчө мамлекеттердин (баарынан мурда, экономикаларынын сырьёлук багытталышына байланыштуу) ортосундагы атаандаштык артыкчылыктарын акырындык менен жок кылуу жана жаңы артыкчылыктарды түзүү зарылдыгы;

- маанилүү товардык рыноктордун (алтынга, сымапка, жезге, продуктуларга карата баалардын) жогорку өзгөрмөлүүлүгү, ал көпчүлүк металлдар боюнча сунуштоонун өсүшүнүн жана 2000-жылдан тартып негизги сатып алуучу болуп саналган Кытайда сурамдын азайышынын кесепети болуп саналат. Дүйнөлүк рынокто тамак-аш продуктуларынын баалары өзгөрмөлүү болуп турат, анткени сунуштоо аба-ырайынын шарттарына жараша болот. 2015-жылы азык-түлүккө болгон төмөн баалардын негизги себебин дан өсүмдүктөрүнүн рекорддук түшүмү шарттады;

- капиталдын агылып кетүү тенденциясы уланып жаткандыгы, (Россия Федерациясынын Финансы министрлигинин берген маалыматы боюнча 2016-жылы Россия Федерациясынан капиталдын агылып кетишинин эки эсеге төмөндөшү болжолдонууда, ал 40 млрд. АКШ долларын түзөт жана 2017-жылы 30 млрд. АКШ долларына чейин төмөндөйт), ал улуттук валюталардын АКШ долларына карата позицияларынын начарлоосуна алып келүүдө;

- которуулар системасы аркылуу жүзөгө ашырылган жеке жактардын доллар эквивалентинде акча которууларынын таза агымынын төмөндөшү/жогорулашы;

- киргизилген санкциялардын сакталышы (Кыргыз Республикасынын соода өнөктөшү - Россия Федерациясына карата), тышкы сооданын көлөмүнө гана эмес, анын түзүмүнө дагы таасирин тийгизет. ЕАЭБде Россиянын экономикасынын олуттуу ролунан улам, Россияга карата санкциялык басымдын кеңейтилиши жана мөөнөтүнүн узартылышы ЕАЭБ мүчө мамлекеттерде терс натыйжалардын өнүгүүсүнө алып келет: Россиянын ички сурамынын кыскарышынан улам, өз ара экспорттун кыскарышы, эмгек мигранттарынын акча которууларынын кыскарышы, инвестициялык активдүүлүктүн төмөндөшү, финансылык туруксуздук жана капиталдын агылып кетишинин күч алышы;

- 2016-жылдын башынан башталган Кытайдын фондулук рыногундагы жагдайдын белгисиздиги (маалымат үчүн: 2016-жылдын 4-январында долларга карата Кытай Эл Республикасынын улуттук валютасынын курсу төмөндөтүлгөн. Акыркы 4,5 жылдын ичинде биринчи жолу валюталардын катышы доллар үчүн 6,5 юанга караганда төмөн болду. 2016-жылдын 25-февралында Кытайдагы фондулук индекстер 6%дан ашуун төмөндөдү. 2016-жылдын 29-февралында Кытайдын фондулук рыногунун жаңы кулашы болуп өттү. 2016-жылдын март айынын башында "Moody's" эл аралык рейтинг агенттиги Кытайдын кредиттик рейтинги боюнча болжолунун "стабилдүүдөн" "терске" чейин төмөндөшү жөнүндө чечимди кабыл алды. Кытай фондулук рыногу 2016-жылдын март-апрелинде кулоону токтотту жана кичине өсүшкө да басым жасады. 2016-жылдын апрель айында Кытайдын фондулук рыногу сурамдын чоң өсүшүн башынан өткөрдү. Сооданын көлөмү кыйла көбөйдү, бирок спекулятивдик дүрбөлөң бат эле токтоду: контракттар боюнча тооруктардын ар күндүк жыйынды көлөмү ачык позициялардын көлөмүнөн 4 эсеге жогору болду. 2016-жылдын июнунда айырма болгону 1,5 эсени түздү. Дүйнөлүк рынок үчүн бул жагдай кезектеги биржалык кулоонун жогорку тобокелдиктери менен коркунучтуу;

- кытайдын товардык рыногу АКШ тарабынан тозуу алымдарын киргизүүдөн улам чоң кулоону башынан өткөрүп жатат (алымдын өлчөмү 522% түздү жана Кытайдан АКШга жеткирүүлөр иш жүзүндө жабылып калган);

- АКШ Федералдык резервдик системасынын базалык пайыздык ставкасынын мүмкүн болгон жогорулашы күтүлүүдө, бул башка өлкөлөрдүн валюталарына карата АКШ долларынын бекемделишине жана баалардын өсүшүнө алып келиши мүмкүн;

- жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттардын келип чыгуу мүмкүндүгү.

ЕАЭБ мүчө мамлекеттердин экономикаларына терс таасир берүүнүн аталган факторлору, ошондой эле кризистик көрүнүштөрдүн таркалуу тобокелдиги мүчө-мамлекеттердин туруктуу экономикалык өнүгүүсүнө коркунуч алып келиши мүмкүн.

Дүйнөлүк экономикадагы ушундай шарттардан улам экономикалык өсүштүн басаңдоо тенденциясы сакталууда. 2016-жылда дүйнөлүк ИДП өсүшү 3,6%дан 3,2%га, еврозона - 1,6%дан 1,5%га кайра каралып чыкты (2016-жылдын апрель айындагы ЭАВФ болжолу). Россиядагы экономикалык өсүш 0,7%дан (-)0,2%га чейин төмөндөө жагына кайра каралып чыкты (2016-жылдын 6-майындагы Россия Федерациясынын Экономикалык өнүгүү министрлигинин маалыматы боюнча), Казакстанда 0,5% деңгээлинде калды (2016-жылдын 23-февралындагы Казакстан Республикасынын Улуттук экономика министрлигинин маалыматы боюнча, протокол № 6)

Эл аралык институттардын баалоосу боюнча Кыргыз Республикасынын негизги соодалык өнөктөш өлкөлөрүндө экономикалык өсүш төмөндөө жагына (кайра карап чыгуу 2016-жылдын апрель айына) ("World Economic Outlook Databases April 2016" ЭАВФ маалыматы боюнча): Россияда 1,2 п.п. (99,4%дан 98,2%га), Казакстанда 2,3 п.п. (102,4%дан 100,1%га), Арменияда - 0,3 п.п. (102,2%дан 101,9%га), Беларусь Республикасында - 0,5 п.п. (97,8%дан 97,3%га), ал эми Кытайда 0,2 п.п. (106,3%дан 106,5%га) жогорулоо жагына кайра каралып чыкты.

6-таблица

ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин дүйнөлүк экономикасынын өсүү темпи, % менен

Дүйнөлүк экономика. Дүйнө жүзүндө экономикалык өсүш уланып жатат, бирок басаңдоо темпи менен, бул дүйнөлүк экономиканы көпчүлүк деңгээлде тобокелдиктерге дуушар кылууда. Өнүгүп жаткан рыноктордун чабалдыгы жана энергетика секторунун капиталдык чыгымдарын түзөтүү дүйнөлүк экономиканын өсүшүнө басым көрсөтүүсүн улантууда. 2016-жылы дүйнөлүк өсүш анча жогору эмес, 3,2%да, 2017-жылы - 3,5%да күтүлүүдө, 2018-2019-жылдары орточо 3,7%га болжолдонууда. Дүйнөлүк активдүүлүктүн жанданышы, айрыкча рыногу түзүлүп жаткан өлкөлөрдө жана өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө өтө жай темп менен жүрөт.

Болжолдогудагы дүйнөлүк өсүштүн чоң бөлүгүн рыногу түзүлүп жаткан өлкөлөр жана өнүгүп келе жаткан өлкөлөр түзөт, бирок өлкөлөрдүн өнүгүшү бирдей эмес жана жалпысынан алганда акыркы жыйырма жылга караганда начар болууда. Атап айтканда, Бразилияны жана Россияны кошо алганда, рыногу түзүлүп жаткан бир нече ири өлкөлөр дагы деле терең төмөндөөгө дуушар болушууда. Башка өлкөлөр, анын ичинде бир катар мунайдын экспортёрлору соода шарттары кескин начарлаган жана тышкы финансылык шарттар катуулаган татаал макроэкономикалык жагдайда турушат.

Экономикасы өнүккөн өлкөлөрдө болжол боюнча өсүш темпи 2015-жылдын иш жүзүндөгү темпинин деңгээлинде эле, анча жогору эмес бойдон калат. Жагымсыз демографиялык тенденциялар, өндүрүштүн өсүшүнүн төмөн болушу жана дүйнөлүк финансылык кризистин кесепети, активдүүлүктүн олуттуу жандануусуна бөгөт коюусун улантууда. Өтө жумшак акча-кредиттик саясат жана мунайдын баасынын түшүп кетиши ички суроо-талапты колдойт, бирок дагы да болсо тышкы суроо-талаптын начардыгы, валютанын мындан ары чыңдалышы жана айрым финансылык шарттардын катуулашы калыбына келүү процессин кармап турат.

Еврозонада бир катар өлкөлөрдүн ашыкча карызга батып кетүүсүнөн улам инфляциялык күтүлүүлөрдү контролдоону жоготуп алуу тобокелдиги тынчсызданууну жаратууда. Мындан тышкары, европалык экономика үчүн эгемендик жогорку карыз жүгү, ири европалык банктардын тейленбеген кредиттер менен оордук келтирилген балансы, жумушсуз калктын көп үлүшү кармап туруучу фактор болуп саналат. Бирок Европа өлкөлөрүнүн экономикасы жалпысынан туруктуу темп менен өсөт: 2016-жылы - 1,5%га, 2017-жылы - 1,6%га, 2018-2019-жылдары орточо 1,6%га.

Кытайдын экономикасы олуттуу төмөндөө тобокелдигинин Кытай, ошондой эле дүйнөлүк экономика үчүн өсүп жаткан шарттарда, ИДПнын өсүш темпи басаңдоо траекториясында калат. Бул алдыңкы өлкөлөрдүн финансылык системасына, дүйнөлүк соода көлөмүнө жана ресурстук рынокко болгон баанын динамикасына туруксуздук таасирин тийгизет. 2016-жылы Кытайдын экономикасынын динамикасы кыймылсыз мүлк рыногунун солгундашынын, ишкерлерге кредит берүү көлөмүнүн кыскарышынын жана инвестициялык активдүүлүктүн түзүмдүк трансформациясынын басаңдашынын таасири алдында 6,5%га чейин төмөндөйт. Кытайдын экономикасы 1990-жылдан бери минималдык өсүштө, бирок ошондой болсо да, жогорку капиталдык сыйымдуу бойдон калууда.

Жакынкы мезгилде Кытайдын экономикасында болгон ар кандай кыйынчылыктар дүйнө жүзү, анын ичинде Россия үчүн да кесепетин тийгизет, соодага, биржалык товарлардын баасына карата таасири дүйнөлүк экономиканын өсүш темпинин жалпы төмөндөшүнө алып келиши мүмкүн.

Россия экономикасынын өнүгүшү геосаясий туруксуздугу сакталып турган шарттарда, ЕС жана АКШ тарабынан Россияга карата санкциялык режим болжолдонгон бардык мезгил аралыгында, капиталдын дүйнөлүк рыногуна россиялык компанияларынын жетүүсү чектелген жана тиешелүү экономикалык чаралар жүргүзүлгөн учурларда болот.

Азыркы учурда Россиянын экономикасы стагнация жагдайында турат, бул мунайга болгон баанын төмөндөшү, үй чарба кирешесинин начар өсүшү жана бюджеттик консолидация менен шартталат. 2016-жылы терс экономикалык өсүш күтүлүүдө (-0,2%). Бирок, 2017-жылы Россиянын терс өнүгүү зонасынан чыгуусу болжолдонууда. Мунайга болгон баанын турукталышы жана ички финансылык шарттардын жөнөкөйлөшү болжолдонууда, бул 2017-жылы экономиканын өсүшүн жандантат жана болжол менен 0,8%ды түзөт. Орто мөөнөттүк келечекте россиялык экономиканын 4-4,5%га чейин, дүйнөлүк орточо туруктуу өсүү темпинин траекториясына чыгуусу болжолдонууда.

2016-жылы Казакстандын экономикасын өнүктүрүүгө өлкөнүн ичиндеги факторлор жана тышкы чөйрөдөгү кыйынчылыктар терс таасирин тийгизет. Казакстандын экономикасы көпчүлүк деңгээлде мунай секторунан көз каранды, анын үлүшү ИДПнын 20%на жакын, бюджеттин кирешесинин 50%ын жана экспорттун 60%ын түзөт. Мунайга карата дүйнөлүк баалардын өзгөрмөлүүлүгүн эске алсак, ИДПнын өсүшү нөлдө болушу күтүлүүдө, же анча көп эмес өсүш болжолдонууда. 2017-2019-жылдары экономикалык көрсөткүчтөр керектөө сурамдарынын өсүшү жана инвестиция көлөмүнүн жогорулашы боюнча, ошондой эле мунайга болгон баанын динамикасына карата калыбына келтирилет.

Мунайдын дүйнөлүк рыногу акыркы бир нече жылдын ичинде кыйла татаал жагдайларга туш болду. Бирок, глобалдык рынокто алгачкы калыбына келтирүү белгилери пайда болду. 2016-жылдын апрель-май айларында доллардын алсырашы, Кытайдагы макроэкономикалык жагдайлардын жакшырышы, ОПЕКке кирбеген өлкөлөрдө мунай өндүрүүнүн азайышы жана дүйнөлүк сурамдын өсүшү менен мунайга карата баа бир топ жогорулады. Мындай өбөлгөлөрдүн учурунда, ошондой эле мунай рынокторунда абалдын жакшырышы менен көпчүлүк эксперттер жана эл аралык уюмдар Brent маркасындагы мунайдын баасы жогорулайт деп болжоду:

- алсак, Дүйнөлүк банк тарабынан (2016-жылдын апрель айы) болжол кайрадан каралды, анда 2016-жылы орточо мунайдын баррели үчүн (бирдей салмакта Brent, Dubai жана WTI сорттору) 2016-жылдын январь айында болжолдонгондой 37 доллар эмес, 41 доллар күтүлүүдө;

- сырьёлук рынок боюнча Citigroup эксперттери өзүнүн докладында мунай боюнча мурдагы күтүүлөрүн кайра карап чыгышты. Алардын пикири боюнча сырьёлук рынок татаал этаптарды артка таштады, азыр мунай рыногу 2015-жылдын аягындагы минимумдук маанилерге жеткен баалардын мурдагы жоготууларын калыбына келтирип баштады. Металл рыногунун бардык спектри боюнча жаңы долбоорлорду жокко чыгаруу жана ашыкча сунуштарды азайтуу менен калыбына келтирүү процесстери байкалууда. Рыноктук баалар жана агро өнөр жай, айрыкча дан эгин жана кант сегменти балансталган абалга келүүдө. Brent маркасындагы мунайдын котировкасынын жаңы бааларына ылайык, мурун болжолдонгондой 2016-жылдын IV кварталы эмес, III кварталында баррель үчүн 50 доллар деңгээлинен ашат. 2017-жылдын аягында мунайга болгон баа баррель үчүн 65 долларына жетет (мурда, Citigroup бааларды 2017-жылдын аягында 60 доллар деңгээлинде болоорун болжолдогон);

- сунуштардын көптүгүнөн жана сурамдардын аздыгынан улам, мунайдын баасы өтө төмөн бойдон сакталып тураарын көп убакыттан бери болжолдоп келишкен Goldman Sachs инвестициялык банктын эксперттери, дүйнөлүк рынокто "капысынан" тартыштыктын пайда болгонун моюнга алышып, болжолдорун жогорулатууну кайрадан карашты. Жаңы болжолго ылайык, баалар 2016-жылдын IV кварталында 51 долларга чейин өсүшү мүмкүн (мурунку болжолдорго салыштырмалуу 45 доллар), бирок 2017-жылдын I кварталында 45 долларга чейин төмөндөп да кетиши мүмкүн (мурунку болжолдорго салыштырмалуу 55 доллар);

- UBS банкынын болжолу боюнча (2016-жылдын май айы) Brent 2016-жылдын IV кварталында баррель үчүн 49 долларга жакын деңгээлде сатылат. Андан кийин 2017-жылы баррель үчүн орточо 53 долларга чейин раллини күтүүгө болот. Ошондой эле, баррель үчүн 50 доллардан жогору WTI мунайына болгон баалар калыбына келээри белгиленүүдө;

- АКШнын Энергетика министрлигинин маалыматына ылайык 2016-жылдын май айынын аягында өлкөдөгү мунайдын запасы дароо 4,2 млн. баррелге төмөндөдү, мындай абалда эксперттер кантип 2,45 баррелге гана кыскарганын болжолдошту. Казуунун көлөмү кыскарып жатканына карабай, төмөндөө темпи азырынча орточо. Мындай динамика улана берсе, төмөндөө суткасына 100 миң баррелге жакынды түзүшү мүмкүн, мындай учурда АКШда мунай казуу 2016-жылдын аягына чейин суткасына 8 млн. баррелден ылдый төмөндөшү мүмкүн. 2011-жыл менен салыштырганда, АКШда кен казуу дагы деле 60-70%дан жогору болмок, бирок баары бир төмөндөө багыты байкалат. 2016-жылдын июнунда чийки мунайдын наркы күчтүү карама-каршылыктын деңгээлинде турат. Ошондуктан баррель үчүн 49-51 доллар деңгээлине жетүү өтө татаал, бирок бул болуп кетсе, анда мунай баррели 60 долларга жакындайт.

Бирок, Bank of America Merrill Lynch аналитиктеринин болжолу боюнча "ак куунун карасы" аталган тобокелдигинин болушу кооптондурууда, АКШнын күчтүү доллары Сауд Аравиясын мунай өндүрүүсүн кыскартууга мажбурлай алат, ошону менен Brent маркасындагы мунайни баррели 50 долларга жетет же АКШ долларына карата сауд риалын байланыштыруудан баш тартат. Банктын аналитиктеринин көз карашында, АКШ долларына карата сауд риалын байланыштыруудан баш тартуу жана "ак куунун карасы" аталган тобокелдиктин болушу гана мунайдын баасын баррели үчүн 25 долларга чейин төмөндөтөт.

Алтынга болгон баа бүгүнкү дүйнөлүк биржада баалуу металлдардын гана динамикасын чагылдырбастан, финансылык рыноктун индикативдүү куралы да болуп саналат. Акыркы күндөрү алтындын котировкасы жана ага карата сурам кескин өстү, анткени бул металлды кризис мезгилинде инвестициялык баш калкалоо катары пайдалануу кыйла популярдуу болуп калууда. Учурдагы алтындын баасы инвесторлорго дүйнөлүк экономиканын өсүшүнүн келечегин талдоого жана башка биржалык куралдарга карата баанын өсүш динамикасы боюнча болжолдоого мүмкүндүк берүүдө.

2015-жылы алтындын орточо баасы трой унциясы үчүн 1159 АКШ долларын түздү (The London Gold Market Fixing Ltd эсептөө жүргүзөт) жана эл аралык финансылык институттардын болжолдорунда белгиленген жана Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин баалоосунун деңгээлинде болду.

Учурда алтынга болгон баанын динамикасы бир нече факторлор, анын ичинде сурамдардын жана сунуштардын балансы, АКШнын ФРС монетардык саясаты боюнча аныкталат.

Сурамдардын жана сунуштардын балансы жөнүндө сөз кылганда, анда бир аз убакыт мурда котировканын өсүшүнүн себеби болуп рыноктогу ашыкча алтындын кескин кыскарышы саналган. Мындан тышкары, талдоо үчүн акыркы жолу жетүүгө мүмкүн болгон алтындын дүйнөлүк рыногу боюнча статистика блогунда 2015-жылдын IV кварталында рынокто соңку жылдар үчүн рекорд болгон 43 миң тоннага алтын металлынын тартыштыгы түзүлгөн. 2015-жылы бир катар ири дүйнөлүк алтын казуучу компаниялардын жарыялаган отчёту боюнча, айрым өндүрүштүк факторлордон (авария, өндүрүшү токтоп калуу жана башкалардан) улам, алтынды өндүрүү (алгачкы жана кайра иштетилген) 10%га кескин кыскарганы белгилүү. Жалпысынан, кыскаруу бир жылда 3,5%ды түзгөн.

Ушул шартта, 2016-жылдан баштан алтын рыногунда алтынга болгон баанын жогорулаган тенденциясы түзүлдү, ал 2016-жылдын май айына карата трой унциясы үчүн 1063,51 АКШ долларынан 1295,06 АКШ долларына чейин өскөн, мында биржалык, финансылык рыноктун олуттуу төмөндөшү жана глобалдык экономикалык тенденциялардын өзгөрмөлүүлүгү негизги ролду ойноду.

Ушундай учурда бир катар эл аралык инвестициялык банктар жана финансылык уюмдар өзүнүн болжолдорун кайрадан карап чыгышты жана кымбат баалуу сары металлга болгон баанын өсүшүнүн улануусун күтүүдө. Көпчүлүк аналитиктер алтындын баасынын динамикасына карата трой унциясы үчүн 1200-1400 АКШ доллары чегинде болоорун айтышты жана 2017-2019-жылдары алтындын баасынын өсүшү мүмкүн экенин белгилешти

- Goldman Sachs банкынын аналитиктери өзүнүн болжолдорун жогорулоо жагына кайрадан карашты жана 2016-жылдын аягында унция үчүн орточо баа 1200 АКШ долларынан 1150 АКШ долларына чейинки диапазондо болушу мүмкүн дешет;

- HSBC банкынын аналитиктери да ушул көз карашты карманууда, алардын болжолу боюнча баалар 1205-1275 АКШ долларына чейин өзгөрүп турат жана 2017-жылы гана 1300 АКШ долларын түзүшү мүмкүн;

- RBC Capital Markets инвестициялык банкынын эксперттери 2016-жылдын соңуна трой унциясы үчүн орточо бааны 1300 АКШ доллары чегинде күтүүдө (мурда баалар 1150 АКШ доллары деңгээлинде болжолдонгон);

- Morgan Stanley банкынын болжолу боюнча 2016-жылдын соңунда 1250 АКШ долларын түзөт;

- Credit Suisse болжолун жакшыртты жана бааны 1270 АКШ долларына чейин жогорулатты;

- UBS алтынга болгон баа орточо 1225 АКШ долларын түзөт деп күтүүдө.

Жалпысынан, болжолдоо мезгилиндеги алтынга болгон баанын жогорулашы баарынан мурда төмөнкүдөй колдоочу факторлорго негизделген:

- баанын өсүшүн колдой турган, көптөгөн борбордук банктардын өзүнүн алтын валюта резервдерин активдүү топтоосу;

- АКШнын акча-кредиттик саясатын катаалдатуунун кыйла жай темпи (АКШнын базалык ставкасы мурда болжолдонгондой эмес, кыйла жай жогорулашы күтүлүүдө, көптөгөн аналитиктер АКШнын мындан аркы кадамдары өтө сактык менен болоорун жана ставкалар мурда болжолдонгондой 2016-жылдын июнунда эмес сентябрь айында көтөрүлүшү мүмкүн деген божомолдорун билдирүүдө);

- экономикасы өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө керектөө сурамдарынын калыбына келиши, 2016-жылдын I кварталындагы төмөндөөдөн кийин, Кытайда жана Индияда алтынды керектөөсүнүн жогорулашы;

- дүйнөлүк экономиканын өнүгүү келечегине карата инвесторлордун тынчсыздануусунан улам, инвестициялык сурамдардын жогорулашы;

- алтын казууну кыскартуу, ал жетишсиздикти пайда кылат жана баасынын кымбатташына алып келет.

Позитивдүү болжолдорго карабастан, көптөгөн факторлор алтын үчүн тобокелдиктерди жаратууда. Эгерде АКШ экономикасынын жагдайлары жана эмгек рыногунун абалы жакшырган белгилерин көрсөткөн учурда, 2016-жылдын июнунда АКШ ФРС негизги ставкаларын этап-этабы менен мүмкүн болгон жогорулатуусуна байланыштуу эксперттер баанын төмөндөшүнө алып келүүчү бир катар факторлорду көрсөтүүдө (маалымат үчүн: АКШ ФРС базалык пайыздык ставкаларынын жогорулашы күтүлгөндө, 2016-жылдын май айынын башынан, 2016-жылдын 27-майына карата баалар 1295,059 АКШ долларынан 1220,03 АКШ долларына чейин төмөндөдү). Ставкалардын жогорулашы доллар боюнча инфляциялык күтүүлөргө терс таасирин тийгизет. Бул болсо, доллардык инфляциядан камсыздануу катары алтынга болгон сурамды төмөндөтөт. Ошондой эле, 2016-жылдын 16-майындагы доллардын индекси DXY 1%га өстү.

Мындан тышкары, экономикалык перспективанын начарлашы жана көптөгөн жагдайлардын белгисиздиги баалардын өсүшүнө терс таасирин тийгизет: Кытай тараптан сурамдар 2016-жылдын июнунда аныкталган эмес, ал эми Индия - "эң жакшы дегенде орточо", ошондой болсо да доллардын калыбына келүүсү байкалууда. Бул факторлордун бардыгы алтындын баасына басым көрсөтүшөт.

Техникалык жактан алганда, алтын 1295,05 тегерегинде болуп, төмөн көздөй кетүүдө. Эми трой унциясы үчүн 1214,95 АКШ долларынын айланасында турат.

Болжолдоо жылдарында алтындын баасы эл аралык финансылык институттардын болжолдук маалыматтарынын жана өзүнүн баалоосунун негизинде аныкталган.

Жогоруда аталган факторлорду жана тобокелдиктерди эске алуу менен, ошондой эле экономикалык жана экономикалык эмес тобокелдиктерге (факторлорго) байланыштуу, экономикалык келечектин начарлаган шарттарында, мунайдын баасын калыбына келтирүүгө олуттуу таасирин тийгизген көптөгөн жагдайлардын белгисиздигинен улам 2016-2019-жылдарга болжолдордун тышкы параметрлеринин сандык мааниси иштелип чыкты. ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин болжолун түзүүдө ушул болжолдук маанилер эске алынат. Каралып жаткан мезгилдердин аралыгында дүйнөлүк экономиканын өнүгүшү 3,1%-3,9% интервалында өзгөрүлөт, ал эми мунайга болгон баанын өзгөрүшү баррель үчүн 37,0 АКШ долларынан 65 АКШ долларына чейинки интервалда болот. 2016-2019-жылдары алтындын баасы трой унциясы үчүн 1150-1300 АКШ доллары диапазонунда болжолдонот.

7-таблица

2016-2019-жылдарга болжолдун тышкы параметрлеринин интервалдык сандык маанилери

Экономикалардын өз ара таасири - маанилүү фактор, ал узак мөөнөттүк экономикалык өсүштү пландоодо, экономикалык саясаттын кыска жана орто мөөнөттүк чараларын ишке ашырууда дайыма эске алынат. Интеграциялык бирикмеге катышуу өсүш траекториясында өз ара оң натыйжаны гана эмес, төмөндөөнү да күчөтөт. Бирок, өз кезегинде терс таасирлерди жоюуга мүмкүндүк түзгөн координациялоо инструменттерин да берет.

Россия Федерациясы менен Батыш өлкөлөрүнүн ортосундагы соода-экономикалык мамилелер кулаган жана мүчө мамлекеттердин улуттук экономикасынын, ошондой эле жалпы бирикменин деңгээлинде экономикалык дисбаланстардын кыйла өлчөмү сакталып калган учурда ЕАЭБге мүчө өлкөлөрдүн экономикасы начарлоосун улантууда.

ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин ортосундагы өз ара аракеттенүүлөр күчтүү жана экономиканы өнүктүрүү үчүн жагымсыз шарттардын уланышы (энергия алып жүрүүчүлөргө болгон баанын, сатып алуу жөндөмүнүн төмөндөшү, валюта рыногундагы туруксуздуктун уланышы ж.б.) 2016-жылдын макроэкономикалык көрсөткүчтөрүнө жана Кыргыз Республикасынын орто мөөнөттүк мезгилине таасирин тийгизет.

Жогоруда айтылган жагдайларда баалоонун негизине тышкы да, ички да факторлор кирет, алар 2016-жылга өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө жана орто мөөнөттүк мезгилге оң жана терс таасирин тийгизет.

Жагымдуу факторлор:

- ЕАЭБге Кыргызстандын толук интеграциясы жана либералдуу тышкы соода саясатынын сакталып калышы (таасирдин жогорку чеги 2016-2017-жылдар);

- кошумча туруктуулукту камсыз кылуу жана интеграциялык чаралардан жана аракеттерден улам, экономиканы өнүктүрүү фактору катары ЕАЭБге мүчө болуу;

- бизнес-чөйрөнүн жагымдуулугун жогорулатуу жана инвестициялык климатты жакшыртуу фонунда чарбакер субъекттердин ишкердик активдүүлүгүн жогорулатуу (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 18-мартындагы № 129 токтому менен бекитилген 2015-2017-жылдары Кыргыз Республикасында жеке секторду өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн программасын ишке ашыруу);

- ЕАЭБге мүчө өлкөлөрдүн рынокторунда ата мекендик өндүрүүчүлөрдүн продукцияларын илгерилетүү;

- инвестициялардын көлөмдөрүн көбөйтүүдөн инвесторлор үчүн алымсыз жана тоскоолдуксуз рыноктор ачылат;

- Кыргыз Республикасынын экспортун өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-2017-жылдарга карата планын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 31-мартындагы № 174 токтому) ишке ашыруунун негизинде жогорку экспорттук потенциалы менен артыкчылыктуу секторлорду жана экспорттук операцияларды өнүктүрүү;

- мурда бажылык контролдоонун болушу менен кармалуучу, чек ара соодасын өнүктүрүү, ал жаңы жумуш орундарын түзүүгө, калктын акчалай кирешесин жогорулатууга, жер-жерлерде транспорттук, турак-жай, социалдык инфратүзүмдөрдү жакшыртууга көмөктөшөт;

- товарлардын салмагы эмес, товарлардын наркы боюнча бажылык тариздөөнү колдонуу менен бажылык башкаруу эрежелерин ЕАЭБдин Бажы кодексинин ченемдерине ылайык келтирүү түшкөн каражаттарды олуттуу жогорулатууга мүмкүндүк берет;

- эмгекти жана капиталды эркин жүгүртүү.

Негизги тобокелдиктер:

- ЕАЭБде иштөө шартында тышкы сооданын шарттарынын өзгөрүшүнө кыргыз экономикасынын акырындык менен көнүүсү;

- түзүлгөн геоэкономикалык кырдаалдан улам, негизги соодалык өнөктөш өлкөлөрүндө экономикалык өсүштүн төмөндөшүнөн улам керектөөчүлүк сурамдын азайышы;

- мамлекеттик карыз жогорку деңгээлде (2015-жылдын жыйынтыгы боюнча ИДПга карата мамлекеттик карыздын катыштыгы 68,2% түздү), ал фискалдык түрткү берүү мүмкүнчүлүгүн чектейт, бюджеттин тартыштыгы мамлекеттик карыздын мындан ары да өсүү коркунучун алып келет;

- алымдардын жогорулашынан, инфратүзүмдүн, продукциянын сапатынын начардыгынан жана ЕАЭБдин техникалык регламенттеринин жаңы талаптарын аткаруудан улам, импорттолуучу материалдардын жогорку салыштырма салмагы менен экономиканын секторлору үчүн атаандаштыкка жөндөмдүн кыскарышы жана өндүрүштүн чыгымдарынын өсүшү;

- чек аранын жанындагы жана тышкы соодада тоскоолдуктардын сакталышы же жай жоюлушу, чет өлкөлүк өндүрүүчүлөр тарабынан ички рынокто атаандаштыктын өсүшү;

- экспортёрлор үчүн чыгымдардын өсүшү, айрым учурларда ЕАЭБде кабыл алынган техникалык жөнгө салуу системасы өндүрүүчүлөргө жана продукцияга карата кыйла катуу талаптарды койгондугунан улам, экспортту жүзөгө ашыруунун мүмкүн эместиги (сыноо лабораторияларын модернизациялоонун созулуп кеткендиги, өткөрүү пункттарында санитардык-карантиндик, ветеринардык жана фитосанитардык контролдоону ЕАЭБдин мыйзамдарынын талаптарына шайкеш келтирүү жана техникалык жөнгө салуу системасын жакшыртуу боюнча башка чараларды жүзөгө ашыруу);

- бажы алымдарынын өсүшүнөн улам, Кыргызстанга кээ бир товарларды ташып келүүнүн токтотулушу, ЕАЭБге кирбеген өлкөлөрдүн ортосунда товар жүгүртүүнүн төмөндөшү;

- ата мекендик эмгек рыногунан квалификациялуу жумушчу күчтөрдүн чыгып кетүүсү;

- валюта рыногундагы түзүлгөн кырдаал учурунда негизги азык-түлүк товарларга жана энергия ресурстарына импорттун наркынын өсүшү экономикага кошумча инфляциялык басымды жаратат;

- реэкспортто алектенген кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн тармактарындагы өсүү басаңдайт (соода); ушул чөйрөдө экономикалык активдүүлүктүн жалпы басаңдашы күтүлүүдө, ал транспорттук кызматтарга сурамды азайтууга алып келет;

- социалдык чыгымдардын мурдагы деңгээлин сактоодо потенциалдуу кредиттик жана гранттык келип түшүүлөрдүн кыскарышынын натыйжасында мамлекеттик бюджеттин тартыштыгынын жогорулашы.

Бул болжол мамлекеттин экономиканы туруктуу өнүктүрүүнү жана социалдык туруктуулукту камсыз кылууга багытталган активдүү саясатты караштырат жана түрткү берүүчү мүнөздөгү кошумча чараларды көрүү шарттарында экономиканын өнүгүшүн мүнөздөйт.

Экономиканы өнүктүрүүнүн учурдагы тенденциясын жана иш жүзүндө түзүлгөн шарттарды эске алуу менен, 2016-жылы күтүлүүчү көрсөткүчтөрдүн эсеби жана 2017-2019-жылдарга болжолдук мааниси чыгарылды.

4. 2016-жылда күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөр

2016-жылы экономикалык саясаттын башкы максаты макроэкономикалык туруктуулукту сактоо жана экономикалык өсүштүн оң динамикасын чыңдоо болуп саналат, аларга жетишүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Стабилдүүлүк, ишеним жана жаңы мүмкүнчүлүктөр" программасын ишке ашыруу боюнча 2016-жылга Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-аракеттер планы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 29-январындагы № 41 токтому) жигердүү ишке ашырылат. Дүйнөдө жана ЕАЭБ мейкиндигинде экономикалык өсүштүн темпинин төмөндөшүнө байланыштуу тобокелдиктердин тышкы факторлорун азайтуу максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн аракеттери Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Стабилдүүлүк, ишеним жана жаңы мүмкүнчүлүктөр" программасын өз убагында жана сапаттуу ишке ашырууга багытталат. Бул Программа жакын арада бардык аракеттерди топтоо зарыл болгон артыкчылыктуу багыттарды камтыйт, ал практикада ишке ашыруу боюнча мыйзамдык, ченемдик жана укуктук демилгелердин пакети менен бекемделди. Туруктуу экономикалык өсүштү камсыздоо үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иши ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууну улантууга багытталат.

Макроэкономикалык туруктуулукка жетишүү макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн туруктуулугун, жүргүзүлүп жаткан экономикалык саясаттын алдын ала билинердигин камсыз кылат, келип чыккан дисбаланстарга өз убагында жооп кайтаруу үчүн мамлекетте жетиштүү ресурстардын жана инструменттердин бар экендиги жөнүндө түшүнүк берет.

2016-жылы күтүлгөн көрсөткүчтөрдү түзүүнүн негизине төмөнкүдөй негизги өбөлгөлөр түптөлгөн, алар:

- жаратылыш-климаттык факторлордун жагымдуу таасири;

- Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалардын стабилдүү иши;

- иштебей токтоп турган ишканаларды ишке киргизүү, республиканын иштеп жаткан ишканаларынын кубаттуулуктарын жогорулатуу, өнөр жай өндүрүшүнүн жаңы объекттерин түзүү боюнча ишти активдештирүү;

- жаңыдан ишке киргизилген ишканаларда өндүрүштүн көлөмүн жогорулатуу жана натыйжалуу ишин камсыз кылуу;

- суунун агып келүү көлөмүнүн күтүлгөн көбөйүүсү, натыйжада электр энергиясын өндүрүү көлөмүн калыбына келтирүү;

- жеке жактардын которуу системасы аркылуу жүзөгө ашырылган акча которууларынын таза агымынын 2015-жылдын деңгээлинде күтүлүп жаткан түшүүсү;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Стабилдүүлүк, ишеним жана жаңы мүмкүнчүлүктөр" программасын ишке ашыруу боюнча 2016-жылга Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-аракеттер планындагы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 29-январындагы № 41 токтому) инвестициялык долбоорлорду жана чараларды ишке ашыруу;

- 2016-жылы мамлекеттик бюджеттен капиталдык салымдарды көбөйтүүнүн эсебинен долбоорлорду толук көлөмдө ишке ашыруу;

- керектөөчүлүк сурамды стабилдештирүү;

- кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү орточо өсүш (сооданын реалдуу көлөмү ЕАЭБ өлкөлөрү тарабынан бажылык контролдоону күчөтүүдөн улам, орточо темп менен өсөт (товарлардын реэкспортун кыскаруу);

- Кыргыз Республикасынын ЕАЭБге кошулуусуна байланыштуу тышкы экономикалык иштин шарттарынын өзгөрүшү;

- сомго карата чет өлкөлүк валютанын алмашуу курсунун өзгөрмөлүүлүгү;

- мамлекеттин кийлигишүүсүн кыскартуу аркылуу бизнес жүргүзүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;

- фермерлерге, чакан жана орто ишкердикке жеңилдетилген кредиттерди берүүнү улантуу.

Натыйжада, 2016-жылы экономикалык өсүш 2,7% деңгээлинде, ал эми Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда 3,0% деңгээлинде күтүлүүдө. 2016-жылы ИДПнын номиналдуу көлөмү 454,4 млрд. сом суммасында күтүлүүдө.

2016-жылы күтүлгөн негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот:

8-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча өсүштүн түзүмү жана темпи

(өсүш темпи ДКН боюнча келтирилди)

2,7% деңгээлинде күтүлгөн экономикалык өсүш экономиканын бардык секторлорунун ИДПга оң салымы менен камсыздалат, анын ичинде төмөнкү өндүрүштөрдүн өсүшүнүн эсебинен: (1) айыл чарбасынын - 1,5%га; (2) курулуш секторунун - 8,1%га; (3) кызмат көрсөтүү секторунун - 2,6%га; (4) өнөр жайдын - 1,4%га. Эң чоң салым кызмат көрсөтүү сектору тарабынан камсыздалат (1,31 пайыздык пункт), курулуштун (0,67 пайыздык пункт), айыл чарбасынын жана өнөр жайдын (0,21 пайыздык пункт) салымы орточо болот.

Экономиканын негизги секторлорунда 2016-жылга күтүлгөн көрсөткүчтөр төмөнкүдөй:

1) айыл чарбасында 2016-жылы реалдуу өсүш темпи өсүмдүк өстүрүүнүн - 0,7%га жана мал багуунун - 2,5%га өсүшүнүн эсебинен 1,5% деңгээлинде күтүлүүдө. ИДПнын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы 13,7%, ал эми ИДПнын өсүшүнө салымы - 0,21 пайыздык пунктту түзөт.

Айыл чарбасында күтүлгөн көрсөткүчтөрдүн негизине төмөнкүдөй өбөлгөлөр түптөлгөн:

- жагымдуу жаратылыш-климаттык шарттардын таасири;

- дээрлик бардык өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүнүн жогорулашы;

- ири мүйүздүү малдын санын көбөйтүү;

- эгин талааларынын түзүмүн оптималдаштыруу;

- күнөскана чарбаларын куруу;

- мал союу цехтерин куруу;

- тамчылатып сугаруу системасын активдүү пайдалануу.

"Фермерлерге жеткиликтүү кредиттер", "Айыл чарбасын каржылоо 1, 2, 3" долбоорлору боюнча мурда берилген жеңилдетилген кредиттердин натыйжасы жана 2016-жылы айыл чарба өндүрүшүнө кредит берүүнү улантуу (2011-2015-жылдары 13,5 млрд. сом суммасына кредиттер берилген, 2016-жылдын 19-майына карата "Айыл чарбасын каржылоо-4" долбоорун ишке ашыруунун алкагында жалпы суммасы 2453,5 млрд. сомго 7269 жеңилдетилген кредиттер берилди, анын ичинде мал багууну өнүктүрүүгө - 1849,4 млн. сом, өсүмдүк өстүрүүгө - 421,3 млн. сом, кайра иштетүү өндүрүшүнө - 182,7 млн. сом);

2) өнөр жай секторунда (кайра иштетилген иштетип алма чийки заттын наркын эсепке албаганда) 2016-жылы, жалпысынан, 2015-жылга салыштырганда өнүгүүнүн оң динамикасына чыгуу күтүлүүдө (95,6%) жана төмөнкүлөрдүн эсебинен көлөмү 101,9% түзөт:

- Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларда стабилдүү иш, мында негизги металлдарды өндүрүү көлөмү 520,0 миң унция өлчөмүндө күтүлүүдө;

- "Кыргызалтын" ачык акционердик коомунда 2016-жылы өндүрүштүн көлөмүн 2015-жылдын көлөмүнүн деңгээлинде сактоо;

- Талды-Булак Сол жээк кенинде натыйжалуу иштерди камсыз кылуу жана 2015-жылдын декабрында ишкананы тесттик иштетип көрүүдөн кийин продукциянын биринчи көлөмүн чыгаруу;

- "Петроль Компани "Жунда" жана Токмок мунайды кайра иштетүү заводунда көлөмүн тактоонун эсебинен мунай продуктуларын өндүрүү көлөмүн 300 миң т. чейин жогорулатуу;

- Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык кендеринде өндүрүү көлөмүн жогорулатууга байланыштуу, темир кенин казып алууну 2,3 эсеге жогорулатуу;

- тамак-ашты кайра иштетүү өндүрүшүнүн көлөмүн 2015-жылдын деңгээлине жеткирүү. Пландалган көлөмдөрдү камсыз кылуу алкоголсуз ичимдиктерди, эт продукциясын, макарон азыктарын, кумшекерди жана чайды өндүрүүнү көбөйтүүнүн эсебинен күтүлүүдө. Мында Казакстан Республикасына жана башка өлкөлөргө республиканын сүт продукциясынын экспортунун чектелишинен улам, сүт продукциясын өндүрүүнүн төмөндөшү күтүлүүдө, ошондой эле рынок арзан казакстандык ун менен толтурулгандыктан, жергиликтүү өндүрүүчүлөрдүн продукциясын сатуу мүмкүндүгүнүн жоктугу менен шартталган унду жана акшактарды өндүрүүнүн төмөндөшү күтүлүүдө;

- көмүр казуучу ишканаларда жана курулуш материалдарын өндүрүү боюнча ишканаларда өндүрүштүн пландалган көлөмдөрүн камсыз кылуу;

- иштебей токтоп турган ишканалардын ишин калыбына келтирүү боюнча ишти улантуу, кудуретсиздик, кайра түзүмдөштүрүү жол-жобосу аркылуу чарбакер субъекттерди жандандыруу;

- Россия, Казакстан рынокторунда керектөөчүлүк сурамдын кыскарышынан улам, текстиль-тигүү өндүрүшүнүн көлөмүнүн төмөндөшү;

- Бишкек шаарынын ЖЭБинде электр энергиясын иштеп чыгуунун көлөмүнүн төмөндөшү 2015-жылга салыштырганда станцияны жүктөө режимин оптималдаштыруу менен шартталган. Суу-энергетикалык ресурстарды сактоодон жана топтоодон, ошондой эле ички рынокто электр энергиясын керектөөнү канааттандыруудан улам, 2016-жылы электр энергиясын импорттоо 950,0 млн. кВт.с көлөмүндө каралган, анын ичинде өз ара алмашуу 250 млн. кВт.с түзөт.

Натыйжада, өнөр жай секторунун ИДПнын өсүшүнө оң салымы күтүлүүдө, ал ИДПнын жалпы көлөмүндө 15,2% салыштырма салмагы менен 0,21 пайыздык пунктту түзөт. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда, өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү таш көмүрдү жана күрөң көмүрдү (лигнитти), чийки мунайды, металл рудаларын, тамак-аш азыктарын, резина жана пластмасса буюмдарын, мунай продуктуларын, электр жабдууларын, фармацевттик товарларды өндүрүү, электр энергиясы, газ, буу жана кондицияланган аба менен камсыздоо ж.б. боюнча ишканалардын туруктуу ишинин эсебинен 3,5% деңгээлинде күтүлүүдө;

3) курулуш секторунда 2016-жылы капиталдык салымдын жалпы көлөмүнүн жогорулашы күтүлүүдө, ал 137,0 млрд. сомду түзүп, төмөндө саналган каражаттардын жогорулашынын эсебинен шартталган:

- "Капиталдык салымдар" беренеси боюнча республикалык бюджеттин чыгымдарында 4760,9 млн. сом суммасында каражат каралган;

- кошумча чыгымдардын эсебинен республикалык бюджеттен капиталдык салымдардын жогорулашы күтүлүүдө: Бишкек - "Манас" эл аралык аэропорту автомобиль жолун реконструкциялоо (753,4 млн. сом), Балыкчы-Тамчы-Корумду автомобиль жолунун 35 км реконструкциялоо (500 млн. сом);

- Ысык-Көл облусунун Бактуу-Долоноту айылында жаңы ипподромдун курулушуна байланыштуу республикалык бюджеттен 480 млн. сом суммасына капиталдык салымдарды жогорулатуу күтүлүүдө, бул жерде 2016-жылдын күзүндө Көчмөндөрдүн дүйнөлүк II оюуну өтөт, плюс 248 млн. сом кирме жолдорго;

- "Кумтөр Голд компании" жабык акционердик коому (7490,6 млн. сом), "Кыргызалтын" ачык акционердик коому (114,3 млн. сом), "Газпром Кыргызстан" жоопкерчилиги чектелген коому (27926,4 млн. сом), "Алтынкен" жоопкерчилиги чектелген коому (328,8 млн. сом), "KAZ Minerals Bozymchak" жоопкерчилиги чектелген коому (300,0 млн. сом) ж.б. ишканалардын жана уюмдардын эсебинен капиталдык салымдардын түшүшү;

- 2016-жылга инвестициялык долбоорлорду жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылга "Стабилдүүлүк, ишеним жана жаңы мүмкүнчүлүктөр" программасын ишке ашыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-аракеттер планында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 29-январындагы № 41 токтому) коюлган чараларды ишке ашыруу. "Кыргыз Республикасынын 2016-жылга республикалык бюджети жана 2017-2018-жылдарга болжолу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык Мамлекеттик инвестициялар программасы боюнча 2016-жылга 44,6 млрд. сом каралган.

Экономиканы капиталдаштыруунун пландалган көлөмүнөн улам, 2016-жылы курулуштун дүң продукциясынын жалпы көлөмүн 8,1% реалдуу жогорулатуу күтүлүүдө жана 129,0 млрд. сомду түзөт. Курулуш секторунун экономикалык өсүштүн темпине оң салымы 0,67 пайыздык пунктту, ал эми өндүрүш түзүмүндө ИДПнын салыштырма салмагы - 8,6%;

4) кызмат көрсөтүү чөйрөсү, мурдагыдай эле, ИДПнын түзүмүндө үстөмдүк кылуучу үлүштү ээлейт (50,4%) - 2016-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн реалдуу өсүшү 2,7% деңгээлинде күтүлүүдө. Өткөн жылга салыштырганда кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө өсүш темпинин басаңдашы транспорттук иштин кызматтарын көрсөтүү жана жүктөрдү сактоо жана сооданы дүңүнөн чыгаруу өсүшүнүн басаңдашы менен шартталган.

Алдын ала маалыматтар боюнча 2016-жылдын январь-апрелинде дүң жана чекене сооданын; автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоо өсүшү 4,4%ды түздү, мында дүң сооданын өсүшү 0,4%ды гана түздү, бул негизги соода өнөктөш өлкөлөр тарабынан ата-мекендик продукцияга сурамдын азайышы менен шартталган. 2016-жылдын аягына чейин дүң соодадагы ушул динамика олуттуу өзгөртүүлөргө дуушар болбойт деп күтүлүүдө, анын натыйжасында дүң жана чекене сооданын; автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоонун өсүү темпи 2016-жылы 5,2%га чейин басаңдайт.

2016-жылы жүктөрдү ташуу боюнча кызматтардын кыйла жайлашы күтүлүүдө, бул автомашиналардын жана мунай продуктуларынын төмөндөшү жана тиешелүү түрдө темир жол транспортунда жүктөрдү ташуу көрсөткүчүнүн төмөндөшү менен шартталган. 2016-жылдын жыйынтыгы боюнча транспорт ишинин жана жүктөрдү сактоонун реалдуу өсүш темпи 0,5%га чейин жайлады.

2016-жылы керектөө бааларынын индексинин динамикасы ар түрдүү багыттагы факторлор менен аныкталат (чет элдик валюталарга карата улуттук валютанын алмашуу курсунун өзгөрмөлүүлүгү, азык-түлүккө дүйнөлүк баалардын таасири, калктын инфляциялык күтүүлөрү, тарифтик саясаттын өзгөрүшү ж.б.), мында бир орундуу маанилердин чегинде күтүлүүдө.

Дүйнөлүк азык-түлүк жана сырьё рынокторундагы жагымдуу баа жагдайы ички бааларга кармап туруучу таасирин тийгизүүнү улантат. Кыргызстандын негизги соода-өнөктөш өлкөлөрүнүн макроэкономикалык өнүгүүсүнүн болжолдорунун жакшырышына карабастан, тышкы фон мурункудай эле оор абалда калышы мүмкүн, бул жогорку инфляциялык басымдын сакталышын шарттайт.

Негизги соода-өнөктөш өлкөлөрдө экономиканын өнүгүүсү Кыргыз Республикасынын экономикасына түздөн-түз таасирин тийгизет, ошондуктан өлкөдөгү инфляциянын деңгээли рыноктун тышкы конъюнктурасынын начарлашынын же оңолушунун таасирине көз каранды болот. Россия Федерациясында инфляциянын деңгээлинин өсүшү 7,5%га чейин, Казакстан Республикасында - 6,0-8,0% коридорунда, Беларусь Республикасында - 12,0%га чейин, Арменияда - 2,5-5,5%га чейин күтүлүүдө.

Кыргыз Республикасы импортко көз каранды өлкө болуп саналат жана азык-түлүк товарларынын (керектөө себетинде 47,4%ды ээлейт) жана азык-түлүк эмес товарларынын көпчүлүк бөлүгү (салыштырма салмагы - 29,1%) негизги соода өнөктөш өлкөлөрдөн ташылып келет жана чет элдик валютада төлөнөт, бул баалардын өсүшүнө/төмөндөшүнө таасирин тийгизет, ал алмашуу курсунун өзгөрүүсүнө, ошондой эле азык-түлүк товарларына жана импортко баалардын өсүшүнө/төмөндөшүнө көз каранды болот.

Бирок, продуктулардын негизги түрлөрү боюнча эл аралык уюмдардын болжолдору инфляцияга таасир тийгизүүнү улантат, бул болжолдор инфляцияга кыйла олуттуу таасир тийгизген азык-түлүк товарларына керектөө бааларынын динамикасына оң/терс таасирин тийгизет.

ФАО (ФАОнун 2016-жылдын май айы үчүн "Дан өсүмдүктөрүн сунуштоо жана дан өсүмдүктөрүнө сурам" деген маалыматы боюнча) дан өсүмдүктөрүн дүйнөлүк өндүрүү боюнча болжолду 2016-жылы дээрлик 2526 млн. тоннага чейин көтөрдү, бул иш жүзүндө 2015-жылдын деңгээлинде турат жана өзүнүн тарыхында экинчи эң чоң түшүм болушу мүмкүн. Ушул көрсөткүчтү жогорулатуу буудай өндүрүү боюнча болжолдун оңолушунун натыйжасы болду, анткени кышында жаратылыш шарттары Европа бирлигинде, Россия Федерациясында жана Украинада алына турган түшүм үчүн жагымдуу болду. 2016-жылы түшүмгө болжол 717 млн. тоннаны түзөт, бул 2015-жылдагы рекорддук түшүмдөн болгону 16 млн. тоннага аз.

Россия Федерациясында (буудайдын болжолу 61ден 61,044 млн. тоннага чейин жогорулатылды) жана Казакстан Республикасында (буудайды өндүрүүнү болжолдоо 13,5 млн. тоннаны, экспорттоо - 6,5 млн. тоннаны түзөт), ошондой эле дан өсүмдүктөрүн дүйнөлүк өндүрүү боюнча болжолду жогорулатуу азык-түлүк товарларына карата бааларга оң таасирин тийгизет.

Ошондой болсо да Дан өсүмдүктөрү боюнча эл аралык кеңештин (IGC) болжолу боюнча буудайдын дүйнөлүк түшүмү 2016-2017-жылдын сезонунда 734 млн. тоннадан 713 млн. тоннага чейин төмөндөшү керек, бул дүйнөдөгү запастардын тиешелүү түрдө 214 млн. тоннадан 211 млн. тоннага чейин кыскарышына алып келет. Мында кийинки 2016-2017-жылдардын сезону үчүн ставкалар бардык көрсөткүчтөр боюнча жогорулатылды. 2016-2017-жылдардын сезону үчүн болжол буудай өндүрүү боюнча 713төн 717 млн. тоннага жана акыркы запастар боюнча -211ден 218 млн. тоннага чейин жогорулатылды. Сооданын көлөмү боюнча маалыматтар өзгөргөн жок - 153 млн. тонна, ал эми керектөө деңгээли 716дан 715 млн. тоннага чейин төмөндөдү.

Алмашуу курсунун кескин өзгөрүүлөрүнө жол бербөө, валюта рыногунда кызыл кулактык операцияларды болтурбоо, товарларга, кызмат көрсөтүүлөргө жана күйүүчү-майлоочу материалдарга баалардын кескин көтөрүлүшүнө жол бербөө максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылга "Стабилдүүлүк, ишеним жана жаңы мүмкүнчүлүктөр" программасын ишке ашыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Иш-аракеттер планында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 29-январындагы № 41 токтому) каралган кризиске каршы иш-чаралар жана улуттук валютаны чыңдоо жана экономиканы доллардан ажыратуу боюнча иш-чаралар ишке ашырылат, мында негизги чаралар болуп төмөнкүлөр саналат:

- сомдун алмашуу курсунун кескин өзгөрүүлөрүн жумшартуу максатында валюталык интервенцияларды өткөрүү;

- тамак-аш азыктарынын (азык-түлүк буудайы, эт, май, кант ж.б.) жана күйүүчү-майлоочу материалдардын товардык запастарына баалоо жүргүзүү, зарылчылык болгондо товардык интервенция жүргүзүү;

- алмашуу бюролору боюнча биргелешкен рейддерди дайыма жүргүзүү жана лицензиясыз иш үчүн жазаны катуулоо боюнча ишти күчөтүү;

- бюджеттик жумушчулардын жана калктын социалдык жактан аялуу катмарынын чет элдик валютада алган ипотекалык кредиттерин трансформациялоо механизмин түзүү боюнча сунуштарды киргизүү;

- социалдык маанилүү товарларга жана кызмат көрсөтүүлөргө (ун, нан, эт, сүт, май, кант, күйүүчү-майлоочу материалдар ж.б.) карата бааларды мониторингдөө;

- товарлардын мыйзамсыз алынып келишине контролду күчөтүү жана кирешелерди башкаруу деңгээлин көтөрүү;

- калктын доллар менен болгон аманаттарына салыштырмалуу улуттук валютадагы аманаттарына стимул берүүчү механизмди түзүү;

- экономиканын тармактарынын түзүмүн оптималдаштыруу (экономиканы диверсификациялоо);

- калктын улуттук валютага - жалгыз төлөм каражаты катары, ал эми чет элдик валютага - резервдик валюта катары гана ишенимин түзүү боюнча маалыматтык кампанияларды өткөрүү.

Алмашуу курсунун кескин өзгөрүүлөрүн жумшартуу максатында, зарыл болгон учурда Улуттук банк тарабынан чет элдик валютаны сатып алуу жана сатуу боюнча валюталык интервенциялар өткөрүлүүдө.

Региондор боюнча 2016-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү 76,83 %дык салыштырма салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында экономиканын иштешинин эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсына болгон суммалык салымы 2,26%ды түзөт. Жалал-Абад (11,37%) жана Ысык-Көл (12,11%) облустарында ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү ири үлүштөрү, Жалал-Абад облусунун аймагында республикада өндүрүлгөн электр энергиясынын 90,0%на жакын өндүрүүлөрүнө, ал эми Ысык-Көл облусунун аймагында Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашкандыгына байланышкан.

ИДПны өндүрүү үлүшүнүн калган бөлүгү эң аз салымы менен 0,44% деңгээлинде Ош, Баткен, Нарын, Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн.

9-таблица

ИДПны өндүрүүдөгү региондордун салымы

2016-жылы экономиканы өнүктүрүүнүн күтүлгөн параметрлерин эске алып, жашоо деңгээлин мүнөздөөчү негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө түзүлөт:

- ИДПнын калктын жан башына көлөмү 2016-жылы 4,4%га жогорулайт жана 77,7 миң сом өлчөмүндө күтүлүүдө;

- калктын акчалай кирешелери номиналдуу түрдө 6,8%га, ал эми акча кирешелеринин өсүшүнүн реалдуу темпи керектөө бааларынын күтүлгөн өсүшүн эске алуу менен - 5,7%га өсөт деп күтүлүүдө;

- акчалай кирешелеринин түзүмүндө эмгек акынын өсүшү күтүлүүдө, мында орточо айлык номиналдуу өлчөм 6,4%га, ал эми реалдуу өсүш - 5,3%га өсөт. Пенсиянын орточо айлык номиналдуу өлчөмү 5,9%га, ал эми анын реалдуу өлчөмү - 4,7%га өсөт;

- жумуш орундарын түзүү жана экономикада иштегендердин санынын өсүшү эмгек рыногунда сурамды жана сунушту аныктоого, жумушсуз жарандарды кесиптик даярдоону жана кайра даярдоону өркүндөтүүгө, микрокредиттерди берүү аркылуу жумуш орундарын түзүү боюнча активдүү чараларга багытталган калкты иш менен камсыз кылуу жаатындагы саясаттын чараларынын эсебинен күтүлүүдө.

5. 2017-жылга макроэкономикалык болжол

5.1. Макроэкономикалык саясат

2017-жылга макроэкономикалык саясаттын негизги максаты макроэкономикалык туруктуулукту сактоо жана экономиканын бардык секторлорунда экономикалык өсүштүн оң динамикасын камсыз кылуу болуп саналат.

2017-жылы өлкөнүн экономикалык өнүгүүсү, учурдагы чакырыктарга жана тенденцияларга, ошондой эле экономикалык прогресс үчүн ички чектөөлөргө карабастан, ТӨУСтө түптөлгөн негизги багыттарга жана милдеттерге ылайык экономикалык потенциалды түзүү жана чыңдоо боюнча активдүү саясатты жүргүзүүнүн негизинде жүзөгө ашырылат.

Кыргызстандын ЕАЭБге мүчөлүгү экономиканын кошумча туруктуулугун жана өнүгүүсүн камсыз кылуу фактору болуп чыгышы мүмкүн жана ошол эле учурда интеграциялык чараларга жана аракеттерге ылайык белгиленген чакырыктарга жооп болушу мүмкүн.

2017-жылга макроэкономикалык саясатты иштеп чыгуунун негизине төмөнкүдөй өбөлгөлөр жана шарттар коюлду:

Таасир этүүнүн жагымдуу факторлору:

- региондо жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө саясий туруктуулук;

- дүйнөлүк экономиканын (өсүш 3,5%га), еврозонанын (1,6%га), Кытай Эл Республикасынын (6,2%га ) болжолдонгон акырындык менен жакшырышы; жана ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин болжолдонгон оң экономикалык өсүшкө чыгышы - Россия Федерациясында (0,8%га), Беларусь Республикасында (0,4%га), Казакстан Республикасында (1,1%га), Армения Республикасында (2,5%га);

- Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө инфляциянын болжолдонгон орточо өсүшү (өткөн жылдын декабрына карата % менен) Россия Федерациясында (4,9%), Казакстанда (6,0-8,0%), Кытай Эл Республикасында (2,0%);

- акча-кредиттик саясаттын инструменттери менен алмашуу курсунун кескин өзгөрүүлөрүн кармап туруу;

- Кыргыз Республикасынын Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна мүчөлүгүн активдүү пайдалануу жана эл аралык экономикалык жана финансылык уюмдар менен кызматташтыкты тереңдетүү;

- Кыргыз Республикасынын экспортун өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-2017-жылдарга карата планын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 31-мартындагы № 174 токтому) ишке ашыруунун негизинде жогорку экспорттук потенциалы менен артыкчылыктуу секторлорду жана экспорттук операцияларды өнүктүрүү;

- инвестициялык климатты жакшыртуу фонунда бизнес-чөйрөнүн жагымдуулугун жогорулатуу жана чарбакер субъекттердин ишкердик активдүүлүгүнүн өсүшү;

- ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу;

- иштеп жаткан ишканалардын стабилдүү иши жана жаңыдан ишке киргизилген ишканаларда көлөмдөрдү байытуу;

- ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин рынокторунда ата мекендик өндүрүүчүлөрдүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу;

- ЕАЭБге мүчө өлкөлөрдүн соода-логистикалык тарамында интеграциянын олуттуу алга жылышы жана үчүнчү өлкөлөрдөн ЕАЭБге товарлардын агымынын көбөйүшү;

- которуулар системасы аркылуу жүзөгө ашырылган жеке адамдардын акча которууларынын таза агымынын көбөйүшү;

- керектөө сурамынын көбөйүшү;

- айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө жеңилдетилген кредиттерди жыл сайын берүүнү улантуу, бул агрардык сектордун жана кайра иштетүүчү өнөр жайдын өнүгүүсүнө алып келет;

- көмүскө экономиканын деңгээлин төмөндөтүү боюнча натыйжалуу иш (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 30-мартындагы № 170 токтому менен бекитилген 2015-2017-жылдарга Кыргыз Республикасынын коррупцияга каршы саясатынын мамлекеттик стратегиясын аткаруу боюнча Кыргыз Республикасынын мамлекеттик органдарынын иш-чаралар планын ишке ашыруу;

- микрокредиттерди берүү жолу менен калктын иш менен камсыз болуусуна көмөк көрсөтүү, жаңы жумуш орундарын түзүү.

Таасир өтүүнүн жагымсыз факторлору:

- өлкөнүн экономикасынын алтынга, энергия алып жүрүүчүлөргө жана башка сырьёлук ресурстарга карата дүйнөлүк баалардын өзгөрүшүнө көз карандылыгы;

- товарлардын азык-түлүк тобунун (ун, өсүмдүк майы, кант, акшак ж.б.) импортуна ички рыноктун көз карандылыгы;

- бир кыйла деңгээлде тышкы соккулардын таасирине дуушар болгон экономиканын ачыктыгы;

- экономиканын бөлүштүрүлбөгөндүгү: Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалардын ишинин натыйжасына өнөр жай секторунун жогорку көз карандылыгы;

- агро өнөр жай комплексинин жана энергетиканын өнүгүүсүнө терс таасир тийгизиши мүмкүн болгон жаратылыш-климаттык фактор;

- тышкы соода жүгүртүүнүн түзүмүндө импорттун басымдуулук кылуусу;

- мамлекеттик карыздын параметрлеринин начарлашы;

- формалдуу эмес экономиканын жогору үлүшү;

- азык-түлүк товарларына баанын өсүшүнүн эсебинен инфляциянын деңгээлинин жогорулоо тобокелдиги.

Өнүгүүнүн келтирилген тышкы жана ички өбөлгөлөрүнөн жана шарттарынан улам, келтирилген эсептөөлөргө ылайык, 2017-жылга негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө болжолдонууда:

10-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча өсүштүн түзүмү жана темпи

(өсүш темпи ДКН боюнча келтирилди)

ИДПнын номиналдуу көлөмү 494,4 млрд. сом суммасында, ал эми реалдуу өсүш темпи -  102,9%, дефлятор - 105,8% болжолдонууда.

2,9% деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүш өнөр жайдан тышкары, экономиканын дээрлик бардык секторлорунун ИДПга салымы менен камсыздалат. Мында ири салым кызмат көрсөтүү сектору тарабынан камсыздалат - 1,82 пайыздык пункт, курулушта - 0,90 пайыздык пункт, айыл чарбасында - 0,3 пайыздык пункт, алардын суммалык салымы 3,02 пайыздык пунктту түзөт, ал эми өнөр жайдын салымы (-0,49 пайыздык пункт) терс болот.

Региондор боюнча 2017-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү 76,81% салыштырма салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында экономиканын иштешинин эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсына болгон суммалык салымы 2,26%ды түзөт.

ИДПны өндүрүү үлүшүнүн калган бөлүгү эң аз салымы менен 0,64% деңгээлинде Ош, Баткен, Нарын жана Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн.

11-таблица

ИДПны өндүрүүгө региондордун кошкон салымы

Макроэкономикалык көрсөткүчтөрдү өнүктүрүүнүн оң динамикасын бекемдөө үчүн экономикага салыктык жүктү бирдей бөлүштүрүү аркылуу экономикалык өсүшкө стимул берүү, инфратүзүмгө ички жана тышкы инвестицияларды тартуу, бизнес чөйрөнү жана инвестициялык климатты жакшыртуу, экономиканы региондук экономикалык системага интеграциялоо, ошондой эле экономиканын негизги тармактарын (энергетика, кен казуу, айыл чарбасын кайра иштетүү, транспорт, финансы сектору ж.б.) өнүктүрүү үчүн түзүмдүк реформаларды ишке ашыруу; айыл чарбасында ички өндүрүштүн жана өндүрүмдүүлүктүн көлөмүн жогорулатуу аркылуу азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу; ошондой эле мамлекеттик резервдерди жетиштүү көлөмдө даярдоо; жеке активдерди натыйжалуу башкаруу; либералдуу соода режимин колдоо, эки тараптуу жана көп тараптуу өз ара пайдалуу экономикалык байланыштарды түзүү жана өнүктүрүү, ата мекендик продукцияларды сатуунун жаңы рынокторуна чыгуу, продукцияны экспорттоону көбөйтүү жана соода балансынын терс сальдосун акырындык менен азайтуу сыяктуу экономикалык саясаттын багыттары боюнча иштер улантылат.

5.2. Акча-кредиттик саясат

Орто мөөнөттүү мезгилге макроэкономикалык саясаттын негизги максаты баалардын туруктуулугуна жетишүү жана кармап туруу аркылуу макроэкономикалык туруктуулукту сактоо болуп саналат, ал өз кезегинде тиешелүү акча-кредиттик саясатты жүргүзүүнүн эсебинен Кыргыз Республикасындагы экономикалык өсүштүн мүмкүнчүлүгүн аныктоочу фундаменталдык фактор болуп саналат.

Бул үчүн Улуттук банк Акча-кредит саясатынын орто мөөнөттүү мезгилге негизги багыттарынын алкагында акча-кредиттик саясатты жүргүзөт (Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 2014-жылдын 17-декабрындагы № 55/3 токтому), мында негизги максат орто мөөнөттүү келечекте туруктуу экономикалык өсүштүн негизги шарттарынын бири катары инфляциянын орточо темпин сактоо болот. Акча-кредиттик саясаттын сандык багыты ТӨУСтө аныкталган бир орундуу сандык көрсөткүчтүн деңгээлинде инфляциянын деңгээлин кармап туруу болуп саналат.

Орто мөөнөттүү келечекте негизги инфляциялык тобокелдиктер, анын ичинде Кыргыз Республикасынын ЕАЭБге мүчөлүгүнө жана жаңы шарттарга байланышкан инфляциялык тобокелдиктер керектөө бааларынын динамикасына жогорулатуучу басымды көрсөтүшү мүмкүн.

Улуттук банк өзүнүн учёттук ставкасын саясаттын аралык багыты катары колдогон акча-кредиттик саясаттын негиздерин өнүктүрүү жана акча-кредиттик саясаттын колдонгон куралдарын модернизациялоо боюнча ишти улантат. Бул пайыздык трансмиссиялык каналдын ишин күчөтүүгө жана Улуттук банктын учёттук ставкаларын рыноктук ставкаларга таасирин күчөтүүгө мүмкүндүк түзөт.

Улуттук банк ТӨУСтө аныкталган, финансы секторунда атаандаштык чөйрөнү өнүктүрүү, коммерциялык банктар берген кредиттер боюнча пайыздык ставкаларды төмөндөтүү механизмдерин өнүктүрүү бөлүгүндө негизги милдеттерди ишке ашырууну улантат, бул финансы-кредиттик мекемелердин финансылык ортомчулук деңгээлин жогорулатуу үчүн шарттарды түзөт.

Акча-кредиттик саясаттын өткөрүп берүүчү механизмин күчөтүү максаты менен Улуттук банк тарабынан накталай эмес эсептөөлөрдүн үлүшүн жогорулатуу боюнча иш-чаралар улантылат. Бул багытта Улуттук банк Кыргыз Республикасында накталай эмес төлөмдөрдүн жана эсептешүүлөрдүн үлүшүн арттыруу боюнча 2012-2017-жылдарга мамлекеттик программанын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 2012-жылдын 14-майындагы № 289/5/1 токтому) иш-чараларын ишке ашырылышына мындан аркы координацияны жана контролду жүзөгө ашырат. Артыкчылыктуу багыты чекене төлөмдөр рыногун өнүктүрүү, Кыргыз Республикасынын аймагында төлөм системасынын таркалуу даражасын жогорулатуу болуп саналат.

Валюта саясаты, мурдагыдай эле, алмашуу курсунун өлкөдө кабыл алынган өзгөрүлмө режимине ылайык жүргүзүлөт. Интервенцияларды жүргүзүү алмашуу курсунун кескин өзгөрүүлөрүн жумшартуу максатында гана жүзөгө ашырылат. Эл аралык резервдерди башкаруу ликвиддүүлүктү колдоонун негизги принциптерин сактоо жана резервдик активдердин коопсуздугун камсыз кылууну эске алуу менен жүргүзүлөт. Дүйнөлүк финансы рынокторундагы жагдайды эске алып, эл аралык резервдердин көлөмүн толуктоо максатында өлкөнүн ички рыногунда улуттук валютага алтынды сатып алуу боюнча операцияларды жүргүзүү иштери улантылат.

5.3. Салык саясаты

Жалпысынан, орто жана узак мөөнөттүү келечекте фискалдык саясат экономиканы стабилдештирүүгө жана акырында бюджеттин тартыштыгын пландуу түрдө жоюуга жетишүү мүмкүн боло тургандай түрдө мамлекеттик бюджеттин чыгаша бөлүгүнө салыштырганда киреше бөлүгүнүн өсүшүнүн алдыга озуп кетүү темпин камсыз кылууга багытталат.

Өндүрүштү диверсификациялоого, технологиялык жактан жаңыртууга жана модернизациялоого, ошондой эле Кыргыз Республикасынын ЕАЭБге катышуу алкагында, экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталган фискалдык саясаттын стимул берүүчү ролу сакталуу бойдон калат.

Коюлган милдеттерди чечүү үчүн төмөнкүдөй чараларды ишке ашыруу болжолдонууда:

- жергиликтүү салыктар жана салыктык эмес төлөмдөр боюнча кошумча коэффициенттерди белгилөөнү жана колдонуудагы диапазондорду жогорулатууну кошо алганда, жергиликтүү салыктарды жана патенттин негизиндеги салыктарды башкаруунун колдонуудагы инструменттерин колдонуу боюнча жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына ыйгарым укуктарды берүү;

- учурдагы сот системасынын алкагында жаңы институтту-салыктарды, бажы жана салыктык эмес төлөмдөрдү жана камсыздандыруу төгүмдөрүн башкаруу процессинде түзүлгөн укуктук мамилелерди кароо боюнча башкаруу (салык) сотун өнүктүрүү;

- ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде алкоголдук жана тамеки продукциясына белгиленген акциздик ставкаларга этап менен жакындатуу максатында колдонуудагы акциз ставкаларын кайра карап чыгуу;

- мүлктүн айрым түрлөрүнө (кыймылдуу жана кыймылсыз мүлккө) ставкаларды жогорулатуу жолу менен ашкере байлыкка салык салуунун элементтерин киргизүү же жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары тарабынан жогорулатуу коэффициенттерин колдонуу;

- инвесторлор үчүн стабилдүү салык салууну камсыз кылуу;

- төмөнкүдөй жолдор менен ыктыярдуу патенттин негизинде салык режимин кайра карап чыгуу:

- иштин түрлөрүнүн санын кыскартуу;

- киреше алуунун негизи жеке эмгек болуп саналган ишке гана патентти колдонуу принцибин ишке ашыруу;

- базалык ставкаларды жогорулатуу;

- кыйла жогорку деңгээлдеги салык режимдерине өтүүгө стимул берүү үчүн механизмдерди жана инструменттерди түзүү.

Салык салуунун механизмдери жана инструменттери төмөнкүлөр болот:

- Кыргыз Республикасында болгон артыкчылыктарды мүмкүн болушунча сактап калууну эске алуу менен ЕАЭБдин алкагында салыктык башкарууга ыкмаларды жакындатуу жана эриш-аркак келтирүү;

- министрликтер менен административдик ведомстволордун ортосунда маалыматты өткөрүп берүүнүн заманбап системасын түзүү;

- салык салуу максатында кирешени аныктоонун кыйыр методдорун өркүндөтүү;

- чет өлкөлөрдүн практикалык тажрыйбасын колдонуу менен милдеттүү төлөмдөр боюнча артыкчылыктарды берүүнүн негиздүүлүгүн баалоо методикасын иштеп чыгуу;

- салыктык жеңилдиктерди максималдуу түрдө кыскартуу жана салыктык отчёттуулукту туруктуу негизде берүүгө салык төлөөчүлөрдүн жеңилдик берилген категорияларынын милдеттерин белгилөө жолу менен алардын натыйжалуулугун мониторингдөө системасын түзүү;

- "жашыл" салыктарды киргизүүгө негизделген жогорку натыйжалуу "жашыл" технологияларды илгерилетүү үчүн жаңы финансылык инструменттерди колдонуу.

5.4. Бюджеттик саясат

Бюджеттик саясаттын негизги максаты бюджеттик туруктуулукка жетүү, натыйжалуу жана ачык-айкын бюджеттик системаны түзүү, мамлекеттик бюджеттик каражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугун, анын экономикалык өсүшүн өбөлгөлөөгө багытталышын, бюджеттик чыгымдардын натыйжалуулугун жогорулатуу жана көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатын жогорулатуу, мамлекеттик карыздын оптималдаштырылган түзүмүн түзүүнү эске алуу менен туруктуу өнүктүрүүгө өтүүнүн алкагында каржылоого муктаждыктарды камсыз кылуу болуп саналат.

Бюджеттик саясат төмөнкү артыкчылыктуу багыттарга арналат: (1) экономикалык жана социалдык өнүгүүнүн маанилүү багыттары боюнча бюджеттик ресурстарды концентрациялоонун жаңы механизмдерин түзүү; (2) мамлекеттик пенсиялык жана милдеттүү медициналык камсыздандыруу, алардын ачыктыгын сактоо жаатындагы бюджеттик саясатты оптималдаштыруунун эсебинен социалдык кызмат көрсөтүү системасын өркүндөтүү; (3) финансы ресурстарын өз алдынча башкаруу укугун кеңейтүү менен жергиликтүү бюджеттерди финансылык борбордон ажыратуу процессин тездетүү; (4) мамлекеттик карызды башкаруу системасын жакшыртуу, тышкы карыздын чектүү өлчөмүн аныктоо менен анын деңгээлин төмөндөтүү; (5) мамлекеттик чыгымдарды негиздүү сарптоо жолу менен бюджеттик саясатты катуулоо.

Аталган багыттарды ишке ашыруу үчүн төмөнкү чаралар көрүлөт:

- бюджетти пландаштыруу процессин өркүндөтүү, социалдык-багытталган бюджеттен өнүгүү бюджетине өтүү, мамлекеттик чыгымдарды азайтуу жана тийиштүү финансылык чыңдоого ээ болбогон жаңы чыгымдык демилгелерди кабыл алууну токтотуу;

- бюджеттик тартипти күчөтүү; "каражаттар боюнча жашоо" принцибине негизделген балансталган бюджетти камсыз кылуу; мамлекеттик чыгымдардын натыйжалуулугуна контролду күчөтүү;

- бюджеттик инвестицияларды, биринчи кезекте, инвестициялык долбоорду ишке ашыруунун натыйжалуулугун баалоону эске алуу менен ишке ашырылып баштаган ички инвестициялык долбоорлорду аяктоого багыттоо;

- бюджеттик каражаттарды пайдалануунун финансылык жана финансылык эмес көрсөткүчтөрүн аныктоо;

- жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын киреше потенциалын көбөйтүүгө кызыкчылыгын жогорулатуу жана чыгымдардын натыйжалуулугун жакшыртуу, жергиликтүү бюджеттерди башкаруу боюнча жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ролун жана жоопкерчилигин жогорулатуу, жергиликтүү бюджеттердин дотациялуулугун этап-этабы менен азайтуу;

- мамлекеттик сатып. алууларды жүргүзүүдө электрондук тооруктарды ишке ашыруу жана бюджеттик процесске электрондук сатып алуулар системасын интеграциялоо;

- мамлекеттик карызды натыйжалуу башкарууну камсыз кылуу;

- баа түзүүнүн рыноктук механизмдери аркылуу, атап айтканда аукциондор аркылуу мамлекеттик баалуу кагаздарды чыгаруу жана жайгаштыруу;

- мамлекеттик карызды өз учурунда жана толук көлөмдө тейлөө.

5.5. Өнүктүрүү бюджети

Өнүктүрүү бюджетинин каражаттары мамлекеттик артыкчылыктуу экономикалык жана социалдык маанилүү объектилерди өнүктүрүү үчүн пайдаланылат.

Акыркы жылдары капиталдык салымдардын эсебинен финансы каражаттарынын көп бөлүгү биринчи кезекте социалдык объектилерди (билим берүү, саламаттыкты сактоо объектилерин) курууга жана реконструкциялоого, авариялык объектилерди калыбына келтирүүгө багытталган. Курулуштун жана реконструкциялоонун көлөмдөрүнүн өсүшү азырынча жалпысынан анчалык натыйжага ээ эмес.

Буга байланыштуу, 2017-жылы мамлекеттик капиталдык салымдар жогорку курулуш даярдыгындагы объектилердин курулушун каржылоо үчүн багытталат, ошондой эле курулуп бүтө элек жана узакка курулуп жаткан курулуштардын көлөмүн азайтуу максатында жаңы курулуштар азайтылат.

Муну менен бирге, мамлекеттик капиталдык салымдар республиканын региондорунун туруктуу экономикалык өнүгүүсүн камсыз кылууга, оптималдуу пландоону жана капиталдык салымдарды региондук өнүктүрүү жана тармактык экономикалык программалардын концепцияларын эсепке алуу менен кыйла артыкчылыктуу инвестициялык долбоорлорго бөлүштүрүү үчүн багытталат. Мамлекеттик капиталдык салымдардын эсебинен каржылоону өркүндөтүү жана өнүктүрүү боюнча негизги милдеттер төмөнкүлөр болот:

- колдонуудагы жана иштелип чыгуучу мамлекеттик, тармактык (сектордук) жана региондук программалардын негизинде артыкчылыктуу бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмегин түзүүнү жүзөгө ашыруу;

- артыкчылыктуу республикалык бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмегинин жана артыкчылыктуу жергиликтүү бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмегинин долбоорлорун жыл сайын үч жылдык мезгилге социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү планынын курамында иштеп чыгуу, алар өнүктүрүүнүн бюджеттик программаларын каржылоо тизмегин жана көлөмдөрүн аныктоо бөлүгүндө республикалык жана жергиликтүү бюджеттерди иштеп чыгуу үчүн негиз болот.

2017-жылы мамлекеттик капиталдык салымдар үчүн ресурстарды көбөйтүүдө мурда башталган билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт объекттеринин курулушун аяктоону каржылоого багыттоо пландалууда, курулушту жана Бишкек шаарынын социалдык жана инженердик инфратүзүмүн каржылоо улана берет, ошондой эле стратегиялык маанидеги автомобиль жолдорун курууну каржылоо артыкчылыктуу тартипте пландалууда, анын ичинде Каракол-Түп-Кеген автожолдорунун курулушу жана республиканын чек арага чектеш райондорундагы (Баткен облусунун автожолдору) автожолдордун курулушу; суу чарба курулмаларын куруунун мамлекеттик программасына ылайык ирригациялык каналдардын курулушун аяктоону каржылоо улантыла берет, алар Кыргыз Республикасынын Баткен, Нарын, Талас жана башка облустарынын жаңы сугат жерлеринин маанилүү аянттарын өздөштүрүүгө мүмкүндүк берет.

2017-жылы мамлекеттик инвестициялар программаларынын (мындан ары - МИП) маанилүү артыкчылыктары болуп транспорт системасын, энергетика инфратүзүмүн, ошондой эле айыл чарбасын, ирригацияны жана социалдык инфратүзүмдү өнүктүрүү кала берет.

2017-жылы бардык булактардан мамлекеттик инвестицияларды бюджеттик каржылоонун жалпы суммасы 43647,8 млн. сомду түзөт. Мында зайым менен гранттардын эсебинен тышкы каржылоонун үлүшү 42264,3 млн. сомду түзөт (каржылоонун жалпы суммасынан 96,8%), МИП долбоорлорун кошо каржылоого 1383,5 млн. сом (3,2%) пайдаланылат.

2017-жылы үстөмдүк кылуучу ролду экономикалык блок ойнойт, ага бардык каржылоонун 90,9%ы (40236,3 млн. сом) туура келет. Бүттү. Экономикалык блок айыл чарба, транспорт, энергетика жана социалдык инфратүзүм сыяктуу багыттарды камтыйт, аларга мамлекеттик инвестициялардын ири көлөмү багытталат.

Социалдык секторго 3027,4 млн. сом же каржылоонун жалпы көлөмүнөн 6,9% багытталат.

Саламаттык сактоо секторун каржылоонун башкы максаттары өлкөнүн бардык тургундарын саламаттык сактоо системасынын кызматтарына туруктуу жетишүүнү камсыз кылуу, ооруга чалдыгып калган учурда финансылык жүктү төмөндөтүү, саламаттык сактоо системасынын натыйжалуулугун жана сапат деңгээлин жогорулатуу, ошондой эле аны оорулууларга багытталган жана ачык кылууга умтулуу болуп саналат. Жалпы сумма 1041,1 млн. сомду түзөт.

Саламаттык сактоо секторунда төмөнкүдөй долбоорлор ишке ашырылууда:

1) "Кургак учук менен күрөшүү V" кургак учукка каршы дарыларды, техникалык жана техникалык эмес медицина жабдууларын, лабораториялык жабдууларды, чыгым материалдарын сатып алууну, ошондой эле Улуттук референс-лабораториясында сапатты башкаруу системасын түзүүнү жана кургак учук менен күрөшүү үчүн мекемелерде курулуш иштерин каржылоону жана консультациялык кызматтарды төлөөнү караштырат.

2) "Өтө шашылыш медицинанын улуттук системасын түзүү II" долбоорунун каражаттары Жалал-Абад облустук ооруканасында өтөт шашылыш медицинаны интегрирленген бөлүмүн курууга жана медициналык жана медициналык эмес жабдуу менен жабдууга жана консультациялык кызматтарды көрсөтүүгө, окутууга, медициналык квалификацияны жогорулатууга багытталат;

3) "ВИЧ-инфекциялары/СПИДци профилактикалоо II" долбоору донордук кандын жана анын компоненттеринен жасалган продуктулардын сапатын жана коопсуздугун жакшыртууга багытталган. Долбоор кан кызматынын мекемелерин реабилитациялоону, медициналык жана медициналык эмес жабдууларды, кан тапшыруунун мобилдүү пункттарын, чыгым материалдарын сатып алууну, кан кызматынын системасын ишке ашыруу боюнча пландалган чараларды мындан ары өнүктүрүү жана киргизүү, ошондой эле кан куюу жол-жоболорунун сапатын контролдоону башкаруу максаты менен Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигин техникалык колдоону караштырат;

4) "Саламаттык сактоо жана социалдык коргоо III" долбоору боюнча "Ден соолук" программасын ишке ашырууда Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигин колдоо каралган;

5) "Энени жана балалыкты коргоо IV-IX" долбоору кош бойлууларга жана оорулууларга көрсөтүлүүчү медициналык жардамды жакшыртууга багытталган. Программа балдардын өлүмүн кыскартууга жана эненин ден соолугун жакшыртууга да багытталган. Программанын алкагында Бишкек шаарынын Энени жана балалыкты коргоо улуттук борборунун аймагында республикалык деңгээлдеги перинаталдык борборду түзүү; медицина жабдууларын сатып алуу; жаңы төрөлгөн ымыркайларды ташуу системасын иштеп чыгууда жана киргизүүдө Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлиги тарабынан колдоо көрсөтүү, дарыланууга жөнөтүү системасын киргизүү каралууда;

6) "Бишкек шаарынын медициналык тез жардамынын балдардын шаардык клиникалык ооруканасы үчүн жаңы корпусту куруу" долбоору алдыңкы өлкөлөрдүн деңгээлиндеги заманбап госпиталдык, арзан, шашылыш, күнү-түнү иштеген, өз убагында, адистешкен жана сапаттуу медициналык жардамды уюштуруу жолу менен төрөлгөндөн баштап, 16-17 жашка чейин хирургиялык патологиясы менен оорулуу балдарга медициналык-санитардык жардамды көрсөтүү сапатын жогорулатууга багытталган.

Ошондой эле каржылоо билим берүү секторуна багытталган, жалпы сумма 1926,3 млн. сомду түзөт. Долбоорлор калктын кедей жана аярлуу катмары, анын ичинде этникалык азчылыктар жана өзгөчө билим берүү муктаждыктары менен балдар үчүн сапаттуу мектепке чейинки билимди берүүгө, ошондой эле билим берүү ишин жана окутуу материалдарын, товарларды, техникалык жардам көрсөтүү аркылуу окутуу-методикалык материалдар менен класстарды камсыз кылууну жакшыртууга багытталган.

Азия өнүктүрүү банкынын "Кесиптик билим берүү жана көндүмдөрдү өнүктүрүү" Экинчи долбоорунун таасири билим берүүнүн жана окутуунун кесиптик-техникалык системасынын бүтүрүүчүлөрү үчүн киреше алып келүүчү иш мүмкүнчүлүктөрүн жакшыртуу аркылуу инклюзивдик өсүш болот. Ошондой эле Азия өнүктүрүү банкынын "Кесиптик билим берүү жана көндүмдөрдү өнүктүрүү" Үчүнчү долбоору аттуу жаңы долбоорду ишке ашырууну баштоо пландалып жатат. "Мамлекеттик мектептерди куруу" жаңы долбоорун ишке ашырууну баштоо пландалууда. Ушул долбоордун максаты билим берүү объектин куруу, окуучуларды жана мугалимдерди санитардык-гигиеналык ченемдерге жооп берген жана комфорттуу шарттарда балдарга билим берүүгө жана окутуу процессин жүргүзүүгө мүмкүндүк берүүчү мектептин комфорттуу жаңы имараты менен камсыздоо, башкача айтканда мектептин имараты жабдуу жана комплекттөө, коопсуздук боюнча жалпыга таанымал ченемдерге жооп бериши керек.

Айыл чарбасы төмөнкүдөй долбоорлорду каржылоо менен колдоого алынат: "Коомдук үрөн фонддорун колдоо" (Дүйнөлүк банк), "Мал багууну жана рынокту өнүктүрүү" (Эл аралык айыл чарбасын өнүктүрүү үчүн фонду), "Мал багууну жана рынокту өнүктүрүү-2" (Эл аралык айыл чарбасын өнүктүрүү фонду), "Жайыттарды жана мал багууну башкарууну жакшыртуу" (Эл аралык өнүктүрүү ассоциациясы), "Кыргыз Республикасына айыл чарба техникаларын жеткирүүнү каржылоо" (Евразиялык өнүктүрүү банкы), "Айыл чарба секторунда долбоорлорду каржылоо жана айыл региондорун өнүктүрүү" (Польша), "Улуттук суу ресурстарын башкаруу - Фаза 1" (Эл аралык өнүктүрүү ассоциациясы), ошондой эле "Айыл чарбасында өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу жана тамактанууну жакшыртуу" (Айыл чарба жана азык түлүк коопсуздугу боюнча глобалдык фонд), "Агро каржылоонун кошумча наркынын чынжырчасы" (Европа инвестициялык банкы, Германия өнүктүрүү банкы) жана башка жаңы долбоорлорду ишке ашырууну баштоо пландалууда, аларды инвестициялоого 4407,9 млн. сом бөлүп берилет.

5.6. Инвестициялык саясат

2017-жылы инвестициялык саясатты жүргүзүүдө негизги милдет экономикалык мамилелердин менчик ээлеринин жана катышуучуларынын укуктарын коргоону камсыз кылууну кошкондо Кыргыз Республикасында инвестициялык климаттын жагымдуулугун жогорулатуу болуп саналат.

2017-жылы инвестициялык саясаттын негизги милдеттери төмөнкүлөр болуп саналат:

- региондордо инвестициялык жигердүүлүктү жогорулатууга көмөк көрсөтүүчү жагымдуу жагдай түзүү;

- долбоорлорду ишке ашыруу үчүн жергиликтүү инвестицияларды тартуу;

- жашоону камсыз кыла турган кыйла маанилүү өндүрүштөрдү жана социалдык чөйрөнү мамлекеттик колдоо;

- инвестициялык жагымдуулук инструменттерин кайра куруу жана өркүндөтүү;

- региондук экономиканын артыкчылыктуу жана стратегиялык жактан маанилүү тармактарын инвестициялоо;

- адам ресурстарын өнүктүрүүгө, калк жашаган чөйрөнү жакшыртууга багытталган инвестиция;

- ишкердик субъекттерин жана инвестициялык иштерди мамлекеттик колдоонун натыйжалуулугун жогорулатуу;

- эл аралык жана региондор аралык кызматташууну өнүктүрүү;

- региондордун аймагында ишкердиктин жана инвестициянын интенсивдүү өнүгүүсүнө административдик тоскоолдуктардын болушун жоюу;

- бийлик органдары тарабынан инвестициялык субъекттерге жана ишкердик ишке карата лоялдуу мамиле жасоо.

5.7. Инновациялык саясат

Инновациялык саясаттын негизги максаты экономиканы өнүктүрүү жана анын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн интеллектуалдык менчикти жана инновациялык ишти коргоонун натыйжалуу системасын түзүү болуп саналат.

Интеллектуалдык менчик жана инновациялар системасын өнүктүрүү үчүн ТӨУСтун максаттарына жана милдеттерине жетүү боюнча иш жүргүзүлүп турат, ал өлкөнүн билимге негизделген экономикасын турукташтырууга, инновацияларды ишке ашырууда инвестицияларды тартууга жана ишкердикти колдоого багытталган. Интеллектуалдык менчик объектилерине укуктук коргоонун ченемдик укуктук базасын түзүү жана жол-жоболорун андан ары өркүндөтүү, интеллектуалдык менчик объектилерине коргоо укугунун деңгээлин жогорулатуу, мамлекеттик патенттик фондду түзүү, интеллектуалдык чыгармачылыкты шыктандыруу жана интеллектуалдык менчик объектилерин коммерциялоо боюнча иштер жүргүзүлүп турат.

Орто мөөнөттүү мезгилде өлкөнүн болгон мүмкүнчүлүктөрүнө жараша, иш ата-мекендик ишканалар үчүн натыйжалуу жана инновациялык технологияларды издөө, өздөштүрүү, адаптациялоо жана жайылтуу системасын жана механизмдерин түзүүгө багытталат. Артыкчылыктуу багыттар деп төмөнкүлөр аныкталды: (1) инновациялык ишти өнүктүрүү жана интеллектуалдык менчик объектилерин пайдалануу үчүн ыңгайлуу шарттарды түзүү; (2) алдыңкы технологиялар аркылуу экономиканы модернизациялоого көмөктөшүү; (3) окутуу, интеллектуалдык менчиктин жана инновациялык иштин ролу жана мааниси тууралуу коомдун квалификациясын жана маалымдуулугун жогорулатуу үчүн шарттарды түзүү.

Интеллектуалдык менчик объектилерин укуктук коргоодо экспертизаны жогорулатуу, интеллектуалдык менчик объектилерин коргоонун деңгээлин жогорулатуу, улуттук инновациялык системанын элементтерин түзүү, коомду интеллектуалдык менчиктин жана инновациялык иштин ролу жана мааниси жөнүндө маалымдоо жана интеллектуалдык чыгармачылыкты өнүктүрүү боюнча чаралардын комплекси ишке ашырылат.

Инновациялык ишти өнүктүрүү үчүн интеллектуалдык менчик объекттерине укуктук коргоону берүү жол-жоболорун өркүндөтүү, Кыргыз Республикасынын соода-өнөр жай палатасынын алдындагы Технологияларды жана инновацияларды колдоо борборунун филиалдарынын базасында потенциалдуу бизнес-өнөктөштөрдү жана маалыматты издөөдө ишкерлерге көмөк көрсөтүү, чакан жана орто ишкерлерди инновацияларды колдонуудан экономикалык пайда алуунун методдоруна окутуу, инновациялык долбоорлорду илгерилетүүгө көмөк көрсөтүү жана тандоо аркылуу жаңы технологияларды киргизүү, өндүрүшкө үлгүлөрдү киргизүү үчүн инвестициялык колдоону издөө боюнча маселелерди чечүү белгиленген.

Көрүлгөн чаралар:

- интеллектуалдык менчик чөйрөсүндө ченемдик укуктук актыларды өркүндөтүүгө;

- улуттук инновациялык системаны түзүүнүн жана өнүктүрүүнүн бирдиктүү көз карашын түзүүгө;

- чакан жана орто ишкерлер, фермерлер, мамлекеттик түзүмдөр менен өлкөнүн илиминин ортосунда кызматташуу үчүн аянтча түзүүгө;

- бизнес-коомчулуктун, изилдөө институттарынын өкүлдөрүн интеллектуалдык менчиктин укуктарын башкаруунун жана аларды коргоонун практикалык ыкмаларына окутууга;

- чыгармачыл жаштардын интеллектуалдык дараметин өнүктүрүүгө жана дем берүүгө;

- интеллектуалдык менчиктин ролу жана мааниси, анын пайдасы жөнүндө коомдун маалымдуулугун жогорулатууга көмөк көрсөтөт.

5.8. Экологиялык коопсуздук жана курчап турган чөйрөнү коргоо

Курчап турган чөйрөнү коргоо жана экологиялык коопсуздукту камсыздоо жаатындагы иштер экономиканы өнүктүрүүгө жана экологиялык факторду эсепке алуу менен карап чыгуу керек болгон социалдык маселелерди чечүүгө багытталат, анткени жаратылыш жана анын компоненттери туруктуу социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн негизги факторлорунун бири болуп саналат.

Экологиялык коопсуздук улуттук коопсуздуктун курамдык бөлүгү катары өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнүн милдеттүү шарты болуп саналат жана табигый системаларды сактоонун жана курчап турган чөйрөнүн тийиштүү сапатын колдоонун негизи болуп калат.

Экологиялык коопсуздукту камсыздоо үчүн артыкчылыктуу багыттар болуп төмөнкүлөр саналат:

- глобалдуу экологиялык конвенциялардын жана эл аралык келишимдердин талаптарын, ошондой эле "жашыл өнүктүрүү" багыттарын эсепке алуу менен улуттук мыйзамдарды андан ары өркүндөтүү;

- Аз көмүр кычкылдуу өнүгүү концепциясы долбоорун иштеп чыгуу жана 2017-жылга чейин Кыргыз Республикасында климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуунун артыкчылыктуу ишке ашыруу ишин күчөтүү (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 2-октябрындагы № 549 токтому);

- курчап турган чөйрөнүн абалына мониторинг жүргүзүүнү улантуу;

- жаратылыш ресурстарынын сарамжалдуу пайдаланышына жана экологиялык ченемдерди жана талаптардын сакталышына көзөмөл жүргүзүү;

- өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарындагы биотүрдүүлүктү сактоо жана кайра жаратуу;

- Кыргыз Республикасында ак илбирсти сактоонун 2013-2023-жылдарга улуттук стратегиясын мындан ары ишке ашыруу (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 19-октябрындагы № 732 токтому);

- Браконьердикке каршы күрөшүү методдорун өркүндөтүү;

- токойду калыбына келтирүү жана токойлуу аянттарды көбөйтүү;

- токой-аңчылыгын жүргүзүү;

- эл аралык кызматташтыкты жүзөгө ашыруу;

- коомчулукка маалымдоо, экологиялык билим берүү;

- жаратылышты коргоо иш-чараларын кошо каржылоо.

Климаттын өзгөрүшү боюнча маселелерди эске алуу менен, өлкөнүн туруктуу өнүгүүсүнө жетишүү максатында экологиялык коопсуздукту камсыздоо үчүн улуттук экологиялык саясатты жана ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү максаттарында төмөнкү мамлекеттик стратегиялык программалар жана пландар жүзөгө ашырылат: ТӨУС, 2024-жылдын мезгилине чейин Кыргыз Республикасында биологиялык түрлөрдү сактоонун артыкчылыктары (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 17-мартындагы № 131 токтому), Кыргыз Республикасында илбирсти сактоонун 2013-2023-жылдарга карата улуттук стратегиясы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 19-октябрындагы № 732 токтому), 2017-жылга чейин Кыргыз Республикасында климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоонун артыкчылыктуу багыттары (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 2-октябрындагы № 549 токтому), Кыргыз Республикасында жаңгак-мөмө өсүмдүктөрүн өнүктүрүү боюнча 2025-жылга чейин программа (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 2-июнундагы № 293 токтому), Кыргыз Республикасында химиялык заттарды талаптагыдай башкаруу боюнча программа (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 2-мартындагы № 91 токтому) ж.б.

5.9. Реалдуу секторду өнүктүрүү

5.9.1. Айыл чарбасы

Айыл чарбасын өнүктүрүүнүн негизги максаты болуп өндүрүштүн өсүшү үчүн шарттарды түзүү, продукциялардын сапатын көтөрүү жана өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо саналат. Айыл чарбасын өнүктүрүү төмөнкү артыкчылыктуу багыттарга: (1) айыл чарбасын башкаруунун натыйжалуу системаларын түзүүгө жана кадрларды даярдоого, айыл чарба өндүрүшүн топтоо үчүн өбөлгөлөрдү түзүүгө; (2) агрардык өнөр жай продукцияларын өндүрүүнүн өсүшүн жана экспорттоону колдоого; (3) айыл чарба өндүрүшүн тейлөө кызматтары менен камсыздоого; (4) суу жана жер ресурстарын сарамжалдуу пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга топтолот. Белгиленген багыттарды илгерилетүү үчүн 2013-2017-жылдар мезгилинде Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү программасында түптөлгөн чаралар ишке ашырылат (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2013-жылдын 18-декабрындагы № 3694-V токтому).

2017-жылы айыл чарбасынын, токой чарбасынын жана балык улоонун продукциясынын дүңүнөн чыгарылышы 222,52 млрд. сом көлөмүндө, ал эми реалдуу өсүш темпи ИДПнын жалпы көлөмүндө 13,5% салыштырма салмагы менен 2,2% деңгээлинде, ал эми ИДПнын өсүшүнө салым, өсүмдүк өстүрүүдө 1,7%га жана мал багууда - 2,7% өсүштүн эсебинен 0,30 пайыздык пунктка болжолдонууда.

12-таблица

2016-2017-жылдарга айыл чарбасында өсүш темпинин динамикасы

Айыл чарбасындагы өндүрүштүн түзүмү, негизинен, тийиштүүлүгүнө жараша 48,4% жана 49,6% салыштырма салмактагы өсүмдүк өстүрүү жана мал чарбасы продукцияларынан турат.

2017-жылы өсүмдүк өстүрүүдө болжолдонгон өсүш темпи колдонулбаган айдоо жерлерин кыскартуунун, айыл чарба багытындагы жерлердин түшүмдүүлүгүн калыбына келтирүүнүн, негизги өзгөчө коркунучтуу зыянкечтерге, ооруларга жана отоо чөптөргө каршы коргоо иш-чараларынын комплексин жүргүзүүнүн, дыйканчылык тармагында агрохимиялык жана фитосанитардык жагдайды түзүүнүн, кылкандуу өсүмдүктөрдүн дан үрөнүн салыштырма салмагын жогорулатуунун, айыл чарбасынын материалдык-техникалык базасын жакшыртуунун, тамчылап сугаруу системасын активдүү пайдалануунун, республика боюнча күнөскана чарбаларын көбөйтүүнүн, жер реформасын тереңдетүүнүн, жайыттарды сарамжалдуу пайдалануунун, техникалык өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун, жазгы-талаа иштерин өз убагында жүргүзүүнүн, эгин талааларынын түзүмдөрүн оптималдаштыруунун, үрөндүн сортторун жакшыртуунун, машина-трактордук паркты жаңыртуунун эсебинен камсыздалат.

Айыл чарба өндүрүшү үчүн аянттарды максималдуу натыйжалуу жана максатка ылайыктуу пайдалануу максатында жергиликтүү өндүрүштөгү агроөнөр жай продукциясынын айрым түрлөрүн: жашылчаларды, бакчаларды, кант кызылчасын, пахтаны жана тамекини эгүү аянттарын көбөйтүү пландалууда.

ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин агроөнөр жай продукциясынын сунушун эске алып, буудайды эгүү аянттарын кыскартуу улантылууда, анткени Кыргыз Республикасынын айылдык товар өндүрүүчүлөрү Казакстан Республикасынын жана Россия Федерациясынын арзаныраак жана жогорку сапаттагы аштык буудай данын сатып алууга мүмкүндүк алышат.

Россия Федерациясынын жана Казакстан Республикасынын эт-сүт продукциясына болгон суроо-талабын эске алып, малдын жана айыл чарба жаныбарларынын башка түрлөрүнүн санын көбөйтүү боюнча иш улантылат. Ушуларга байланыштуу концентрацияланган, кесек жана чыктуу түрдөгү тоюттук базаны камсыз кылуу үчүн жүгөрү, арпа айдоолорун, көп жылдык буурчак сымал тоюттардын айдоо аянттарын кеңейтүү пландалууда.

Мал чарбачылык продукциясын өндүрүүдө реалдуу өсүш зооветсервистердин жана жеке ветеринардык кызматтардын тармагын кеңейтүүнүн эсебинен малдардын санын көбөйтүү, селекциялык-асыл тукум иштерин жүргүзүү жолу менен камсыздалат. 2017-жылы этти тирүүлөй салмакта өндүрүүнүн өсүшү 2,7% деңгээлинде пландалып, өткөн жылга салыштырмалуу 10,9 миң тоннага, сүт продукциясы - 2,6%га, 38,4 миң тоннага көбөйүү менен, жумуртка - 3,6%га 16,0 млн. даанага көбөйүү менен жана жүн 2,0%га, 0,3 миң тоннага көбөйөт.

2017-жылы айыл чарбасынын өндүрүшүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнө жетишүүгө төмөнкүдөй өбөлгөлөр таасирин тийгизет:

- "Фермерлерге арзан кредиттер" жана "Айыл чарбасын каржылоо 1, 2, 3" программалары боюнча жеңилдетилген кредиттерди берүүнүн натыйжасы, алардын алкагында 2011-2015-жылдарга 13,5 млрд. сом берилген;

- өткөн жылдары колдонууга берилген күнөскана чарбаларынын эсебинен өндүрүштү жогорулатуу;

- тамчылап сугаруу системасын активдүү колдонуунун натыйжасы;

- кыргыз-казак чек ара участогунда ветеринардык контролду алып салуу;

- өлкөнүн айыл чарба субъекттеринин, машина-трактор паркын модернизациялоо жана техникалык сервистик кызматтардын инфратүзүмүн кеңейтүү;

- малды союуну уюштуруу жана этти алгачкы иштетүү боюнча заманбап ишканаларды куруу;

- айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө жеңилдетилген кредиттерди берүү практикасын улантуу;

- күйүүчү-майлоочу материалдарды бөлүүдө мамлекеттик колдоо көрсөтүүнү улантуу, лизинг боюнча айыл чарба техникасын сатып алуу жолу менен фермерлерди зарыл болгон айыл чарба техникасы менен жеңилдетилген кредиттик шарттарда камсыздоо, дыйкандарды жана фермерлерди азоттуу жер семирткичтер менен камсыз кылуу көйгөйүн чечүү;

- мамлекеттик сортторду сыноо станцияларынын жана мамлекеттик сортторду сыноо участокторунун материалдык-техникалык базасын чыңдоо жана жаңыртуу, өндүрүшкө тездетип киргизүү үчүн алардын үрөндөрүн көбөйүү питомниктеринде өндүрүү көлөмүн жогорулатуу;

- көп жылдык чөптөрдүн аянттарын 30% чейин жеткирүү жана жайыттардын тоют потенциалын сарамжалдуу пайдалануу;

- өзгөчө жугуштуу оорулар боюнча мал чарбасында жагымдуу эпизоотиялык жагдайды камсыз кылуу;

- айыл чарба жаныбарларынын жана канаттуулардын генофондун сарамжалдуу пайдалануу, селекциялык асыл тукум иштеринин натыйжалуулугун жогорулатуу, ар бир айыл аймагында баалуу генетикалык материалды колдонуу менен жасалма куут пункттарын түзүү;

- асыл тукум малдардын санын 1,5-2,0%га көбөйтүү;

- рациондун азыктануу боюнча балансташкан жана толук кандуу заттарды колдонуу жолу менен малдын көбөйүшүн жакшыртуу;

- тармакты өнүктүрүүгө түз инвестицияларды жана жеке каражаттарды тартуу.

Айыл чарба тармагы республиканын дээрлик бардык региондорунда орун алган. Негизги үлүштү Ысык-Көл (11,01%), Жалал-Абад (20,15%), Ош (18,15%) жана Чүй (25,99%) облусу ээлейт.

Ушул сектордогу негизги коркунучтар жагымсыз табигый-климаттык шарттар; айыл чарба өсүмдүктөрүн үрөн менен жетишсиз камсыздалышы, айыл чарба техникасынын жетишсиздиги жана сапатынын төмөндүгү, май жана КММ бааларынын белгисиздиги; кышкы мезгилге тоюттарды жетишсиз даярдоо, жайсыз эпизоотиялык жагдай; рыноктук баалардын өндүрүүчү үчүн жагымсыз өзгөрүүсү, мамлекеттик жеңилдетилген кредиттик ресурстарды натыйжасыз пайдалануу, кыргыз-казак чек ара участогунда ветеринардык контролдун чечилбеген көйгөйлөрү.

5.9.2. Өнөр жай (кайра иштетип алма чийки заттын наркын эсепке албаганда)

Кыргыз Республикасынын ЕАЭБде иштөө шарттарында республика үчүн өзгөчө маанилүү маселе ЕАЭБдин алкагында экономикалык интеграциянын мүмкүнчүлүктөрүн максималдуу пайдалануу менен өндүрүштүк потенциалды, диверсификациялоону жана ишке ашырууну өсүп-өрчүтүү жолу менен экономикалык өсүштүн ички булактарын иштетүү болуп саналат.

Ички жана тышкы рынокторду сапаттуу, жеткиликтүү, энергия жактан натыйжалуу продукция менен камсыздаган жогорку технологиялуу, атаандаштыкка жөндөмдүү, туруктуу жана балансташкан (суроо-талап жана сунуш жагында) өнөр жайды түзүү; чет элдик технологияларга, жабдууларга, сырьёлук компоненттерге тармактын көз карандылыгын төмөндөтүү, калкты иш менен камсыз кылуу жана жарандардын жашоо деңгээлин жогорулатуу максаты менен 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча программаны (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2013-жылдын 18-декабрындагы № 3694-V токтому) ишке ашыруу улантылат, мында өнөр жай саясатынын негизги стратегиялык багыттары аныкталган - ыңгайлуу салык климатын камсыз кылуу, инвестицияларга, экспортко жана кооперацияга көмөк көрсөтүү, ата-мекендик сырьёну иштетүүнү өнүктүрүүгө көмөк көрсөтүү, изилдөөлөрдү, иштеп чыгууларды жана инновацияларды илгерилетүү, экономиканын муктаждыктарын электр энергиясы менен камсыздоо жана өлкөнүн энергетикалык көз карандысыздыгына жетишүү, керектөөчүлөрдү энергия менен камсыздоонун туруктуулугун жогорулатуу жана өндүрүлгөн жана бөлүштүрүлгөн электр энергиясын эсепке алуунун аныктыгын камсыз кылуу, кайра иштетүү өнөр жайы жана соода менен айыл чарба кооперацияларынын ар түрдүү формаларын түзүү, минералдык-сырьёлук потенциалды рационалдуу пайдаланууда тоо-кен казуу тармагын туруктуу өнүктүрүү жана курчап турган чөйрөгө таасирди минималдаштыруу ж.б.

Өнөр жай бюджетке чегерүүлөр, экспорттук сатуулар жана иш менен камсыз кылуу жагынан алганда экономиканын маанилүү тармагы бойдон калууда.

Өнөр жай продукциясынын жалпы көлөмүндө алты тармак экономика жана салык түзүүчү болуп саналат. Алардын ичинде: металлургия жана тамак-аш кайра иштетүү тармагы, текстиль жана тигүү өндүрүшү, башка металл эмес минералдык продуктуларды, мунай продуктуларын жана энергетиканы өндүрүү. Жалпысынан, белгиленген тармактар өнөр жай продукциясынын дээрлик 90% чыгарышат жана тийиштүүлүгүнө жараша, республиканын өнөр жай продукциясынын экспортунун түзүмүндө ири үлүштү алтын, азык-түлүк товарлары, тигүү продукциясы жана курулуш материалдары ээлейт.

Ички өндүрүштүн көлөмүн жогорулатуу жана өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу үчүн экономиканын реалдуу секторуна инвестициялардын келүүсүнө стимул берүү жана ишканаларга негизги каражаттарды түзүүгө жана чыгарууга салымдарды салууга мүмкүндүк түзүүчү финансылык ресурстарды тартуунун булактарын диверсификациялоо боюнча иш улантылат. Бул импортко көз карандылыкты төмөндөтүү жана жогорку кошумча нарктуу улуттук продукциянын тышкы рынокторго чыгуу максатында өндүрүштүк кубаттуулуктарды кайра жабдуу жана модернизациялоо үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү түзөт.

Өндүрүштүн кубаттуулугун натыйжалуу пайдалануу жана республиканын өнөр жай потенциалын андан ары өнүктүрүү максатында иштеп жаткан ишканалардын, мамлекеттик үлүшү бар ишканалардын ишин активдештирүү жана токтоп турган ишканаларды, жаңы өндүрүштү ишке киргизүү боюнча иш-чаралар планы ишке ашырылат. 2015-2017-жылдарда Кыргыз Республикасынын экспортун өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Планын ишке ашыруу улантылат (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 31-мартындагы № 174 токтому), мында 2015-2017-жылдарда текстиль жана тигүү өндүрүшүн өнүктүрүүгө, тармактын жагымдуу шарттарын түзүүгө жана атаандашуу жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга, калкты жумуш менен камсыздоого артыкчылыктуу ролу берилген.

2016-жылга Кыргыз Республикасынын өнөр жайын өнүктүрүүнүн узак мөөнөттүү векторун аныктоо үчүн 2017-2020-жылдарга Кыргыз Республикасын индустриалаштыруунун бирдиктүү программасы иштелип чыгууда, мында тармакты өнүктүрүүнүн негизги багыттары өнөр жай тармактарынын технологиялык базаларын жаңыртуу; жаңы технологияларды жана материалдарды түзүүгө багытталган илимий изилдөөлөргө жана иштеп чыгууларга стимул берүү, ички жана тышкы рыноктордо компаниялар үчүн бирдей атаандаштык шарттарын камсыз кылуу, ошондой эле ички рынокто атаандаштыкты өнүктүрүү, анын ичинде компаниялардын капиталында мамлекеттин үлүшүн акырындап кыскартуу; кошумча наркы жогорку продукцияны экспорттоого стимул берүү; жаңы тармактарды өнүктүрүү үчүн инновациялык инфратүзүмдү түзүү; рынокко инновациялык продукцияны ж.б. чыгаруу үчүн жөнгө салуучу тоскоолдуктарды алып салуу. Бул улуттук экономиканы диверсификациялоого жана модернизациялоого кошумча түрткү берет, анын тышкы конъюнктурадан көз карандылыгын төмөндөтөт. Программа экономиканын чектеш тармактары үчүн мультипликативдик таасирге ээ болот. Тактап айтканда, иштин илимий-изилдөө жана тажрыйба-конструктордук чөйрөлөрүн өнүктүрүү үчүн, транспорт жана байланыш чөйрөсүндө инфратүзүмдүк долбоорлорду ишке ашыруу үчүн, билим берүү системасын өнүктүрүү үчүн кошумча стимулдардын пайда болушун күтүүгө болот.

Энергетиканы өнүктүрүү үчүн 2012-2017-жылдарда Кыргыз Республикасында Электр энергетикасын өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү стратегиясында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдагы 28-майындагы № 330 токтому) каралган иш-чаралар жүзөгө ашырылат. Энергетика секторун өнүктүрүү саясаты реформа жүргүзүү үчүн төрт артыкчылыктуу багытты көздөйт: энергетика секторун өнүктүрүүнү жөнгө салууну өркүндөтүү (тарифтик саясатты реформалоо, энергетика секторун реформалоо); энергияны үнөмдөөгө дем берүү үчүн шарттарды түзүү (энергияны үнөмдөөгө реформа); кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүү; энергетика секторун туруктуу өнүктүрүү жана экологиялык коопсуздук ченемдерин сактоо (экспортко багытталган энергетиканы реформалоо).

Соңку жылдарда Кыргызстандын өнөр жайын өнүктүрүү өсүш темпиндеги ири өзгөрүүлөрү менен мүнөздөлөт. Көпчүлүк учурларда бул өзгөрүүлөр сектордун "Кумтөр" кенин иштетүүчү ишканалардын ишине чоң көз карандылыгы (өнөр жайдагы үлүшү 40%), ошондой эле табигый-климаттык факторлордон улам энергетика тармагынын туруксуз иши (өнөр жайдагы үлүшү 20%) менен шартталат.

2017-жылы өнөр жайды өнүктүрүү болжолу төмөнкүдөй негизги факторлорду жана өбөлгөлөрдү эске алуу менен даярдалган:

- энергетикада ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу;

- "Кумтөр" кенин иштетүү үчүн болжолдонгон ресурстар жана эсептөөлөр, мында кендин курамында алтын аз болгон горизонтторго чыгуу менен шартталган, казып алуунун көлөмүнүн төмөндөшү болжолдонот;

- Бозымчак жана Талды Булак Сол жээк кендеринде кен казуунун көлөмүн көбөйтүү, ишке киргизилген мунай иштетүү ишканаларында өндүрүштү жогорулатуу;

- негизинен, иштетүүнүн ачык ыкмасынын эсебинен, чакан жана ири тоо-кен казуу компаниялары тарабынан коммерциялык негизде өлкөнүн көмүр казуу өнөр жайы үчүн реалдуу перспективалар;

- өндүрүштү диверсификациялоонун төмөн деңгээли (энергетиканы албаганда, өнөр жайдын негизги 5 тармагынын салыштырма салмагы орточо алганда 70%, ал эми калган 14 тармагы - 30%ын түзөт);

- тамак-аш азыктары өндүрүшүн, тигүү өндүрүшүн; курулуш материалдар өндүрүшүн (транспорттук инфратүзүм жана техникалык регламенттердин, сертификациялоонун талаптары) кошо алганда, ЕАЭБдин шарттарында аялуу тармактардын товарларын сатуу рынокторуна чектүү жетишүүсү;

- негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө - Россия Федерациясында, Казакстан Республикасында экономикалык жагдай (суроо-талаптын кыскарышы, бул алардын рынокторуна продукцияларды экспорттогон ишканалардын ишине терс таасир берет);

- чийки заттын жана комплекттөөчүлөрдүн импортуна жогорку көз карандылык;

- алтынга карата баалардын кескин өзгөрүүлөрүнүн жоктугу (1 троя унциясы үчүн 1200-1250 доллар чегиндеги баа).

Натыйжада, 2017-жылы өнөр жай секторунда өндүрүш көлөмүнүн реалдуу төмөндөшү болжолдонууда жана заттык көлөм 98,7% түзөт. "Кумтөр" кенин иштеткен ишканаларды эсепке албаганда, өнөр жай өндүрүшүнүн реалдуу өсүшү 5,2% деңгээлинде болжолдонууда.

13-таблица

Өнөр жай тармактарынын өсүш темпинин динамикасы, өткөн жылга карата пайыздар менен

ИДПнын өсүшүнө терс салым ИДПнын жалпы көлөмүндө 14,3% салыштырма салмагы менен 0,49 пайыздык пунктту түзөт.

1) Өнөр жай продукциясын өндүрүүдө эң жогорку салыштырма салмагы менен (72,8%) иштетүү өндүрүшүндө 3,1% реалдуу төмөндөө болжолдонууда, ал негизинен, "Кумтөр" кенинде металлды казуу көлөмүнүн төмөндөшү менен шартталган. "Кумтөр Голд компани" жабык акционердик коомунун жаңы техникалык отчётуна ылайык, 2017-жылы жана орто мөөнөттүү мезгилде казуу көлөмү 2014-2015-жылдарга салыштырганда "Кумтөр" кенинде (2013-жылдын аягынан 1,6 млн. унцийге, 2014-жылы кайра иштеткенден кийин рудада 731 миң унций) мурда такталган жана болжолдонгон алтындын запастарынын азайганына байланыштуу азайтылды, мында запастардын кыскарышынын себептери болуп 2014-жылдын өндүрүштүк маалыматтарды текшерүүдө терс көрсөткүчтөр, запастарды эсептөөнүн жаңы блоктук моделин киргизүү, Борбордук карьердин долбоорунда, карьердин ичинде жараксыз катмардын топтолушу жана карьердин айрым бортторун тегиздөөнү эске алуу менен өзгөрүүлөрдү киргизүү эсептелет. "Кумтөр" кенинде негизги металлдарды өндүрүү көлөмү 468,5-475 миң унций көлөмүндө болжолдонууда. ИДПнын өсүшүнө терс салым ИДПнын жалпы көлөмүндө 6,1% салыштырма салмагы менен 0,66 пайыздык пунктту түзөт.

Мындан тышкары, "Кыргызалтын" ачык акционердик коомунун өндүрүш көлөмүнүн азайышы болжолдонууда, мында соңку жылдары 2013-жылга (казуунун эң чоң көлөмү камсыздалган) салыштырганда казуу көлөмүнүн туруктуу төмөндөшү байкалууда. Бул, "Макмал" кенинде деталдуу чалгындалган алтындын өнөр жай запастарынын №№ 6 жана 11 штолнялар горизонтунда топтолгон запастар толугу менен иштетилгендигине байланыштуу пайда болгон. 2017-жылы № 10 штолня горизонтунда гана иштер жүргүзүлөт, руданы казуу өндүрүмдүүлүгү дээрлик 3 эсеге төмөндөйт, ага жараша руда 4 ай гана иштетилет.

ИДПнын өсүшүнө оң салымды төмөнкүлөр камсыз кылат:

- продуктулардын (суусундуктарды кошкондо) жана тамеки өндүрүүнүн реалдуу өсүшү (өнөр жайдын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы - 12%), мында суроо-талап жогору болгон нан, ун, сүт азыктарын жана башка тамак-аш азыктарын туруктуу өндүрүүнүн эсебинен 1,0% өсүш болжолдонууда;

- Кара-Балта жана Токмок шаарларында мунайды кайра иштетүүчү заводдордун кубаттуулуктарын көбөйтүүнүн эсебинен, кокс жана тазартылган мунай продуктуларын өндүрүүнүн көлөмү 18,5%га көбөйөт;

- резина жана пластмасса буюмдарын, металл эмес башка минералдык продукцияны өндүрүү (1,7%га өсүш), өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү анын салыштырма салмагы 7,6%ды түзөт: (а) айнек такталарын чыгаруунун көлөмү 2016-жылга салыштырганда 13,3%га өсө турган жана 17 млн. кв.метрге жете турган "Интергласс" жоопкерчилиги чектелген коомунун туруктуу ишин камсыз кылуу; (б) цемент жана асбестоцемент буюмдарын өндүрүүнүн өсүшү "Түштүк-Кыргыз Цемент" ЖАКтын, "Курулуш материалдарынын түштүк комбинаты" жоопкерчилиги чектелген коомунун, "Кант цемент заводу" ачык акционердик коомунун, "Ак-Сай Цемент" жоопкерчилиги чектелген коомунун кубаттуулуктарын өнүктүрүүнүн эсебинен болжолдонууда, бул ички рыноктун цементке болгон керектөөсүн толук жабууга мүмкүндүк берет. Металл эмес башка минералдык продукцияны өндүрүүнү өнүктүрүүнүн абалы жана келечеги негизинен курулуш секторун жана цемент, айнек өндүрүштөрүнүн экспорттук мүмкүнчүлүктөрүн өнүктүрүү менен аныкталат;

- текстиль өндүрүшү, кийим жана бут кийим, тери жана башка тери буюмдары (өнөр жайынын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы - 2,7%) 2013-2016-жылдарда өндүрүш бир топ төмөндөп кеткенден кийин, кийим тигүүнү калыбына келтирүүнүн эсебинен реалдуу өсүшү 2,0%га болжолдонууда. Акырындык менен өсүүнүн болжолу ЕАЭБге кошулуу шарттарында товарларды экспорттоодо мүмкүн болгон тобокелдиктер менен шартталат;

- даяр металл буюмдарын, ушул тармактын ишканалары өндүргөн продукциянын сапатын жана технологиялык деңгээлин жогорулатуунун, маркетинг кызматын жакшыртуунун, калк үчүн кызматтарды аткаруунун көлөмүн жогорулатуунун; Индияга "Дастан" Трансулуттук корпорация" ачык акционердик коому, КМШ өлкөлөрүндөгү жана алыскы чет элдиктеги керектөөчүлөргө "БШЗ" МИ атайын продукциясын жеткирүү боюнча контракттарды ишке ашыруунун; "Дастан" трансулуттук корпорация" ачык акционердик коому медицина техникасын (центрифуг) КМШ өлкөлөрүнө жеткирүүнүн; Казакстан Республикасына ("Автосборочный завод" ачык акционердик коому) трактор чиркегичтерин экспорттук жеткирүүнүн; "Тульский патронный завод" ачык акционердик коому "Новосибирский патронный завод" ачык акционердик коому, "Барнаульский патронный завод" жабык акционердик коому, "Конструкторское бюро автоматических линий им.Кошкина" ачык акционердик коому (Климовск ш.) "БМЗ" ачык акционердик коому жана "БШЗ" МИ атайын жана технологиялык жабдууларын, автоматтык контролдоо приборлорун, технологиялык жабдуулар үчүн түйүндөрдү жана деталдарды даярдоонун жана жеткирүүнүн эсебинен өндүрүү.

Мындан тышкары, электр жабдууларын өндүрүү (өсүш 1,6%), жыгач жана кагаз буюмдарын өндүрүү, полиграфия иши (3,0%га), фармацевттик продукцияны өндүрүү (4,0%га) боюнча ишканалардын туруктуу иши болжолдонууда.

2) Пайдалуу кендерди казып алууда (өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүндөгү салыштырма салмагы 6,5%) 2017-жылы өндүрүшүнүн көлөмүнүн өсүшү 4,8% деңгээлинде болжолдонууда.

3) Таш көмүр жана күрөң көмүрдү казып алуу 5,3%га көбөйөт, металл кени - 6,7%га, башка пайдалуу кендер - 2,4%га көбөйөт.

Бул тармактагы өндүрүштүн болжолдонгон көлөмү: "Кыргызкөмүр" мамлекеттик ишканасынын пландалган технологиялык чараларын ишке ашыруунун; Бишкек шаарынын ЖЭБине кыргыз көмүрүн жеткирүүнү көбөйтүү менен, күзгү-кышкы мезгилдерден өтүүдө ички рыноктордо кыргыз көмүрлөрүн сатуунун жетишилген көлөмүн сактоонун; "Кыргызнефтегаз" ачык акционердик коомуна пландалган иш-чараларды ишке ашыруу жана продукцияларды бөлүү менен туруп калган скважиналарды пайдаланууга киргизүү үчүн инвесторлорду тартуунун; Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык кенинен кен казып алуу көлөмүн көбөйтүүнүн эсебинен күтүлүүдө.

4) 2017-жылга карата электр энергиясы, газ, буу жана кондицияланган аба менен (салыштырма салмагы 19,7%) камсыздоодо өсүү көлөмү 3,9%га болжолдонууда.

Болжолдук көрсөткүчтөрдү эсептөөдө РЭК берген болжолдуу арыздар боюнча электр энергиясын ички керектөөнүн өсүшү, станцияны реконструкциялоонун жана электр энергиясынын импортунун аякташына байланыштуу Токтогул суу сактагычындагы суунун деңгээлинин өтө азайып кетүүсүнө жол бербөө максатында 2017-жылдан баштап Бишкек шаардык ЖЭБде электр энергиясын иштеп чыгууну көбөйтүү каралган.

Электр энергиясын иштеп чыгаруу 13698,3 млн. кВт.с болжолдонууда, бул 2016-жылга салыштырганда 646,2 млн. кВт.с көп, ал Токтогул гидротүйүнүнүн айрылышына Нарын дарыясынын агып келишинин орточо көп жылдык агымын эсепке алуу менен эсептелген. Мында Бишкек ЖЭБинде иштеп чыгуу 2406,1 млн. кВт.с түзөт жана 2016-жылга салыштырганда, Бишкек ЖЭБ модернизациялоого байланыштуу биринчи энергоблокту киргизүүнүн эсебинен 507,8 млн. кВт.с жогору болот.

Көп жылдык жөнгө салуудагы Токтогул суу сактагычын айрыкча сарамжалдуу пайдалануу максатында суу-энергетикалык ресурстарды сактоо жана топтоо, ошондой эле ички рынокто электр энергиясын керектөөнү канааттандыруу зарылдыгынан улам, 2017-жылы 1350,0 млн. кВт.с көлөмүндө электр энергиясынын импорту каралган.

Энергетика тармагынын туруктуу ишин камсыз кылуу үчүн 2017-жылы төмөнкүлөр пландалган:

- Бишкек шаарындагы ЖЭБди реконструкциялоону аяктоо, натыйжада кыргыз көмүрүн пайдалануу менен кошумча 1950 млн. кВт.с иштеп чыгып, кубаттуулук 300 МВт чейин көбөйтүлөт, бул суу режимине көз каранды болбогон базалык, кепилденген электр кубаттуулугун түзүү үчүн 50 жыл мурун ишке киргизилген, эскирип калган жабдууларды алмаштырууга мүмкүндүк берет;

- кубаттуулугу 25 MBA Т-2 орнотуу менен 110/35/10 кВ Күн-Туу подстанциясынын экинчи кезегин куруу;

- Айгүл-Таш-Самат 110 кВ жогору вольттуу линиясын баштап долбоорлонгон 110/10 кВ Раззаков подстанциясына чейин узундугу 50 км BЛ-110 кВ куруу (Ислам өнүктүрүү банкы тарабынан каржылануучу "Баткен облусунун Лейлек районундагы Арка массивин электр менен камсыздоону жакшыртуу" долбоору);

- кубаттуулугу 16 MBA трансформаторду орнотуу менен 110/10 кВ Раззаков подстанциясын куруу (Ислам өнүктүрүү банкы тарабынан каржылануучу "Баткен облусунун Лейлек районундагы Арка массивин электр менен камсыздоону жакшыртуу" долбоору);

- кубаттуулугу 10 MBA Т-2 орнотуу менен "Үч-Терек" подстанциясынын 110/35/10 кВ экинчи кезегин куруу;

- кубаттуулугу 16 MBA Т-1 трансформаторун 40 MBАга алмаштыруу менен ПС 110 кВ "Парковая" подстанциясын реконструкциялоо;

- эки чынжырлуу жогорку вольттуу линияны, 110 кВ "Ала-Арча - Парковая" жогорку вольттуу линиясы 1,2 АС-185 тирөөчтөрдү АС-240 (2,62 км) оңдоо, зымдарды чоң кесиктерге, изоляторлорду, бириктирүү арматурасын алмаштыруу менен жогорку вольттуу линиясын реконструкциялоо;

- Кызыл-Аскер - Парковая жогорку вольттуу линиясын, 110 кВ Күн-Туу подстанциясы (6,4 км) тирөөчтөрдү оңдоо, зымдарды чоң кесиктерге, изоляторлорду, бириктирүү арматурасын алмаштыруу менен жогорку вольттуу линиясын реконструкциялоо;

- 110 кВ Ала-Арча - Ново-Южная жогорку вольттуу линиясын (3,5 км) тирөөчтөрдү оңдоо, зымдарды чоң кесиктерге, изоляторлорду, бириктирүү арматурасын алмаштыруу менен жогорку вольттуу линиясын реконструкциялоо;

- 110 кВ Ботбаев-Манас жогорку вольттуу линиясын (32,4 км) тирөөчтөрдү оңдоо, зымдарды чоң кесиктерге, изоляторлорду, бириктирүү арматурасын алмаштыруу менен жогорку вольттуу линиясын реконструкциялоо;

- Электр жогорку вольттуу тармактары Ысык-Көл ишканасы 20 МВАР боюнча эки статикалык конденсатор батареяларын орнотуу;

- 110 кВ Торобаев-Жалал-Абад 1 жогорку вольттуу линиясын (10,3 км) тирөөчтөрдү оңдоо, зымдарды чоң кесиктерге, изоляторлорду, бириктирүү арматурасын алмаштыруу менен ВЛ реконструкциялоо;

- кубаттуулугу 16 MBA трансформаторду орнотуу менен 110/35/10 кВ "Арка" көмөкчү чордонун реконструкциялоо (Ислам өнүктүрүү банкы тарабынан каржылануучу "Баткен облусунун Лейлек районундагы Арка массивин электр менен камсыздоону жакшыртуу" долбоору).

Бардыгы болуп инвестициялык долбоорлорго 32,3 млн. АКШ доллары жумшалат.

"Газпром" ачык акционердик коому (Россия Федерациясы) тарабынан иштелип чыккан 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын газ менен камсыз кылуунун жана газдаштыруунун башкы схемасында Кыргыз Республикасынын газ транспорттук багыттарын, ошондой эле газды жер алдында сактоо жана бөлүштүрүү объекттерин масштабдуу реконструкциялоо жана модернизациялоо каралган. Башкы схеманын алкагында республиканын түштүгүнө газды ташуу үчүн кубаттуулуктар жана өлкөнүн айрым райондорун автономдук газдаштыруу түзүлөт. 2015-2017-жылдарда "Газпром Кыргызстан" туунду компаниясынын инвестициялык программасы 35 млрд. рублду түзөт.

2017-жылы Кыргыз Республикасына жаратылыш газынын келиши жалпысынан 404 млн. м³ көлөмүндө болжолдонууда, бул 2016-жылга салыштырганда 13,2%га көп, ал газ менен камсыздоо системасы аркылуу газ түрүндөгү отунду бөлүштүрүү кызматынын көлөмүн 5,5%га көбөйтүүгө мүмкүндүк берет.

5) Өнөр жай түзүмүндө суу менен камсыздоо, калдыктарды тазалоо, кайра иштетүү жана кайра пайдаланылуучу сырьёну алуу анча көп эмес салыштырма салмакты (1,0%) ээлейт, сууну топтоо, иштетүү жана бөлүштүрүүнүн (суу менен камсыздоонун) эсебинен реалдуу өсүш 4,9%дын деңгээлинде (өсүш 4%га), калдыктарды топтоо, иштетүү жана жок кылуу, кайра пайдаланылуучу сырьёну алуу (5%га) жана калдыктарды жугушсуздандыруу жана башкача иштетүүлөрдү жүргүзүү (8%га) болжолдонууда.

Республиканын бардык региондорунда өнөр жай продукцияларынын физикалык көлөмүнүн өсүшүнө жетишүү болжолдонууда, Ысык-Көл (90,1%) облусунан тышкары, бул "Кумтөр" кенинде өндүрүштүн көлөмүнүн төмөндөшү менен шартталган. Өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнө негизги салымды салт болуп калгандай Чүй (40,44%), Ысык-Көл (21,53%), Жалал-Абад (10,98%) облустары жана Бишкек шаары (18,45%) кошот, алардын суммалык үлүшү 91,4%ды түзөт. Чүй облусунда өнөр жай продукциясын өндүрүүнүн көлөмүнүн өсүшү "Джунда" мунай иштетүүчү заводун жана Токмок шаарында мунайды иштетүүчү заводун иштетүү боюнча ишканалардын иштерин активдештирүүнүн, ал эми Жалал-Абад облусунда Бозымчак кенин ишке киргизүүнүн жана электр энергия өндүрүшүнүн көлөмүн калыбына келтирүүнүн эсебинен болжолдонууда.

Болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетүү үчүн төмөнкүдөй милдеттер чечилет:

- Суроо-талап менен сунуштун балансын камсыз кылуучу ишканаларды рационалдуу жайгаштыруу;

- жаңы өндүрүштөр үчүн комфорттуу, атаандаштык жана түрткү берүүчү шарттарды түзүү, технологиялык жактан кайра жабдууну жана тармактын негизги фонддорун модернизациялоону жүргүзүү; тармактын инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруучу жана жогорку технологиялык өндүрүштү өнүктүрүп жаткан ишканаларын тышкы экономикалык тобокелдиктердин таасиринен коргоо;

- жаңы инновациялык продукциялар өндүрүшүн өздөштүрүү максатында заманбап инновациялык технологияларды киргизүүнү колдоо; айлана-чөйрөгө карата терс таасирди төмөндөтүүнү мотивациялоо, анын ичинде мыкты жеткиликтүү технологияларды киргизүү жолу менен; продукцияга болгон ички суроо-талапты өбөлгөлөө жана жаңы рынок орундарын түзүү;

- ата мекендик өндүрүш базасын өнүктүрүүнүн эсебинен импортту алмаштыруу; кадрдык потенциалды чыңдоо жана профилдик билим берүүнү колдоо;

- техникалык жөнгө салууну өркүндөтүү жана экспортко багытталган өндүрүштөрдү колдоонун чараларын иштеп чыгуу;

- өнөр жай саясатын жүргүзүүдө мамлекеттик жөнгө салуунун сапатын жогорулатуу.

Мүмкүн болгон тобокелдиктер: бизнес-чөйрөсүндөгү туруксуздуктан улам өнөр жай секторундагы ишканалардын инвестициялык ыңгайсыздыгы (жергиликтүү калктын инвесторлор менен кагылышы, технологиянын эскириши, рентабелдүүлүктүн төмөнкү деңгээли, жер участокторун жер казынасын пайдаланууга берүүнүн жол-жоболору, документтерди тариздөө татаалдашты жана көп сандаган макулдашууларды, экспертизаларды ж.б. талап кылат); электр энергиясын берүүдөгү үзгүлтүктөр; пландагы кендердин өз учурунда ишке кирбей калышы; техногендик факторлордон улам, "Кумтөр" кенинде өндүрүштүн кыскарышы; ишке кирген мунайды кайра иштетүүчү ишканалардын сырьё менен камсыздалбай калышы; техникалык адистиктеги квалификациялуу кадрлардын жетишсиздиги; натыйжасыз менеджмент жана жүгүртүү каражаттарынын жетишсиздиги; ЕАЭБге Кыргыз Республикасынын кошулушунун алкагында товарларды импорттоодо/экспорттоодо жаңы шарттарга акырындык менен көнүү ж.б. болуп саналат.

5.9.3. Курулуш

2017-жылы экономиканын курулуш секторун өнүктүрүү 2013-2017-жылдарда Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча Программага киргизилген ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен улуттук экономиканын туруктуу өсүшүн камсыздоочу маанилүү багыттардын бири болуп калат (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2013-жылдын 18-декабрындагы № 3694-V токтому).

2017-жылы өлкөнүн курулуш комплексин өнүктүрүүнүн комплекстүү чараларын көрүүнүн натыйжасында капиталдык салымды 10,8%га көбөйтүү болжолдонууда, көлөмү 156,6 млрд. сомду түзөт.

14-таблица

2016-2017-жылдардагы курулуш тармагынын өсүү темпинин динамикасы

2016-жылга күтүлгөн капиталдык салымдардын түзүмү ички инвестициялардын үлүшүнө карата 57,7%дан 55,6%га чейин кыскаруу жана тышкы инвестициянын үлүшү 42,3%дан 44,4%га чейин жогорулайт.

Ички инвестициялардын түзүмүндөгү негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаттары ээлейт, ал 91,1% түзөт.

2017-жылы жеке турак жай объектилерин куруу, транспорт жана энергетика магистралынын объектилерин (электр өткөрүүчү линияларды куруу боюнча иштер), айыл чарба объектилери (ирригациялык курулмалар) ж.б. курулуш тармагындагы артыкчылыктуу багыттардан болуп эсептелет.

Мамлекеттик бюджеттин эсебинен капиталдык салымдардын суммасы 5399,0 млн. сом артыкчылыктуу тартипте социалдык-экономикалык мааниге ээ объектилерди курууга жана реконструкциялоого, анын ичинде билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт, турак-жай курууга багытталат.

Ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын эсебинен капиталдык салымдардын болжолдуу көлөмү 47,8 млрд. сом суммасында "Кумтөр Голд компании" жабык акционердик коому инвестицияларынын (6105,7 млн. сом), "Газпром Кыргызстан" жоопкерчилиги чектелген коомунун (24858,0 млн. сом), "Кыргызалтын" ачык акционердик коомунун (192,5 млн. сом), "Алтынкен" жоопкерчилиги чектелген коому (411,0 млн. сом) ж.б. эсебинен түзүлдү.

2017-жылы транспорт жана энергетика тармагында ири инвестициялык долбоорлор ишке ашырылат жана алардын ишке ашуусу менен курулуштун өнүгүүсүнө олуттуу салым кошулат.

Каржылоонун көбүрөөк көлөмү транспорт секторунда каралган - бардыгы болуп - 18445,6 млн. сом, бул: "Тараз-Талас-Суусамыр III" (Ислам өнүктүрүү банкы, Сауд өнүктүрүү фонду) (650,3 млн. сом), "Бишкек-Торугарт" автожолун реконструкциялоо (Ислам өнүктүрүү банкы, Сауд өнүктүрүү фонду, Араб экономикалык өнүктүрүү Кувейт фонду, Сауд өнүктүрүү фонду, Мунай экспорттоочу өлкөлөрдүн уюмунун фонду, Абу-даби өнүктүрүү фонду) (1388,9 млн. сом), Кыргыз Республикасынын автожолдорунун эки участогун реабилитациялоо долбоору (Кытай Эл Республикасы) (510,9 млн. сом), "ЦАРЭС-3 коридорун жакшыртуу" долбоору (Бишкек-Ош автожолу, Бишкек - Кара-Балта участогу) 4-фаза (Азия өнүктүрүү банкы) (1189,2 млн. сом) Үчүнчү долбоор "ЦАРЭС Транспорттук коридор-1 (Бишкек-Торугарт жолу)" (Азия өнүктүрүү банкы) (66,5 млн. сом), "Борбор Азия жолдорун жакшыртуу" долбоору (Ош-Ходжент) (Дүйнөлүк банкы) (882,2 млн. сом), Түндүк-Түштүк альтернативдүү жолун куруу, 1-2-фазалары (Кытай Эл Республикасы) (10211,9 млн. сом) Түндүк-Түштүк альтернативалуу жолунун курулушу, 159-183-км (ИӨБ, Сауд өнүктүрүү фонду) (689,6 млн. сом), ЦАРЕС-1 жана ЦАРЕС-3 автожолдорун реабилитациялоо (Азия өнүктүрүү банкы) (112,3 млн. сом) "Ош-Баткен-Исфана" автожолун реабилитациялоо (Ислам өнүктүрүү банкы) (571,6 млн. сом), "Бишкек-Ош автожолун жакшыртуу" долбоору 4-фаза (Азия кредиттик фонду, Евразия өнүктүрүү банкы) (1578,8 млн. сом), "Негизги эл аралык жолдорду жакшыртуу" долбоору ((Japan International Cooperation Agency) (155,8 млн. сом) жана башкалар.

Энергетика тармагындагы каржылоонун көлөмү 11796,3 млн. сом суммасында каралган, алар "Кыргыз Республикасынын Энергетика секторун өнүктүрүү" (Азия өнүктүрүү банкы) (799,8 млн. сом), "Электр бөлүштүрүү түйүндөрүнүн натыйжалуулугун арттыруу" (Германия өнүктүрүү банкы) (90,1 млн. сом), "Энергетика секторун реабилитациялоо" (Азия өнүктүрүү банкы) (1259,7 млн. сом), "Бишкек шаарынын ЖЭБин модернизациялоо" (Кытай Эл Республикасы) (4157,0 млн. сом), "Ат-Башы ГЭСин реконструкциялоо" (Швейцария) (440,2 млн. сом), "Электр менен камсыздоонун отчеттуулугун жана ишенимдүүлүгүн арттыруу" (Дүйнөлүк банк) (747,7 млн. сом), "Баткен облусунун Лейлек районундагы Арка массивиндеги электр менен камсыздоону жакшыртуу" (Ислам өнүктүрүү банкы) (964,1 млн. сом) ж.б. долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен күтүлүүдө.

Жогоруда аталган долбоорлорду ишке ашыруу Кыргыз Республикасындагы электр тармагындагы абалды жакшыртуу аркылуу коңшу өлкөлөр менен электр энергиясын алмашууну жогорулатууга, ошондой эле транзиттик алып өтүүлөргө жагымдуу шарт түздү. Мындан тышкары, "Токтогул ГЭСин реконструкциялоо 2-3-Фаза" (Азия өнүктүрүү банкы, Евразия өнүктүрүү банкы) (1252,1 млн. сом), "CASA-1000" долбоору (Дүйнөлүк банк, Европа инвестициялык банкы, Ислам өнүктүрүү банкы) (2085,6 млн. сом).

Түз чет өлкөлүк инвестициялардын 13,8 млрд. сом суммасындагы көлөмү "KAZ Minerals Bozymchak" ЖЧКнын капиталдык салымдарынын (300,0 млн. сом), "PORSO" Түштүк Корея компаниясынын (Таш-Көмүр ферросплав заводу) 3 млрд. сомго жакын суммасынын эсебинен болжолдонууда.

Экономиканы капиталдаштыруунун көлөмүн пландаштыруудан улам, дүң продукциянын көлөмүнүн жалпы өсүшү 2017-жылы 10,4%га өсүү болжолдонууда жана ал 147,6 млрд. сомду түзөт. Курулуш секторунун экономикалык өсүүгө тийгизген таасири оң болуп, ал 0,90 пайыздык пункту түзөт, курулуштун ИДПнын түзүмүнө карата салыштырма салмагы - 9,0% түзөт.

Региондор боюнча курулуштун көлөмүнүн өсүүсү транспорт, кен казуу, энергетика тармактарындагы инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен бардык региондордо күтүлүүдө. Негизги үлүш Бишкек шаарына туура келет (33,4%), Чүй (24,9%), Ысык-Көл (13,5%) жана Жалал-Абад (10,3%), курулуш тармагынын суммалык салымы 9,9 пайыздык пунктту түзөт.

Экономиканын курулуш секторуна төмөнкү факторлор таасирин тийгизет.

Акча которуулардын негизги агымы Россия Федерациясынан келет (90%дан ашык). Бул каражаттардын келүү агымынын кыскаруусу менен, калктын каражатынын эсебинен курулуп жаткан турак жай куруунун көлөмү да кыскарат.

Көпчүлүк курулуш материалдары Кыргызстанга Кытай Эл Республикасынан жана Түркия Республикасынан алынып келет. ЕАЭБ өлкөлөрүнө үчүнчү өлкөлөрдөн экспорттолуучу товарларга карата талаптар күчөгөндө курулуш материалдарына болгон баа олуттуу жогорулашы мүмкүн, анын натыйжасында кыймылсыз мүлк менен курулуш материалдарына болгон баа жогорулайт.

Жогоруда келтирилген өбөлгөлөр төмөнкү жагдайларга алып келүүсү мүмкүн:

- өндүрүш көлөмүнүн төмөндөшүнө;

- негизги капиталга болгон инвестициянын төмөндөшүнө;

- курулуп жаткан объекттердин токтоп калуусуна;

- турак жайларды пайдаланууга берүүнүн кечиктирилишине ж.б.

5.9.4. Кызмат көрсөтүү чөйрөсү

2017-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө 2016-жылы белгиленген ЕАЭБге кошулуудагы адаптациялануу механизмдеринен улам пайда болгон жана экономиканын жалпы дүйнөлүк басаңдоосунан улам пайда болгон төмөндөөдөн кийин калыбына келүү баскычы башталат. 2017-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү болжолдонуп жаткан өсүш 103,7% түзүп, дүң чыгаруунун көлөмү 439,6 млрд. сомду түзөт. ИДП түзүмүндө кызмат көрсөтүү чөйрөсү эң чоң көлөмгө ээ (51,07%), ошондой эле ИДПнын өсүшүнө 1,82 пайыздык пункт салымын кошот. Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн өсүш темпи 104,5% түзгөн рыноктук кызмат көрсөтүүнүн эсебинен жогорулайт, ал эми рыноктук эмес кызмат көрсөтүүнүн реалдуу өсүүсү 101,2% түзөт.

15-таблица

Өткөн жылга салыштырмалуу кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн тармактарындагы өсүү темпинин динамикасы

Дүң жана чекене соода, автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоо 2017-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү башкы сектор болуп, алардын кызмат көрсөтүү чөйрөсүнө кошкон салымы 2,0 пайыздык пунктту түзөт. Дүң жана чекене сооданын дүң чыгаруусу; автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоо 156,9 млрд. сом деңгээлинде түзүлүп, реалдуу өсүш темпи 105,8% түзөт. Бул өсүшкө ЕАЭБдин шарттарына экономиканын адаптациялануусу, ЕАЭБ катышуучулары тараптан ата мекендик продукцияга болгон суроо-талаптын өсүүсү, ошондой эле үчүнчү өлкөлөрдөн ЕАЭБ өлкөлөрүнө келе турган товарлардын калыбына келүүсү таасирин тийгизет.

Транспорт иши жана жүктөрдү сактоо боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн дүң чыгарылышы 2017-жылы 49,6 млрд. сомду түзөт, реалдуу өсүш темпи 105,5%. Көрсөткүчтөрдүн жогорулашы 2016-жылдагы жүк ташуу көлөмү төмөндөгөндөн кийинки калыбына келүүнүн эсебинен жогорулоо күтүлүүдө. Ошону менен бирге ата мекендик жүк ташуучуларга эл аралык автотранспорт кызматын көрсөтүүдө бирдей тарифти колдонуусу да жагымдуу шарт болуп берет. Автотранспорт системасын жакшыртуу, Балыкчы-Корумду, Түндүк-Түштүк-2 сыяктуу жаңы жолдордун, ошондой эле жергиликтүү маанидеги жолдордун курулушу ички жүк ташуунун жана жүргүнчүлөрдүн агымын көбөйтөт.

Байланыш кызмат көрсөтүүсүн жана маалыматты дүң чыгаруу 34,4 млрд. сомду түзүп, реалдуу өсүш темпи 101,6% түзөт. Өнүгүүнүн негизги перспективалары сапатты жакшыртууга жана көрсөтүлүүчү кызматтардын көлөмүн жогорулатууга, колдонуучулар үчүн тандоо мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуучу кызмат көрсөтүүнүн жаңы түрлөрүн жана альтернативаларды киргизүүгө багытталат.

Туризм тармагында иштин негизги багыттары өлкөнүн эл аралык беделин жана туризмдин экономикага салымын олуттуу арттыруу максатында ата мекендик туристтик индустрияны өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталат. Аталган максаттарга жетүүдө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 11-апрелиндеги № 192 токтому менен бекитилген 2020-жылга чейин туризм тармагын өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Программасына киргизилген иш-чаралар жүзөгө ашырылат.

Туризм тармагын өнүктүрүү саясаты төмөнкү милдеттерди чечүүгө багытталат:

- негизги салттуу жана потенциалдуу туристтик рыноктордо Кыргызстанды туризмдин өлкөсү катары таанытууну жогорулатуу;

- чет өлкөлүк жарандар үчүн Кыргыз Республикасына туристтик максатта келүүнүн жол-жоболорун жөнөкөйлөштүрүү;

- туристтердин Кыргызстанда жүргөндөгү ишенимдүү коопсуздугун камсыздоо;

- туристтик инфратүзүмдүн базалык компоненттерин модернизациялоо жана аларды эл аралык стандарттарга ылайыкташтыруу;

- туристтик ишканалардын кызматкерлерин окутууга шарт түзүү;

- улуттук деңгээлдеги стратегиялык максаттарга ылайык, ошондой эле ар бир облустун туристтик потенциалын жана адистигин эске алуу менен өлкөнүн региондорунда туризмди активдүү өнүктүрүү;

- туристтик объектилерде жана региондордо экологиялык нормаларды сактоону камсыздоо;

- иштетилип жаткан жана потенциалдуу туристтик-рекреациялык зоналардын рекреациялык сыйымдуулугун эске алуу менен өлкөнүн жергиликтүү жамааттарынын жана туристтик тармактын субъекттеринин кызыкчылыгы үчүн айлана-чөйрөнүн корголушун камсыздоо.

2017-жылы региондор боюнча рыноктук кызмат көрсөтүүнүн негизги көлөмү Бишкек (53,8%), Чүй (11,8%), Жалал-Абад (10%) туура келет. Суммалык салымы 75,6% түзөт, бул башка облустарга салыштырмалуу региондордун ишкер активдүүлүгүнө жана калктын жогору кирешесине байланыштуу болот.

5.10. Тышкы экономикалык иш

2017-жылы тышкы экономикалык иштер республиканын экспорттук потенциалын өнүктүрүүгө жагымдуу шарттарды түзүүгө жана өнүктүрүүгө багытталат.

Негизги иш багыттары болуп, 2015-2017-жылдарда Кыргыз Республикасында экспортту өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Планында түптөлгөн иш-чараларды аткаруу аркылуу, экспорттун өнүгүүсүнө жагымдуу шарттарды түзүү, (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 31-мартындагы № 174 токтому), ошондой эле ВСП+ бенефициарынын статусун алуудагы артыкчылыктарды ыраакы чет өлкөлөргө экспорттун көлөмүн жогорулатуу үчүн пайдалануу саналат.

Тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 6,0 млрд. АКШ доллары деңгээлинде, 2016-жылдын деңгээлинен 3,8%га номиналдуу ашыруу менен болжолдонууда.

Экспорттун номиналдуу көлөмү 1,8 млрд. АКШ долларын түзөөрү болжолдонууда жана өсүш темпи чыңалуучу лампаларды сатуудан - 3,1%, айнектен - 11,1%, пахта буласы - 14,9% сатуунун жогорулоосунун эсебинен 7,1% деңгээлде түзүлөт.

Импорттун көлөмү 4,2 млрд. АКШ доллары өлчөмүндө түзүлүп, номиналдык өсүш 102,4% түзөт, бул көрүнүш жаратылыш газына 12,1% жана күндөлүк керектелүүчү товарларга, ошондой эле керектелүүчү товарларга керектөө суроо-талабынын өсүүсү менен аныкталат.

Натыйжада товарлардын экспортунун жана импортунун терс сальдосу 2,4 млрд. АКШ долларынын деңгээлинде түзүлөт.

Товарларды жана кызмат көрсөтүүнү таза экспорттоонун терс сальдосу ИДПга карата 2016-жылы (-) 36,3%дан 2017-жылы (-) 36,4%га чейин бир аз төмөндөйт.

16-таблица

ИДП колдонуу боюнча (ИДП карата % менен)

2017-жылы жеке керектөөнүн үлүшү ИДПнын жалпы көлөмүнүн 87,5% түзөт, реалдуу өсүш темпи 103,2% деңгээлде түзүлөт деп болжолдонууда. Жеке керектөөчү чыгымдар калктын жаңы жумушчу орундарды камсыз кылуу менен жана орточо айлык акынын 7,5% жогорулоосунан улам күтүлүп жаткан акчалай кирешелеринин болжолдонуп жаткан 2,7%га номиналдык өсүшү менен шартталат.

5.11. Социалдык саясат

2017-жылы социалдык өнүктүрүү саясаты мамлекеттин реалдуу мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен биринчи кезекте мамлекетитн кепилденген социалдык милдеттенмелерин толук көлөмдө аткарууга, калктын жашоо деңгээлин жогорулатууга жана жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын абалын оңдоого багытталат.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 27-февралындагы № 85 токтому менен бекитилген, Кыргыз Республикасынын калкын социалдык коргоону өнүктүрүүнүн 2015-2017-жылдарга карата программасында (мындан ары - Программа) иштин негизги артыкчылыктуу багыттары аныкталган.

Программанын негизги максаты болуп социалдык жактан корголбогон категориядагы жарандар үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөрдү түзүү жана сапаттуу кызмат көрсөтүүлөр менен камсыздоо саналат. Ошондой эле, Программа жарандын айрыкча аялуу категорияларына даректүү социалдык жардам көрсөтүүгө, эмгекке жөндөмдүү калктын экономикалык активдүүлүгүн жогорулатууга жана турмуштук оор кырдаалдардан чыгууларына көмөк көрсөтүүгө багытталган.

Программанын негизги максатына жетүүсү төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттар боюнча конкреттүү милдеттерди ишке ашыруу менен камсыздалат:

- турмуштук оор кырдаалда турган балдардын жана үй-бүлөлөрдүн жашоосун жакшыртуу үчүн шарттарды түзүү жана аларга сапаттуу социалдык кызмат көрсөтүлүшүн камсыз кылуу;

- ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды социалдык коргоо;

- аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө төлөнүүчү ар айдагы жөлөкпулдун даректүүлүгүн күчөтүү жана алардын өлчөмүн көбөйтүү;

- базалык кызмат көрсөтүүгө жетүүнүн тең укуктуулугун камсыздоо жана ден соолук мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды коомдо натыйжалуу интеграциялоо максатында алар үчүн жашоо-турмушуна жеткиликтүү чөйрөнү түзүү;

- улгайган жарандарга сапаттуу социалдык кызмат көрсөтүү менен социалдык төлөмдөрдүн татыктуу деңгээлин камсыздоо.

Сунуш кылынган чаралар жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын проблемаларын муктаждыктарды эске алуу менен, анын ичинде азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу менен, ошондой эле социалдык иштердин жаңы формаларын киргизүүгө жана калкты социалдык коргоонун стандарттарын өркүндөтүүгө байланышкан проблемаларын чечүүгө интеграцияланган, системалуу жана даректүү мамилеге багытталган.

Калкты жумуш менен камсыздоо боюнча активдүү саясат жүргүзүү Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишинин негизги социалдык артыкчылыктарынын бири болуп саналат. Иштин негизги артыкчылыктуу багыттары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 6-сентябрындагы № 485 токтому менен бекитилген, 2020-жылга чейин калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү жана ички жана тышкы эмгек миграциясын жөнгө салуу программасында аныкталган. 2020-жылга чейинки Программанын максаты калктын өндүрүмдүү иш менен камсыз болуу шарттарын түзүү, эмгек ресурстарын абдан толук жана рационалдуу колдонууну эсепке алып, калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү чараларын активдештирип, жумушсуздуктун жана суроо-талап менен сунуштун теңдемсиздигин төмөндөтүү, чет өлкөлөрдө эмгектенген Кыргызстандын жарандарынын укуктарын коргоо болуп саналат.

2020-жылга чейинки ички жана тышкы эмгек миграциясын жөнгө салуу жана калкты иш менен камсыз кылуу Программасынын негизги максаттарына жетүүсү төмөнкүдөй негизги багыттар боюнча конкреттүү милдеттерди ишке ашыруунун натыйжасында камсыздалат:

- жумуштуулукту камсыздоого көмөктөшүүгө жана тышкы, ички эмгек миграцияларын жөнгө салууга багытталган ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу жана кабыл алуу;

- экономиканын мамлекеттик жана мамлекеттик эмес секторлорунда калкты жумуш менен камсыз кылуу үчүн шарттарды түзүү, анын ичинде: жумушсуздуктун деңгээлин кыскартуу максатында региондорду социалдык-экономикалык өнүктүрүү программаларын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу;

- эмгек рыногунда жумуш менен камсыздоонун активдүү чараларын күчөтүү;

- эмгек рыногун талдоо жана болжолдоо системасын өркүндөтүү.

Миграциялык саясат 2017-жылы төмөнкүдөй багыттарга топтолот:

1) миграциялык саясатты иштеп чыгуу жана ишке ашыруу, ага төмөнкүлөр кирет:

- мыйзамдуулукту, маалымдуулукту, коопсуздукту жана мигранттардын даярдыгын камсыз кылган, миграцияга чейинки Борборлордун тармагын түзүү;

- миграция боюнча бирдиктүү маалымат базасын түзүү;

- барган өлкөлөрдө "ишеним кызматын", "түз байланыш линияларын" жана "мигранттарга жардам көрсөтүү борборлорун" түзүү боюнча долбоорлорду ишке киргизүү;

- эмгек-мигранттарына ар тараптуу көмөк көрсөтүү боюнча аракеттерин мобилизациялоо максатында эмгек-мигранттарынын болгон бирикмелерин/уюмдарын колдоо жана жаңысын түзүүгө көмөктөшүү;

2) миграцияга даярдоо, өзүнө төмөнкүдөй иш-чараларды камтыйт:

- калкты барган жеринде жумушка орношуу мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө ар тараптуу жана жеткиликтүү маалымдоону камсыздоо;

- барган өлкөсүнүн эмгек рыногу, шарттары, жолдору, жумушка жана жашоо ордуна ээ болуу, баруу жана жумушка орношуу эрежелери жөнүндө зарыл болгон маалыматтарды алуу үчүн ачык маалымат порталын түзүү;

- башка өлкөгө жумушка барган мигранттар менен жумушка орноштуруучу жеке агенттиктердин, барган өлкөсүндөгү жумуш берүүчүлөрдүн ортосунда контракттарды түзүү системасын иштеп чыгуу жана мыйзамдуу ишке киргизүү;

- эмгек рыногунун (ички жана тышкы) болгон конъюнктурасына ылайык кесиптик даярдоо системасына алып келе турган атайын программаны иштеп чыгуу;

3) төмөнкүдөй милдеттерди камтыган барган өлкөдөгү эмгек мигранттарын колдоо:

- төлөм системалары бар компаниялар жана банктар менен иштешүү, барган өлкөлөрүндө банктык кызмат көрсөтүүлөргө, мигранттардын финансылык ресурстарынын жеңилдетилген трансфер системаларына жетүү мүмкүндүгү;

- жумуш берүүчүлөрдүн мигранттардын эмгегин мыйзамсыз пайдаланууга тартуусуна каршы аракеттенүү.

Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо системасын өнүктүрүү концепциясында пенсиялык системаны өнүктүрүүнүн негизги багыттары каралган (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 24-ноябрындагы № 670 токтому).

Бул Концепцияда Кыргыз Республикасынын колдонуудагы пенсиялык системасынын адилеттүүлүгүн жана натыйжалуулугун жогорулатуу максатында анын негизги параметрлерин реформалоонун кийинки келечектүү этаптары аныкталган. Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыз кылуу системасын өнүктүрүүнүн негизги максаты пенсиялык камсыздоодо иш берүүчү жана кызматкер үчүн кызыкчылыкты жана жоопкерчиликти туудурган механизмдерди камтыган финансылык туруктуу пенсиялык камсыздандыруу системасын түзүү аркылуу пенсионерлердин турмуш деңгээлин колдоо, алардын албай калган эмгек акысынын бир бөлүгүн компенсациялоо болуп саналат.

Коюлган максаттарга жетүү үчүн каралган милдеттердин бири, мамлекеттик пенсиялык камсыздандыруу системасын өркүндөтүү болуп саналат.

Жогоруда айтылган милдеттерди ишке ашыруу боюнча негизги иш-чаралар төмөнкүлөрдү камтыган ченемдик укуктук базаны иштеп чыгууга топтолот:

- дыйкан жана фермер чарбалары, рыноктордо жеке ишкердик менен алектенген жактар үчүн камсыздандыруу төлөмдөрүн төлөө маселесин иштеп чыгуу;

- тоолуу жана жетүүгө кыйын болгон айрым аймактар үчүн каралган, жеңилдетилген пенсиялык куракты этабы менен жогорулатуу;

- курагы боюнча пенсияга укук алуу үчүн минималдык камсыздандыруу стажын киргизүү;

- камсыздандыруу эсебинде топтолгон төгүмдөрдү индексациялоо механизмин өркүндөтүү;

- Евразия экономикалык бирлигине мүчө мамлекеттердин эмгекчилерин пенсиялык камсыздоо жөнүндө келишим түзүү маселесин иштеп чыгуу.

2017-жылы саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

- саламаттык сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн жалпы элге жеткиликтүүлүгүн камсыздоо;

- калктын ден соолугун сактоо жана чыңдоо маселелерине экономиканын жана социалдык чөйрөнүн башка секторлорун тартуу;

- социалдык-экономикалык жана маданий факторлорду, саламаттык сактоо маселелерин тармактык программаларга интеграциялоону эске алуу менен саламаттык сактоо көрсөткүчтөрүн жакшыртуу боюнча комплекстүү чараларды ишке ашыруу;

- 2020-жылга чейин Кыргыз Республикасынын калкынын саламаттыгын сактоо жана чыңдоо стратегиясынын иш-чаралар планын ("Ден соолук-2020") ишке ашыруу (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 16-мартындагы № 106-б буйругу);

- Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоосун реформалоонун 2012-2016-жылдарга карата "Ден соолук" улуттук программасын мындан ары ишке ашыруу, (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 24-майындагы № 309 токтому);

- 2016-2020-жылдарга Кыргыз Республикасынын электрондук саламаттык сактоо программасын ишке киргизүү жана дары-дармек каражаттарынын жана медициналык багыттагы буюмдардын улуттук базасын түзүү (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 18-мартындагы № 134 токтому);

- Саламаттык сактоонун адистештирилген уюмдарын (психиатрия, онкология, гематология, кардиохирургия) Бирдиктүү төлөөчүлөр системасына интеграциялоо боюнча милдеттерди ишке ашыруу.

Билим берүү жана илим чөйрөсүндөгү негизги багыттар 2020-жылга чейин Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү концепциясында жана 2012-2020-жылдарга Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясында чагылдырылган (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 23-мартындагы № 201 токтому). "Билим берүү жана илим" багытынын негизги стратегиялык максаты - өлкөнүн социалдык, саясий жана экономикалык өнүгүшүнүн заманбап шарттарына шайкеш келген билим берүү кызматтарын көрсөтүү, сапаттуу билим берүүгө бирдей жетүү мүмкүнчүлүгүн түзүү болуп саналат.

2017-жылы билим берүү чөйрөсүндө төмөнкүдөй милдеттердин аткарылышына өзгөчө көңүл бурулат:

- өнүктүрүү жана окутуу программалары менен мектеп жашына чейинки балдардын көпчүлүгүн камтуу;

- курагына, жынысына, этностук, диний таандыктыгына, жашаган жерине, акыл-эс жана дене бой өнүгүүсүнө, социалдык-экономикалык статусуна жана башкаларына карабастан, сапаттуу негизги жалпы жана жалпы орто билим алууга мүмкүнчүлүк берүү;

- эмгек рыногунун азыркы талаптарына жана жеке керектөөлөрдү, кызыкчылыктарды канааттандырууда калктын суроо-талаптарына ылайык эмгек көндүмдөрүн өнүктүрүү;

- билим берүү системасынын бардык деңгээлдеринде социалдык өнөктөштүктү өнүктүрүү жана билим берүү процессине жумуш берүүчүлөрдүн активдүү катышуусу;

- өмүр бою үзгүлтүксүз билим алуу үчүн шарттарды түзүү;

- илимди маалыматтык камсыз кылуу үчүн маалымат базасын өнүктүрүү;

- мамлекеттик программалардын долбоорлорун жана заказдарды түзүү;

- илим чөйрөсүндө стратегиялык пландоо жана башкаруу системасын түзүү;

- илим боюнча мыйзамдык жана ченемдик-укуктук базаны өркүндөтүү;

- билим берүү секторунда маалыматтарды топтоо жана талдоо технологияларына негизделген стратегиялык пландоо жана башкаруу системасын түзүү;

- билим берүүнүн сапатына мониторинг жүргүзүү системасын ишке киргизүү.

Маданиятты өнүктүрүү чөйрөсүндөгү саясат 2020-жылга чейин маданият чөйрөсүн өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн программасында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 27-октябрындагы № 736 токтому) аныкталат.

Программанын башкы максаты улуттун чыгармачылык потенциалын өнүктүрүүнү, өсүп келе жаткан муунду рухий өнүктүрүү жана патриоттук тарбиялоо ресурсу катары элдин маданий баалуулуктарын, каада-салттарын жана мурасын сактоону камсыздоо, ошондой эле дүйнөлүк маданиятка катышуу болуп саналат.

2017-жылы маданият чөйрөсүндөгү негизги көңүл төмөнкү милдеттерди аткарууга багытталат:

- чыгармачыл кызматкерлердин ишине дем берүүчү прогрессивдүү ченемдик укуктук базаны түзүү;

- маданият чөйрөсүн мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу аркылуу искусствого жана улуттун чыгармачылык потенциалына көрүүчүлөрдүн көңүлүн буруу үчүн жагымдуу чөйрөнү түзүү;

- маданият мекемелеринин ишине кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатынын стандарттарын киргизүү,

- өлкөнүн калкынын реалдуу жайгашуусунун түзүмүнө жана динамикасына ылайык маданияттын инфратүзүмүнүн системаларын өнүктүрүүнү жана модернизациялоону камсыздоо;

- ЮНЕСКОнун Дүйнөлүк мурасынын тизмесине ата мекендик тарыхый-маданий мурастар (мындан ары - ТММ) объекттерин киргизүү аркылуу алардын баалуулугун дүйнөлүк таануу;

- эл аралык талаптарга шайкеш келген ТММдин ченемдик укуктук базасын түзүү;

- ТММ объекттерине республикалык деңгээлде ревизия жүргүзүү, картографиялоо жана санариптик паспорттоштуруу;

- ТММ объекттерин калыбына келтирүү боюнча практикалык пландарды ишке ашыруу;

- маданий туризмди өнүктүрүү үчүн бирдиктүү географиялык карта түзүү аркылуу туристтик каттамдарды ТММ объекттеринин каттамдары менен интеграциялоо.

2017-жылы экономиканы өнүктүрүүнүн болжолдонгон параметрлерин эске алуу менен калктын жашоосунун деңгээлин мүнөздөөчү негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот:

- 2017-жылы калктын жан башына ИДПнын көлөмү 2016-жылга караганда 77,7ден 83,0 миң сомго чейин же 6,8%га жогорулайт. 2017-жылы экономиканы өнүктүрүүнүн натыйжасында 70,0 миң жумуш орундарын түзүү болжолдонууда;

- калктын номиналдык акчалай кирешелеринин 2016-жылга салыштырмалуу 8,8%га өсүшү болжолдонууда, алардын көлөмү 338,7 млрд. сомду түзөт. Керектөө бааларынын болжолдонгон өсүшүн эске алуу менен, акчалай кирешелердин өсүшүнүн реалдуу темпи 2,7%ды түзөт. Акчалай кирешелердин түзүмүндө эмгек акыны жогорулатуу болжолдонууда, мында номиналдык өлчөм 7,5%га жогорулайт жана 15420,0 сомду түзөт, ал эми реалдуу туюнтмада 1,4%га көбөйөт. Пенсиянын базалык бөлүгүнүн жогорулатууну эске алуу менен пенсиянын орточо номиналдык өлчөмүнүн 5,9%га өсүшү болжолдонууда жана 5330,0 сомду түзөт. Жашоо минимуму 5554,4 сом өлчөмүндө болжолдонууда.

6. 2018-2019-жылдарга макроэкономикалык болжол

2018-2019-жылдарда экономикалык саясаттын башкы максаттары болуп социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн белгиленген позитивдүү тенденцияларын бекемдөө, күтүлүүчү көйгөйлөрдү алдын алуу жана туруктуу экономикалык өсүштү камсыздоо саналат.

Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын өсүшүнө дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет.

17-таблица

2018-2019-жылдарга ИДПнын өндүрүү секторлорунун реалдуу салымдары, % менен

2016-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүнө жана 2017-жылга болжолдонгон көрсөткүчтөргө жараша 2018-2019-жылдарга ИДПнын жылдык орточо реалдуу өсүшү 4,2% деңгээлде болжолдонууда.

2018-2019-жылдарда секторлор боюнча болжолдонгон жылдык орточо өсүү темпи: айыл чарбасында - 2,9%ды, өнөр жайда - 2,3%ды, курулушта - 12,5%ды, кызматтарды көрсөтүү чөйрөсүндө - 3,6%ды түзөт.

2018-2019-жылдарга ИДПнын өсүү темпи негизинен Чүй, Жалал-Абад, Ысык-Көл, Ош облустарынын жана Бишкек шаарынын эсебинен болжолдонууда.

Жалпысынан 2018-2019-жылдардын мезгилине инфляциянын деңгээли катуу соккулар болбогон шартта бир маанилүү көрсөткүчтөрдүн деңгээлинде болжолдонот, мындай болжолдун негизине макроэкономикалык туруктуулук тенденциясын чыңдоого багытталган, макулдашылган акча-кредиттик жана бюджеттик-салык саясатын жүргүзүүнү улантуу киргизилген. Мында акча-кредит саясатынын негизги максаты болуп баалардын туруктуулугуна жетүү жана кармап туруу саналат.

Акча-кредиттик, салыктык-бюджеттик, инвестициялык, социалдык саясаттын негизги багыттары ар бир келерки жылга экономикалык саясат жөнүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын кабыл алынган биргелешкен билдирүүлөрүнө ылайык ишке ашырылат.

Экономиканын бардык секторлорунда өсүштүн оң темпи болжолдонот.

Кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсү. 2018-2019-жылдарда кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндөгү орточо жылдык өсүш 103,6%ды түзөт, бул үлүштү 2016-жылы 51,07%дан 2019-жылы 51,47%га чейин жогорулатууга мүмкүндүк берет. Кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүнүн өсүшү калктын реалдуу акчалай кирешелеринин жылына орточо 3,9%га өсүшү менен шартталган ички керектөөнү өсүшү, ошондой эле негизги соода өнөктөш өлкөлөрдүн экономикасынын калыбына келишинин натыйжасында тышкы суроо-талаптарды жаңылоо менен жетишилет.

Кызмат көрсөтүүлөрдүн өсүшү негизинен кызмат көрсөтүүлөрдүн рыноктук түрлөрүн өнүктүрүү менен камсыз кылынат, кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүнүн түзүмүндө алардын үлүшүн акырындык менен 76,4%га чейин жогорулатуу менен алардын орточо өсүшү 104,4%ды түзөт. Кызмат көрсөтүүлөрдүн рыноктук эмес түрлөрүнүн жылдык орточо реалдуу өсүш темпи 101%ды түзөт.

Чекене жана дүң сооданын; автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоонун реалдуу өсүшүнүн жылдык орточо темпи 5,6% деңгээлинде, ал эми кызмат көрсөтүүлөрдүн түзүмүндө салыштырма салмагы 2017-жылы 35,7%дан 2019-жылы 37%га чейин көбөйөөрү болжолдонууда.

Өнүктүрүүнүн негизги багыттары төмөнкүлөргө багытталат: (1) ЕАЭБдеги соода агымдарынын интеграциясын жакшыртуу; (2) ЕАЭБдин рынокторунда атаандаштыкка жөндөмдүүлүктү жакшыртуу үчүн шарттарды түзүү; (3) керектөө рыногун уюштуруунун цивилизациялуу формаларында анын калк үчүн экономикалык жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу; (4) аткаруу бийлигинин жана жергиликтүү өз алдынча башкаруунун ыйгарым укуктуу органдарынын соода чөйрөсүндөгү статусун жана компетенциясын жогорулатуу.

Рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүүнүн дагы бир маанилүү багыты болуп транспорттук иштин жана жүктөрдү сактоонун кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүү саналат, мында кызмат көрсөтүүлөрдүн жалпы көлөмүндө 11,6% салыштырма салмагы менен, реалдуу өсүш жылына орточо 5,6%да болжолдонууда.

Кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндөгү негизги багыт төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттар топтолгон туристтик индустрияны өнүктүрүү болот: (1) туристтик индустрияны мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатуу; (2) туристтик кызмат көрсөтүүлөрдүн жана продуктулардын сапатын жогорулатууга жана диверсификациялоого көмөк көрсөтүү.

2018-2019-жылдарда өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү (кайра иштетилген иштетип алма чийки заттын наркын эсепке албаганда) иштеп жаткан өнөр жай ишканаларынын туруктуу иштешинин, токтоп турган өндүрүштөрдүн ишин жандандыруунун, Кумтөр, Талды-Булак Сол жээк, Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык кенинин көлөмүн өстүрүүнүн, Кара-Балта жана Токмок шаарларындагы мунай иштетүүчү заводдордун долбоордук өндүрүш кубаттуулугуна чыгуунун эсебинен орточо жылына 103,0% деңгээлинде болжолдонууда. Жаңы кубаттуулуктарды (Камбар-Ата ГЭС-2инин 2-агрегаты - 100 МВт жакын, Токтогул жана Ат-Башы гидроэлектр станцияларын реабилитациялоо) ишке киргизүү пландалгандыгына байланыштуу электр энергиясы, газ, буу жана кондицияланган аба менен камсыз кылуунун көлөмүн жылына орточо 2,9%га жогорулатуу болжолдонууда. "25 MBA кубаттуулуктагы Т-2 трансформаторун орнотуу менен 110/35/10 кВ "Костромская" 2-кезектеги подстанциясынын курулушу", "2x40 MBA кубаттуулуктагы эки трансформаторду орнотуу менен 110/10 кВ "Медеров" жаңы ПСнын курулушу", "63 MBA кубаттуулуктагы Т-2 автотрансформаторун орнотуу менен 220/110/10 "Кристтал" 2-кезектеги подстанциясынын курулушу", "25 MBA кубаттуулуктагы Т-2 трансформаторун орнотуу менен 110 кВ "Таш-Булак" 2-кезектеги подстанциясынын курулушу", "Бишкек ш. 40 MBA кубаттуулуктагы эки трансформаторду орнотуу менен 110/10 кВ "Орто-Сай" жаңы подстанциясынын курулушу", "Бишкек ш. 25 MBA кубаттуулуктагы эки трансформаторду орнотуу менен 110/35/10 кВ "Ак-Босого" жаңы подстанциясынын курулушу", "10 MBA кубаттуулуктагы трансформаторду орнотуу менен 110/35/10 кВ "Токтогул" экинчи кезектеги подстанциясынын курулушу", "125 MBA кубаттуулуктагы автотрансформаторду орнотуу менен 220/110/10 кВ "Айгүл-Таш" экинчи кезектеги подстанциясынын курулушу", "Нарын облусундагы Жогорку-Нарын гидроэлектрстанциялар каскадынын кубаттуулугун берүү үчүн 43 км узундукта 220 жогорку вольттуу линиясынын курулушу жана 50 км узундукта 110 кВ жогорку вольттуу линиясынын курулушу", "Отчеттуулукту жана электр энергиясы менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүн жогорулатуу" (Дүйнөлүк банк) долбоорлорун ишке ашыруу энергетика секторунун ишинин натыйжалуулугун жогорулатууга мүмкүндүк берет.

Газ менен камсыздоонун башкы схемасын ишке ашыруу - бул масштабдуу долбоор, ал керектөөчүлөргө газ берүүнүн ишенимдүүлүгүн бир кыйла жогорулатат. 2019-жылы Кыргыз Республикасына жаратылыш газынын келүүсү 539 млн. м³ көлөмүндө болжолдонууда, бул 2017-жылга салыштырмалуу 33,4%га көп. Ал газ менен камсыздоо системасы аркылуу газ түрүндөгү отунду бөлүштүрүү кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмүн 2018-2019-жылдары жылына орточо 8,4%га көбөйтүүгө мүмкүндүк берет. Мында 2030-жылга карата өлкөнү газдаштыруу деңгээли 22%дан 60%га чейин жогорулайт.

2018-2019-жылдарда өсүмдүк өстүрүүнүн түшүмдүүлүгүн көбөйтүү жана мал чарбасынын өнүмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча мамлекет жана жеке сектор тарабынан кабыл алынуучу чаралардын эсебинен айыл чарбасынын өсүшүнүн реалдуу темпинин орточо 2,9%га көбөйүшү болжолдонууда. Айыл чарба тармагынын өсүшүнүн реалдуу темпине жетишүү үчүн төмөнкүдөй иш-чаралар ишке ашырылат: 1) ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде өтө чоң суроо-талаптар менен колдонулуучу өсүмдүктөрдүн, өзгөчө жашылча-жемиштердин, картошканын, кант кызылчасынын, тамеки жана пахтанын айдоо аянттарын системалуу түрдө көбөйтүү аркылуу айдоо аянттарын оптималдаштыруу; 2) тамчылатып сугаруу системасын активдүү пайдалануу; 3) күнөскана чарбаларын андан ары өнүктүрүү; 4) айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүүнүн алдыңкы технологияларын пайдалануу, айыл чарба продукцияларынын экспортунун көлөмүн көбөйтүү үчүн органикалык, минералдык жана органикалык-минералдык жер семирткичтерди колдонуу; 5) лизинг боюнча айыл чарба техникаларын сатып алуу аркылуу жеңилдетилген кредиттик шарттарда фермерлерди зарыл болгон айыл чарба техникалары менен камсыздоону улантуу; 6) айыл чарба жаныбарларынын жана үй канаттууларынын генофондун туура пайдалануу, баалуу генетикалык материалды пайдалануу менен жаныбарларды жасалма уруктандыруу пункттарынын селекциялык-асыл тукумдуулук ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу, 7) тоюттардын бардык түрлөрүн даярдоонун көлөмүн жогорулатуу.

2018-2019-жылдарда курулуш тармагын өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары төмөнкүлөр болот: а) имараттардын энергиялык натыйжалуулугун жакшыртууда жана көмүртектин эмиссиясын азайтууда сейсмикалык жактан коопсуз ыңгайлуу турак жайга калктын экономикалык мүмкүнчүлүгүн арымдуу көбөйтүүгө багытталган саясатты иштеп чыгууну камсыз кылуучу институттук түзүмдү түзүү; б) азыркы абалга салыштырганда 2019-жылы пайдаланууга берилүүчү имараттардын энергияны керектөөсүн 30-40%га азайтууну камсыз кылуучу башкаруу, долбоорлоо, куруу жана инновациялык иш-чаралар жаатында кадрдык потенциалды жогорулатуу.

Бул багыттарды ишке ашыруу үчүн төмөнкү негизги чаралар көрүлөт: курулуш тармагында калк үчүн сейсмикалык коопсуздукту жана экономикалык жеткиликтүүлүктү башкаруу системасын түзүү; сейсмикалык туруктуулуктун жана энергиялык натыйжалуулуктун ченемдерин жана стандарттарын сактабагандык үчүн катуу санкцияларды киргизүү механизмдерин иштеп чыгуу; курулуштагы мамлекеттик башкаруу адистеринин квалификациясын жогорулатуу системасында "Туруктуу өнүктүрүү үчүн курулуш сектору" окутуу программасын иштеп чыгуу жана колдонууга киргизүү ж.б.

2018-2019-жылдарда капиталдык салымдарга чыгымдар артыкчылыктуу тартипте социалдык багыттагы объекттерди курууга жана реконструкциялоого, ошондой эле республикадагы автожолдорду жана энергетика объекттерин курууга жана реконструкциялоого багытталат.

2018-2019-жылдарда каржылоонун бардык булактарынан капиталдык салымдардын жалпы көлөмү орточо 12,7%га (2018-жылы 181,6 млрд. сомдон 2019-жылы 212,4 млрд. сомго чейин) өсөт. 2017-жылга карата болжолдонгон капиталдык салымдардын түзүмү 2019-жылдагы капиталдык салымдардын жалпы көлөмүнөн 52,0%га чейин ички инвестициялардын үлүшүнүн төмөндөө жагына жана тиешелүү түрдө энергетика курулушунун объекттерине жана автомобиль жолдорун реконструкциялоого чет өлкөлүк кредиттерди тартуу менен байланышкан тышкы инвестициялардын үлүшүнүн 49%га көбөйүү жагына өзгөрөт.

Курулуш секторунда жылына орточо 9,9% деңгээлинде реалдуу өсүш темпи болжолдонууда. Курулуш секторунун экономикалык өсүш темпине таасири оң болот жана орточо 1,17 пайыздык пунктту түзөт.

Инвестицияларды тартуу жаатында жүргүзүлүүчү мамлекеттик саясат жеке инвестициялардын деңгээлин 2019-жылы ИДПга карата 26,4%га чейин жогорулатууга мүмкүндүк берет. Экономикага болгон дүң инвестиция 2019-жылы ИДПга карата 32,6%га чейин көбөйөт, бул 2018-2019-жылдарда орточо 4,2%га экономикалык өсүшкө көмөк көрсөтөт.

Акчалай кирешелердин номиналдык жактан алганда жылына орточо 3,9%га өсүшү менен шартталган жеке керектөө үлүшүнүн 2016-жылы ИДПга карата 87,1%дан 2019-жылы 88,0%га чейин жогорулашы болжолдонууда.

18-таблица

2018-2019-жылдарда ИДПны пайдалануу, %

2018-2019-жылдарда тышкы экономикалык иштердин өнүгүүсүнө таасирин тийгизген негизги факторлор төмөнкүлөр болот: (1) республиканын ДСУга мүчөлүгүнүн артыкчылыгы; (2) ЕАЭБ интеграциялык биримдигинде толук иштөө; (3) өз ара пайдалуу негизде эки тараптуу кызматташуу; (4) кызмат көрсөтүүлөрдү, анын ичинен туристтик кызмат көрсөтүүлөрдү экспорттоонун өсүүчү мааниси.

2018-2019-жылдарда тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү жыл сайын орточо 4,1%га өсөт жана 2019-жылы 6,5 млрд. АКШ долларынын деңгээлине жетет.

Экспорттун номиналдык көлөмү 2,1 млрд. АКШ долларына чейин жетип, 2018-жылга салыштырмалуу 5,0%га өсө тургандыгы болжолдонууда. 2019-жылы экспорттун өсүшүнө 2018-жылга салыштырмалуу 9,3%га өсүүчү алтынды экспорттук жеткирүүлөр чоң салымын кошот. Алтынды эсепке албастан, экспорттун өсүшү орточо 4,3%ды түзөт, бул айыл чарба продукциясын (жашылча, мөмө-жемиштер - жылына орточо 8,2%га), курулуш материалдарын (айнек тилкелери - жылына орточо 9,5%га) жана кийим-кече жана ага тиешелүү предметтерди (жылына орточо 13,7%га) экспорттук жеткирүүлөрдүн өсүшү менен шартталат.

Өлкөгө импорттун келүүсүнүн жогорулашы жылына орточо 2,4%га жогорулашы болжолдонууда жана 2019-жылы 4,4 млрд. АКШ долл. деңгээлге жетет. Импорттун өсүшү мунай продуктуларын ташып келүүнүн көлөмүнүн көбөйүшү менен шартталат, анын деңгээли 2017-жылга карата 102,4%ды түзөт, электр машиналары, жабдуулар жана аппаратуралар 5,6%га, жаратылыш газы - 22,4%га, өнөр жай үчүн машиналар жана жабдуулар - 5,5%га.

Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 2017-жылы 2,4 млрд. АКШ долларынан 2019-жылы 2,3 млрд. АКШ долларына чейин жакшырат.

ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2018-жылы (-) 36,8%дан 2019-жылы (-) 36,4%га чейин жакшырат.

2018-2019-жылдарда социалдык өнүктүрүү саясаты мамлекеттин реалдуу мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен мамлекеттин кепилденген социалдык милдеттенмелерин толук көлөмдө аткарууга, калктын жашоо деңгээлин көтөрүүгө жана жарандардын социалдык корголбогон категорияларынын абалын жакшыртууга багытталат.

Иштин негизги артыкчылыктуу багыттары 2020-жылга чейин калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү жана ички жана тышкы эмгек миграциясын жөнгө салуу программасында аныкталган (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 6-сентябрындагы № 485 токтому). Кыргыз Республикасынын калкын социалдык коргоону өнүктүрүүнүн 2015-2017-жылдарга карата программасында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 27-февралындагы № 85 токтому) камтылган социалдык акыйкаттыктын баалуулуктарын жана принциптерин улантуу камсыздалат.

2018-2019-жылдарга камсыздандыруу принцибин күчөтүүдө аралаш (бөлүштүрүү жана топтоо түзүүчү) пенсиялык системанын модели тандалып алынат. Пенсиялык камсыздоо чөйрөсүндөгү саясат ошондой эле Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо системасын өнүктүрүү концепциясынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 24-октябрындагы № 670 токтому) алкагында ишке ашырылат.

Билим берүү системасын өнүктүрүүнүн негизги багыттары 2020-жылга чейин Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү концепциясында жана стратегиясында баяндалган. 2012-2020-жылдарга Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясына билим берүү системасынын негизги деңгээлдерин камтыган жана негизги эл аралык жана өлкөлүк өмүр бою билим берүү жөнүндө документтерде бекитилген концептуалдык жоболорду ишке ашыруучу 7 программа киргизилген.

2020-жылга чейин Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясынын колдонулушунун бүткүл мөөнөтүнүн ичинде ишке ашырылуучу Программалар билим берүүнүн жана алардын маанилүү артыкчылыктарынын төмөнкү деңгээлдерин камтыйт:

- билим берүүдө башкаруу, мониторинг жүргүзүү жана стратегиялык пландоо;

- мектепке чейинки билим берүү жана балдарды мектепке даярдоо;

- мектепте билим берүү, мектептен тышкаркы билим берүү;

- баштапкы кесиптик билим берүү;

- орто кесиптик билим берүү;

- жогорку кесиптик билим берүү;

- чоң кишилерге билим берүү жана формалдык эмес билим берүү.

Саламаттыкты сактоо системасынын негизги багыттары Кыргыз Республикасынын калкынын ден соолугун сактоонун жана чыңдоонун 2020-жылга чейинки стратегиясында ("Ден соолук - 2020") (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 4-июнундагы № 306 токтому) камтылган жана Кыргыз Республикасынын калкынын ден соолугун сактоонун жана чыңдоонун 2020-жылга чейинки стратегиясын ("Ден соолук - 2020") ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планына ылайык жүзөгө ашырылат.

2018-2019-жылдары саламаттык сактоо чөйрөсүндө негизги көңүл төмөнкүлөргө багытталат:

- Туруктуу өнүктүрүү максаттарына (ТӨМ) жетүү боюнча иш-чараларды өткөрүү;

- алгачкы медициналык-санитардык жардам (АСМЖ) көрсөтүүнүн ролун күчөтүү жана медициналык жардамдын профилактикапык багытталгандыгын камсыздоо, ошондой эле "Кыргыз Республикасында алгачкы медициналык-санитардык жардам көрсөтүүнү күчөтүү" иш-чаралардын планын (Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинин 2016-жылдын 26-февралындагы № 142 буйругу) бекитүү жана ишке ашыруу;

- медициналык кызмат көрсөтүүлөргө акы төлөө механизмдерин андан ары өркүндөтүү, АМСЖ карата натыйжалардын негизинде каржылоо системасын карап чыгуу (эне жана баланын саламаттыгын сактоо, жүрөк-кан тамыр ооруларынын, кургак учук жана ВИЧ-инфекциянын алдын алуу боюнча мотивация).

Болжолдонгон макроэкономикалык параметрлерге жараша 2018-2019-жылдары социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот.

2018-2019-жылдарда калктын акчалай кирешелеринин реалдуу өсүшү орточо 3,9% деңгээлде болжолдонууда, бул жеке керектөөлөрдүн жылына орточо 4%га өсүшүнө көмөк көрсөтөт. Болжолдонгон мезгилде мамлекеттик керектөөнүн үлүшү 2016-жылга салыштырмалуу 1,2 пайыздык пунктка кыскарат жана 2019-жылы ИДПга карата 15,8%ды түзөт.

Орточо айлык эмгек акынын номиналдуу өлчөмүнүн орточо 9%га өсүшү болжолдонууда жана 2019-жылы 18320,0 сомду түзөт.

Жашоо минимумунун өлчөмүнүн 2017-жылы 5554,4 сомдон 2019-жылы 6282,2 сомго чейин өсүшү болжолдонууда. Эмгекке жарамдуу калктын жашоо минимумуна карата орточо айлык эмгек акынын катышынын коэффициенти 2019-жылга карата 2,6% деңгээлде түзүлөт.

Пенсиялардын номиналдуу өлчөмү 2017-жылга карата 12,6%га жогорулашы болжолдонууда жана 2019-жылы айына 6000 сомду түзөт.

2019-жылга карата жалпы жумушсуздуктун деңгээли 7,7%га чейин төмөндөшү болжолдонууда, 2014-жылы иш жүзүндө түзүлгөн деңгээлге карата 8,0%га.

2019-жылга карата жакырчылыктын деңгээли 31,4% деңгээлде болжолдонууда жана 2017-жылга салыштырганда 0,6 пайыздык пунктка төмөндөйт.

7. Корутунду

Кыргыз Республикасынын экономикасын туруктуу өнүктүрүү үчүн болжолдонгон максаттуу көрсөткүчтөрдү аткаруунун маанилүү шарты болуп макроэкономикалык саясатты жүргүзүү үчүн негиз катары саясий туруктуулукту сактоо, ошондой эле тышкы жана ички соккулардын экономикага тийгизген таасирлерин минималдаштыруу саналат.

Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын өсүшүнө дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет. Ыңгайлуу инвестициялык климатты сактоо, ишкердик чөйрөсүндөгү ийкемдүү жөнгө салуучу саясат, мыйзамдардын ачык-айкындыгы жана туруктуулугу экономикалык өсүшкө өбөлгө түзөт.

Экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПсын түзүүчү реалдуу экономиканын бардык секторлору тарабынан колдоого алынат.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүгүшүнө мониторинг жана талдоо жүргүзүүнүн маалыматтарынын негизинде жетишилген прогресстерге мезгил-мезгили менен деталдуу талдоо жүргүзүлөт, тобокелдиктер аныкталат жана алынган жыйынтыктардын негизинде көрсөткүчтөрдүн болжолдуу маанилери кайрадан ыкчам каралып чыгат.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан зарыл болгон учурда дүйнөлүк конъюнктуранын начарлашы менен байланышкан терс процесстердин экономикага таасирин тийгизиши мүмкүн болгон катуу соккуларын жеңилдетүүгө багытталган чаралар системасы иштелип чыгат.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолунун көрсөткүчтөрүнүн тизмеги ушул Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2016-жылга жана 2017-2018-жылдарга болжолунун 1-15-тиркемелеринде аныкталган.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга БОЛЖОЛУ

2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга Кыргыз Республикасынын ИДПын өндүрүү жана акыркы колдонуу ТҮЗҮМҮ

2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга Кыргыз Республикасынын ИДПын түзүүчү секторлордогу дүң продукциялар жана өсүү темпи