КР Өкмөтүнүн 2018-жылдын 23-августундагы № 393 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮ

ТОКТОМ

2017-жылдын 13-июну № 368

2018-2020-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө

Орто мөөнөттүү мезгилге макроэкономикалык өнүктүрүү параметрлерин аныктоо максатында, Кыргыз Республикасынын Бюджеттик кодексине, "Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүн мамлекеттик болжолдоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына, "Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 10 жана 17-беренелерине ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. 2018-2020-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу тиркемеге ылайык бекитилсин.

2. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттарын түзүүдө бекитилген 2018-2020-жылдарга Кыргыз Республикасын макроэкономикалык өнүктүрүү параметрлерин негиз катары алсын.

3. Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, административдик ведомстволор, аткаруу бийлигинин башка органдары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттары, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары (макулдашуу боюнча);

- орто мөөнөттүү программаларды жана өнүктүрүү стратегияларын иштеп чыгууда 2018-2020-жылдарга макроэкономикалык өнүктүрүүнүн бекитилген параметрлерин негиз катары алышсын;

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткарууга мониторингди ар айлык негизде жүргүзүшсүн жана 2018-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун жүрүшү тууралуу маалыматты Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигине отчёттук мезгилден кийинки айдын 15инен кечиктирбестен берип турушсун.

4. Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги:

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткарууга мониторингдин жыйынтыктарын квартал сайын жалпыласын жана 2018-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун жүрүшү тууралуу маалыматты Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратына отчёттук кварталдан кийинки айдын 25инен кечиктирбестен берип турсун;

- 2018-2019-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолун Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин расмий веб-сайтына жарыяласын.

5. Төмөнкүлөр күчүн жоготту деп таанылсын:

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 20-майындагы № 270 "2017-2019-жылдарда Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө" токтому;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-июлундагы № 395 "Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2017-жылга жана 2018-2019-жылдарга болжолу жөнүндө" токтому.

6. Ушул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын экономика жана инвестициялар бөлүмүнө жүктөлсүн.

7. Ушул токтом расмий жарыяланган күндөн тартып жети күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.

Тиркеме

2018-2020-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн ОРТО МӨӨНӨТТҮҮ БОЛЖОЛУ

1. Киришүү

2018-2020-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолунун негизги максаты тенденциялар менен өбөлгөлөрдү тактоо жана конкреттештирүү, өлкөнүн экономикасын өнүктүрүү үчүн болгон ресурстарды жана мүмкүн болуучу тобокелдик факторлорун аныктоо жолу менен орто мөөнөттүү мезгилге мамлекеттик органдар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, чарбакер субъекттер, калк үчүн социалдык-экономикалык саясаттын багыттарын жана чараларын аныктоо болуп саналат.

Орто мөөнөттүү болжол 2016-жылы экономиканы өнүктүрүү тенденцияларын талдоонун, 2017-жылы күтүлгөн көрсөткүчтөрдү баалоонун негизинде эсептелди жана иш жүзүндө түзүлгөн факторлорду/тобокелдиктерди эске алат. Орто мөөнөттүү болжолдо алардын болжолдуу маанилерин так сүрөттөөнү кошкондо, 2018-жылга экономиканын негизги секторлорун өнүктүрүүнүн негизги багыттары жана тармактык министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, ведомстволордун, региондордун расмий болжолдорунун базасында түзүлгөн 2019-2020-жылдарга өлкөнүн экономикасын өнүктүрүү келечектери аныкталган.

2018-2020-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу Кыргыз Республикасынын Орто мөөнөттүү бюджетинин долбоорун иштеп чыгуу үчүн негиз болуп саналат.

2. 2016-жылдагы макроэкономикалык кырдаалга кыскача сереп

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү (мындан ары - Өкмөт) жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы (мындан ары - Улуттук банк) жүргүзгөн экономикалык саясат 2016-жылы өлкөдө макроэкономикалык жана социалдык туруктуулукту камсыз кылууга мүмкүндүк берди.

2016-жылдын негизги жыйынтыгы глобалдык экономикалык тобокелдиктердин өсүү фонунда улуттук экономиканын экономикалык өсүшүнүн жана өнүгүүсүнүн оң динамикасын сактап калуу болду.

Соода жана инвестициялык ишти кошкондо, 2016-жылдын башынан тартып экономикалык өсүштү кармап туруучу негизги фактор негизги соода-өнөктөш өлкөлөрдө - Россияда, Казакстанда, Евразия экономикалык бирлигинин (мындан ары - ЕАЭБ) башка өлкөлөрүндө, ошондой эле дүйнөдөгү курч экономикалык кырдаалдан улам Кытай Эл Республикасында (мындан ары - Кытай) экономикалык кырдаалдын начарлашы болду. Экономиканын өсүшүнүн басаңдоо динамикасы дүйнө жүзүндөгү көптөгөн өлкөлөрдү камтыды.

2016-жылы дүйнөлүк экономиканы калыбына келтирүү басаңдады, дүйнөлүк соода кризистик мезгилден өттү. Экономикалык өсүш темпинин басаңдашы же төмөндөшү дүйнөдөгү ири экономикаларга мүнөздүү, мында чийки зат товарларын экспорттоочу-өлкөлөрдө жана өнүгүп жаткан экономикаларда өсүштүн басаңдашы айрыкча көрүнүктүү болду. Дүйнөлүк экономиканын өсүш темпи 2015-жылдагы 3,2%дан 2016-жылы 3,1%га чейин кыскарды.

Еврозона экономикасы 2016-жылы өтө тез эмес, бирок туруктуу шарттарда башталып жана жылдын жыйынтыгы боюнча 1,7%га өстү.

1-таблица

Дүйнөлүк экономиканын өсүш темпи,% менен

Кытайдын экономикасы 2016-жылы 1990-жылдан бери эң начар өсүштү көрсөттү, мында Кытайдын ИДПга карата өсүш темпи 2015-жылы 6,9%дан 6,7%га чейин азайды. Кытай экономикасынын начар өсүшү биринчи кезекте өсүштүн (инвестиция жана экспорт сыяктуу) негизги драйверлеринин төмөндөшү менен байланыштуу болду. Мындан тышкары, юань 1994-жылдан бери максималдык төмөндөөгө дуушар болду, 2011-жылдан тартып акциялар да максималдык түрдө төмөндөп жатты, ошондой эле облигацияларга карата баалар арзандады.

2016-жыл бою чийки зат товарларына карата дүйнөлүк баалар жай темптер менен калыбына келди жана кескин төмөндөөдөн кийин жарым-жартылай гана калыбына келди, бул ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин соода баланстарына жана бюджеттерине терс таасирин тийгизди.

Дүйнөлүк экономикада түзүлгөн кырдаалдардын фонунда ЕАЭБге мүчө өлкөлөрдү өнүктүрүү түзүлгөн тышкы шарттарга адаптациялоо жана экспорттолуучу негизги товарларга карата бааларды төмөндөшү менен шартталып, бир нече жылдардан бери уланып келе жаткан жагымсыз кесепеттерди жоюу шарттарында жана Кыргыз Республикасынын негизги соода-өнөктөшү болгон Россия Федерациясына карата бир катар өлкөлөр жана эл аралык уюмдар тарабынан санкциялардын колдонулушунун уланышы менен жүрдү.

Бул шартта ЕАЭБге мүчө өлкөлөр макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылуу жана экономиканын кээ бир тармактарын жана секторлорун колдоо боюнча чараларды көрүү жолу менен сырткы экономикалык жагымсыз шарттардын улуттук экономикага тийгизген таасирин азайтууга байланышкан экономикалык саясат жүргүзүштү. Жыйынтыгында макроэкономикалык абалды турукташтырууга, улуттук валютанын курсунун волатилдүүлүгүн кыскартууга жана инфляциянын деңгээлинин өсүшүнө жетишти.

2016-жыл бою россия рублынын курсу өсүштүн туруктуу тенденциясын көрсөттү, жылдын аягында АКШ долларына карата 16,8%га бекемдеди. 2016-жылдын жыйынтыгы боюнча дагы кыргыз сому жана кызык теңгеси тиешелүү түрдө 8,8% жана 1,8% бекемдеди. Россия Федерациясында 2015-жылга салыштырмалуу инфляциянын өсүү темпи кыйла төмөндөдү (2015-жылдагы 15,5% карата 7,1% өсүш), инфляциянын бир аз жайлашы Беларусь Республикасында байкалды (13,5%га карата 11,8%).

ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде экономикалык өсүү темпинин басаңдоосуна/төмөндөшү таасирин тийгизген негизги фактор керектөө жана инвестициялык суроо-талаптын төмөн деңгээли жана мүчө мамлекеттердин товарларына тышкы суроо-талаптын азайышы болду.

2-таблица

ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн көрсөткүчтөрү,% менен

2016-жылдын жыйынтыгы боюнча Россия Федерациясында жана Беларусь Республикасында экономикалык өсүштүн терс динамикасы түзүлдү: -0,2% жана -2,6%, ал эми Казакстан Республикасында жана Армения Республикасында өсүш тиешелүү түрдө 1,0%га жана 0,2%га чейин басаңдады.

Негизги соода-өнөктөш өлкөлөрдө түзүлгөн макроэкономикалык шарттардын фонунда, 2016-жылы Кыргыз Республикасы улуттук валютасын чыңдады (2016-жылдын 31-декабрына карата 8,8%), соңку эки жылда өсүштүн терс динамикасы байкалган өнөр жай өндүрүшүндө өсүү темпинин оң динамикасына чыкты (өсүш 4,9%), товарларды экспортунун өсүү траекториясына чыга алды, ал 4,2%га көбөйгөн. Которуулар системасы аркылуу жүзөгө ашырылган жеке жактардын акча которууларынын таза агымы 21,6%га жогорулады, ал 2016-жылы 1643,3 млн. АКШ долларын түзгөн.

2016-жыл бою Өкмөт дүйнө жүзүндө жана ЕАЭБ мейкиндигинде экономикалык өсүш темпинин төмөндөшүнө байланыштуу тобокелдиктин тышкы факторлорун минималдаштырууга, ишкердикти өнүктүрүү үчүн ыңгайлуу шарттарды түзүүгө багытталган чараларды көрдү (административдик жүктү азайтуу; либералдаштырууга багытталган фискалдык саясатты жүргүзүү; ишкерлердин финансы каражаттарына жетүүсүн жакшыртуу; керектөө баалар индексинин туруктуулугун сактоо боюнча чаралар).

Макроэкономикалык жана социалдык туруктуулукту камсыздоо, улуттук валютаны бекемдөө жана бардык эсептешүү операцияларына улуттук валютаны толук кандуу киргизүү бөлүгүндө мыйзамдарды өркүндөтүү, ошондой эле экономикалык өсүштүн оң динамикасын сактоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Стабилдүүлүк, ишеним жана жаңы мүмкүнчүлүктөр" программасын ишке ашыруу боюнча 2016-жылга Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-аракеттер планынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 29-январындагы № 41 токтому), Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Ишеним жана биримдик" программасын ишке ашыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылга иш-аракеттер планынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 24-августундагы № 456 токтому), Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылга кризиске каршы иш-аракеттеринин планынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 12-июлундагы № 383 токтому) алкагында активдүү илгерилетилген.

Айыл чарба өңдүрүшүн өбөлгөлөө, чакан жана орто бизнестин финансы ресурстарына жетүүсүн камсыздоо максатында төмөнкү чаралар көрүлдү:

- "Айыл чарбасын каржылоо-4" долбоору ишке ашырылды (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 26-январындагы № 25 токтому), анын алкагында 2016-жылы коммерциялык банктарга 4,8 млрд. сом суммасына 13246 кредит берилди. 2016-жылы республикалык бюджеттен субсидиялоого 573,4 млн. сом багытталды, алардын ичинен Айыл чарбасын каржылоо-3 экинчи траншына - 123,9 млн. сом, Айыл чарбасын каржылоо-4 биринчи траншына - 449,5 млн. сом. Бюджетте Айыл чарбасын каржылоо-4 боюнча субсидиялоого бардыгы 849,7 млн. сом өлчөмүндө сумма каралган;

- Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун иши активдештирилген, мында 2016-жылдын 31-декабрына карата 174,5 млн. АКШ доллары суммасына 637 долбоор жактырылды, алардын ичинен түз каржылоого - 92,44 млн. АКШ доллары суммасына 23 долбоор, коммерциялык банктар аркылуу- 82,108 млн. АКШ доллары суммасына 614 долбоор жактырылды;

- Кепилдик фонду түзүлдү (күрөө жетишсиз болгон учурда кредиттин зарыл болгон суммасынын бир бөлүгүнө ишкерге кепилдик берүү), 2017-жылдын башына карата капитал 282 млн. сомду түздү (72 млн. сом - республикалык бюджеттен бөлүнгөн каражаттар. Азия өнүктүрүү банкынын (мындан ары - АӨБ) финансылык колдоосунда кошумчала - 3 млн. АКШ доллары суммасында каражат жумшалган. 11965,139 миң сом суммасына 11 кепилдик берилди;

- Мамлекеттик ипотекалык компания (МИК) түзүлдү, 1068,3 млн. сом суммасына ипотекалык кредиттер берилди (886 алуучу), пайыздык ставка 10%га чейин төмөндөтүлгөн, 11 банк тартылган;

- Мамлекеттик-жеке өнөктөштүк долбоорлорун даярдоону каржылоо фонду түзүлдү;

- каржылоонун кампа тил каттарын күрөөгө коюу жаңы инструменти иштелип чыкты;

- мамлекеттик лизинг долбоорлору боюнча 375,5 млн. сом суммасына ар түрдүү айыл чарба техникасынын 258 бирдиги берилген, анын ичинен Евразия өнүктүрүү банкынын (мындан ары - ЕАӨБ) каражаттарынын эсебинен "Айыл банк" ачык акционердик коому (мындан ары - ААК) тарабынан лизингге 227,4 млн. сом суммасына айыл чарба техникасынын 203 бирдиги берилген (бардыгы бул долбоор боюнча лизингге 490,3 млн. сом суммасына айыл чарба техникасынын 391 бирдиги берилди);

- жагымдуу эпизоотикалык жагдайды камсыз кылуу үчүн республикалык бюджеттен биопрепараттарды сатып алууга 2016-жылы 131 млн. сом же өткөн жылдарга караганда 3 эсе көп каражат бөлүнгөн.

2016-жылы экономикага кредит берүү 95,4 млрд сомду түзүп, негизинен валюталык түзүмдүн азайышынын эсебинен бир жылда 1,0%га кыскарды. Алмаштыруу курсунун өзгөрүшүн эсепке албаганда экономикага кредит 4,9%га өстү. Мында улуттук валюта берилген кредит 20,6%га өстү. Керектөө кредиттеринин көлөмү 2016-жылы 2015-жылга салыштырмалуу 10,5%га өстү жана суммасы 9622,4 млн. сомду түздү.

Жыл башынан тартып банк секторундагы кредиттерди долларлаштыруунун деңгээли 55,1%дан 44,5%га чейин, банк секторунун депозиттерин долларлаштыруунун деңгээли жыл башындагы 65,2%дан 51,0%га чейин төмөндөгөнү байкалды.

ЕАЭБ шарттарына адаптациялоо боюнча толук масштабдуу иштер аткарылды: массалык суроо-талаптагы товарлардын кеңири ассортиментинин коопсуздугуна талаптарды белгилеген ЕАЭБдин 35 техникалык регламенти кабыл алынды; 2016-жылдын 12-февралынан баштап 12 техникалык регламент күчүнө кирди; ЕАЭБ мүчө мамлекеттерде товарларга байкоо жүргүзүүнү камсыз кылуу механизмин түзүү ыкмалары иштелип чыкты; ЕАЭБ Бажы кодекси иштелип чыкты жана кол коюлду; Казакстан Республикасынын аймагында кыргыз ташуучуларын бажылык коштоону алып салуу маселесинде Кыргыз Республикасы менен Казакстан Республикасынын ортосунда келишимдик жетишилди. 2016-жылдын 26-октябрынан баштап мамлекеттик чек аранын кыргыз-казак участогунда карантиндик фитосанитардык контроль (көзөмөл), ошондой эле карантиндик продукцияны Кыргыз Республикасынан Казакстан Республикасына ташып келүүгө убактылуу чектөө жокко чыгарылды; ЕАЭБ мүчө мамлекеттерде дары-дармек каражаттарынын жалпы рыногун иштетүү үчүн керектүү документтердин пакетине кол коюлду; 2016-жылдын 26-декабрында транспорттук саясаттын негиздерин кошо алганда, темир жол транспортунун кызмат көрсөтүүлөрүнө жетүүнү жөнгө салуу тартибин колдонуу жөнүндө Кыргыз Республикасы менен Казакстан Республикасынын ортосунда макулдашууга кол коюлду; Кыргыз Республикасынын Бажы бирлигине кошулуусу боюнча "Жол картасынын" 1-фазасын каржылоонун алкагында заманбап жабдуунун 4 түрү, анын ичинде суюктуктар, атом абсорбциялык жана газ хроматографтар жеткирилди жана иштеп жатат; ЕАЭБ маселелери боюнча маалымат порталы жана "шыр байланыш" кызматы түзүлдү.

Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин алдын-ала баалоосу боюнча, 2016-жылдын жыйынтыгы боюнча ички дүң продуктунун (мындан ары - ИДП) көлөмү 458,0 млрд. сом суммасын түздү жана реалдуу өсүш темпи 103,8% (2015-жылы реалдуу өсүш темпи 103,9%) түздү. ИДП дефлятору 102,5% деңгээлинде болду. Калктын жан башына эсептөөдө ИДПнын көлөмү 78,7 миң сомду түздү жана 2015-жылга салыштырганда 4,2%га өстү.

Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда ИДПнын реалдуу өсүш темпи 103,7% түздү, 2015-жылы бул көрсөткүч 104,9% түзгөн.

Экономикалык өсүш экономиканын бардык секторлору менен камсыздалды, анын ичинде: айыл чарбасында көлөмдөр 3,0%га, кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө - 3,0%га, курулушта - 7,4%га жана өнөр жайда - 5,2%га өстү.

3-таблица

ИДПны түзгөн секторлор боюнча түзүм жана өсүш темпи(1)

2016-жыл бою инфляция төмөн деңгээлде болду. Баалардын жалпы деңгээли товарлардын азык-түлүк тобуна баалардын арзандашынын, жалпы керектөө себетинде алардын ири салыштырма салмагынын, дүйнөлүк азык-түлүк рынокторунун ички бааларга тарабынан басым жоктугунун натыйжасында, инфляциянын деңгээли 99,5% деңгээлинде түзүлдү (өткөн жылдын декабрына карата% менен), ал эми орточо жылдык мааниси - 100,4% (2016-жылдын январь-декабры 2015-жылдын январь-декабрына карата). Инфляциялык басымдын төмөндөшү экономиканын реалдуу секторун өнүктүрүү үчүн өкмөттүк түзүмдөр кабыл алып жаткан чараларга колдоо көрсөтүүгө мүмкүндүк түздү.

4-таблица

Керектөө бааларынын индексинин (КБИ) көрсөткүчтөрү

Экономиканы капиталдаштыруу деңгээлинин 2016-жылы 0,5 п.п. 29,1%га чейин төмөндөшү белгиленди. Түз чет элдик инвестициялардын келиши 2016-жылы 2015-жылга салыштырганда 58,4%га азайды.

5-таблица

2015-2016-жылдары негизги капиталга инвестициялардын өсүшүнүн динамикасы

Мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы 2015-жылдагы 1,4% каршы 2016-жылы ИДПга карата 4,6%ды түздү. Ал тышкы булактардын эсебинен жабылды.

2016-жылдын 31-декабрына карата мамлекеттик карыздын көлөмү 281450,92 млн. сомду (4065,44 млн. АКШ долларын) түздү. Мамлекеттик тышкы карыздын ИДПга карата деңгээли 2016-жылы 6,9%га кыскарды. Алсак эгерде, 2015-жылы мамлекеттик тышкы карыздын ИДПга карата деңгээли 63,6%ды түзсө, 2016-жылы 56,6%ды түздү. Мамлекеттик карыздын түзүмү чоң өзгөрүүлөргө дуушар болгон жок: 92,1%дан көбүн тышкы карыз түзөт. 2016-жылдын жыйынтыгы боюнча мамлекеттик карыздын ИДПга карата деңгээли 61,4% түздү.

Түзүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн фонунда, Кыргыз Республикасында социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө түзүлдү:

2016-жылы бир жумушчунун орточо айлык номиналдык эмгек акысы (чакан ишканаларды эсепке албаганда) 14492,0 сомду түздү жана 2015-жылга салыштырганда 9,8%га өсүп, ал эми анын керектөө баалар индексин эске алуу менен эсептелген реалдуу өлчөмү 9,4%га өстү, бул жашоо минимумунун чоңдугун 3 эсеге жабат. Жашоо минимумунун орточо жылдык чоңдугу 2016-жылы 4794,3 сомду түздү.

2016-жылы пенсиянын орточо өлчөмү 5078 түздү (пенсионердин жашоо минимумунан 118,0%).

Пенсионердин жашоо деңгээлин колдоо максатында 2016-жылдын 1-октябрынан тартып пенсия көтөрүлдү (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 23-сентябрындагы № 502 токтому). Көтөрүү учурунда республика боюнча пенсиянын орточо көлөмү 4651 сомду, көтөрүүнүн жыйынтыгы боюнча 5142 сомду түздү жана орточо алганда 10,5%га өстү. Аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдү социалдык коргоо деңгээлин жогорулатуу максатында 2016-жылдын 1-октябрынан тартып кепилденген минималдык кирешенин көлөмү 810 сомдон 900 сомго чейин көтөрүлдү, анын негизинде аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдүн ар айлык жөлөк пулуна (мындан ары - АҮАЖ) үй-бүлөлөрдүн муктаждыгы аныкталат, АҮАЖ белгиленген көлөмү 705 сомдон 810 сомго чейин жогорулатылды.

Макроэкономикалык туруктуулукту колдоо үчүн базалык шарттарды түзүүнүн жана Өкмөт менен Улуттук банк тарабынан көрүлгөн биргелешкен чаралардын натыйжасында, 2016-жылы экономикалык өсүштүн оң динамикасына жетишилген, пландалган социалдык милдеттенмелер толук көлөмдө аткарылды.

3. Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн факторлору жана шарттары

2017-жылы күтүлгөн экономикалык өнүктүрүү жана орто мөөнөттүү мезгилге болжол өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө таасирин тийгизе турган ички жана тышкы факторлордун/тобокелдиктердин сакталуу гипотезасына негизделет жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрдүн экономикасынын калыбына келүү, ЕАЭБде Кыргыз Республикасынын иштөө шарттарында өтөт.

Орто мөөнөттү келечекте төмөнкүдөй факторлор таасирин тийгизүүнү улантышат:

- дүйнөлүк экономиканын туруксуз өнүгүүсү;

- ЕАЭБ мүчө өлкөлөрдө жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө экономикалык өсүштүн жай калыбына келүү тенденциясы;

- геосаясый чыңалуунун сакталуусу (Россия Федерациясына карата экономикалык санкциялардын улантылышы, Украинадагы, Сириядагы, Турциядагы жана жакынкы Чыгыштагы жагымсыз геосаясый жагдай тышкы сооданын жана капиталдын келүү/агып кетүүсүнүн экинчи каналдары аркылуу кошумча тобокелдикти жаратат);

- АКШ акча-кредиттик саясатынын өзгөрүшүнө байланыштуу доллардын позициясын чындоонун эсебинен сомго карата доллардын жана рублдын алмашуу курсунун өзгөрмөлүүлүгү (АКШнын Федералдык резервдик системасы (мындан ары - ФРС) тарабынан 2017-жылдын 14-15-мартындагы жыйындын жыйынтыгы боюнча федералдык кредиттик каражаттар боюнча пайыздык ставканын максаттуу диапазонун 0,25 п.п. жылдык 0,75-1%га чейин көтөрүү чечимин кабыл алган. 2017-жылы ФРС базалык пайыздык ставканы дагы эки эсеге жана 2018-жылда дагы 3 эсеге көтөрүшү күтүлүүдө);

- чийки зат товарларына дүйнөлүк баалардын туруксуздугу (чийки мунайга, алтынга, сымапка, жезге ж.б. баалардын жогорку өзгөрмөлүүлүгү);

- айрым бажы тоскоолдуктарынын сакталуу тобокелдиги, ветеринардык посттордун ачылышынын кечиктирилиши, чек араларды ачууга байланыштуу товарлардын кыймылын толук эмес эсепке алуу);

- товарлардын азык-түлүк тобунун (ун, өсүмдүк майы, кант, акшак ж.б.) КММ импортуна ички рыноктун көз карандылыгы;

- калктын инфляциялык күтүүлөрү (жаратылыш газына тарифтерди түзүү үчүн өздүк наркын аныктоо методикасына ылайык газга (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Отун-энергетикалык комплексин жөнгө салуу боюнча мамлекеттик агенттиктин 2016-жылдын 8-декабрындагы № 5 буйругу), 2018-жылдан баштап орто мөөнөттүү мезгилге тарифтик саясаттын иштелип жаткан концепциясынын алкагында электр жана жылуулук энергиясына бааларды көтөрүүнүн мүмкүндүгү);

- табигый-климаттык фактор, ал агроөнөр жай комплексин жана энергетиканы өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизиши мүмкүн.

ЕАЭБ мүчө мамлекеттердин экономикаларына терс таасир факторлорунун жана кризистик көрүнүштөрдүн таркалуу тобокелдигинин сакталышы туруктуу экономикалык өнүгүүгө таасирин тийгизиши мүмкүн.

Калыбына келүү процесстеринин учурдагы динамикасын жана тышкы экономикалык конъюнктуранын туруксуздугуна экономиканын туруктуулугунун жогорулашын эске алуу менен, 2017-жылы экономикалык өсүш Россия Федерациясында 0,8%дан 1,5-2%(2) чейин жогорулоо жагына кайра каралган. 2018-2019-жылдары болжолдонгон 1,5-2%дын(3) ордуна 1-2%га өсүш күтүлүүдө; Казакстан Республикасында 2017-жылы 1,9%дан 2,5%га(4) чейин, 2018-жылга болжол 2016-жылдын августундагы эле деңгээлде калууда жана 2,1%ды түзөт.

2017 жана 2018-жылдары дүйнөлүк ИДПнын өсүшү ошол эле деңгээлде калды - тиешелүү түрдө 3,4% жана 3,6%, еврозоналар жогорулоо жагына кайра каралды - 1,5%дан 1,6%га чейин, 2018-жылга болжол мурдагы - 1,6% деңгээлде калды. Бирок, Дүйнөлүк банктын маалыматтары боюнча дүйнөлүк ИДПнын өсүшү 2017-жылы 2,8%дан 2,7%га, 2018-жылы - 3,0%дан 2,9%га төмөндөө жагына кайра каралган, ал эми еврозоналар мурдагы деңгээлинде калды - тиешелүү түрдө 1,5% жана 1,4%.

Болжолдорго ылайык 2017-жылы Кытайда экономиканын өсүшү 6,5% деңгээлге чейин басаңдашы уланат, 2018-жылы 6,0% чейин төмөндөйт.

Эл аралык институттарынын баалоосу боюнча ЕАЭБ мүчө өлкөлөрдө экономикалык өсүш кайра каралып чыкты (2017-жылдын январь айында кайра каралды): Россия Федерациясында 2017-жылы 0,1 п.п. жогорулоо жагына (101,4%дан 101,5%га чейин), 2018-жылы мурдагы деңгээлде болжолдонууда - 1,7% жана Беларусь Республикасында 2017-жылы 0,5 п.п. (99,0%дан 99,5%га чейин), 2018-жылы - 1,0 п.п. (100,3%дан 101,3%га чейин); Казакстан Республикасында 2017-жылы 0,4 п.п. төмөндөө жагына (101,9%дан 101,5%га чейин), 2018-жылы - 2 п.п. (103,7%дан 101,7%га чейин) жана Армения Республикасынын 2017-жылы 0,1 п.п. (102,8%дан 102,7%га чейин), 2018-жылы тескерисинче жогорулоо жагына 0,1 п.п. (102,9%дан 103,0%гачейин).

6-таблица

2017-2018-жылдарга дүйнөлүк экономиканын жана айрым өлкөлөрдүн экономикалык өсүшүн институттар тарабынан баалоонун салыштырма таблицасы

Дүйнөлүк экономика. Орто мөөнөттүү келечекте дүйнөлүк экономиканын орточо өсүшү пландалууда, 2017-жылы дүйнөлүк экономиканын өсүү темпине биржа товарларына төмөн баалардын деңгээлинин сакталышы, глобалдык сооданын начар көрсөткүчтөрү жана капиталдын агымынын кыскарышы менен шартталган өнүккөн өлкөлөрдөгү начар экономикалык өсүш таасирин тийгизүүнү улантат. Бирок, 2017-2018-жылдары экономикалык активдүүлүктүн жандануусу күтүлүүдө, айрыкча рыногун түзүлүп жаткан өлкөлөрдө жана өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө. ЭВФ маалыматтары боюнча дүйнөлүк өсүш 2017-жылы 3,4% деңгээлинде күтүлүүдө, 2018-жылы 3,6% деңгээлинде болжолдонууда.

Болжол менен 2018-жылга чейин чет элдик капиталга көз каранды жана учурдагы операциялардын эсебинде тартыштыгы бар жана балансы туруксуз өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө олуттуу басаңдоо тобокелдиги сакталышы мүмкүн.

Негизги жөнгө салуучулардын жумшак монетардык саясатынын жана баланстарды орточо консолидациялоонун таасиринин алдында 2013-2015-жылдары байкалган өсүштүн акырындык менен тездөө тенденциясын түгөтүү фонунда 2017-2019-жылдары өнүккөн өлкөлөрдүн экономикаларынын өсүш темпи жылына 1,8% деңгээлине келет.

Еврозона. Еврозона өлкөлөрүндөгү оң тенденциялар ишкер активдүүлүгүн жана жалпысынан экономиканын өсүшүн өбөлгөлөөгө багытталган акча-кредиттик жана фискалдык саясаттын фонунда уланат. Бирок, европа экономикасын кармап туруучу факторлор жогорку эгемендик карыз жүгү, жумушсуз калктын көп үлүшү болот, ал эми өндүрүмдүүлүктү жана атаандаштык жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга тоскоол болуучу эмгек факторлоруна жогорку социалдык оорчулук инвесторлордун пессимизмин колдойт. Мындан тышкары, европа регионунун өндүрүш секторунда тобокелдик бар - жетишсиз суроо-талап менен күчөтүлүүчү дефляциялык басымдын күчөшү, бул чыгарууну жана бюджеттин салыктык базасын кыскартууну улантат.

Кытай. Кытайда экономикалык өсүш төмөндөө траекториясын сактай тургандыгы болжолдонууда, бул алдыңкы өлкөлөрдүн финансы системаларына, дүйнөлүк сооданын көлөмүнө жана товардык рыноктордо баанын динамикасына дестабилдештирүүчү таасирин тийгизиши жана ресурстардын глобалдык рынокторунда суроо-талапка жана өнүгүп келе жаткан экспорттоочу өлкөлөрдүн экономикасына терс таасирин тийгизиши мүмкүн. Мында, макроэкономикалык саясат начар тышкы суроо-талапка, жеке инвестициялардын төмөн деңгээлине, ошондой эле айрым тармактарда ашыкча кубаттуулуктарга карабастан, өсүштүн ички драйверлерин карманаары күтүлүүдө. Мындан тышкары, кредиттин өсүшүндө жана ишканалардын карыз көйгөйлөрү боюнча маселелерди жай чечүүдө экономикага өбөлгө берүү чараларынын Кытай тарабынан колдонулушун улантылышы мындан дагы чоң басаңдоо тобокелдигине алып келиши мүмкүн.

Россия Федерациясы. мунайга болгон төмөн бааны, ошондой эле геосаясый кырдаалды кошкондо, тышкы факторлор Россиянын экономикасынын өсүш темпинин басаңдашын күчөттү. Бирок, терс факторлордун сакталышы менен катар, орто мөөнөттүү келечекте экономикалык өсүшкө өбөлгө түзүүчү жана компенсациялоочу таасирин тийгизе турган факторлордун пайда болушу күтүлүүдө (Россия Федерациясынын экономикасынын товардын импортунун чектелишине адаптацияланышы, импортту алмаштыруунун өнүгүшү, чыгымдардын төмөндөшү, россия продукциясынын атаандаштык жөндөмдүүлүгүнүн жогорулашы). 2017-2019-жылдары калктын кирешесинин өсүшүн эске алуу менен керектөө суроо-талабынын акырындык менен калыбына келиши жана чекене сооданын жанданышы күтүлүүдө.

Казакстан Республикасы. Дүйнөлүк товар рынокторунда мунайга болгон баанын жагымсыз динамикасына, Россиядагы учурдагы экономикалык жагдайга жана Кытайда сооданын жайлашына байланыштуу өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсү өсүштүн орточо темптери менен мүнөздөлөт. Ошол эле учурда инфратүзүмгө мамлекеттик инвестициялардын өсүшүнүн жана суроо-талапты акырындык менен калыбына келтирүүнүн эсебинен туруктуу экономикалык динамика күтүлүүдө. Тышкы суроо-талаптын төмөндөшү менен коштолгон энергия ресурстарына жана металлга төмөн баалар сакталса, 2017-2020-жылдары экономиканын өсүшү ички суроо-талапка таянат.

Мунайдын дүйнөлүк рыногу. Соңку жылдары мунай рыногундагы өзгөрмөлүүлүккө карабастан, Азиядагы суроо-талаптын, рыноктун уланып жаткан кайра баланстоону, мунай картелине кирбеген өлкөлөр жана ОПЕК өлкөлөрү тарабынан макулдашуунун аткарылышын эске алуу менен (эгерде казып алууну кыскартуу программасы толук көлөмдө ишке ашырылса, бул макулдашуулар 2017-жылдын биринчи жарым жылдыгында чийки мунайдын запастарын тарыхый баланска кайтарууга жардам берет. Эгерде, казып алууну кыскартуу боюнча макулдашуулар 2017-жылдын экинчи жарым жылдыгында да сакталса, запастардын кыскарышы рыноктогу шарттардын катаалдашына алып келиши мүмкүн), 2017-жылы "кара алтынга" дүйнөлүк баалар баррель үчүн 50-60 АКШ доллары деңгээлинде күтүлүүдө, бирок глобалдык экономиканын жайлашынан улам, баррель үчүн 40 АКШ долларына чейин төмөндөшү мүмкүн. Мындай өбөлгөлөрдүн фонунда, көптөгөн эксперттер жана эл аралык уюмдар позитивдүү прогнозду карманууда. Мисалы:

- Дүйнөлүк банк 2017-жылы мунайга болгон баа боюнча болжолду жакшыртып, баррель үчүн 50 АКШ долларынан 55 АКШ долларына чейин көтөрдү. Мында, мунайдын үч сортунун (Brent, Dubai жана WTI) орточо баасы 2016-жылга салыштырганда 2017-жылы 35,2%га өсөт. 2018-жылы мунайдык котировканын өсүшү 8,4%ды, ал эми 2019-жылы - 4,6%ды түзөт;

- Эл аралык валюта фонду Brent маркасындагы мунайга бааны 2017-жылы баррель үчүн 51,2 АКШ доллары жана 2018-жылы баррель үчүн 53,0 АКШ доллары деңгээлинде күтүүдө;

- АКШ Энергетика министрлигинин маалыматтарына ылайык 2017-жылы мунайды казуу болжолу суткада 8,98 млн. баррелден 9,21 млн. баррелге чейин жогорулатылган. 2018-жылга болжол суткада 9,53 млн. баррелден 9,73 млн. баррелге чейин жогорулатылган. Жаңы баалоо боюнча учурдагы жылы WTI мунайга орточо баа баррел үчүн 53,49 АКШ долларын, Brent - 54,62 АКШ долларын түзөт;

- Moody's Investors Service эл аралык рейтинг агенттиги глобалдык мунай газ сектору боюнча болжолду мунай газ секторундагы пайданын өсүү фонунда "туруктуудан" "жакшыга" өзгөрттү. Глобалдык мунай газ тармагынын пайдасынын өсүшү 2017-жылы 13-18% түзөөрү, мунайга болгон баа баррель үчүн 40-60 АКШ доллары деңгээлинде кала тургандыгы болжолдонууда;

- Citigroup эксперттери 2017-жылдын биринчи жана экинчи кварталдарында Brent маркасындагы мунайга бааны 55-56 АКШ доллары деңгээлинде, жылдын аягында баррель үчүн 60-65 АКШ доллары деңгээлинде болжолдошууда.

Кийинки беш жылда мунайга болгон суроо-талап жай өсө тургандыгы боюнча тобокелдик бар, ага негизинен өнүгүп келе жаткан рыноктор өбөлгө түзөт жана мунайга болгон баалар АКШда сланец мунайын казуунун өсүшүнүн, доллардын бекемделиши жана баалык согуштардын фонунда төмөндөшү мүмкүн.

Алтындын дүйнөлүк рыногу. Баалуу металлдар, анын ичинде алтын рыногу үчүн экономикалык тобокелдиктердин, геосаясый жагдайдын, валюта рыногундагы туруксуздуктун таасири мүнөздүү.

Акыркы учурда жогоруда белгиленген окуялардын белгисиздиги алтынга баанын көтөрүлүшүнө оң таасир тийгизүүдө. 2017-жылдын башында орточо баа трой унциясы үчүн 1214 АКШ долларын түзүп, 2016-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырмалуу 3,0%га өстү.

2016-жылы алтынга орточо баа трой унциясы үчүн 1251 АКШ долларын түздү жана 2015-жылдагы баанын деңгээлинен 7,9%га жогору болду. Бул 2013-жылга салыштырганда пайыздык туюнтмада максималдуу орточо өсүш.

Кыскача - орто мөөнөттү горизонтто глобалдык экономикалык жана саясый тенденциялар, мурдагыдай эле, алтындын дүйнөлүк рыногунун өнүгүүсүн аныкташат. 2017-жылдын 23-мартына карата алтынга баа трой унциясы үчүн 1249 АКШ долл. 7 деңгээлине көтөрүлдү.

2017-жылдын 14-15-мартында өткөн жыйындагы ФРСнын 2017-жылы пайыздык ставканы мурунтан күтүлгөндөй төрт эсеге эмес үч эсеге жогорулатуу жөнүндө чечими баага чоң колдоо көрсөттү.

Мындан тышкары, баанын жогорулашына карата учурдагы тенденция АКШдагы инфляциянын деңгээлинин өсүшү менен карамалууда, ал 2017-жылдын февралында 2,7%га өстү, ал эми максаттуу деңгээл 2,0%ды түзөт.

Алтынга дүйнөлүк суроо-талаптын кыскарышы баага таасирин тийгизүүдө, анын негизги себеби соңку 6 жана 14 жылда Кытайда жана Индияда керектөөнү рекорддук минимумга төмөндөшү болду.

Алтынга баанын өсүү/төмөндөө трендинин андан ары өнүгүүсү экономикалык туруксуздук жана геосаясый чыңалуу, ошондой эле АКШнын негизги соода өнөктөштөрүнүн валюталарына карата доллардын солгундашы менен аныкталат. Белгилеп кетчү нерсе, рынок азырынча күтүү режиминде турат. Эксперттерде алтынга болгон баанын андан аркы динамикасы жөнүндө бирдей пикир жок, бирок, жалпысынан эл аралык финансы институттарынын, банктардын, агенттиктердин консенсус-болжолу 2017-жылы орточо алганда трой унциясы үчүн 1200-1300 АКШ доллары деңгээлине чейин түзөт.

Баалуу сары металлга (алтын) баа болжолдонгон мезгилде ар кандай багыттуу факторлор менен аныкталат. Алтын боюнча дүйнөлүк кеңеш алтынга болгон суроо-талапты кармап туруучу дүйнөлүк экономиканын негизги тенденцияларын бөлүп кароодо:

- өсүп жаткан саясый жана геосаясый тобокелдиктер;

- валюталык амортизация;

- инфляциялык күтүүлөрдүн өсүшү;

- фондулук рыноктогу жогорку баа;

- Азиядагы узак мөөнөттү өсүш;

- жаңы рыноктордун ачылышы.

Ошондой эле болжолдонгон мезгилдин ичинде - 2020-жылга чейин бааларга олуттуу колдоону Европа союзунан Британиянын чыгышына байланыштуу туруксуздук көрсөтөт. Алтындын баа динамикасы кыйла жогору болот жана фьючерстер финансылык инвестициялардын инструменти катары өзүнүн жагымдуулугун сактап калышат. Бирок, жалпысынан алганда, азыркы учурда баалардын узак мөөнөттү өсүшү үчүн фундаменталдык өбөлгөлөр жок.

Орточо позитивдүү болжолдорго карабастан, көптөгөн факторлор алтынга баанын төмөндөшү үчүн тобокелдиктерди жаратат. Орто мөөнөттү келечекте инвесторлор тарабынан кызыкчылык жоктугу, дүйнөлүк экономиканын чыңдалышы, Кытайдын экономикасынын жайлашы, ири инфляциянын жоктугу жана доллардын бекемделиши баанын төмөндөшүнө алып келиши мүмкүн. Мындан тышкары, көпчүлүгү ФРС ставкаларынын мүмкүн болуучу жогорулашына жараша болот.

Жогоруда белгиленген өбөлгөлөрдүн фонунда баалоонун негизин өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө таасирин тийгизүүчү тышкы да, ички да факторлор түзөт:

- өлкөдөгү социалдык-саясий туруктуулук;

- интеграциялык чараларга жана аракеттерге ылайык экономиканы өнүктүрүүнү жана кошумча туруктуулукту камсыз кылуу фактору катары кыргыз экономикасынын ЕАЭБге толук интеграцияланышы;

- негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө экономикалык өсүштүн калыбына келүү/жакшыруу фонунда бизнес-чөйрөнүн жагымдуулугунун жогорулашы жана чарбакер субъекттердин ишкер активдүүлүгүнүн өсүшү;

- импортту алмаштыруу, экспорттук операцияларды жана жогорку экспорттук потенциалы менен артыкчылыктуу секторлорду өнүктүрүү боюнча ишти күчөтүү;

- Кыргыз Республикасынын ДСУга мүчөлүгүн, ВСП+ схемасын пайдалануучунун преференциалдык статусун активдүү колдонуу жана эл аралык экономикалык жана финансылык уюмдар менен кызматташтыкты тереңдетүү;

- Россия-Кыргыз өнүктүрүү фонддун ишин активдештирүү, айыл чарба тармактарына кредит берүүнү субсидиялоону улантуу;

- Кыргыз Республикасынын региондорун социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн мамлекеттик саясатын ишке ашыруу, 2018-2022-жылдарга Кыргыз Республикасынын региондук саясатынын концепциясынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 31-мартындагы № 194 токтому) алкагында региондорду өнүктүрүү башаты боло турган конкреттүү калктуу конуштарды өнүктүрүүнүн деталдуу программаларын даярдоо үчүн базистик конструкцияны түзүү;

- Кыргыз Республикасына түз инвестицияларды тартууга андан ары өбөлгө түзүү жана активдүү тартуу, экономиканы өнүктүрүү жана Кыргыз Республикасынын инвестициялык жагымдуулугун жакшыртуу 2017-2019-жылдарга Кыргыз Республикасында түз инвестицияларды илгерилетүү программасынын алкагында илгерилетилет, ал инвестициялардын глобалдык рыногундагы суроо-талапты, ошондой эле Кыргыз Республикасы орто мөөнөттү мезгилде инвесторлорго сунуштай ала турган мүмкүнчүлүктөрдү эске алуу менен экономиканын артыкчылыктуу секторлорун аныктайт;

- 2016-2021-жылдарга Кыргыз Республикасында мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүү программасын ишке ашыруу аркылуу өлкөнүн инвестициялык климатын жакшыртуу (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 16-июнундагы № 327 токтому);

- 2016-2020-жылдарга Кыргыз Республикасынын калкынын финансылык сабаттуулугун жогорулатуу программасынын алкагында экономикалык агенттердин жана калктын финансылык сабаттуулугунун деңгээлин жогорулатуу боюнча активдүү компанияны улантуу (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 15-июнундагы № 319 токтому);

- 2020-жылга чейин туризм чөйрөсүн өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн программасын ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планын ишке ашыруунун негизинде ИДПга анын үлүшүн жогорулатуу аркылуу экономикага туризмдин салымын жана эл аралык аренада өлкөнүн имиджин жакшыртуу максатында ата-мекендик туристтик индустрияны өнүктүрүүнү улантуу (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 11-апрелиндеги № 192 токтому);

- мунайды дүйнөлүк керектөөнүн өсүп жаткан көлөмүндө рыноктордо суроо-талап менен сунушту кайра баланстоо фонунда, мунайга болгон баа жакынкы эки жылда "туруктуу жана жогору" деп болжолдонууда (баррель үчүн 50-60 АКШ доллары);

- жыл сайын жеке жактардын акча которууларынын таза агымынын өсүшү 2017-жылы 8,8%, 2018-2020-жылдары орточо алганда- 5,1%;

- Кыргыз Республикасынын негизги соода-өнөктөш өлкөлөрүндө инфляциянын болжолдонгон орточо өсүшү;

- мурда бажы контролунун болушу менен кармалып турган чек ара сооданы өнүктүрүү, ал жаңы жумуш орундарын түзүүгө, калктын акча кирешесин жогорулатууга, жерлерде транспорттук, турак-жай, социалдык инфратүзүмдү жакшыртууга көмөк көрсөтөт;

- эмгек менен капиталдын эркин кыймылы.

Негизги тобокелдиктер:

- региондо түзүлгөн жагымсыз экономикалык кырдаалдан улам, негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө экономикалык өсүштүн төмөндөшүнүн/басаңдашынын эсебинен керектөө суроо-талабынын азайышы;

- мамлекеттик карыздын жогорку деңгээли (2016-жылдын жыйынтыгы боюнча мамлекеттик карыздын ИДПга карата катышы 61,4%ды түздү), ал фискалдык өбөлгөлөө мүмкүндүгүн чектеши мүмкүн, ага ылайык бюджеттик тартыштык мамлекеттик карыздын андан ары өсүп кетишине коркунуч туудурат;

- баанын мүмкүн болуучу көтөрүлүшүнөн, начар инфратүзүмдөн, продукциянын сапатынан жана ЕАЭБ техникалык регламенттеринин талаптарын аткаруудан улам, өндүрүш чыгымдарынын өсүшү жана импорттолуучу материалдардын жогорку салыштырма салмагы менен экономиканын секторлору үчүн атаандаштык жөндөмдүүлүгүнүн кыскарышы;

- чек ара жана тышкы соодада тоскоолдуктардын сакталышы же аларды акырындык менен жеңүү, чет элдик өндүрүүчүлөр тарабынан ички рынокто атаандаштыктын өсүшү;

- экспортёрлор үчүн чыгымдардын өсүшү, айрым учурларда-ЕАЭБде кабыл алынган техникалык жөнгө салуу системасы өндүрүүчүлөргө жана продукцияга карата катуу талаптарды койгондуктан экспортту ишке ашыруунун мүмкүн эместиги (сыноо лабораторияларын модернизациялоо процессинин узактыгы, өткөрүү пункттарында санитардык-карантиндик, ветеринардык жана фитосанитардык контролдоо жаатындагы ЕАЭБ мыйзамдарынын талаптарына шайкеш келтирүү жана техникалык жөнгө салуу системасын жакшыртуу боюнча башка чараларды ишке ашыруу);

- ата-мекендик эмгек рыногунан квалификациялуу жумуш күчүнүн кетиши;

- валюта рыногундагы өзгөрмөлүүлүк фонунда негизги азык-түлүк товарларына жана энергия ресурстарына импорттун наркынын өсүшү экономикага кошумча инфляциялык басымды шарттайт;

- кыргыз өндүрүшүндөгү айрым айыл чарба продуктуларынын ЕАЭБге мүчө өлкөлөргө кетиши жана ага ылайык ушул продуктуларга баанын өсүшү;

- акча которууларынын мүмкүн болуучу кыскарышы, бул өз кезегинде курулуштун, кызмат көрсөтүүнүн дүң продукциясынын көлөмүнүн төмөндөшүнө алып келет;

- социалдык чыгымдардын мурдагы деңгээлин сактоодо потенциалдуу кредиттик жана гранттык түшүүлөрдүн кыскарышынан улам, мамлекеттик бюджеттин тартыштыгынын жогорулашы.

Жогоруда аталган факторлорду жана тобокелдиктерди эске алуу менен, ошондой эле чийки зат товарларына бааны калыбына келтирүүгө/жогорулатууга олуттуу таасирин тийгизген айрым жагдайлардын белгисиздиги шарттарында 2017-2020-жылдарга болжолдордун тышкы параметрлеринин сандык мааниси иштелип чыкты. Каралып жаткан мезгилдерге дүйнөлүк экономиканын өнүгүү келечектери 2,9%-3,8% интервалында өзгөрүлөт, ал эми мунайга болгон баанын өзгөрүшү баррель үчүн 50,0 АКШ долларынан 65 АКШ долларына чейинки интервалда болот. 2017-2020-жылдары алтындын баасы трой унциясы үчүн 1200-1300 АКШ доллары диапазонунда болжолдонот.

7-таблица

2017-2020-жылдарга болжолдордун жекече тышкы параметрлеринин интервалдык сандык маанилери

Экономикалардын өз ара таасири-маанилүү фактор, ал 2017-жылы жана орто мөөнөттүү мезгилде Кыргыз Республикасынын макроэкономикалык көрсөткүчтөрүнө оң жана терс таасирин тийгизет. Интеграциялык бирикмеге катышуу өсүш траекториясында өз ара оң натыйжаны гана эмес, төмөндөө траекториясында да терс натыйжаны күчөтөт. Бул өз кезегинде терс таасирлерди жөнгө салууга мүмкүндүк берүүчү координациялоо инструменттерин да берет.

Бул шарттарда орто мөөнөттү мезгилге экономикалык саясаттын негизги максаты макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылуу болот.

Орто мөөнөттү болжол мамлекеттин экономиканы туруктуу өнүктүрүүгө жана социалдык туруктуулукту камсыз кылууга багытталган активдүү саясатын караштырат жана өбөлгөлөөчү мүнөздөгү кошумча чараларды көрүү шарттарында экономиканын өнүгүүсүн мүнөздөйт.

4. Улуттук экономиканын туруктуулугун баалоо

Аталган факторлорду, болгон ресурстарды эске алып жана иш жүзүндө түзүлгөн жагдайдан улам, 2017-2019-жылдарга болжолдук маанилердин үч сценарийине баалоо жүргүзүлгөн, мында экономикалык өсүштүн андан ары 2019-2020-жылдары өсүү траекториясына чыгышы менен 2017-2018-жылдары басаңдашы болжолдонууда.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Макроэкономикалык жана инвестициялык саясат боюнча координациялык кеңеште сунушталган үч сценарийден (Кыргыз Республикасын орто мөөнөттүү мезгилде (2018-2020-жж.) социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 1-варианты (кыйла мүмкүн болуучу), 2-варианты (пессимисттик), 3-варианты (максаттуу) өлкөнүн орто мөөнөттү бюджетин түзүү үчүн 3-вариант - максаттуу макроэкономикалык сценарий жактырылган (2017-жылдын 15-мартындагы № 17-31 протокол).

8-таблица

2018-2020-жылдарга өлкөнүн экономикасын өнүктүрүү сценарийлери,% менен

Болжолдун үч сценарийи тең жогоруда келтирилген тышкы шарттардын бирдиктүү таасиринин негизинде иштелип чыккан.

Өлкөнү өнүктүрүү сценарийлерин баалоонун негизине тышкы жана ички тобокелдиктердин сакталышынын шарттарында болуучу сценарийлер (дүйнөлүк экономиканын өнүгүүсүнүн туруксуздугу, экономикалык өсүштүн акырындык менен калыбына келүү тенденциясы, ЕАЭБге мүчө өлкөлөрдө жана негизги соода-өнөктөш өлкөлөрдө инфляция деңгээлинин өсүшү, санкциялык режимдин улануу тобокелдиги, АКШ акча-кредиттик саясатынын өзгөрүшүнө байланыштуу доллардын позициясынын мүмкүн болуучу бекемделиши), өлкөнүн айыл чарбасын жана энергетикасын өнүктүрүү үчүн табигый-климаттык шарттардын таасири, сомго карата доллардын алмашуу курсунун өзгөрмөлүүлүгү, учурдагы жана кийинки жылдары өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө таасирин тийгизүүчү чийки зат товарларына дүйнөлүк баалардын туруксуздугу ж.б. киргизилген.

Сценарийлердин айырмасы жеке бизнестин жүрүм-турум моделинин айырмалуулугу, өнөр жай ишканаларынын иши, анын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу перспективалары жана өнүгүүнүн мамлекеттик саясатын ишке ашыруу натыйжалуулугу жана түзүмдүк манёврдун перспективалары менен шартталган.

5. 2017-жылы күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөр

2017-жылы экономикалык саясаттын башкы максаты макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылуу жана экономикалык өсүштүн оң динамикасын чыңдоо болуп саналат, аларга жетишүү үчүн 2013-2017-жылдардын мезгилинде Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн Улуттук стратегиясы (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 21-январындагы № 11 Жарлыгы), Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылга "Ишеним жана жаңы мүмкүнчүлүктөр" программасын ишке ашыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-аракеттер планы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 30-январындагы № 53 токтому) активдүү ишке ашырылат.

2017-жылы өлкөнүн экономикалык өнүгүүсү, болгон чакырыктарга жана тенденцияларга, ошондой эле экономикалык прогресс үчүн ички чектөөлөргө карабастан, Кыргыз Республикасынын ЕАЭБде иштөө шарттарында, дүйнөлүк экономиканын ырааттуу өнүгүүсүнүн, өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдө суроо-талаптын калыбына келүүсү, жагдайдын жакшыруу шарттарында жүзөгө ашырылат.

Чоң экспорттук потенциалга ээ болгон, экономиканын артыкчылыктуу тармактарын колдоо өнүгүүдөгү маанилүү багыт болуп саналат, ал Кыргыз Республикасынын экспортун өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-2017-жылдарга карата планына ылайык ишке ашырылат (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 31-мартындагы № 174 токтому). Бизнес жүргүзүүнүн жагымдуу шарттарын камсыз кылуу 2015-2017-жылдары Кыргыз Республикасында жеке секторду өнүктүрүү боюнча Кыргыз республикасынын Өкмөтүнүн программасы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 18-мартындагы № 129 токтому) аркылуу ишке ашырылат, анда бир катар реформаларды ишке ашыруу каралган: соода жана бажы реформаларында; салыктык башкаруунун оптималдаштыруу боюнча; эмгек мыйзамдарын жана монополияга каршы мыйзамдарды реформалоо.

Көмүскө экономиканын масштабдарын кыскартуу максатында 2015-2017-жылдарга экономиканын байкоого алынбаган секторунун деңгээлин кыскартуу боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн иш-чаралар планы илгерилетилет (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 28-октябрындагы № 536-б буйругу), анын чаралары көмүскө экономиканын пайда болуу шарттарын жана себептерин жокко чыгарууга жана аны легалдаштырууга багытталган.

Мамлекеттик активдерди пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу 2015-2017-жылдарга карата Кыргыз Республикасында мамлекеттик менчикти менчиктештирүү программасын (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2015-жылдын 29-июнундагы № 5408-V токтому), Мамлекеттик мүлктү реформалоо концепциясын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 5-июнундагы № 244-б буйругу) ишке ашыруунун жыйынтыгына жараша аныкталат.

Туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылуу үчүн Өкмөттүн иши ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууну улантууга багытталат. Макроэкономикалык туруктуулук экономикалык өнүгүүнүн туруктуулугун аныктоочу макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн туруктуулугун камсыз кылат, жүргүзүлүп жаткан экономикалык саясаттын алдын-алуучулугу пайда болуп жаткан дисбаланстарга өз убагында жооп кайтаруу үчүн мамлекетте жетиштүү ресурстардын жана инструменттердин бар экендиги жөнүндө маалымат берет.

Жүргүзүлгөн эсептөөлөрдүн негизинде, ошондой эле саналып өткөн айрым өбөлгөлөрдү жана сунуштарды эске алуу менен, 2017-жылы экономикалык өсүш 3,5 деңгээлде күтүлүүдө, ал эми Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албастан - 4,8%. ИДПнын номиналдык көлөмү 494,1 млрд. сом суммасында күтүлүүдө.

2017-жылы күтүлгөн негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө болот:

9-таблица

ИДПны түзгөн секторлор боюнча өсүштүн түзүмү жана темптери(8)

3,5% деңгээлинде күтүлүүчү экономикалык өсүш экономиканын дээрлик бардык секторлорунун ИДПга оң салымы менен, анын ичинде: (1) айыл чарба өндүрүшү - 3,0%га; (2) курулуш сектору - 11,5%га; (3) кызмат көрсөтүү сектору - 4,3%га өсүшү менен камсыздалат. Мында ири салым кызмат көрсөтүү сектору тарабынан (2,14 пайыздык пункт) камсыздалат, ал эми курулуштун (0,98 пайыздык пункту) жана айыл чарбасынын (0,40 пайыздык пункт) салымдары орточо болот. Мында өнөр жай өндүрүшүндө 2,4% деңгээлинде төмөндөө күтүлүүдө, ал эми ИДПнын өсүшүнө салым нейтралдуу болот - (-) 0,4 пайыздык пункт.

Экономиканын негизги секторлорунда 2017-жылы күтүлүүчү көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө болот:

1) айыл чарбасында 2017-жылы реалдуу өсүштүн темпи өсүмдүк өстүрүүчүлүктө 3,5%га жана мал чарбасында - 2,3га өсүшүнүн эсебинен 3,0% деңгээлинде күтүлүүдө. ИДПнын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы 12,9% түзөт, ал эми ИДП өсүшүнө салым - 0,40 пайыздык пунктту түзөт.

Айыл чарбасында күтүлүүчү көрсөткүчтөрдүн негизин төмөнкүдөй өбөлгөлөр түзөт:

- жаратылыш-климаттык фактордун оң таасири;

- тамчылап сугаруу системасын активдүү пайдалануу жана фермерлер арасында жайылтуу, ал түшүмдү эки эсеге жогорулатат жана суу ресурстарын натыйжалуу колдонууга мүмкүндүк түзөт;

- мамлекеттик чек аранын кыргыз-казак участогунда фитосанитардык/ветеринардык контролду алып салуу;

- КММ бөлүүдө, айыл чарба техникасын лизинг боюнча сатып алуу шарттарында фермерлерди керектүү айыл чарба техникасы менен жеңилдетилген кредиттик шарттарда камсыз кылууда, дыйкандарды жана фермерлерди азоттук минералдык жер семирткичтер менен камсыз кылуу көйгөйлөрүн чечүүдө мамлекеттик колдоо көрсөтүү улантуу;

- күнөскана чарбаларынын өнүктүрүүнү жана чарбада өндүрүш көлөмүн арттырууну улантуу;

- "Айыл чарбасын каржылоо-5" программасынын алкагында фермерлерге жеңилдетилген кредит берүү программасын улантуу;

- "Фермерлерге арзан кредиттер" жана "Айыл чарбасын каржылоо - 1, 2, 3, 4" программалары боюнча жеңилдетилген кредиттерди берүү, алардын алкагында 2011-2016-жж. 18,3 млрд. сом берилген.

2) өнөр жай секторунда(9) 2017-жылы жалпысынан заттык көлөм "Кумтөр Голд Компани" ЖАК өндүрүштүн пландаштырылган көлөмүнүн эсебинен 2016-жылга караганда 99,0% деңгээлинде күтүлүүдө, бул 2016-жылы жетишилгенден аз (17136,7 кг (550,9576 миң унция). Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканада негизги металлдарды өндүрүү көлөмү 2017-жылы 455-505,0 миң унция көлөмүндө күтүлүүдө (14,1-15,7 т.) Эсептөөгө пландаштырылган көлөмдүн эң жогорку чеги алынды (505,0 миң унция). ИДПга терс салымы 0,82 пайыздык пункт деңгээлинде күтүлүүдө.

Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эске албаганда өнөр жай өндүрүшүндө 2016-жылы жетишилген оң динамиканын сакталышы күтүлүүдө (104,8%) жана 2017-жылы төмөнкүлөрдүн эсебинен өндүрүш көлөмүнүн өсүшү 105,5% деңгээлинде болжолдонууда:

- "Кыргызалтын" ААК өндүрүш көлөмүн 1,4 эсеге жогорулатуу (2016-жылдагы 201,6 кг каршы 285 кг);

- текстиль жана тигүү өндүрүш көлөмүн калыбына келтирүү, мында кийим жана бут кийим, булгаары жана башка булгаары буюмдарынын өндүрүшүнүн өсүшү 2017-жылы Россия жана Казакстандан тигүү буюмдарына заказдардын көбөйүшүнөн улам, өндүрүш кубаттуулуктарын толук көлөмдө иштетүү эсебинен 102,0% деңгээлинде күтүлүүдө. Ошондой эле жаңы кубаттуулуктар иштей баштайт: Чүй облусунун Жайыл районунда мурдагы "Алсуу Алко" ЖЧК арак заводунун базасында түр инвесторлору менен суткасына 15 тонна трикотаж полотно кубаттуулугу менен пахта буласын кайра иштетүү боюнча "Дениз Текстиль" ЖЧК текстиль өндүрүшү түзүлүүдө. Инвестициялардын күтүлгөн көлөмү 35 млн АКШ доллары. Чүй районунун Чүй айылында күнүнө 10 тонна даяр продукция жана айына 225 тонна өндүрүш кубаттуулуктагы чыт кездемени өндүрүү жана пахта буласын кайра иштетүү боюнча "Текстиль Транс" ЖЧК текстиль ишканасы;

- продуктуларды (суусундуктарды кошкондо) жана тамеки буюмдарын өндүрүү көлөмүн 3,0% жогорулатуу;

- Бозымчак, Талды-Булак Сол жээк, Иштамберди, Караказык кендеринде өндүрүш көлөмүн жогорулатуу (рудаларды жана алтын концентраттарды жылына орточо 6-, 5 миң тонна өндүрүү, 2017-жылы көлөмдүн 30,5% өсүшү);

- "Кадамжай сурьма комбинаты" ААК жана "Хайдаркан сымап комбинаты" ААК өндүрүш көлөмүн калыбына келтирүү. Кыска мөөнөттү жана орто мөөнөттү келечекте "Кадамжай сурьма комбинаты" ААК чийки зат менен үзгүлтүксүз камсыз кылуу жана товардык продукцияны чыгаруу үчүн "КСК" ААК базасында шлакты жана металл штейндерин кайра иштетүү жана өндүрүлгөн продукцияны сатуу максатында ишти ишке ашыруу максаты менен "КСК" ААК жана "Развитие горных дел Чжунтэн" ЖЧК кытай компаниясынын ортосунда кызматташтык жөнүндө меморандумга 28.07.16-ж. кол коюлган. Ишкана мини заводдорду курууга уруксат берүүчү документтерди иштерин жүзөгө ашырууда. "Хайдаркан сымап заводу" ААК өнүктүрүү үчүн "Цзинлунь" ЖЧК кытай компаниясы менен биргелешкен иш аракет жөнүндө келишимге кол коюлду, комплекстүү рудаларды байытуунун алдыңкы технологияларын киргизүү менен Хайдаркан сымап АК модернизацияланган байытуу фабрикасында "Новое" кенинин комплекстүү рудаларын кайра иштетүү" инвестициялык долбоору иштелип чыкты, бул сымаптын, сурьманын жана флюориттин пайдалуу казындыларын казып алуунун көрсөткүчтөрүн эки эсеге жогорулатууга жана өндүрүштүн натыйжалуу ишине жетишүүгө мүмкүндүк берет. Байытуу фабрикасын комплекстүү руда менен үзгүлтүксүз камсыз кылуу үчүн инвестор "Батыш" жана "Вспомогательная" шахталарынын суу каптаган рудалык горизонтторун кургатууга инвестициялардын бир бөлүгүн жумшоого. б.а. авариянын кесепеттерин жоюуга ниеттенүүдө;

- "Жунда" МКЗ, Токмок МКЗ, Жалал-Абад МКЗ өндүрүш көлөмүн жогорулатуу (2017-ж. 16,7%га көлөмдүн өсүшү күтүлүүдө). 2016-жылдын 6-июнунда Россия Федерациясынын Өкмөтүнүн башчысы Д.Медведевдин расмий визитинин алкагында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Россия Федерациясынын Өкмөтүнүн ортосунда мунайды жана мунай продуктыларын жеткирүү чөйрөсүндө мунай кызматташтыгы жөнүндө макулдашууга кол коюлду. 2017-жылы керектүү көлөмдү мунайды кайра иштетүү заводдору ушул Макулдашуунун алкагында камсыз кылууну пландаштырууда;

- "Интергласс" ААК ишканасында туруктуу иш, мында 2017-жылы айнек өндүрүү көлөмү 2016-жылдын деңгээлинде күтүлүүдө (18 млн. кв метр);

- Нарын дарыясынын орточо көп жылдык агымын эске алуу менен Токтогул суу сактагычын толтуруу эске алынып 2017-жылы электр энергиясын иштеп чыгууну жогорулатуу, Бишкек шаарында ЖЭБ 150 МВт эки жаңы агрегаттарды иштетүү жана алдын ала заявкалар боюнча БЭК ички керектөөсүн жогорулатуу, натыйжада электр энергиясын өндүрүү көлөмүн калыбына келтирүү күтүлүүдө. 2017-жылы электр энергиясын иштеп чыгуу 14646 млн. кВтч көлөмүндө болжолдонууда жана заттык көлөм 2016-жылга салыштырганда 103,7% түзөт. Мында, Бишкек шаарында ЖЭБ иштеп чыгуусу 157,3 млн. кВтч төмөндөөдө, ал эми ГЭСте 1771,7 млн. кВтч жогорулоодо. Бишкек шаарында ЖЭБ электр энергиясын иштеп чыгуунун төмөндөшү 2016-жылга салыштырганда станциянын иш режимин оптималдаштыруу менен шартталган. Электр энергиясын иштеп чыгуунун жогорулашы электр энергиясын ички керектөөнүн өсүшү менен шартталган. Суу-энергетика ресурстарын сактоого жана топтоого, ошондой эле ички рынокто электр энергиясын керектөөнү канааттандырууга негизделип, 2017-жылы 250 млн. кВтч көлөмүндө электр энергиясын өз ара алмашуу каралган;

- көмүр казуучу ишканаларда жана курулуш материалдарын өндүрүү боюнча ишканаларда өндүрүштүн пландаштырылган көлөмүн камсыз кылуу;

- банкроттук, реструктуризациялоо жол-жоболору аркылуу чарба субъекттеринин, иштебей токтоп турган ишканалардын ишин калыбына келтирүү боюнча иштерди улантуу.

Натыйжада, ИДПнын өсүшүнө өнөр жай секторунун терс салымы күтүлүүдө, ал Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларда көлөмдүн төмөндөшүнөн улам 0,42 пайыздык пунктту түзөт, анын ИДП түзүмүндөгү салыштырма салмагы - 8,6%, өнөр жайда - 43,4%. Жалпысынан, ИДПнын жалпы көлөмүндө өнөр жай 16,6% түзөт.

Күтүлгөн көрсөткүчтөрдү аткарбоонун негизги коркунучтары төмөнкүлөр:

- Кумтөр кенинде казуунун пландаштырылган көлөмүнүн жогорку чегине жетишпөө, ал минералдык запастарды баалоого байланыштуу болот (өндүрүштүн буга чейинки жылдардагы маалыматтарына ылайык калибрленгенине карабастан, руданын такталбаган запастары), ЗИФ алуу үчүн графиттик көмүртектин жогорку деңгээли, геотехникалык коркунучтар (карьердин бортторунун туруктуулугу, мөңгүнүн кыймылы, бош тектердин кулашы ж.б.);

- алтын өндүрүүнүн төмөн рентабелдүүлүгүнүн төмөндүгү "Кыргызалтын" ААК алтын казуу филиалдарын мындан ары өнүктүрүүгө жолтоо болот;

- Кыргыз Республикасында жыгачтын өзгөчө баалуу түрлөрүн кыюуга уруксат берүү, инфратүзүм объекттерин куруу үчүн зарыл болгон жер участокторун транформациялоо жана берүү жол-жоболору, концентраттарды, рудаларды ташып чыгууга экспорттук алымдарды киргизүү боюнча маселелердин чечилбегени "КАZ "MineralsBozymchak" ЖЧК өндүрүш пландарын кайра карап чыгууга таасир тийгизиши мүмкүн;

- чийки зат ресурстарга баанын өйдө-төмөндүгү (алтын, сурьма, сымап ж.б.);

- өнөр жай ишканаларына газды жана электр энергиясын, чийки затты жана комплекттөөчү материалдар өндүрүшүнүн технологиялык үзгүлтүккө учурашы, эскирүүнүн натыйжасында жабдуунун иштен чыгышы жана авариялар, "Кыргыз темир жолу" улуттук компаниясы" МИ тарабынан бош вагондорду берүүнү кечиктирилиши ж.б.;

- өнөр жай ишканаларынын продукциясына суроо-талаптын/заказдын азайышы ("Дастан" ТНК" АК атайын продукцияны өндүрүүгө Индиянын Коргоо министрлигинин заказы, Россия Федерациясынын коргоо ишканаларын, анын ичинде "Тульский патронный завод", РФ жана Беларусь Республикасынын автомобиль заводдору тарабынан радиаторлорго заказдардын кыскарышы (автомобиль өнөр жайындагы дүйнөлүк кризис, анын ичинде Россия Федерациясында (40-60%га) демек радиаторлорго да суроо-талап төмөндөйт), Казакстанга трактор чиркегичтерин жеткирүүгө заказдардын азайышы жана керектөөчүлөрдүн заказдан баш тартышы (бул продукция Казакстандын муктаждыгына ылайык чыгарылат, алар баш тартса өндүрүш токтотулат ж.б.);

- кардарлардын төлөө жөндөмдүүлүгүнүн жоктугу;

- электр-энергиясын өндүрүү үчүн жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттардын пайда болушу.

3) курулуш секторунда 2017-жылы капиталдык салымдардын жалпы көлөмүнүн жогорулашы күтүлүүдө, ал 150,6 млрд. сомду түзөт, төмөндө келтирилген каражаттарды көбөйтүү менен шартталат:

- "капиталдык салымдар" статьясы боюнча республикалык бюджеттин чыгымдары 2900 млн. сом суммасында каралган;

- "Кумтөр Голд компани" жабык акционердик коому (6681,6 млн. сом), "Кыргызалтын" ачык акционердик коому (93,7 млн. сом), "Алтынкен" ЖЧК (214,4 млн. сом), "КАZ "MineralsBozymchak" (338,5 млн. сом), "Шамшыкал-Ата компани" ЖЧК (2784,0 млн. сом), "Хэнанская деловая корпорация Гуй Ю" ЖЧК кытай компаниясы (6960 млн. сом), "Синьдин" металлургия компаниясы (2088 млн. сом) тарабынан ишканалардын жана уюмдардын эсебинен капиталдык салымдардын түшүүсү;

- төмөнкүлөрдү куруунун эсебинен:

1) "Новотел" бренди менен 4 жылдыздуу мейманкана (1044 млн. сом);

2) монолит радиаторлорун чыгаруу боюнча завод (1740 млн. сом);

3) сульфид жез-алтын концентратын кайра иштетүү боюнча завод (2088 млн. сом);

4) сымапты жана сурьманы казып алуу боюнча Айдаркен шартындагы завод (208,8 млн. сом);

5) Ысык-Ата районунда Красноречка а. Этти жана сүттү кайра иштетүү боюнча комбинат (348 млн. сом);

6) Кара-Балта шаарындагы текстиль фабрикасы (2436 млн. сом) ж.б.

- 2017-жылга Мамлекеттик инвестициялар программасы боюнча бюджеттин долбооруна кирген инвестициялык долбоорлорду жана чараларды ишке ашыруу 40,4 млрд. сом суммасында болжолдонууда.

Экономиканы капиталдаштыруунун пландаштырылган көлөмүнө жараша, 2017-жылы курулуштун дүң продукциясынын жалпы көлөмүнүн 11,5%га реалдуу жогорулашы күтүлүп, ал 146,2 млрд. сомду түзөт. Экономикалык өсүштүн темпинде курулуш секторунун оңдуу салымы 0,98 пайыздык пунктту түзөт, ал эми ИДП өндүрүшү түзүмүндөгү салыштырма салмагы - 9,0%.

4) кызмат көрсөтүү чөйрөсү, мурдагыдай эле ИДП түзүмүндө үстөмдүк кылуучу үлүштү ээлейт (50,5%), 2017-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн реалдуу өсүшү 4,3% деңгээлде күтүлүүдө. Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн өсүшү төмөнкүдөй факторлордун эсебинен күтүлүүдө:

- керектөө суроо-талабынын туруктуулугунун жогорулашы;

- сооданы дүңүнөн чыгаруу 108,3% деңгээлде күтүлүүдө;

- транспорт иши жана жүктөрдү сактоо кызматтарын көрсөтүүнүн өсүшү 102,7% деңгээлде;

- мейманканалардын жана ресторандардын ишин өсүшү 110,0% деңгээлде;

- байланыш кызматынын өсүшү 101,0% деңгээлде;

- өтө турган президенттик шайлоодогу маалымат кампаниясы;

- эл аралык автотранспорт кызматтарын көрсөтүүдө ата-мекендик жүк ташуучулар үчүн шарттарды жакшыртуу; аба кемесинде учуунун географиясын кеңейтүү;

- ЕАЭБ өлкөлөрүндө экономикалык жагдайдын жакшыртуусу;

- калктын акчалай кирешесинин өсүшү (эмгек акы);

- ишкердик ишин жөнгө салуу системасын жакшыртуу;

- ЕАЭБ экономиканын шарттарына ыңгайланышы;

- ЕАЭБ алкагында техникалык регламенттерди шайкеш келтирүү.

Керектөө бааларына индексинин динамикасы ар түрдүү багыттагы факторлор менен аныкталат (чет элдик валютага карата улуттук валютанын алмашуу курсунун өзгөрмөлүүлүгү, дүйнөлүк баалардын азык түлүккө таасири, калктын инфляциялык күтүүлөрү, тариф саясатынын өзгөрүшү ж.б.) 2017-жылы инфляциянын деңгээли 3,5% деңгээлде күтүлүүдө (2016-жылдын январь-декабрына карата 2017-жылдын январь-декабры).

Инфляциянын деңгээлине таасир тийгизүүчү негизги факторлор төмөнкүлөр болушу мүмкүн:

- азык-түлүк жана чийки зат дүйнөлүк рынокторунда жагымдуу баалар конъюнктурасынын сакталышы;

- казакстан буудайына экспорттук баалардын туруктуу динамикасы;

- ички суроо-талаптын жогорулашы, негизинен, акча которуулардын өсүшүнүн эсебинен;

- айыл чарба секторунун жогорку көрсөткүчтөрүнүн таасири;

- 2017-жылы электр энергиясына тарифтерди көтөрүүнүн орун албашы, 2018-2020-жылдары электр жана жылуулук энергиясына тарифтерди пландуу жогорулатуу;

- калктын инфляциялык күтүүлөрү;

- алмашуу курсунун өзгөрмөлүүлүгү.

Негизги соода-өнөктөш өлкөлөрдө экономиканын өнүгүүсү Кыргыз Республикасынын экономикасына түз таасирин тийгизет, ошондуктан, өлкөдө инфляциянын деңгээли рыноктун тышкы конъюнктурасынын начарлашына же жакшырышына көз каранды болот. Россия Федерациясында инфляциянын деңгээлинин өсүшү 4,0% деңгээлинде, Казакстан Республикасында - 6,0-8,0% коридорунда, Беларусь Республикасында - 9,0%, Арменияда - 2% чейин күтүлүүдө.

Кыргыз Республикасы импортко көз каранды өлкө болуп саналат жана азык-түлүк товарларынын (керектөө себетинде 45,8%ды ээлейт) жана азык-түлүк эмес товарларынын көпчүлүк бөлүгү (салыштырма салмагы - 30,2%) негизги соода өнөктөш өлкөлөрдөн ташылып келет жана чет элдик валютада төлөнөт, бул баалардын өсүшүнө/төмөндөшүнө таасирин тийгизет, ал алмашуу курсунун өзгөрүүсүнө, ошондой эле азык-түлүк товарларына жана импортко баалардын өсүшүнө/төмөндөшүнө көз каранды болот.

Азык-түлүк товарларына керектөө бааларынын динамикасына оң/терс таасирин тийгизген продуктулардын негизги түрлөрү боюнча эл аралык уюмдардын болжолдору инфляцияга таасир берүүсүн улантат.

БУУнун азык-түлүк жана Айыл чарба уюмунун (мындан ары - ФАО) жаңы болжолу 2016-жылдагы рекорддук түшүмдөн кийин буудай өндүрүшүнүн төмөндөп кеткендигин маалымдайт (ФАОнун 2017-жылдын март айы үчүн "Дан өсүмдүктөрүн сунуштоо жана дан өсүмдүктөрүнө суроо-талап" деген маалыматы боюнча). ФАО 2017-жылдагы буудайдын дүйнөлүк өндүрүүнүн 744,5 млн. тонна деңгээлинде болжолдойт, бул 2016-жылдагы өндүрүштүн рекорддук деңгээлине салыштырганда 1,8% төмөндөшүн билдирет. Тоют данын (жүгөрү) өндүрүү боюнча болжол, көпчүлүк учурларда түшүмү дээрлик бышыкчылыктуу түштүктө жагымдуу болот. Мында дан өсүмдүктөрүн сунуштоо жана дан өсүмдүктөрүнө болгон суроо-талап менен глобалдуу жагдай 2016/17-жылдарда үчүнчү сезонго чейинки аралыкта катары менен жалпысынан "ыңгайлуу" бойдон калат.

Ошондой болсо да Дан өсүмдүктөрү боюнча эл аралык кеңештин (IGC) отчёту боюнча 2016-2017-жылдар сезонунда дүйнөлүк дан балансына баалар бардык жагынан алганда жогорулаган. Данды дүйнөлүк өндүрүшүнүн болжолу, 2084төн 2094 млн. тоннага чейин, 10 млн. тоннага көбөйгөн.

Дан өсүмдүктөрү боюнча эл аралык кеңештин (IGC) маалыматтары боюнча Россия үчүн дан өндүрүшүнүн болжолу, жалпы жылдык дан балансы, дандын тоютка пайдаланышынын эсебинен данды пайдалануу жогорулаган, экспорт болжолу азайган, бирок дан өсүмдүктөрүнүн акыркы калдыктары жогорулаган, өндүрүш 111,8ден 113,4 млн. тоннага чейин жогорулаган, импорт 0,8 млн. тоннаны түзгөн. Жалпы ички пайдалануу 69,6дан 70,4 млн. тоннага чейин көбөйгөн. Казакстан үчүн дан өндүрүшүнүн болжолу, жалпы сезондук дандык баланс, экспорт жана дандын акыркы калдыктары азайган, бирок дандын тоютка пайдаланышынын эсебинен данды пайдалануу жогорулаган. 2016-2017-жылдардын сезону үчүн өндүрүш баштапкы 3,2 млн. тонна запастар менен 21ден 19,4 млн. тоннага азайган, импорт мурдагыдай эле - 0,1 млн. тонна боюнча калды, пайдалануу 10,1ден 10,5 млн. тоннага чейин көбөйгөн.

Региондор боюнча 2017-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү 77,4%дык салыштырма салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында экономиканын иштөөсүнүн эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсына болгон суммалык салымы 2,29 пайыздык пунктту түзөт. Жалал-Абад (11,8%) жана Ысык-Көл (11,1%) облустарында ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү ири үлүштөрү, Жалал-Абад облусунун аймагында республикада өндүрүлгөн электр энергиясынын 90%на жакын өндүрүүлөрүнө, ал эми Ысык-Көл облусунун аймагында Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашкандыгына байланышкан.

ИДПны өндүрүү үлүшүнүн калган бөлүгү эң аз салымы менен 22,6% деңгээлиндеги эң аз салымы менен Ош, Баткен, Нарын, Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлөт.

10-таблица

ИДПны өндүрүүдөгү региондордун салымы

2017-жылы экономиканы өнүктүрүүнүн күтүлгөн параметрлерин эске алып, жашоо деңгээлин мүнөздөөчү негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө түзүлөт:

- ИДПнын калктын жан башына көлөмү 2017-жылы 5,7%га жогорулайт жана 83,2 миң сом өлчөмүндө күтүлүүдө;

- калктын акчалай кирешелери номиналдуу түрдө 6,9%га, ал эми акча кирешелеринин өсүшүнүн реалдуу темпи керектөө бааларынын күтүлгөн өсүшүн эске алуу менен - 3,3%га өсөт деп күтүлүүдө;

- акчалай кирешелердин түзүмүндө номиналдуу 7,0%га өсүп келе жаткан орточо айлык эмгек акынын өсүшү күтүлүүдө, ал эми анын реалдуу өлчөмү керектөө бааларынын өсүшүн эсепке алуу менен 3,4%га өсүшү күтүлүүдө;

- жашоо минимумунун өлчөмү 4962,1 сом деңгээлинде күтүлүүдө. Эмгекке жарамдуу калктын жашоо минимумуна карата айлык орточо эмгек акынын катышынын коэффициенти 2,8% деңгээлде түзүлөт;

- жумуш орундарын түзүү жана экономикада иштегендердин санынын өсүшү эмгек рыногунда суроо-талапты жана сунуппу аныктоого, жумушсуз жарандарды кесиптик даярдоону жана кайра даярдоону өркүндөтүүгө, микрокредиттерди берүү аркылуу жумуш орундарын түзүү боюнча активдүү чараларга багытталган калкты иш менен камсыз кылуу жаатындагы саясаттын чараларынын эсебинен күтүлүүдө. Бул чаралар жумушсуздуктун деңгээлин 2015-жылга салыштырганда 0,2 пайыздык пунктка төмөндөө менен 2017-жылы 7,4%га чейин төмөндөтүүгө көмөктөшөт.

6. 2018-жылга карата макроэкономикалык болжол

6.1. Макроэкономикалык саясат

2018-жылга карата макроэкономикалык саясаттын негизги максаты туруктуу өнүгүү үчүн макроэкономикалык стабилдүүлүктү камсыз кылуу болуп саналат. Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет.

2018-жылы өлкөнүн экономикалык өнүгүүсү, учурдагы чакырыктарга жана тенденцияларга, ошондой эле экономикалык прогресс үчүн ички чектөөлөргө карабастан, экономикалык потенциалды түзүү жана чыңдоо боюнча активдүү саясатты жүргүзүүнүн негизинде жүзөгө ашырылат.

Кыргызстандын ЕАЭБге мүчөлүгү экономиканын кошумча туруктуулугун жана өнүгүүсүн камсыз кылуу фактору болуп чыгышы мүмкүн жана ошол эле учурда интеграциялык чараларга жана аракеттерге ылайык белгиленген чакырыктарга жооп болушу мүмкүн.

2018-жылга макроэкономикалык саясатты иштеп чыгуунун негизине төмөнкү факторлор коюлду:

- региондо жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрдөгү саясий туруктуулук;

- дүйнөлүк экономиканын (өсүш 3,6%га), еврозонанын (1,6%га), Кытай Эл Республикасынын (6,0%га) болжолдонгон экономикалык өсүшү; жана ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин болжолдонгон экономикалык өсүшү Россия Федерациясында (1,0-2,0%), Беларусь Республикасында (1,3%), Казакстан Республикасында (2,1%), Армения Республикасында (3,0%);

- Кыргыз Республикасынын негизги соодалык өнөктөш өлкөлөрүндө инфляциянын болжолдонгон орточо өсүшү (өткөн жылдын декабрына карата % менен) Россия Федерациясында (4,0%), Казакстанда (5,0-7,0%), Кытай Эл Республикасында (2,3%);

- акча-кредиттик саясаттын инструменттерин алмашуу курсунун кескин өзгөрүүлөрүн кармап туруу;

- инвестициялык климатты жакшыртуудан улам чарбакер субъекттердин ишкердик активдүүлүгүнүн өсүшү жана бизнес-чөйрөнүн жагымдуулугунун жогорулоосу;

- ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу;

- иштеп жаткан ишканалардын туруктуу иштөөсү жана ишке киргизилген ишканалардын көлөмүнүн өсүшү;

- ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин рынокторунда ата мекендик өндүрүүчүлөрдүн атаандаштык жөндөмүн арттыруу;

- жеке жактардын которуу системасы аркылуу ишке ашырылган акча которуулардын келүү агымынын көбөйүүсү;

- керектөө суроо-талаптарынын жогорулоосу;

- өлкөнүн экономикасынын алтынга, энергия алып жүрүүчүлөргө жана башка чийки зат ресурстарына болгон дүйнөлүк баанын өзгөрмөлүүлүгүнөн көз карандылыгы;

- ички рыноктун азык-түлүк товарларынын тобун импорттоодон көз карандылыгы (ун, өсүмдүк майы, кумшекер, акшак);

- олуттуу деңгээлде сырткы таасирлерге кабылган экономиканын ачыктыгы;

- агро өнөр жай комплексине жана энергетиканын өнүгүүсүнө терс таасирин тийгизүүчү табигый-климаттык факторлор.

Жогоруда көрсөтүлгөн өбөлгөлөр менен болжолдорду эсепке алуунун негизинде 2018-жылы экономикалык өсүш 538,1 млрд. сом номиналдык көлөм менен 3,6% деңгээлинде күтүлүүдө, ал эми "Кумтөр" кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда 4,8% деңгээлде.

3,6% деңгээлде болжолдонуп жаткан экономикалык өсүш өнөр-жайдан башка өлкөнүн ИДПсын түзүүчү реалдуу экономиканын бардык секторлору тарабынан колдоого алынат. Анын ичинде көбүрөөк салым кызмат көрсөтүү сектору тарабынан камсыз болот - 1,92% пайыздык пункт, курулуш - 0,95% пайыздык пункт, айыл чарба - 0,41 пайыздык пункт, жалпы салымдардын суммасы 3,28 пайыздык пунктту түзөт, ал эми өнөр-жайдын салымы (- 0,07 пайыздык пункт) терс.

Келтирилген тышкы жана ички өбөлгөлөрдөн жана өнүгүү шарттарынан улам жүргүзүлгөн эсептөөлөргө ылайык, 2018-жылга карата социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болжолдонууда:

11-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча өсүштүн түзүмү жана темпи (өсүш темпи ДКН боюнча келтирилди)

Региондор боюнча 2018-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү 77,2% салыштырма салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында экономиканын иштешинин эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсына болгон суммалык салымы 2,58%ды түзөт.

ИДПны өндүрүү үлүшүнүн калган бөлүгү эң аз салымы менен 1,06% деңгээлинде Ош, Баткен, Нарын жана Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн.

12-таблица

ИДПны өндүрүүгө региондордун кошкон салымы

Макроэкономикалык көрсөткүчтөрдү өнүктүрүүнүн оң динамикасын бекемдөө үчүн экономикага салыктык жүктү бирдей бөлүштүрүү аркылуу экономикалык өсүшкө стимул берүү, инфратүзүмгө ички жана тышкы инвестицияларды тартуу, бизнес чөйрөнү жана инвестициялык климатты жакшыртуу, экономиканы региондук экономикалык системага интеграциялоо, ошондой эле экономиканын негизги тармактарын (энергетика, кен казуу, айыл чарба продукциясын иштетүү, транспорт, финансы сектору ж.б.) өнүктүрүү үчүн түзүмдүк реформаларды ишке ашыруу; айыл чарбасында ички өндүрүштүн жана өндүрүмдүүлүктүн көлөмүн жогорулатуу аркылуу азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу; ошондой эле мамлекеттик резервдерди жетиштүү көлөмдө даярдоо; жеке активдерди натыйжалуу башкаруу; либералдуу соода режимин колдоо, эки тараптуу жана көп тараптуу өз ара пайдалуу экономикалык байланыштарды түзүү жана өнүктүрүү, ата мекендик продукцияларды сатуунун жаңы рынокторуна чыгуу, продукцияны экспорттоону көбөйтүү жана соода балансынын терс сальдосун акырындык менен азайтуу сыяктуу экономикалык саясаттын багыттары боюнча иштер улантылат.

6.2. Акча-кредиттик саясат

Улуттук банк Акча-кредит саясатынын орто мөөнөттүү мезгилге карата негизги багыттарынын алкагында акча-кредиттик саясатты жүргүзөт (Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 2014-жылдын 17-декабрындагы № 55/3 токтому). Тиешелүү акча-кредиттик саясатты жүргүзүүнүн эсебинен орто мөөнөттүү мезгилде баалардын туруктуулугуна жетишүү жана кармап туруу Улуттук банктын ишинин негизги максаты болуп кала берет. Баалардын туруктуу деңгээли Кыргыз Республикасындагы экономикалык өсүштүн ажырагыс фактору болгон макроэкономикалык туруктуулуктун зарыл болгон шарты болуп саналат. Улуттук банк өзүнүн учёттук ставкасын саясаттын аралык багыты катары колдогон акча-кредиттик саясаттын негиздерин өнүктүрүү жана акча-кредиттик саясаттын колдонгон куралдарын модернизациялоо боюнча ишти улантат. Бул пайыздык трансмиссиялык каналдын ишин күчөтүүгө жана Улуттук банктын учёттук ставкаларын рыноктук ставкаларга таасирин күчөтүүгө мүмкүндүк түзөт.

Өнүктүрүүчү финансылык институттар сектору менен иштерди координациялоо улантылат, өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүдө алардын ролу өсөт. Мындай координациялоо бул сектордун инфляциялык процесстерге акча сунуштарынын потенциалдуу таасирин эске алуу менен экономиканын реалдуу секторуна ресурстук колдоо көрсөтүүсүнө мүмкүндүк берет.

Акча-кредит саясатынын өткөрүү механизмин күчөтүү максатында Улуттук банк накталай акча эмес эсептешүүлөрдүн үлүшүн көбөйтүү боюнча иш чараларды улантат. Артыкчылыктуу багыты чекене төлөмдөр рыногун өнүктүрүү, Кыргыз Республикасынын аймагында төлөм системасынын таркалуу даражасын жогорулатуу болуп саналат.

Валюта саясаты мурдагыдай эле, алмашуу курсунун өлкөдө кабыл алынган өзгөрүлмө режимине ылайык жүргүзүлөт. Интервенцияларды жүргүзүү алмашуу курсунун кескин өзгөрүүлөрүн жумшартуу максатында гана жүзөгө ашырылат. Эл аралык резервдерди башкаруу ликвиддүүлүктү колдоонун негизги принциптерин сактоо жана резервдик активдердин коопсуздугун камсыз кылууну эске алуу менен жүргүзүлөт. Дүйнөлүк финансы рынокторундагы жагдайды эске алып, эл аралык резервдердин көлөмүн толуктоо максатында өлкөнүн ички рыногунда улуттук валютага алтынды сатып алуу боюнча операцияларды жүргүзүү иштери улантылат.

Коммуникациялык саясатка олуттуу көңүл бөлүнөт. Акча-кредит саясатын жүргүзүүдө аталган функцияны активдүү ишке ашыруу экономикалык жана финансылык чөйрөдөгү өзгөрүүлөрдү коомдук түшүнүүнүн деңгээлин жогорулатууга мүмкүндүк берет жана муну менен экономиканын субъекттеринин рыноктогу оптималдуу иштерин, анын ичинде сарамжалдуу инфляциялык күтүүлөрдү жана акча-кредит чөйрөсүндөгү келечектеги чечимдерге байланыштуу күтүүлөрдү жаратат.

6.3. Салык саясаты

Кыргыз Республикасынын салык саясатынын концепциялык негиздери 2015-2020-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын концепциясынын алкактарында түзүлөт жана жүргүзүлөт (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 7-июлундагы № 455 токтому).

Өндүрүштү диверсификациялоого, технологиялык жактан жаңыртууга жана модернизациялоого, ошондой эле экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталган фискалдык саясаттын стимул берүүчү ролу сакталуу бойдон калат.

2015-2020-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын максаты өлкөнүн салыктык мыйзамдарында белгиленген башкы принциптерди: салык төлөөчүнүн түйшүгүн болушунча азайтуучу мыйзамдуу, так белгиленген эрежелер боюнча бюджетке милдеттүү төлөмдөрдү адилеттүү жана ачык-айкын алууну мамлекеттик башкаруунун күнүмдүк практикасында максималдуу ишке ашыруу болуп саналат.

Коюлган максатка жетишүү үчүн фискалдык саясаттын негизги милдеттери:

- мамлекеттик башкаруунун сапатын жогорулатуу жана фискалдык саясат жаатында чечимдерди кабыл алуу;

- экономиканын ар түрдүү секторлорунун жана тармактарынын субъекттеринин жана салык салуунун ар түрдүү режимдерин колдонуучу субъекттердин салыктык түйшүктөрүн мүмкүн болушунча теңдөө;

- салык төлөөчүгө өзүнүн милдеттерин убакытты жана эмгек чыгымдарын айрыкча аз жумшоо менен аткарууга, ал эми мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктуу кызмат адамдарына - натыйжалуу башкарууну жүзөгө ашырууга мүмкүндүк берүүчү милдеттүү төлөмдөр жана аларды башкаруу боюнча мыйзамдарды андан ары өркүндөтүү;

- Евразия экономикалык бирлигине мүчө мамлекеттер менен ийгиликтүү интеграцияны жана натыйжалуулукту камсыз кылуучу, башкаруунун болгон инструменттерин өнүктүрүү жана жаңыларды өздөштүрүү;

- өлкөнүн өзгөчөлүктөрүн жана муктаждыктарын эске алуу менен дүйнөлүк мыкты тажрыйбаларды изилдөөнүн натыйжалары боюнча колдонууга киргизилүүчү башкаруунун жаңы механизмдери менен милдеттүү төлөмдөрдү алуу практикасын туруктуу байытуу;

- салык маданиятын түзүүнүн узак мөөнөттүү мамлекеттик программасын иштеп чыгуу, ишке ашыруу жана салык төлөөчүлөр сыяктуу эле мамлекеттик кызматкерлердин дагы салыктык сабаттуулугун жогорулатуу болот.

6.4. Бюджеттик саясат

Бюджеттик саясат мамлекеттик финансыны башкаруу чөйрөсүндө келип чыгуучу мамилелерди укуктук жөнгө салуунун негиздерин белгилеген жана бюджеттик процессти оптималдаштырууга жана республиканын бюджеттик мыйзамдарын өркүндөтүүгө багытталган Кыргыз Республикасынын Бюджеттик кодексинин бюджеттик принциптеринин негизинде ишке ашырылат.

Орто мөөнөтүү мезгилге карата бюджеттик саясаттын стратегиялык максаттары Кыргыз Республикасында мамлекеттик финансыны башкарууну өнүктүрүүнүн 2017-2025-жылдарга карата стратегиясында камтылган (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 22-декабрындагы № 696 токтому). Стратегияны ишке ашыруунун алкактарында бюджеттик туруктуулук, натыйжалуу жана ачык-айкын бюджеттик системаны куруу, мамлекеттик бюджеттик каражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу жана көрсөтүлгөн кызматтардын сапатын жогорулатууга жетүүнү камсыз кылуу боюнча иштер улана берет.

Бюджеттик саясатты ишке ашырууга төмөнкү маселелерди чечүү аркылуу жетишилет:

1) мамлекеттик бюджетти пландоону жана аткарууну жакшыртуу, анын ичинде:

- бюджеттин ачык-айкындыгын, толуктугун жана тууралыгын арттыруу;

- бюджетти мамлекеттик саясатка ылайык келтирүү;

- бюджеттин кирешелерин жана чыгымдарын контролдоону жакшыртуу.

2) финансылык эсепке алуунун жана отчеттун өз учурунда болуусу;

3) ички жана тышкы аудиттин жол-жоболорун өркүндөтүү.

Милдеттерден алып караганда, Стратегияны ишке ашыруунун

негизги артыкчылыктуу багыттары төмөнкүлөр болот:

- бюджеттин реалдуулугуна жетишүү;

- программалык негизде бюджеттештирүүнү жакшыртуу;

- бюджеттин толуктугун жана ачык-айкындыгын камсыздоо;

- бюджетти аткарууда чыгымдарды контролдоону жакшыртуу;

- бухгалтердик эсеп жана отчёт стандарттарын жакшыртуу;

- ички жана тыхшсы аудиттин жол-жоболорун жакшыртуу.

Жалпысынан орто мөөнөттүү мезгилде жүргүзүлгөн саясат мурдагыдай эле бюджеттик туруктуулукту камсыз кылууга багытталат жана төмөнкү маселелерди чечүүгө багытталат: бюджеттин ресурстук дараметин жогорулатуу; бюджеттин терс балансын азайтуу; мамлекеттик чыгымдардын таасирдүүлүгүн жана натыйжалуулугун жогорулатуу; мамлекеттик тышкы карыздын туруктуулугун сактоо жана ички зайымдардын көлөмүн көбөйтүү.

6.5. Өнүктүрүү бюджети

Өнүктүрүү бюджетинин каражаттары мамлекеттик артыкчылыктуу жана социалдык-экономикалык маанилүү объекттерди өнүктүрүү үчүн колдонулат.

Акыркы жылдары капиталдык салымдардын эсебинен финансы каражаттарынын көп бөлүгү биринчи кезекте социалдык объектилерди (билим берүү, саламаттыкты сактоо объектилерин) курууга жана реконструкциялоого, авариялык объектилерди калыбына келтирүүгө багытталган. Курулуш жана реконструкциялоо көлөмүнүн өсүшү азырынча экономикага жана социалдык чөйрөгө сезилээрлик таасирин тийгизе электигин, жана жалпысынан анча жогорку эмес натыйжалуулукта экендигин белгилей кетүү керек.

Буга байланыштуу, 2018-жылы мамлекеттик капиталдык салымдар жогорку курулуш даярдыгындагы объектилердин курулушун каржылоо үчүн багытталат, ошондой эле курулуп бүтө элек жана узакка курулуп жаткан курулуштардын көлөмүн азайтуу максатында жаңы курулуштар азайтылат.

Муну менен бирге, мамлекеттик капиталдык салымдар республиканын региондорунун туруктуу экономикалык өнүгүүсүн камсыз кылууга, оптималдуу пландоону жана капиталдык салымдарды региондук өнүктүрүү жана тармактык экономикалык программалардын концепцияларын эсепке алуу менен кыйла артыкчылыктуу инвестициялык долбоорлорго бөлүштүрүү үчүн багытталат. Мамлекеттик капиталдык салымдардын эсебинен каржылоону өркүндөтүү жана өнүктүрүү боюнча негизги маселелер төмөнкүлөр болот:

- колдонуудагы жана иштелип чыгуучу мамлекеттик, тармактык (сектордук) жана региондук программалардын негизинде артыкчылыктуу бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмегин түзүүнү жүзөгө ашыруу;

- артыкчылыктуу республикалык бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмегинин жана артыкчылыктуу жергиликтүү бюджеттик инвестициялык долбоорлордун тизмегинин долбоорлорун жыл сайын үч жылдык мезгилге социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү планынын курамында иштеп чыгуу, алар өнүктүрүүнүн бюджеттик программаларын каржылоо тизмегин жана көлөмдөрүн аныктоо бөлүгүндө республикалык жана жергиликтүү бюджеттерди иштеп чыгуу үчүн негиз болот.

2018-жылы мамлекеттик капиталдык салымдар үчүн ресурстарды көбөйтүүдө мурда башталган билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт объекттеринин курулушун аяктоону каржылоого багыттоо пландалууда, Бишкек шаарынын социалдык жана инженердик инфратүзүмүн курууну каржылоо улана берет, ошондой эле стратегиялык маанидеги автомобиль жолдорун жана республиканын чек арага жакын райондорундагы автожолдорду курууну каржылоо пландалууда. Суу чарба курулмаларынын мамлекеттик программасына ылайык ирригациялык каналдардын курулушун аяктоону каржылоо улана берет, алар Кыргыз Республикасынын Баткен, Жалал-Абад, Нарын, Ош жана Талас облустарында жаңы сугат жерлердин орчундуу аянттарын өздөштүрүүгө мүмкүндүк берет.

2018-жылы мамлекеттик инвестициялар программаларынын (мындан ары - МИП) маанилүү артыкчылыктары болуп транспорт системасын, энергетика инфратүзүмүн, ошондой эле айыл чарбасын, ирригацияны жана социалдык инфратүзүмдү өнүктүрүү кала берет.

Бардык булактардан мамлекеттик инвестицияларды бюджеттик каржылоонун жалпы суммасы 42066,6 млн. сомду түзөт. Мында зайым менен гранттардын эсебинен тышкы каржылоонун үлүшү 40157,1 млн. сомду түзөт (каржылоонун жалпы суммасынан 95,5%), МИП долбоорлорун кошо каржылоого 1909,4 млн. сом (4,5%) пайдаланылат.

Үстөмдүк кылуучу ролду экономикалык блок ойнойт, ага бардык каржылоонун 90,9%ы (38701,9 млн. сом) туура келет, ал айыл чарба, транспорт, энергетика жана социалдык инфратүзүм сыяктуу багыттарды камтыйт, аларга мамлекеттик инвестициялардын ири көлөмү багытталат.

Социалдык секторго 2200 млн. сом же каржылоонун жалпы көлөмүнөн5,4% багытталат.

Саламаттык сактоо секторун каржылоонун башкы максаттары өлкөнүн бардык тургундарын саламаттык сактоо системасынын кызматтарына туруктуу жетишүүнү камсыз кылуу, ооруга чалдыгып калган учурда финансылык жүктү төмөндөтүү, саламаттык сактоо системасынын натыйжалуулугун жана сапат деңгээлин жогорулатуу, ошондой эле аны оорулууларга багытталган жана ачык кылууга умтулуу болуп саналат. Жалпы сумма 1041,1 млн. сомду түзөт.

Саламаттык сактоо секторунда төмөнкүдөй долбоорлор ишке ашырылууда:

1) "Кургак учукка каршы күрөшүү V" - кургак учукка каршы дарыларды, техникалык жана техникалык эмес медициналык жабдууларды, лабораториялык жабдууларды, чыгымдоочу материалдарды сатып алууну, ошондой эле Улуттук референс-лабораторияда сапатты башкаруу системасын түзүүнү жана кургак учукка каршы күрөшүү үчүн мекемелерде курулуш иштерин каржылоону жана консультациялык кызматтарды төлөөнү караштырат.

2) "Шашылыш медицинанын улуттук системасын түзүү II" - долбоорунун каражаттары Жалал-Абад облустук ооруканасында шашылыш медицинанын интеграцияланган бөлүмүн медициналык жана медициналык эмес жабдуулар менен камсыздоого жана консультациялык кызматтарды көрсөтүүгө, окутууга, медициналык квалификацияны жогорулатууга багытталат;

3) "ВИЧ-инфекцияларды/СПИДди профилактикалоо II" - долбоору донордук кандын жана анын компоненттеринен жасалган продуктулардын сапатын жана коопсуздугун жакшыртууга багытталган. Долбоор кан кызматынын мекемелерин реабилитациялоону, медициналык жана медициналык эмес жабдууларды, кан тапшыруунун мобилдүү пункттарын, чыгымдоо материалдарын сатып алууну, кан кызматынын системасын ишке ашыруу боюнча пландалган чараларды мындан ары өнүктүрүү жана киргизүү, ошондой эле кан куюу жол-жоболорунун сапатын контролдоону башкаруу максаты менен Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигин техникалык колдоону караштырат;

4) "Саламаттык сактоо жана социалдык коргоо III" - долбоору боюнча Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигин "Манас таалими" программасын ишке ашырууда колдоо караштырылган;

5) "Эне жана баланы коргоо IV-IX" - долбоору кош бойлууларга жана оорулууларга көрсөтүлүүчү медициналык жардамды жакшыртууга багытталган. Ошондой эле Программа балдардын өлүмүн азайтууга жана эненин ден соолугун жакшыртууга да багытталган. Программанын алкагында Бишкек шаарынын Энени жана балалыкты коргоо улуттук борборунун аймагында республикалык деңгээлдеги перинаталдык борборду түзүү, медицина жабдууларын сатып алуу, жаңы төрөлгөн ымыркайларды ташуу системасын иштеп чыгууда жана киргизүүдө Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигине колдоо көрсөтүү, дарыланууга жөнөтүү системасын киргизүү каралууда;

6) "Бишкек шаарынын медициналык тез жардамынын балдардын шаардык клиникалык ооруканасы үчүн жаңы корпусту куруу" - долбоору алдыңкы өлкөлөрдүн деңгээлиндеги заманбап госпиталдык, арзан, шашылыш, күнү-түнү иштеген, өз убагында, адистешкен жана сапаттуу медициналык жардамды уюштуруу жолу менен төрөлгөндөн баштап, 16-17 жашка чейин хирургиялык патологиясы бар оорулуу балдарга медициналык-санитардык жардамды көрсөтүү сапатын жогорулатууга багытталган.

Ошондой эле каржылоо билим берүү секторуна багытталган, жалпы сумма 1444,0 млн. сомду түзөт. Долбоорлор калктын кедей жана аялуу катмары, анын ичинде этностук азчылыктар жана өзгөчө билим берүү муктаждыктары бар балдар үчүн сапаттуу мектепке чейинки билимди берүүгө, ошондой эле билим берүү ишин жана окутуу материалдарын, товарларды, техникалык жардам көрсөтүү аркылуу окутуу-методикалык материалдар менен класстарды камсыз кылууну жакшыртууга багытталган.

Азия өнүктүрүү банкынын "Кесиптик билим берүү жана көндүмдөрдү өнүктүрүү" Экинчи долбоорунун таасири билим берүүнүн жана окутуунун кесиптик-техникалык системасынын бүтүрүүчүлөрү үчүн киреше алып келүүчү иш мүмкүнчүлүктөрүн жакшыртуу аркылуу инклюзивдик өсүштү камсыздоого багытталат.

Ошондой эле, Азия өнүктүрүү банкынын "Кесиптик билим берүү жана көндүмдөрдү өнүктүрүү" Үчүнчү долбоору аттуу жаңы долбоорду ишке ашырууну баштоо пландалып жатат.

Максаты билим берүү объектин куруу, окуучуларды жана мугалимдерди санитардык-гигиеналык ченемдерге жооп берген жана комфорттуу шарттарда балдарга билим берүүгө жана окутуу процессин жүргүзүүгө мүмкүндүк берүүчү мектептин комфорттуу жаңы имараты менен камсыздоо болгон "Мамлекеттик мектептерди куруу" жаңы долбоорун ишке ашырууну баштоо пландалууда.

Айыл чарбасы төмөнкүдөй долбоорлорду каржылоо менен колдоого алынат: "Коомдук үрөн фонддорун колдоо" (Дүйнөлүк банк), "Мал чарбасын жана рынокту өнүктүрүү" (Эл аралык айыл чарбасын өнүктүрүү фонду), "Мал чарбасын жана рынокту өнүктүрүү-2" (Эл аралык айыл чарбасын өнүктүрүү фонду), "Жайыттарды жана мал чарбасын башкарууну жакшыртуу" (Эл аралык өнүктүрүү ассоциациясы), "Кыргыз Республикасына айыл чарба техникаларын берүүнү каржылоо" (ЕАБР), "Айыл чарба секторунда долбоорлорду каржылоо жана айыл региондорун өнүктүрүү (Польша), "Улуттук суу ресурстарын башкаруу - Фаза 1" (Эл аралык өнүктүрүү ассоциациясы), ошондой эле "Айыл чарбасында өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу жана тамактанууну жакшыртуу" (Айыл чарба жана азык түлүк коопсуздугу боюнча глобалдык фонд), "Агро каржылоонун кошумча наркынын чынжырчасы" (Европа инвестициялык банкы, Германия өнүктүрүү банкы) жана башка жаңы долбоорлорду ишке ашырууну баштоо пландалууда, аларды инвестициялоого 3443,5 млн. сом бөлүп берилет.

6.6. Инвестициялык саясат

2018-жылы инвестициялык саясатты жүргүзүүдө негизги милдет экономикалык мамилелердин менчик ээлеринин жана катышуучуларынын укуктарын коргоону камсыз кылууну кошо камтуу менен Кыргыз Республикасында инвестициялык климаттын жагымдуулугун жогорулатуу болуп саналат.

2018-жылы инвестициялык саясаттын негизги милдеттери төмөнкүлөр болот:

- ар бир облустун артыкчылыктарын жана өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен өлкөнүн инвестициялык потенциалын жана региондорунун жагымдуулугун жогорулатуу;

- региондук экономиканын артыкчылыктуу жана стратегиялык жактан маанилүү тармактарын инвестициялоо;

- долбоорлорду ишке ашыруу үчүн жергиликтүү инвестицияларды тартуу;

- жашоону камсыз кыла турган кыйла маанилүү өндүрүштөрдү жана социалдык чөйрөнү мамлекеттик колдоо;

- инвестициялык жагымдуулук инструменттерин кайра куруу жана өркүндөтүү;

- адам ресурстарын өнүктүрүүгө, калк жашаган чөйрөнү жакшыртууга багытталган инвестиция;

- ишкердик субъекттерин жана инвестициялык иштерди мамлекеттик колдоонун натыйжалуулугун жогорулатуу;

- эл аралык жана региондор аралык кызматташууну өнүктүрүү;

- региондордун аймагында ишкердиктин жана инвестициянын интенсивдүү өнүгүүсүн чектеп жаткан административдик тоскоолдуктарды жоюу;

- өлкөнүн инвестициялык мүмкүнчүлүктөрү тууралуу бизнес-жамаатты тааныштыруу жана Кыргыз Республикасынын эл аралык рейтингдердеги позициясын жакшыртуу боюнча туруктуу түрдө иш жүргүзүлүп турат;

- мамлекеттик-жеке өнөктөштүк (мындан ары - МЖӨ) үчүн ыңгайлуу жана ылайыктуу чөйрөнү түзүү, жана мыкты эл аралык принциптерге шайкеш келген МЖӨнүн долбоорлорун ишке ашыруу жөнүндө макулдашууларды түзүү;

- бийлик органдары тарабынан инвестициялык субъекттерге жана ишкердик ишке карата лоялдуу мамиле жасоо.

6.7. Инновациялык саясат

Азыркы глобалдуу экономикада инновациялар өлкөнүн экономикалык өсүшүнүн жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн жаңы булактары болуп келе жатат. Инновациялык системаны өнүктүрүүнүн базалык шарттары болуп интеллектуалдык менчикти натыйжалуу коргоо жана укуктарын сактоо болуп саналат.

Бул үчүн интеллектуалдык менчиктин объекттерин укуктук жактан коргоочу ченемдик укуктук базаны жана жол-жоболорду андан ары өркүндөтүү, интеллектуалдык менчик объекттерине укукту коргоонун деңгээлин жогорулатуу, ойлоп табуучуларды, авторлорду, илимий кызматкерлерди интеллектуалдык менчиктин жаңы объекттерин түзүүгө дем берүү жана сыйлоо, чакан жана орто ишкердикти интеллектуалдык менчик объекттерин түзүү жана ишке киргизүү боюнча активдештирүү чараларын иштеп чыгуу керек.

Орто мөөнөттүү мезгилде өлкөнүн болгон мүмкүнчүлүктөрүнө жараша иш интеллектуалдык менчик объекттерин түзүү боюнча дараметти өстүрүүгө, интеллектуалдык менчик объекттерине укук жана коргоону алуу механизмдерин өркүндөтүүгө, интеллектуалдык менчик объекттерине шарт түзүп берүүгө багытталат.

Төмөнкү иш-чаралардын комплекси ишке ашырылат:

- авторлорду интеллектуалдык иштин жаңы натыйжаларын түзүү жана ойлоп табуучулардын, авторлордун жана илимий кызматкерлердин аброюн жогорулатуу;

- интеллектуалдык менчик объекттерин түзүү процессине мамлекеттик, илимий-изилдөө жана жеке ишканаларды тартуу;

- интеллектуалдык менчик объекттерин түзүүгө мамлекеттик заказдарды түзүүгө көмөктөшүү;

- региондордогу ойлоп табуучулук жана чыгармачылык ишти активдештирүү;

- интеллектуалдык иштин жыйынтыктарына укук берүү жол-жоболорун өркүндөтүү;

- интеллектуалдык менчиктин укуктарын жүзөгө ашыруу, талаш-тартыштарды сотко чейинки жөнгө салуу үчүн медитация институтун түзүү процессине жарандык коомду тартуу;

- интеллектуалдык менчикти илгерилетүү жана башкаруу боюнча адистерди даярдоо;

- интеллектуалдык менчиктин авторлору менен бизнес-түзүмдөрдүн өз ара аракеттенүүсү үчүн демонстрациялык-тажрыйба аянтчаларын түзүү.

Көрүлгөн чаралар төмөнкүлөргө көмөк болот:

- ойлоп табуучулардын, авторлордун жана илимий кызматкерлердин аброюн жогорулатууга. Интеллектуалдык менчиктин жаңы объекттерин түзүүгө дем берүүгө жана сыйлоого;

- мамлекеттик илимий-ойлоп табуучулук жана инновациялык, илимий-изилдөөчү жана жеке ишкерлердин ишин активдештирүү. Жаңы технологиялардын жана аларды киргизүүдөн коммерциялык пайда алуунун санынын өсүшүнө;

- патенттик жана патенттик эмес маалымат базаларына жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу. Китепкана фондунун электрондук форматка өтүшүнө;

- түзүлгөн интеллектуалдык менчик объекттеринин сапатын жогорулатууга;

- балдардын жана жаштардын илимий-техникалык чыгармачылыкка болгон кызыкчылыгын жогорулатууга;

- интеллектуалдык менчик объекттерин укуктук коргоонун жол-жоболорун жана сапатын жогорулатуу. Мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү электрондук форматта алуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүүгө;

- интеллектуалдык менчик объекттерин түзүү жана ишке киргизүү боюнча чакан жана орто ишканаларды активдештирүү, инновациялык-активдүү ишканалардын санын көбөйтүүгө.

6.8. Экологиялык коопсуздук жана курчап турган чөйрөнү коргоо

Курчап турган чөйрөнү коргоо жана экологиялык коопсуздукту камсыздоо жаатындагы иштер экономиканы өнүктүрүүгө жана экологиялык факторду эсепке алуу менен карап чыгуу керек болгон социалдык маселелерди чечүүгө багытталат, анткени жаратылыш жана анын компоненттери туруктуу социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн негизги факторлорунун бири болуп саналат.

Экологиялык коопсуздук улуттук коопсуздуктун курамдык бөлүгү катары өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнүн милдеттүү шарты болуп саналат жана табигый системаларды сактоонун жана курчап турган чөйрөнүн тийиштүү сапатын сактоонун негизи болуп калат.

Экологиялык коопсуздукту камсыздоо үчүн артыкчылыктуу багыттар болуп төмөнкүлөр саналат:

- глобалдуу экологиялык конвенциялардын жана эл аралык келишимдердин талаптарын, ошондой эле "жашыл өнүктүрүү" багыттарын эсепке алуу менен улуттук мыйзамдарды андан ары өркүндөтүү;

- Аз көмүр кычкылдуу өнүгүү концепциясынын долбоорун иштеп чыгуу жана 2017-жылга чейин Кыргыз Республикасында климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуунун артыкчылыктуу багыттарын ишке ашырууну күчөтүү (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 2-октябрындагы № 549 токтому);

- курчап турган чөйрөнүн абалына мониторинг жүргүзүүнү улантуу;

- жаратылыш ресурстарынын сарамжалдуу пайдаланылышына жана экологиялык ченемдердин жана талаптардын сакталышына көзөмөл жүргүзүү;

- өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарындагы биологиялык түрлөрдү сактоо жана кайра жаратуу;

- Кыргыз Республикасында ак илбирсти сактоонун 2013-2023-жылдарга улуттук стратегиясын мындан ары ишке ашыруу (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 19-октябрындагы № 732 токтому);

- браконьердикке каршы күрөшүү методдорун өркүндөтүү;

- токойду калыбына келтирүү жана токойлуу аянттарды көбөйтүү;

- токой-аңчылык ишин жүргүзүү;

- эл аралык кызматташтыкты жүзөгө ашыруу;

- коомчулукка маалымдоо, экологиялык билим берүү;

- жаратылышты коргоо иш-чараларын кошо каржылоо.

Климаттын өзгөрүшү боюнча маселелерди эске алуу менен, өлкөнүн туруктуу өнүгүүсүнө жетишүү максатында экологиялык коопсуздукту камсыздоо үчүн улуттук экологиялык саясатты жана ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү максаттарында төмөнкү мамлекеттик стратегиялык программалар жана пландар жүзөгө ашырылат, алар: 2024-жылга чейинки мезгилге карата Кыргыз Республикасында биологиялык түрлөрдү сактоонун артыкчылыктары (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 17-мартындагы № 131 токтому), Кыргыз Республикасында илбирсти сактоонун 2013-2023-жылдарга карата улуттук стратегиясы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 19-октябрындагы № 732 токтому), Кыргыз Республикасында жаңгак-мөмө өсүмдүктөрүн өнүктүрүү боюнча 2025-жылга чейин программа (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 2-июнундагы № 293 токтому), Кыргыз Республикасында химиялык заттарды талаптагыдай башкаруу боюнча программа (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 2-мартындагы № 91 токтому) жана башкалар.

6.9. Реалдуу секторду өнүктүрүү

Айыл чарба

Айыл чарбаны өнүктүрүүнүн негизги максаты болуп өндүрүштүн өсүшү үчүн шарттарды түзүү, продукциялардын сапатын жогорулатуу жана өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо саналат. Айыл чарбасын өнүктүрүү төмөнкү артыкчылыктуу багыттарга: (1) айыл чарбасын башкаруунун натыйжалуу системаларын түзүүгө жана кадрларды даярдоого, айыл чарба өндүрүшүн концентрациялоо үчүн өбөлгөлөрдү түзүүгө; (2) агрардык өнөр жай продукцияларын өндүрүүнүн өсүшүн жана экспорттоону колдоого; (3) айыл чарба өндүрүшүн тейлөө кызматтары менен камсыздоого; (4) суу жана жер ресурстарын сарамжалдуу пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга топтолот.

2018-жылы айыл чарбасынын, токой чарбасынын жана балык уулоонун продукциясынын дүңүнөн чыгарылышы 221,5 млрд сом көлөмүндө, ал эми реалдуу өсүш темпи ИДПнын жалпы көлөмүндө 12,7%, салыштырма салмагы менен 2,2% деңгээлинде, ал эми ИДПнын өсүшүнө салым, дыйканчылыкта 3,4%га жана мал чарбасында - 2,6% өсүштүн эсебинен 0,41 пайыздык пунктка болжолдонууда.

13-таблица

2017-2018-жылдарга карата айыл чарбасында өсүш темпинин динамикасы

Айыл чарбасындагы өндүрүштүн түзүмү негизинен тийиштүүлүгүнө жараша 49,4% жана 48,1% салыштырма салмактагы дыйканчылык жана мал чарбасы продукцияларынан турат.

2018-жылы дыйканчылыкта болжолдонгон өсүш темпи колдонулбаган айдоо жерлерин кыскартуунун, айыл чарба багытындагы жерлердин түшүмдүүлүгүн калыбына келтирүүнүн, негизги өзгөчө коркунучтуу зыянкечтерге, ооруларга жана отоо чөптөргө каршы коргоо иш-чараларынын комплексин жүргүзүүнүн, дыйканчылык тармагында агрохимиялык жана фитосанитардык шартты түзүүнүн, кылкандуу дан өсүмдүктөрдүн үрөнүнүн салыштырма салмагын көбөйтүүнүн, айыл чарбасынын материалдык-техникалык базасын жакшыртуунун, тамчылатып сугаруу системасын активдүү пайдалануунун, республика боюнча күнөскана чарбаларды көбөйтүүнүн, жер реформасын тереңдетүүнүн, жайыттарды сарамжалдуу пайдалануунун, техникалык өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун, жазгы-талаа иштерин өз убагында жүргүзүүнүн, эгин талааларынын түзүмдөрүн оптималдаштыруунун, үрөндүн сортторун жакшыртуунун, машина-трактордук паркты жаңыртуунун эсебинен камсыздалат.

Айыл чарба өндүрүшү үчүн аянттарды максималдуу натыйжалуу жана максатка ылайыктуу пайдалануу максатында жергиликтүү өндүрүштөгү агроөнөр жай продукциясынын айрым түрлөрүн: жашылчаларды, бакчаларды, кант кызылчасын, пахтаны жана тамекини эгүү аянттарын көбөйтүү пландалууда.

ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин агроөнөр жай продукциясынын сунушун эске алынганда, буудайды эгүү аянттарын кыскартуу улантылат, анткени Кыргыз Республикасынын айылдык товар өндүрүүчүлөрү Казакстан Республикасынын жана Россия Федерациясынын арзаныраак жана жогорку сапаттагы аштык буудай данын сатып алууга мүмкүндүк алышат.

Россия Федерациясынын жана Казакстан Республикасынын эт-сүт продукциясына болгон суроо-талабын эске алып, малдын жана айыл чарба жаныбарларынын башка түрлөрүнүн санын көбөйтүү боюнча иш улантылат. Ушуларга байланыштуу концентрацияланган, кесек жана чыктуу түрдөгү тоюттук базаны камсыз кылуу үчүн, көп жылдык буурчак сымал тоюттардын айдоо аянттарын кеңейтүү пландалууда.

Мал чарба продукциясын өндүрүүдө реалдуу өсүш зооветсервистердин жана жеке ветеринардык кызматтардын тармагын кеңейтүүнүн эсебинен малдын санын көбөйтүү, селекциялык-асыл тукум иштерин жүргүзүү жолу менен камсыздалат.

Этти тирүүлөй салмакта өндүрүүнүн өсүшү 2,2% деңгээлинде болжолдонууда жана өткөн жылга салыштырганда 8,6 миң тоннага, сүт продукциясы - 2,5%га, 37,6 миң тоннага көбөйүү менен, жумуртка - 2,0%га 12,0 млн. даанага көбөйүү менен жана жүн 1,7%га, 0,2 миң тоннага көбөйөт.

2018-жылы дыйканчылыкта өсүш негизинен төмөнкүлөрдүн өсүш эсебинен камсыздалат: түшүмдүүлүктү 2,0 ц/га көбөйтүүнүн эсебинен дан эгиндери 2,1%га; түшүмдүүлүгүн 675,0 ц/га көбөйтүүнүн эсебинен кант кызылчасын - 4,1%га, түшүмдүүлүктү 32,0 ц/га көбөйтүүнүн эсебинен пахтаны - 1,6%га, түшүмдүүлүктү 11,5 ц/га көбөйтүүнүн эсебинен май чыгаруучу өсүмдүктөрдү - 0,9%га, түшүмдүүлүктү 169,0 ц/га көбөйтүүнүн эсебинен картошканы - 1,1%га, түшүмдүүлүктү 216,0 ц/га көбөйтүүнүн эсебинен жашылчалар - 1,6%га, түшүмдүүлүктү 50,0 ц/га көбөйтүүнүн эсебинен мөмө-жемиштер - 4,6%га өсүшү камсыздалат.

2018-жылы айыл чарба өндүрүшүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнө жетишүүгө төмөнкүдөй факторлор таасирин тийгизет:

- табигый-климаттык факторлордун таасири;

- тамчылатып сугаруу системасын активдүү колдонуунун натыйжасы;

- кыргыз-казак чек ара участогунда ветеринардык контролду алып салуу;

- күйүүчү-майлоочу материалдарды (мындан ары - КММ) берүүдө мамлекеттик колдоо көрсөтүүнү улантуу, лизинг боюнча айыл чарба техникасын сатып алуу жолу менен фермерлерди зарыл болгон айыл чарба техникасы менен жеңилдетилген кредиттик шарттарда камсыздоо, дыйкандарды жана фермерлерди азоттук жер семирткичтер менен камсыз кылуу көйгөйүн чечүү;

- күнөскана чарбаларды өнүктүрүүнү улантуу;

- "Айыл чарбасын каржылоо" программасынын чегинде фермерлерге жеңилдетилген кредиттерди берүү программаларын улантуу;

- Кыргыз Республикасынын аймагында 2018-жылы кезектеги айыл чарбалык каттоо өткөрүү (2018-жылдын 1-ноябрынан 30-ноябрына чейин) (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 10-январындагы № 11 токтому), ал агрардык тармактын кошумча резервдерин табууга мүмкүндүк берет.

Айыл чарба тармагы республиканын дээрлик бардык региондорунда бар. Негизги үлүшү Ысык-Көл (10,8%), Жалал-Абад (19,4%), Ош (19,0%) жана Чүй (26,7%) облусу ээлейт.

Ушул сектордогу негизги коркунучтар жагымсыз табигый-климаттык шарттар, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн үрөн менен жетишсиз камсыздалышы, айыл чарба техникасынын жетишсиздиги жана сапатынын начарлыгы; май жана КММ бааларынын туруксуздугу, кылмыш мезгилге тоюттарды жетишсиз даярдоо, жайсыз эпизоотиялык жагдай; өндүрүүчү үчүн рыноктук баалардын жагымсыз өзгөрүүсү, мамлекеттик жеңилдетилген кредиттик ресурстарды натыйжасыз пайдалануу, кыргыз-казак чек ара участогунда ветеринардык контролдун чечилбеген көйгөйлөрү.

Өнөр жай¹⁰

Кыргыз Республикасынын ЕАЭБде иштөө шарттарында республика үчүн өзгөчө маанилүү маселе ЕАЭБдин алкагында экономикалык интеграциянын мүмкүнчүлүктөрүн максималдуу пайдалануу менен өндүрүштүк потенциалды диверсификациялоону жана ишке ашырууну өрчүтүү жолу менен экономикалык өсүштүн ички булактарын иштетүү болуп саналат.

2017-2022-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасынын региондук саясатынын концепциясын кабыл алуу, өнөр жайды өнүктүрүү, өлкөнүн отун-энергетика секторун өнүктүрүү программаларын, тармактык жана аймактык программаларды кабыл алуу үчүн негиз болуп калат, мында өлкөнүн региондорунун потенциалдарына талдоолор, кластерлерди түзүү үчүн мүмкүнчүлүктөр, жергиликтүү продукцияларды ЕАЭБге мүчө өлкөлөргө да, ошондой эле башка өлкөлөргө да экспорттоого багытталган кайра иштетүүчү айыл чарба ишканалары боюнча иштеп жаткан жана келечектеги кубаттуулуктарга кеңири талдоолор, энергетика комплексин өнүктүрүүнү көңүлгө алуу менен, колдонуудагы жана келечектеги өндүрүштүк ишканаларга талдоолор болот.

Ички жана тышкы рынокторду сапаттуу, жеткиликтүү, энергия жактан натыйжалуу продукция менен камсыздаган жогорку технологиялуу, атаандаштыкка жөндөмдүү, туруктуу жана балансташкан (суроо-талап жана сунуш жагында) өнөр жайды түзүү; чет элдик технологияларга, жабдууларга, чийки зат компоненттерине тармактын көз карандылыгын азайтуу, калкты иш менен камсыз кылуу жана 2017-жылы Кыргыз Республикасынын өнөр жайын өнүктүрүүнүн узак мөөнөттүү векторун аныктоо үчүн 2017-2050-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасынын өнөр жайын өнүктүрүүнүн бирдиктүү программасы иштелип чыгууда, мында тармактарды өнүктүрүүнүн негизги багыттары төмөнкүлөр болот: өнөр жай тармактарынын технологиялык базасын жаңылоо; жаңы технологияларды жана материалдарды түзүүгө багытталган илимий изилдөөлөргө жана иштеп чыгууларга дем берүү; тышкы жана ички рыноктордо компаниялар үчүн бирдей атаандаштык шарттарын камсыздоо, анын ичинде компаниянын капиталынан мамлекеттик үлүштү этабы менен азайтуу; жогорку кошумча наркы менен продукцияларды экспорттоого дем берүү; жаңы тармактарды өнүктүрүү үчүн инновациялык инфратүзүмдөрдү түзүү; шаарлардын өнөр жай зоналарында өндүрүштүк күчтү жайгаштыруу маселеси; рынокко инновациялык продукцияларды чыгаруу үчүн регулятордук тоскоолдуктарды жок кылуу.

Бул улуттук экономиканы модернизациялоого жана диверсификациялоого кошумча күч берет, анын тышкы конъюнктурадан көз карандылыгын төмөндөтөт. Программа экономиканын чектеш тармактары үчүн мультипликативдик таасирге ээ болот. Тактап айтканда, иштин илимий-изилдөө жана тажрыйба-конструктордук чөйрөлөрүн өнүктүрүү үчүн, транспорт жана байланыш чөйрөсүндө инфратүзүмдүк долбоорлорду ишке ашыруу үчүн, билим берүү системасын өнүктүрүү үчүн кошумча стимулдардын пайда болушун күтүүгө болот.

Өнөр жай саясатындагы негизги стратегиялык багыттарды ишке ашыруу улантылат - инвестицияга, экспортко жана кооперацияларга көмөктөшүү, ата-мекендик чийки затты иштетүүнү өнүктүрүүгө дем берүү, изилдөөлөрдү, иштеп чыгууларды жана инновацияларды илгерилетүү, экономиканын муктаждыктарын электр энергиясы менен камсыздоо жана керектөөчүлөрдү энергия менен камсыздоонун туруктуулугун жогорулатуу жана өндүрүлгөн жана бөлүштүрүлгөн электр энергиясын эсепке алуунун тууралыгын камсыз кылуу, иштетүү өнөр жайы жана соода менен айыл чарба кооперацияларынын ар түрдүү формаларын түзүү, минералдык- чийки зат потенциалын сарамжалдуу пайдаланууда кен казуу тармагын туруктуу өнүктүрүү жана курчап турган чөйрөгө таасирин азайтуу ж.б. Экспорттук потенциалдарга ээ болгон экономиканын артыкчылыктуу тармактарын колдоо, өнөр жайын өнүктүрүүнүн маанилүү фактору болот.

Ички өндүрүштүн көлөмүн жогорулатуу жана өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу үчүн экономиканын реалдуу секторуна инвестициялардын келүүсүнө стимул берүү жана ишканаларга негизги каражаттарды түзүүгө жана чыгарууга салымдарды салууга мүмкүндүк түзүүчү финансылык ресурстарды тартуунун булактарын диверсификациялоо боюнча иш улантылат. Бул импортко көз карандылыкты төмөндөтүү жана жогорку кошумча нарктуу улуттук продукцияны тышкы рынокторго чыгаруу максатында өндүрүштүк кубаттуулуктарды кайра жабдуу жана модернизациялоо үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү түзөт.

Өндүрүштүн кубаттуулугун натыйжалуу пайдалануу жана республиканын өнөр жай потенциалын андан ары өнүктүрүү максатында иштеп жаткан ишканалардын, мамлекеттик үлүшү бар ишканалардын ишин активдештирүү жана токтоп турган ишканаларды, жаңы өндүрүштү ишке киргизүү боюнча иш-чаралар планы ишке ашырылат.

Энергетиканы туруктуу өнүктүрүү, өлкөнүн жана региондордун энергетикалык коопсуздугун, экономиканын реалдуу секторлорунун энергетикалык натыйжалуулугун, ар бир керектөөчү үчүн энергия алып жүрүүчүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу жана айлана-чөйрөгө техногендик таасирлерди азайтуу максатында 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасынын отун-энергетика комплексин өнүктүрүү концепциясына киргизилген негизги багыттар ишке ашырылат.

Энергетика секторун өнүктүрүү саясаты реформаларды ишке ашыруу үчүн төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттарга топтолот:

- туруктуу энергетика: энергетикалык коопсуздукту камсыздоо жана климаттын глобалдык жылышын жок кылуу;

- институттук реформалар: стратегиялык башкарууну жана менеджментти, ченемдик укуктук базаны жана энергетиканы инновациялык өнүктүрүүнү чыңдоо;

- финансылык чыңдоо: тарифтик саясат, финансылык туруктуулукту жана энергетика компанияларынын, ТЭК ишканаларынын натыйжалуулугун камсыз кылуу;

- энергиянын тармактарына болгон суроо-талапты башкаруу жана экономиканын энергия натыйжалуулугуна жетүү, өлкөнүн жана региондордун ТЭБ сарамжалдуу түзүмдөрүн түзүү;

- энергияны үнөмдөө жана айланы-чөйрөгө, калктын ден соолугуна энергетиканын техногендик таасирин азайтуу жана өлкөнү, региондорду туруктуу өнүктүрүүгө илгерилетүү.

Жер казынасын пайдалануу чөйрөсүндөгү саясат мамлекеттин жана кен казуу бизнесинин кызыкчылыктарынын тең салмактуулугун колдоо негизинде түзүлөт. Саясаттын базалык принциптери жеке демилгелерди бардык тараптан өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү болот, ал жер казынасын пайдалануу жөнүндө мыйзамда айтылган жөнөкөй, так жана ачык эрежелердин чегинде финансылык жана адам ресурстары менен камсыздоо аркылуу, коммерциялык тобокелдиктерди өзүнө алат. Кен казуу тармагын өнүктүрүү саясатынын негизги багыттары төмөнкүлөр болот:

- мыйзамдар жана мамлекеттик жөнгө салуу жагында жагымдуу шарттарды түзүү;

- геологиялык инфратүзүмдү өркүндөтүү;

- даярдалган кендерди колдонууга киргизүү аркылуу алтын казуу тармагын тездетип өнүктүрүү;

- пайдалуу кен чыккан жаңы жерлерди өздөштүрүү жана кошумча жумушчу орундарды түзүү;

- жаңы кендерди пайдаланууга киргизүү жана иштетилип жаткан кендерди казууну көбөйтүү аркылуу көмүр жана мунай газ өнөр жайын тездик менен калыбына келтирүү;

- алдыңкы кен казып алуу технологияларын ишке киргизүү жана казуунун ысыраптуу жана экологиялык жактан зыяндуу ыкмаларын колдонууга каршы туруу;

- Кен казуу тармактарынын ишинин ачык-айкындыгын жогорулатуу демилгесинин (КТАЖД) алкагында милдеттенмелерди аткаруу.

Бюджетке чегерүү, экспорттук берүүлөр жана иш менен камсыздоо жагынан алганда, өнөр жай экономиканын маанилүү тармактарынын бири болуп калат.

Өнөр жай продукциясынын жалпы көлөмүндө жети тармак экономика жана салык түзүүчү болуп саналат. Алардын ичинде: негизги металлдарды өндүрүү жана тамак-ашты кайра иштетүү тармагы, текстиль жана тигүү өндүрүшү, металл эмес башка минералдык продуктуларды, мунай продуктуларын өндүрүү жана энергетика. Жалпысынан, бул аталган тармактар өнөр жай продукциясынын дээрлик 90% чыгарышат жана тийиштүүлүгүнө жараша, республиканын өнөр жай продукциясынын экспортунун түзүмүндө ири үлүшү алтын, азык-түлүк товарлары, тигүү продукциясы жана курулуш материалдары ээлейт.

Өнөр жайын өнүктүрүү өсүш темпинин олуттуу өзгөрүүлөрү менен мүнөздөлөт. Көпчүлүк учурларда бул өзгөрүүлөр сектордун "Кумтөр" кенин иштетүүчү ишканалардын ишине чоң көз карандылыгы (өнөр жайдагы үлүшү 40%), ошондой эле табигый-климаттык факторлордон улам энергетика тармагынын туруксуз иши (өнөр жайдагы үлүшү 17%) менен шартталат.

2018-жылы өнөр жайды өнүктүрүү болжолу төмөнкүдөй негизги факторлорду жана өбөлгөлөрдү эске алуу менен даярдалган:

- энергетикада ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу;

- "Кумтөр" кенин иштетүү үчүн болжолдонгон ресурстар жана эсептөөлөр, мында кендин курамында алтын аз болгон горизонтторго чыгуу менен шартталган казып алуунун көлөмүнүн төмөндөшү болжолдонот;

- Бозымчак жана Талды-Булак Сол жээк, Иштамберди, Караказык жана Жамгыр кендеринде кен казуунун көлөмүн көбөйтүү, ишке киргизилген мунай иштетүү ишканаларында өндүрүштү жогорулатуу жана Жерүй, Куру-Тегерек кендерин пайдаланууга киргизүү;

- негизинен иштетүүнүн ачык ыкмасы менен, чакан жана ири кен казуу компаниялары тарабынан коммерциялык негизде өлкөнүн көмүр казуу өнөр жайын өнүктүрүү үчүн реалдуу келечектер;

- өндүрүштү диверсификациялоонун төмөн деңгээли (энергетиканы албаганда, өнөр жайдын негизги 6 тармагынын салыштырма салмагы орточо алганда 70%, ал эми калган 14 тармагы орточо 30%ын түзөт);

- тамак-аш азыктары өндүрүшүн, тигүү өндүрүшүн; курулуш материалдар өндүрүшүн (транспорттук инфратүзүм жана техникалык регламенттердин, сертификациялоонун талаптары) кошо алганда, ЕАЭБдин шарттарында байымдуу эмес тармактардын товарларын сатуу рынокторуна жетүүнүн чектүү болушу;

- соодадагы негизги өнөктөш өлкөлөр - Россия Федерациясында, Казакстан Республикасында экономикалык жагдай (суроо-талаптын кыскарышы, бул алардын рынокторуна продукцияларды экспорттогон ишканалардын ишине терс таасир берет);

- чийки заттын жана комплектөөчүлөрдүн импортуна жогорку көз карандылык;

- алтынга, сурьмага, сымапка карата баалардын өзгөрмөлүү болушу.

Натыйжада, 2018-жылы өнөр жай секторунда өндүрүш көлөмүнүн реалдуу өсүшү 1,3%га болжолдонууда. "Кумтөр" кенин иштеткен ишканаларды эсепке албаганда, өнөр жай өндүрүшүнүн реалдуу өсүшү 9,4% деңгээлинде болжолдонууда.

14-таблица

Өнөр жай тармактарынын өсүш темпинин динамикасы, өткөн жылга карата % менен

Жалпысынан ИДПнын өсүшүнө салым нейтралдуу болду, ИДПнын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы 16,3%ды түздү, ал эми "Кумтөр" кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда, ИДПнын өсүшүнө оң салым 0,75 пайыздык пунктту түзөт.

(1) Иштетүү өндүрүшүндө салыштырма салмагы эң жогорку үлүш өнөр жай продукциясын өндүрүүгө таандык (74,5%), 2018-жылы 1,4% реалдуу төмөндөө болжолдонууда, ал негизинен "Кумтөр" кенинде металлды казуу көлөмүнүн азайышы менен шартталган. "Центерра Голд Инк. компаниясынын 2015-жылдын 20-мартындагы Кумтөр кени боюнча техникалык отчётуна (43-101) жана "Центерра Голд Инк." компаниясынын орто мөөнөттүк мезгилге саресеп боюнча релизине ылайык, "Кумтөр" кенинде мурда такталган жана болжолдонгон алтындын запасынын азайганына байланыштуу 2018-жылы кен казуу көлөмү 2014-2017-жылдарга салыштырганда азайтылды, мында запастардын азайышынын себептери болуп 2014-жылдагы өндүрүштүк маалыматтарды салыштыруудагы терс көрсөткүчтөр, запастарды эсептөөнүн жаңы блоктук моделин киргизүү, Борбордук карьердин долбоорунда, карьердин ичинде жараксыз катмардын топтолушу жана карьердин айрым бортторун тегиздөөнү эске алуу менен өзгөрүүлөрдү киргизүү эсептелет. "Кумтөр" кенинде негизги металлдарды өндүрүү көлөмү 458 миң унций (14,2 т) көлөмүндө болжолдонууда. ИДПнын өсүшүнө терс салым ИДПнын жалпы көлөмүндө 7,6% салыштырма салмагы менен 0,8 пайыздык пунктту түзөт.

Мындан тышкары, "Кыргызалтын" ачык акционердик коомунун өндүрүш көлөмүнүн азайышы болжолдонууда, мында соңку жылдары 2013-жылга салыштырганда казуу көлөмүнүн туруктуу азайышы байкалууда, анда кен казуунун анча чоң эмес - 520 кг. көлөмү менен камсыздалган. Бул "Макмал" кенинде деталдуу чалгындалган алтындын өнөр жай запастарынын № 6 жана 11 штолнялар горизонтунда топтолгон запастар толугу менен иштетилгендигине байланыштуу пайда болгон. 2018-жылы № 10 штолня горизонтунда гана иштер жүргүзүлөт, руданы казуу өндүрүмдүүлүгү дээрлик 3 эсеге төмөндөйт. Мындан тышкары, 5 жылдан бери "Кылдоо" кенин "Саймалуу-Таш" улуттук паркынын аймагынан чыгаруу маселеси чечилбей келатат, ошондуктан даярдоо жана геологиялык чалгындоо иштери жүргүзүлбөй жатат. "Солтон-Сары" кенинин филиалы 20 жылдан ашык пайдаланылып жатат. Кенди натыйжалуу иштетүү максатында калдык сактоочу жаңы жайларды куруу жана алтын алуу фабрикаларын рекострукциялоо талап кылынат.

"Кыргызалтын" ААКда 2017-жылы 285,0 кг алтын өндүрүлсө, 2018-жылы 260,2 кг өндүрүү болжолдонууда.

ИДПнын өсүшүнө оң салымды төмөнкүлөр камсыз кылат:

- продуктуларды (суусундуктарды кошкондо) жана тамеки буюмдарын өндүрүүнүн реалдуу өсүшү (өнөр жайдын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы - 12,5%), мында суроо-талап туруктуу болгон нан, ун, сүт азыктарын жана башка тамак-аш азыктарын туруктуу өндүрүүнүн эсебинен 2,5% өсүш болжолдонууда;

- Кара-Балта жана Токмок шаарларында мунайды кайра иштетүүчү заводдордун кубаттуулуктарын көбөйтүүнүн эсебинен кокс жана тазартылган мунай продуктуларын өндүрүүнүн көлөмү 25%га көбөйөт;

- резина жана пластмасса буюмдарын, металл эмес башка минералдык продукцияны өндүрүү (өсүш 4%), өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү анын салыштырма салмагы 6,9%ды түзөт: (а) айнек такталарын чыгаруунун көлөмү 2016-жылга салыштырганда анын негизги сатуу рыногу болгон жана 95,0%га чейин жеткирилүүчү Россияда жана Казакстанда кыргыз айнектерине суроо-талаптардын калыбына келишинен улам "Интергласс" ЖчКнын 2,8%га өсө турган жана 18,5 млн кв. метрге жете турган туруктуу ишин камсыз кылуу; (б) цемент жана асбест-цемент буюмдарын өндүрүүнүн өсүшү "Түштүк-Кыргыз Цемент" ЖАКтын, "Курулуш материалдарынын түштүк комбинаты" ЖчКнын, "Кант цемент заводу" ААКнын, "Ак-Сай Цемент" ЖчКнын кубаттуулуктарын өнүктүрүүнүн эсебинен болжолдонууда, бул ички рыноктун цементке болгон керектөөсүн толук жабууга мүмкүндүк берет. Металл эмес башка минералдык продукцияны өндүрүүнү өнүктүрүүнүн абалы жана келечеги негизинен курулуш секторун жана цемент, айнек өндүрүштөрүнүн экспорттук мүмкүнчүлүктөрүн өнүктүрүү менен аныкталат;

- текстиль өндүрүшү; кийим жана бут кийим, тери жана башка булгаары буюмдар (өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы - 2,7%) 2013-2016-жылдарда өндүрүш бир топ төмөндөп кеткенден кийин, кийим тигүүнү калыбына келтирүүнүн эсебинен реалдуу өсүшү 2,0%га болжолдонууда. Акырындык менен өсүүнүн болжолу ЕАЭБге кошулуу шарттарында товарларды экспорттоодо мүмкүн болгон тобокелдиктер менен шартталат;

- даяр металл буюмдарды өндүрүү, ушул тармактагы ишканалар өндүргөн продукциянын сапатын жана технологиялык деңгээлин жогорулатуунун, маркетинг кызматын жакшыртуунун, калк үчүн кызматтарды аткаруунун көлөмүн жогорулатуунун эсебинен; Индияга "Дастан" Трансулуттук корпорация ААКнын (мындан ары - "Дастан" ТУК), КМШ өлкөлөрүндөгү жана алыскы чет өлкөлүк керектөөчүлөргө "Бишкек штамптоо заводу мамлекеттик ишканасынын (мындан ары "БШЗ" МИ) атайын продукцияларын сатуу боюнча контракттарды ишке ашыруу; "Дастан" ТУК ААКнын медициналык техникасын (центрифугаларды) КМШ өлкөлөрүнө берүү; Казакстан Республикасына трактор чиркегичтерин экспорттук берүү ("Автосборочный завод" ААК); "Тульский патронный завод" ААКга, "Новосибирский патронный завод" ААКга, "Барнаульский патронный завод" ЖАКга, "Конструкторское бюро автоматических линий им. Кошкина" ААКга (Климовск ш.) "Бишкек машина куруу заводу" ААКга жана "БШЗ" МИге атайын жана технолошялык жабдууларды, автоматтык контролдоо приборлорун, технологиялык жабдуулар үчүн түйүндөрдү жана деталдарды даярдоо жана берүү.

Мындан тышкары, электр жабдууларын жана машиналарды өндүрүү (өсүш 1,0%), жыгач жана кагаз буюмдарын өндүрүү, полиграфия иши (1,0%га), фармацевттик продукцияны өндүрүү (4,0%га), компьютерлер, электрондук жана оптикалык жабдууларды (1,0%га), транспорт каражаттарын (3,0%га) өндүрүү боюнча ишканалардын туруктуу иши болжолдонууда.

(2) Пайдалуу кендерди казып алууда (өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүндөгү салыштырма салмагы 7,8%) 2018-жылы өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшү 24,2% деңгээлинде болжолдонууда, анын ичинде таш жана күрөң көмүр казуу 5,3%га, металлургиялык кен - 1,4 эсеге, башка пайдалуу казып алуулар - 3,2%га.

Бул тармактагы өндүрүштүн болжолдонгон көлөмү: "Кыргызкөмүр" МИ пландалган технологиялык чараларын ишке ашыруунун; Бишкек шаарынын ЖЭБине кыргыз көмүрүн жеткирүүнү көбөйтүү менен, күзгү-кышкы мезгилдерден өтүүдө ички рыноктордо кыргыз көмүрлөрүн сатуунун жетишилген көлөмүн сактоонун; "Кыргызнефтегаз" ААКга пландалган иш-чараларды ишке ашыруу жана продукцияларды бөлүү менен туруп калган скважиналарды пайдаланууга киргизүү үчүн инвесторлорду тартуунун; Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык кенинен кен казып алуу көлөмүн көбөйтүүнүн эсебинен күтүлүүдө.

(3) 2018-жылга карата электр энергиясы, газ, буу жана кондицияланган аба менен (салыштырма салмагы 16,9%) камсыздоодо өсүү көлөмү 4,5%га болжолдонууда.

Болжолдук көрсөткүчтөрдү эсептөөдө РЭК берген болжолдуу арыздар боюнча электр энергияны ички керектөөнүн өсүшү, станцияны реконструкциялоонун аякташына байланыштуу Бишкек ш. электр энергиясын иштеп чыгууну көбөйтүү каралган.

Электр энергиясын иштеп чыгаруу 15221,1 млн. кВт.с болжолдонууда, бул 2017-жылга салыштырганда 575,1 млн. кВт.с көп, ал Токтогул гидротүйүнүнүн айрылышына Нарын дарыясынын агып келишинин көп жылдык орточо агымын эсепке алуу менен эсептелген. Мында Бишкек ЖЭБинде иштеп чыгуу 1735,1 млн. кВт.с түзөт жана Бишкек ЖЭБ модернизациялоо бүткөнүнө байланыштуу биринчи энергоблокту киргизүүнүн эсебинен 2017-жылга салыштырганда 294,2 млн кВтс көбөйөт. Электр энергияны керектөө көбөйгөнүнө байланыштуу ГЭСтерде электр энергияны иштеп чыгаруу 280,9 млн кВт.с көбөйөт.

Көп жылдык жөнгө салуудагы Токтогул суу сактагычын айрыкча сарамжалдуу пайдалануу максатында суу-энергетикалык ресурстарды сактоо жана топтоо, ошондой эле ички рынокто электр энергиясын керектөөнү канааттандыруу үчүн Казакстан Республикасы менен 2018-жылы 250 млн кВт.с көлөмүндө өз ара алмашуу каралды, мында элекгр энергиясынын импорту жана экспорту болбойт.

Энергетика тармагынын туруктуу ишин камсыз кылуу үчүн 2018-жылы 3152,6 млн. сом суммасында капиталдык салым пландалууда. Негизги фонддорду киргизүү өткөн жылкы капиталдык салымдарды өздөштүрүү эсебинен камсыздалат. Капиталдык салымдарды каржылоону ишке ашырган финансылык институттар мурункулар эле, ЕАБР Фондунан башкасы. Каралып жаткан мезгилде 450 МВт жаңы генерациялоочу кубаттуулуктарды ишке киргизүү пландалууда. Ошондой эле, иштеп жаткан көмөкчү чордондордун жана электр берүү линияларын реконструкциялоо жана кубаттуулугун көбөйтүү пландалууда. Мындан тышкары, SCADA жана АИСКУЭ системасын орнотуу каралууда.

"Газпром" ААК (Россия Федерациясы) тарабынан иштелип чыккан 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын газ менен камсыз кылуунун жана газдаштыруунун башкы схемасында Кыргыз Республикасынын газ транспорттук багыттарын, ошондой эле газды жер алдында сактоо жана бөлүштүрүү объекттерин масштабдуу реконструкциялоо жана модернизациялоо каралган. Башкы схеманын алкагында республиканын түштүгүнө газды ташуу жана өлкөнүн айрым райондорун автономдуу газдаштыруу үчүн кубаттуулуктар түзүлөт.

2018-жылы Кыргыз Республикасына жаратылыш газынын келиши жалпысынан 353,4 млн. м³ көлөмүндө болжолдонууда, бул 2017-жылга салыштырганда 10,6%га көп, ал газ менен камсыздоо системасы аркылуу газ түрүндөгү отунду бөлүштүрүү кызматынын көлөмүн 11,1%га көбөйтүүгө мүмкүндүк берет.

(4) Өнөр жайдын түзүмүндө суу менен камсыздоо, калдыктарды тазалоо, кайра иштетүү жана кайра пайдаланылуучу чийки зат алуу анча көп эмес салыштырма салмакты (0,9%) ээлейт, сууну топтоо, иштетүү жана бөлүштүрүүнүн (суу менен камсыздоонун) эсебинен реалдуу өсүш 5,1%дын деңгээлинде (өсүш 5,2%га), калдыктарды топтоо, иштетүү жана жок кылуу, кайра пайдаланылуучу чийки зат алуу (5%га) жана калдыктарды жугушсуздандыруу жана башкача иштетүүлөрдү жүргүзүү (5%га) болжолдонууда.

2018-жылы өнөр жай продукцияларынын физикалык көлөмүнүн өсүшү республиканын бардык региондорунда болжолдонууда. Өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнө негизги салымды салт болуп калгандай төмөнкүлөр кошот: Чүй (44,1%), Ысык-Көл (21,3%), Жалал-Абад (11,1%) облустары жана Бишкек шаары (15,8%) кошот, алардын суммалык үлүшү 92,3%ды түзөт. Ысык-Көл жана Чүй облустарында өнөр жай продукцияларын өндүрүү көлөмүнүн өсүшү Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалардын туруктуу иштөөсү жана "Жунда" мунай иштетүүчү заводун жана Токмок шаарында мунайды иштетүүчү заводдун өндүрүштүк көлөмүн өстүрүү, Жалал-Абад облусунда Бозымчак кенин ишке киргизүүнүн жана электр энергия өндүрүшүнүн көлөмүн калыбына келтирүүнүн эсебинен болжолдонууда.

Болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетүү үчүн төмөнкүдөй маселелер чечилет:

- суроо-талап менен сунуштун балансын камсыз кылуучу ишканаларды сарамжалдуу жайгаштыруу;

- жаңы өндүрүштөр үчүн ыңгайлуу, атаандаштык жана түрткү берүүчү шарттарды түзүү, технологиялык жактан кайра жабдууну жана тармактын негизги фонддорун модернизациялоону жүргүзүү; тармактын инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруучу жана жогорку технологиялык өндүрүштү өнүктүрүп жаткан ишканаларын тышкы экономикалык тобокелдиктердин таасиринен коргоо;

- жаңы инновациялык продукциялар өндүрүшүн өздөштүрүү максатында заманбап инновациялык технологияларды киргизүүнү колдоо; айлана-чөйрөгө терс таасирди азайтууну мотивациялоо, анын ичинде мыкты жеткиликтүү технологияларды киргизүү жолу менен; продукцияга болгон ички суроо-талапты өбөлгөлөө жана рынокто жаңы орундарды түзүү;

- ата мекендик өндүрүш базасын өнүктүрүүнүн эсебинен импортту алмаштыруу; кадрдык потенциалды чыңдоо жана профилдик билим берүүнү колдоо;

- техникалык жөнгө салууну өркүндөтүү жана экспортко багытталган өндүрүштөрдү колдоонун чараларын иштеп чыгуу;

- өнөр жай саясатын жүргүзүүдө мамлекеттик жөнгө салуунун сапатын жогорулатуу.

Мүмкүн болгон тобокелдиктер: бизнес-чөйрөсүндөгү туруксуздуктан улам өнөр жай секторундагы ишканалардын инвестициялык ыңгайсыздыгы (жергиликтүү калктын инвесторлор менен кагылышы, технологиянын эскириши, рентабелдүүлүктүн төмөнкү деңгээли, жер участокторун жер казынасын пайдаланууга берүүнүн жол-жоболору, документтерди тариздөө татаалдашты жана көп сандаган макулдашууларды, экспертизаларды ж.б. талап кылат); электр энергиясын берүүдөгү үзгүлтүктөр; пландагы кендердин өз учурунда ишке кирбей калышы; техногендик факторлордон улам Кумтөр кенинде өндүрүштүн кыскарышы; ишке кирген мунайды иштетүүчү ишканалардын чийки зат менен камсыздалбай калышы; техникалык адистиктеги квалификациялуу кадрлардын жетишсиздиги; натыйжасыз менеджмент жана жүгүртүү каражаттарынын жетишсиздиги; Кыргыз Республикасынын ЕАЭБге кошулушунун алкагында товарларды импорттоодо/экспорттоодо жаңы шарттарга акырындык менен көнүү ж.б. болуп саналат.

Курулуш

2018-жылы экономиканын курулуш секторун өнүктүрүү ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен улуттук экономиканын туруктуу өсүшүн камсыздоочу маанилүү багыттардын бири болуп калат.

2018-жылы өлкөнүн курулуш комплексин өнүктүрүүнүн комплекстүү чараларын көрүүнүн натыйжасында капиталдык салымды 11,0%га көбөйтүү болжолдонууда, көлөмү 171,3 млрд сомду түзөт.

15-таблица

2017-2018-жылдардагы курулуш тармагынын өсүү темпинин динамикасы

2017-жылга күтүлгөн капиталдык салымдардын түзүмү ички инвестициялардын үлүшүнө карата 52,8%дан 52,3%га чейин кыскарып жана тышкы инвестициянын үлүшү 47,2%дан 47,7%га чейин жогорулайт.

Ички инвестициялардын түзүмүндөгү негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаттары ээлейт, ал 94,7% түзөт.

2018-жылы жеке турак жай объектилерин куруу, транспорт жана энергетика магистралынын объектилерин (электр өткөрүүчү линияларды куруу боюнча иштер), айыл чарба объектилери (ирригациялык курулмалар) ж.б. курулуш тармагындагы артыкчылыктуу багыттардан болуп эсептелет.

Мамлекеттик бюджеттин эсебинен 2600 млн. сом суммадагы капиталдык салымдар артыкчылыктуу тартипте социалдык-экономикалык мааниге ээ объектилерди курууга жана реконструкциялоого, анын ичинде билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт, турак-жай куруу чөйрөсүнө, ошондой эле региондордун экономикасын туруктуу өнүктүрүүнү камсыздоого багытталат.

Ресурстар көбөйгөндө мамлекеттик бюджеттин эсебинен капиталдык салымдар мурда башталган билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт объекттеринин курулушун бүтүрүүнү каржылоого багытталат, Бишкек шаарында социалдык жана инженердик инфратүзүмдүн курулушун каржылоо улана берет, ошондой эле стратегиялык маанидеги автомобиль жолдорун жана республиканын чек арага жакын райондорундагы автожолдордун курулушун артыкчылыктуу тартипте каржылоо пландалууда. Ирригацияны өнүктүрүүнүн 2017-2026-жылдарга каралган мамлекеттик программасына ылайык ирригациялык каналдардын курулушун аяктоону каржылоо улана берет, бул Баткен, Жалал-Абад, Нарын, Ош жана Талас облустарында олуттуу аянттарда жаңы сугат жерлерди өздөштүрүүгө мүмкүндүк берет.

Ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын эсебинен капиталдык салымдардын болжолдуу көлөмү 48,8 млрд сом суммасында "Кумтөр Голд компани" ЖАКнын инвестицияларынын (5834,1 млн. сом), "Кыргызалтын" ААКнын (165 млн. сом), "Алтынкен" ЖЧКнын (107 млн. сом), "Газпром Кыргызстан" ЖЧКнын ж.б. эсебинен түзүлдү.

2018-жылы транспорт жана энергетика тармагында ири инвестициялык долбоорлор ишке ашырылат жана алардын ишке ашуусу менен курулуштун өнүгүүсүнө олуттуу салым кошулат.

Каржылоонун көбүрөөк көлөмү транспорт секторунда каралган - бардыгы - 20567,8 млн. сом, бул: "Тараз-Талас-Суусамыр III" (Ислам өнүктүрүү банкы, Сауд өнүктүрүү фонду) (75,6 млн. сом), "Ош-Баткен-Исфана" автожолун реконструкциялоо (551,4 млн. сом) (Ислам өнүктүрүү банкы), Түндүк-Түштүк альтернативалуу жолунун курулушу, 159-183-км (ИӨБ, Сауд өнүктүрүү фонду) (609,2 млн. сом), "Бишкек-Нарын-Торугарт" автожолун реабилитациялоо (193,9 млн. сом) (ИӨБ, СӨФ, КФАЭР, ОПЕК, ФР А-Д), (Бишкек-Торугарт жолу)" "ЦАРЭС-3 коридорун жакшыртуу" долбоору (Бишкек-Ош автожолу, Бишкек - Кара-Балта участогу) 4-фаза (АӨБ) (1874,4 млн. сом), "Бишкек-Ош автожолун жакшыртуу" долбоору 4-фаза (Азия кредиттик фонду, ЕАӨБ (мындан ары - АКФ ЕАӨБ) (1353,4 млн. сом), "Борбор Азия жолдорун жакшыртуу" долбоору (Ош-Ходжент) (Дүйнөлүк банкы) (866,3 млн. сом), "Түндүк-Түштүк" альтернативдүү жолун куруу (Кытай Эл Республикасы) (6047,8 млн. сом), "Түндүк-Түштүк" альтернативдүү жолун куруу (КЭР) (4517,8 млн. сом), "Бириктирүүчү жолдор, ЦАРЭС 1 жана 3 коридорлору" (АӨБ) (2646,0 млн. сом), "Негизги эл аралык жолдорду жакшыртуу" долбоору (Japan International Cooperation Agency) (1134,4 млн. сом), Борбордук Азия жолдорун жакшыртуу долбоорунун үчүнчү фазасы БАЖЖД БА-1 (1134,4 млн. сом) жана башкалар.

Энергетика тармагындагы каржылоонун көлөмү 12233,2 млн. сом суммасында каралган, алар "Бишкек шаарынын ЖЭБин модернизациялоо" (Кытай Эл Республикасы) (1459,1 млн. сом), "Энергетика секторун өнүктүрүү" (АӨБ) (528,9 млн. сом), "Ат-Башы ГЭСин реконструкциялоо" (Швейцария) (590,3 млн. сом), САSА-1000 долбоору (2003,4 млн. сом), "Электр менен камсыздоонун отчеттуулугун жана ишенимдүүлүгүн арттыруу" (Дүйнөлүк банк) (453,6 млн. сом), "Баткен облусунун Лейлек районундагы Арка массивиндеги электр менен камсыздоону жакшыртуу" (Ислам өнүктүрүү банкы) (615,4 млн. сом), "Камбарата-2 ГЭСинин экинчи агрегатын ишке киргизүү" (АКФ ЕАБР) (2268,0 млн. сом), "Токтогул ГЭСин реабилитациялоонун экинчи фазасы" (АКФ ЕАБР) (4390,1 млн. сом) жана башкалар.

19,7 млрд сом суммасындагы чет өлкөлүк түз инвестициялардын көлөмү "KAZ Minerals Bozymchak" ЖЧКнын капиталдык салымдарынын эсебинен болжолдонууда (600,1 млн. сом), "Шамшыкал-Ата компани" ЖЧК (Жалал-Абад облусунун Каракөл шаарында цемент заводун куруу - 3258,0 млн. сом), "Гуй Ю Хэнань ишкер корпорациясы" кытай компаниясы (7240,0 млн. сом), ошондой эле төмөнкү курулуштардын эсебинен: (1) сульфид жез-алтын концентратын иштеп чыгуу боюнча завод (2896,0 млн. сом); (2) монолиттик радиаторлорду чыгаруу боюнча завод (1810,0 млн. сом).

Экономиканы капиталдаштыруунун көлөмүн пландаштыруудан улам, дүң продукциянын көлөмүнүн жалпы өсүшү 2018-жылы 10,5%га өсүшү болжолдонууда жана ал 165,6 млрд сомду түзөт. Курулуш секторунун экономикалык өсүүгө тийгизген таасири оң болуп, ал 0,95 пайыздык пункту түзөт, курулуштун ИДПнын түзүмүнө карата салыштырма салмагы - 9,4% түзөт.

Региондор боюнча курулуштун көлөмүнүн өсүшү транспорт, кен казуу, энергетика тармактарындагы инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен бардык региондордо күтүлүүдө. Негизги үлүш Бишкек шаарына туура келет (41,8%), Чүй (14,9%), Ысык-Көл (10,6%) жана Жалал-Абад (15,4%), курулуш тармагынын суммалык салымы 8,9 пайыздык пунктту түзөт.

Экономиканын курулуш секторуна төмөнкү факторлор таасирин тийгизет. Акча которуулардын негизги агымы Россия Федерациясынан келет (90%дан ашык). Бул каражаттардын келүү агымынын кыскаруусу менен, калктын каражатынын эсебинен курулуп жаткан турак жай куруунун көлөмү да кыскарат.

Көпчүлүк курулуш материалдары Кыргызстанга Кытай Эл Республикасынан жана Түркия Республикасынан алынып келет. ЕАЭБ өлкөлөрүнө үчүнчү өлкөлөрдөн экспорттолуучу товарларга карата талаптар күчөгөндө курулуш материалдарына болгон баа олуттуу жогорулашы мүмкүн, анын натыйжасында кыймылсыз мүлк менен курулуш материалдарына болгон баа жогорулайт.

Мындан тышкары, банктык кредиттердин пайыздары жогору болгондуктан, көптөгөн курулуш компаниялары банктардан кредиттерди алуудан баш тартышы мүмкүн, алар курулушун жеке каражаттарынын эсебинен жүргүзөт, бул жеке каражаттардын чектелүү болгондугунан улам, ишкердик активдүүлүк төмөндөйт.

Ошондой эле, капиталдык салымдардын пландалган көлөмдөрүн каржылоо өз учурунда жүргүзүлбөгөндүктөн алардын жетишсиз көлөмү, курулуш объекттери боюнча иштин темпин басаңдатат.

Жогоруда келтирилген себептер төмөнкүлөргө алып келүүсү мүмкүн:

- өндүрүш көлөмүнүн төмөндөшүнө;

- негизги капиталга болгон инвестициянын төмөндөшүнө;

- курулуп жаткан объекттердин токтоп калуусуна;

- турак жайларды пайдаланууга берүүнүн кечиктирилишине ж.б.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсү

2018-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү өсүш 103,9% түзүп, дүң чыгаруунун көлөмү 464,7 млрд сомду түзөт. ИДП түзүмүндө кызмат көрсөтүү чөйрөсү эң чоң көлөмгө ээ (50,8%). Рыноктук кызмат көрсөтүүлөр 4,8%га өсөт жана кызмат көрсөтүүнү дүң чыгаруунун 70%дан ашыгын түзөт. Рыноктук эмес кызмат көрсөтүүлөрдүн өсүш темпи 101,4%ды түзөт. Өсүш ички керектөө суроо-талаптарын жакшыртуу, республиканын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүнүн экономикасын калыбына келтирүү.

16-таблица

Өткөн жылга салыштырмалуу кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн тармактарындагы өсүү темпинин динамикасы

Экономиканы ЕАЭБ шарттарына адаптациялоо, бирдейлештирген тарифтерди колдонуу, чет мамлекеттерде Кыргыз Республикасынын жарандарынын абалын жакшыртуу республикада сооданы өнүктүрүүнүн негизги фактору болуп саналат. Дүң жана чекене соода, автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоо 2018-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү башкы сектор болуп, алардын кызмат көрсөтүү чөйрөсүнө кошкон салымы 2,5 пайыздык пунктту түзөт. Дүң жана чекене сооданын жалпы өсүшүндө; автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоо 167,2 млрд сом деңгээлинде түзүлүп, реалдуу өсүш темпи 107,0% түзөт. Ички суроо-талаптар боюнча бул өсүш 2018-жылы калктын акчалай кирешесинин күтүлүүдөгү 3,3%га көбөйүүсүнө, ошондой эле ишкердик чөйрөнүн жакшырышына таасирин тийгизет.

Транспорт иши жана жүктөрдү сактоо боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн дүң чыгарылышы 2018-жылы 47,8 млрд сомду, реалдуу өсүш темпи 102,2%ды түзөт. Бул өсүш ЕАЭБ алкагында бирдей болгон тарифти колдонуу эсебинен, жүк ташуу көлөмүнүн, өлкөнүн автотранспорттук системасын жакшыртуу эсебинен, жүктөрдү жана жүргүнчүлөрдү ташуунун көбөйүшү, колдонуудагы жолдорду модернизациялоо жана жаңыларын куруу, учуулардын географиясын кеңейтүү менен камсыздалат. Бажы жол-жоболорунун жеңилдешинен улам, жүк ташуунун көлөмүнүн жана санын көбөйүшү кийинки жылдары да күтүлүүдө.

Байланыш кызмат көрсөтүүсүн жана маалыматты дүң чыгаруу 2018-жылы 34,4 млрд сом көлөмүн, реалдуу өсүш темпи 101,6%ды түзөт. Бул өсүшкө кийинки Дүйнөлүк көчмөндөр оюнун өткөрүү боюнча кеңири маалыматтык компания чоң таасирин тийгизет. Ички санариптик теле көрсөтүү системасын өнүктүрүү, уюлдук байланыш кызмат көрсөтүүсүнүн сапатын жакшыртуу 2018-жылы маалымат жана байланыш кызмат көрсөтүүсүнүн өсүш фактору болот.

Туризмди өнүктүрүү дүйнөлүк тенденцияны жана ушул чөйрөдөгү ата мекендик өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен жүзөгө ашырылат. 2016-жылы жүргүзүлгөн интенсивдүү жарнамалык компания жана Кыргызстан туризмдин өлкөсү катары белгилүү болушун жогорулатууга карата багыттар 2017-жылы да улантылат, 3-дүйнөлүк көчмөндөр оюнун өткөрүү пландалууда. Туризмдин көрсөткүчтөрүнүн акырындык менен өсүшү Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 11-апрелиндеги № 192 токтому менен бекитилген 2020-жылга чейин туризм тармагын өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Программасына киргизилген иш-чараларды жүзөгө ашыруу менен жетишилет. Мындай тармакты өнүктүрүүнүн негизги артыкчылыктары төмөнкүлөр:

- туристтик инфратүзүмдү жакшыртуу;

- маалыматтык компания жүргүзүү аркылуу эл аралык туристтик аренада Кыргызстандын имиджин жогорулатуу;

- Кыргызстандын аймагында туристтердин комплекстүү коопсуздук системасынын деңгээлин жогорулатуу;

- туристтик объекттерде жана региондордо экологиялык нормаларды сактоону камсыздоо;

- иштетилип жаткан жана потенциалдуу туристтик-рекреациялык зоналардын рекреациялык сыйымдуулугун эске алуу менен өлкөнүн жергиликтүү жамааттарынын жана туристтик тармактын субъекттеринин кызыкчылыгында айлана-чөйрөнүн корголушун камсыздоо.

Туризм тармагынын өнүгүшүнө тоскоол болгон көйгөйлөрдү, ошондой эле жайкы (негизги) туристтик сезондогу өзгөрмөлүү аба-ырайын (мисалы, 2016-жылы жай мезгилиндеги жаанчыл аба-ырайы шарттарын) эске алуу менен, 2018-жылы туризм чөйрөсүнүн кошумча дүң наркы өлкөнүн ИДПсына карата 4,7% деңгээлинде күтүлүүдө жана кийинки жылдары да өсөт.

2018-жылы региондор боюнча рыноктук кызмат көрсөтүүнүн негизги көлөмүнө салым Бишкек шаарынан (49,7%), Чүй (11,6%), Жалал-Абад (9,5%) облустарынан болжолдонууда. Суммалык салымы 70,7% түзөт, бул башка облустарга салыштырмалуу региондордун ишкер активдүүлүгүнө жана калктын жогору кирешесине байланыштуу болот.

Тышкы экономикалык иш

2018-жылы тышкы экономикалык иштер республиканын экспорттук потенциалын өнүктүрүү жана өстүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталат.

Негизги иш багыттары болуп, алыскы чет өлкөлөргө экспорттун көлөмүн өстүрүү үчүн ВСП+ бенефициар статусун алуунун артыкчылыктарын колдонуу боюнча иш-чараларды ишке ашыруу аркылуу экспортту өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү жана экспортко багытталган ишканаларга колдоо көрсөтүү саналат.

Тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 5,8 млрд АКШ доллары деңгээлинде, 2017-жылдын деңгээлинен 1,8%га номиналдуу ашыруусу менен болжолдонууда.

Экспорттук жеткирүүлөрдүн номиналдуу көлөмү 1,65 млрд АКШ долларын түзөөрү болжолдонууда жана өсүш темпи алтынды жеткирүүлөрдү - 13,2%га, сурьманы - 1,2 эсеге, айнекти - 2,8%га, кийим предметтерин жана кийимге таандыктарды - 4,8%га жогорулатуу эсебинен, 3,1% деңгээлинде түзүлөт.

Импорттун көлөмү 4,15 млрд АКШ доллары өлчөмүндө түзүлүп, номиналдык өсүш 101,2% түзөт, бул көрүнүш жаратылыш газын жеткирүү көлөмүн 1,7 эсеге көбөйтүп, орто аралык жана керектөө товарларын суроо-талаптардын өсүшү менен аныкталат.

Натыйжада товарлардын экспортунун жана импортунун терс сальдосу 2,5 млрд АКШ долларынын деңгээлинде түзүлөт.

Товарларды жана кызмат көрсөтүүнү таза экспорттоонун терс сальдосу ИДПга карата 2017-жылы (-) 55,9%дан 2018-жылы (-) 53,9%га чейин бир аз жакшырат.

17-таблица

ИДПнын колдонулушу (ИДП карата% менен)

2018-жылы жеке керектөөнүн үлүшү ИДПнын жалпы көлөмүнүн 99,8%ын түзөт, реалдуу өсүш темпи 102,8% деңгээлде түзүлөт деп болжолдонууда. Жеке керектөөчү чыгымдар калкты жаңы жумушчу орундарды камсыз кылуу жана орточо айлык акынын 7,1% жогорулашынан улам күтүлүп жаткан акчалай кирешелеринин болжолдонуп жаткан 6,9%га номиналдык өсүшү менен шартталат.

Социалдык саясат

2018-жылы социалдык өнүктүрүү саясаты мамлекеттин реалдуу мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен биринчи кезекте мамлекеттин кепилденген социалдык милдеттенмелерин толук көлөмдө аткарууга, калктын жашоо деңгээлин жогорулатууга жана жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын абалын оңдоого багытталат.

Бул максаттарды ишке ашыруу үчүн төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттар боюнча иштер жүргүзүлөт:

- аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдү социалдык коргоону жогорулатуу;

- жумушсуздарды, анын ичинде аялуу жарандарды ишке орноштурууга көмөктөшүү боюнча чаралардын натыйжалуулугун жогорулатуу;

- калктын аялуу топторун социалдык төлөмдөр жана кызмат көрсөтүүлөр менен камсыздоо;

- турмуштук оор кырдаалда турган балдарды жана үй-бүлөлөрдү өз учурунда аныктоо жана колдоо механизмдерин күчөтүү;

- социалдык жактан корголбогон жарандардын категориялары (турмуштук оор кырдаалда турган балдар жана үй-бүлөлөр, ден соолук мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар, улгайган жарандар, аялдар кош бойлуу мезгилинде) үчүн социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жогорулатууга жана өнүктүрүүгө, айрыкча жергиликтүү деңгээлде көмөк көрсөтүү;

- АЧСЖ дайындоо системасын автоматташтыруу аркылуу АЧСЖнын даректүүлүгүн күчөтүү жана ар бир калк конушунун деңгээлинде муктаж болгондорду жана жардам алуучулардын тизмесин аныктоодо ачыктыкты камсыз кылуучу механизмдерди ишке киргизүү.

Сунуш кылынган чаралар жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын проблемаларынын муктаждыктарын эске алуу менен, анын ичинде азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануусун эске менен, ошондой эле социалдык иштердин жаңы формаларын киргизүүгө жана калкты социалдык коргоонун стандарттарын өркүндөтүүгө байланышкан көйгөйлөрдү чечүүгө интеграцияланган, системалуу жана даректүү мамилеге багытталган.

Иштин негизги артыкчылыктуу багыттары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 6-сентябрындагы № 485 токтому менен бекитилген, 2020-жылга чейин калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү жана ички жана тышкы эмгек миграциясын жөнгө салуу программасында аныкталган.

2020-жылга чейинки Программанын максаты калктын өндүрүмдүү иш менен камсыз болуу шарттарын түзүү, эмгек ресурстарын абдан толук жана рационалдуу колдонууну эсепке алып, калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү чараларын активдештирип, жумушсуздуктун жана суроо-талап менен сунуштун теңдемсиздигин төмөндөтүү, чет өлкөлөрдө эмгектенген Кыргыз Республикасынын жарандарынын укуктарын коргоо болуп саналат.

Жогоруда айтылган негизги максаттарга жетишүү төмөнкүдөй негизги багыттар боюнча конкреттүү милдеттерди ишке ашыруунун натыйжасында камсыздалат:

- жумуштуулукту камсыздоого көмөктөшүүгө жана тышкы, ички эмгек миграцияларын жөнгө салууга багытталган ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу жана кабыл алуу;

- экономиканын мамлекеттик жана мамлекеттик эмес секторлорунда калкты жумуш менен камсыз кылуу үчүн шарттарды түзүү, анын ичинде: жумушсуздуктун деңгээлин кыскартуу максатында региондорду социалдык-экономикалык өнүктүрүү программаларын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу;

- эмгек рыногунда жумуш менен камсыздоонун активдүү чараларын күчөтүү;

- эмгек рыногун талдоо жана болжолдоо системасын өркүндөтүү ж.б.

2018-жылы пенсиялык камсыздоо чөйрөсүндө пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыз кылуу жана мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча пенсияларды жогорулатуу милдети турат.

Коюлган максаттарга жетүү үчүн төмөнкүдөй маселелерди чечүү караштырылууда:

- мамлекеттик пенсиялык камсыздандыруу системасын өркүндөтүү;

- пенсиялык камсыздандыруу системасынын инфратүзүмдөрүн өнүктүрүү;

- мамлекеттик эмес пенсиялык камсыздандыруунун ишенимдүүлүгүн арттыруу.

Пенсиялык система иштеп жаткан калктын экономикалык жана социалдык шарттарынын өзгөргөндүгүн; жеке менчигинин жана ишинин формасынын ар түрдүүлүгүн эске алышы керек.

Пенсияларды жогорулатуу Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун бюджетинин жана республикалык бюджеттин финансылык мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен жүргүзүлөт.

Миграциялык саясат 2018-жылы төмөнкүдөй негизги багыттарга топтолот:

- жумуш берүүчүлөрдүн мигранттардын эмгегин мыйзамсыз пайдаланууга тартуусуна каршы аракеттенүү;

- чет мамлекеттерде эмгектенип жаткан Кыргыз Республикасынын жарандарынын укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоо боюнча толук кандуу системасын камсыз кылуу;

- мыйзамдарды өркүндөтүү, маалыматтык-билим берүүнү камсыздоо, чет өлкөдө иштөөнү каалаган Кыргыз Республикасынын жарандарына кызмат көрсөтүү аркылуу эмгек миграциясын натыйжалуу мамлекеттик жөнгө салуу системасын түзүү жана өнүктүрүү;

- эки тараптуу жана көп тараптуу мамлекеттер аралык мамилелерди өнүктүрүүгө негизделген эмгек миграциясын жөнгө салуу формасын жана ыкмаларын өнүктүрүү;

- жогорку квалификациялуу чет өлкөлүк жумушчу күтөрүн тартууга уруксат берүүнү жеңилдетүү жана уруксат берүүнү карап чыгууда ачыктыкты камсыздоо.

2018-жылы саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү артыкчылыктуу милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

- адамдын саламаттыгы маселелери боюнча Туруктуу өнүктүрүү максаттарына адаптациялоо милдеттерин чечүү жана аларды 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн узак мөөнөттүү артыкчылыктары менен айкалыштыруу демилгесин илгерилетүү;

- медициналык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жогорулатуу боюнча иш-чараларды улантуу, медициналык жардамдардын сапатын жакшырткандыгы үчүн медицина кызматкерлерин сыйлоо механизмдерин ишке киргизүү;

- ресурстарды колдонуунун натыйжалуулугун жогорулатуу жана алгачкы медициналык-санитардык кызматты өнүктүрүү;

- камсыздандыруунун бардык түрлөрүн өнүктүрүү, анын ичинде ыктыярдуу медициналык камсыздандыруу, калктын медициналык камсыздандыруу менен камтылышын жогорулатуу;

- коомдук саламаттык сактоо кызматынын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу, анын ичинде суу менен камсыздоо обьекттери үчүн мамлекеттик көзөмөлдөөнү чыңдоо жана тамак-аш коопсуздугуна байланыштуу оорулардын деңгээлин азайтуу;

- дары-дармек каражаттарынын жана медициналык багыттагы буюмдардын сапатын, коопсуздугун жана натыйжалуулугун камсыздоо;

- медициналык адистерди даярдоонун сапатын жогорулатуу, айылдарга жана алыскы региондорго врачтарды бекитүүгө дем берүү боюнча чараларды ишке киргизүү;

- саламаттык сактоо секторунда мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизмдерин ишке ашыруу;

- таза сууга жана канализацияга, үзгүлтүксүз электр жана жылуулук менен камсыздоого жетүү менен саламаттык сактоо уюмдарынын инфратүзүмдөрүн жакшыртуу;

- секторлор аралык өз ара аракеттенүүлөрдү чындоо жана башка секторлорду (билим берүү, социалдык коргоо, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, айыл чарбасы, ветеринардык кызмат), ошондой эле, калктын ден соолугун чындоого жана коргоого багытталган натыйжалуу программаларды ишке ашырууда жарандык жана бизнес коомчулуктарды тартуу.

Билим берүү чөйрөсүндө төмөнкүдөй милдеттердин аткарылышына өзгөчө көңүл бурулат:

- өнүктүрүү жана окутуу программалары менен мектеп жашына чейинки балдардын көпчүлүгүн камтуу;

- курагына, жынысына, этностук, диний таандыктарына, жашаган жерине, акыл-эс жана дене бой өнүгүүсүнө, социалдык-экономикалык статусуна жана башкаларга карабастан, сапаттуу негизги жалпы жана жалпы орто билим алууга мүмкүнчүлүк берүү;

- эмгек рыногунун азыркы талаптарына жана жеке керектөөлөрдү, кызыкчылыктарды канааттандырууда калктын суроо-талаптарына ылайык эмгек көндүмдөрүн өнүктүрүү;

- билим берүү системасынын бардык деңгээлдеринде социалдык өнөктөштүктү өнүктүрүү жана билим берүү процессине жумуш берүүчүлөрдүн активдүү катышуусу;

- өмүр бою үзгүлтүксүз билим алуу үчүн шарттарды түзүү;

- билим берүүнү жана илимди маалыматтык камсыз кылуу үчүн маалымат базасын өнүктүрүү;

- илим чөйрөсүндө стратегиялык пландоо жана башкаруу системасын түзүү;

- илим боюнча мыйзамдык жана ченемдик-укуктук базаны өркүндөтүү;

- билим берүү секторунда маалыматтарды топтоо жана талдоо технологияларына негизделген стратегиялык пландоо жана башкаруу системасын түзүү;

- билим берүүнүн сапатына мониторинг жүргүзүү системасын ишке киргизүү.

Жаштар саясаты төмөнкү маселелерди чечүүгө багытталат:

- жаңы жаш муундун коомдук, социалдык жана экономикалык калыптанышы жана ар тараптуу өнүктүрүү үчүн оңтойлуу шарттарды түзүү;

- жаштардын мамлекеттик жана муниципалдык кызматтарды бирдей алуусун камсыздоо;

- чечимдерди даярдоо жана кабыл алуу процесстерине жаштардын активдүү катышуусун кеңейтүү;

- жаштар саясаты чөйрөсүндө башкаруу системасынын натыйжалуулугун жогорулатуу.

Дене тарбия жана спорт жаатындагы аракеттер дене тарбия жана спорт менен массалык түрдө машыгууну жогорулатууга багытталат. Ушуга байланыштуу, 2018-жылы Кыргыз Республикасынын калкынын бардык курактык топтору үчүн дене тарбиясынын ченемдик негиздери иштелип чыгат, көрсөтүлгөн мамлекеттик тейлөөлөрдүн сапатын жогорулатуу, мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизми аркылуу спорт инфраструктурасын түзүү боюнча бизнеске тартуу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтүү, калктын дене тарбия жана спорт менен машыгууларын жогорулатуу боюнча иш-чаралар улантылат.

2018-жылы экономиканын өнүктүрүүнүн болжолдонгон параметрлерин эске алуу менен калктын жашоо деңгээлин мүнөздөөчү негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот.

Калктын жан башына ИДПнын көлөмү 2017-жылга караганда 83,2 миң сомдон 88,8 миң сомго чейин же 6,8%га жогорулайт.

Керектөө бааларынын болжолдонгон өсүшүн эске алсак, акчалай кирешелердин реалдуу өсүш темпи 2,4%ды түзөт. Акчалай кирешелердин түзүмүндө эмгек акыны жогорулатуу болжолдонууда, мында номиналдык өлчөм 6,9%га жогорулайт жана 16577,8 сомду түзөт, ал эми реалдуу туюнтмада 2,3%га көбөйөт.

Пенсиянын базалык бөлүгүн жогорулатууну эске алуу менен пенсиянын орточо номиналдык өлчөмүнүн 3,9%га өсүшү болжолдонулуп, 5561,0 сомду түзөт. Жашоо минимуму 5185,4 сом өлчөмүндө болжолдонууда.

2018-жылы экономикалык өнүктүрүүнүн натыйжасында 70,0 миң жумушчу орундарынын түзүлүшү, ал эми жумушсуздуктун деңгээли 7,3% болоору болжолдонууда.

Жакырчылыктын деңгээли 2015-жылы иш жүзүндө түзүлгөн 32,1% деңгээлине карата 0,4 пайыздык пунктка кыскаруу менен 31,7% деңгээлинде болжолдонууда.

7. 2019-2020-жылдарга макроэкономикалык болжол

2019-2020-жылдарда экономикалык саясаттын башкы максаттары болуп социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн белгиленген позитивдүү тенденцияларын бекемдөө, күтүлгөн көйгөйлөрдүн алдын алуу жана туруктуу экономикалык өсүштү камсыздоо саналат.

Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын өсүшүнө дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет.

2019-2020-жылдарга ИДПнын өндүрүшү секторлорунун реалдуу салымдары % менен

2017-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүнө жана 2018-жылга болжолдонгон көрсөткүчтөргө жараша 2019-2020-жылдарга ИДПнын жылдык орточо реалдуу өсүшү 45,0% деңгээлде болжолдонууда.

2019-2020-жылдарда секторлор боюнча болжолдонгон жылдык орточо өсүү темпи: айыл чарбасында - 3,0%ды, өнөр жайда - 6,9%ды, курулушга - 10,5%ды, кызматгарды көрсөтүү чөйрөсүндө - 3,9%ды түзөт.

2019-2020-жылдарга ИДПнын өсүү темпи негизинен Чүй, Жалал-Абад, Ысык-Көл, Ош облустарынын жана Бишкек шаарынын эсебинен болжолдонууда.

Жалпысынан 2019-2020-жылдар мезгилинде инфляциянын деңгээли катуу соккулар болбогон шартта бир маанидеги көрсөткүчтөр деңгээлинде болжолдонот, мындай болжолдун негизине макроэкономикалык туруктуулук тенденциясын чыңдоого багытталган, макулдашылган акча-кредиттик жана бюджеттик-салык саясатын жүргүзүүнү улантуу киргизилген. Мында акча-кредит саясатынын негизги максаты болуп баалардын туруктуулугуна жетишүү жана кармап туруу саналат.

Акча-кредиттик, салыктык-бюджеттик, инвестициялык, социалдык саясаттын негизги багыттары ар бир келерки жылга экономикалык саясат жөнүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын кабыл алынган биргелешкен билдирүүлөрүнө ылайык ишке ашырылат.

Экономиканын бардык секторлорунда өсүштүн оң темпи болжолдонот.

2019-2020-жылдарда өсүмдүк өстүрүүнүн түшүмдүүлүгүн көбөйтүү жана мал чарбасынын өнүмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча мамлекет жана жеке сектор тарабынан кабыл алынуучу чаралардын эсебинен айыл чарбасынын өсүшүнүн реалдуу темпинин орточо 3,0%га көбөйүшү болжолдонууда. ИДП түзүмүндө айыл чарбасынын көлөмүнүн салыштырма салмагы орточо 12,1%ды түзөт. Айыл чарба тармагынын өсүшүнүн реалдуу темпине жетишүү үчүн төмөнкүдөй иш-чаралар ишке ашырылат: 1) ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде өтө чоң суроо-талаптар менен колдонулуучу өсүмдүктөрдүн, өзгөчө жашылча-жемиштердин, картошканын, кант кызылчасынын, тамеки жана пахтанын айдоо аянттарын системалуу түрдө көбөйтүү аркылуу айдоо аянттарын оптималдаштыруу; 2) тамчылатып сугаруу системасын активдүү пайдалануу; 3) күнөскана чарбаларын андан ары өнүктүрүү; 4) айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүүнүн алдыңкы технологияларын пайдалануу, айыл чарба продукцияларынын экспортунун көлөмүн көбөйтүү үчүн органикалык, минералдык жана органикалык-минералдык жер семирткичтерди колдонуу; 5) лизинг боюнча айыл чарба техникаларын сатып алуу аркылуу жеңилдетилген кредиттик шарттарда фермерлерди зарыл болгон айыл чарба техникалары менен камсыздоону улантуу; 6) айыл чарба жаныбарларынын жана үй канаттууларынын генофондун туура пайдалануу, баалуу генетикалык материалды пайдалануу менен жаныбарларды жасалма уруктандыруу пункттарынын селекциялык-асыл тукумдуулук ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу, 7) тоюттардын бардык түрлөрүн даярдоонун көлөмүн жогорулатуу.

Орто мөөнөттүк мезгилде төмөнкүлөрдүн айдоо аянттарын көбөйтүү болжолдонууда, алар: кант кызылчасын - 17,1 миң га. - 18,1 миң га чейин, пахта 18,8 миң га. - 21,3 миң га. чейин, тамеки - 0,4 миң га - 0,6 миң га чейин, май алынуучу өсүмдүктөр - 36,0 миң га - 39,0 миң га чейин, жашылчалар - 51,4 миң га - 52,9 миң га чейин, бакча өсүмдүктөрү - 11,4 миң га - 11,9 миң га чейин, бул өсүмдүк продукцияларынын 3,4% деңгээлинде жылдык орточо өсүшүнө көмөктөшөт.

Айыл чарба продукцияларын өндүрүүнүн өсүшүнүн көрсөткүчүнө таасир тийгизүүчү мүмкүн болгон коркунучтар:

- жагымсыз табигый-климаттык шарттар (кургакчылык, сугат суунун жоктугу);

- кышкы мезгилге тоюттарды жетишсиз даярдоо;

- жагымсыз эпизоотикалык жагдай;

- мамлекеттин жеңилдетилген кредиттик ресурстарын натыйжасыз пайдалануу;

- минералдык семирткичтердин тартыштыгы; айыл чарба өсүмдүктөрүн үрөн менен жетишсиз камсыздалышы; май жана күйүүчү-майлоочу материалдарынын бааларынын белгисиздиги.

Өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү 2019-2020-жылдарда жылына орточо 106,9% деңгээлде болжолдонууда. Өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү иштеп жаткан өнөр жай ишканаларынын туруктуу иштешинин, токтоп турган өндүрүштөрдүн ишин жандандыруунун, Кумтөр, Талды-Булак Сол жээк, Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык, Жерүй, Куру-Тегерек кендеринин көлөмүн көбөйтүүнүн, Кара-Балта жана Токмок шаарларындагы мунай иштетүүчү заводдордун долбоордук өндүрүш кубаттуулугуна чыгуунун эсебинен болжолдонууда. Жаңы кубаттуулуктарды (Камбар-Ата ГЭС-2инин 2-агрегаты - 100 МВт жакын, Токтогул жана Ат-Башы ГЭСтерин реабилитациялоо) ишке киргизүү пландалгандыгына байланыштуу электр энергиясы, газ, буу жана кондицияланган аба менен камсыз кылуунун көлөмүн жылына орточо 2,7%га жогорулатуу болжолдонууда. "25 МВА кубаттуулуктагы Т-2 трансформаторун орнотуу менен 110/35/10 кВ "Костромская" 2-кезектеги подстанциясынын курулушу", "2x40 МВА кубаттуулуктагы эки трансформаторду орнотуу менен 110/10 кВ "Медеров" жаңы ПСнын курулушу", "63 МВА кубаттуулуктагы Т-2 автотрансформаторун орнотуу менен 220/110/10 "Кристтал" 2-кезектеги подстанциясынын курулушу", "25 МВА кубаттуулуктагы Т-2 трансформаторун орнотуу менен 110 кВ "Таш-Булак" 2-кезектеги подстанциясынын курулушу", "Бишкек шаарынын 40 МВА кубаттуулуктагы эки трансформаторду орнотуу менен 110/10 кВ "Орто-Сай" жаңы подстанциясынын курулушу", "Бишкек шаарынын 25 МВА кубаттуулуктагы эки трансформаторду орнотуу менен 110/35/10 кВ "Ак-Босого" жаңы подстанциясынын курулушу", "10 МВА кубаттуулуктагы трансформаторду орнотуу менен 110/35/10 кВ "Токтогул" экинчи кезектеги подстанциясынын курулушу", "125 МВА кубаттуулуктагы автотрансформаторду орнотуу менен 220/110/10 кВ "Айгүл-Таш" экинчи кезектеги подстанциясынын курулушу", "Нарын облусундагы Жогорку-Нарын гидроэлектрстанциялар каскадынын кубаттуулугун берүү үчүн 43 км узундукта 220 жогорку вольттуу линиясынын курулушу жана 50 км узундукта 110 кВ жогорку вольттуу линиясынын курулушу", "Отчеттуулукту жана электр энергиясы менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүн жогорулатуу" (Дүйнөлүк банк) долбоорлорун ишке ашыруу энергетика секторунун ишинин натыйжалуулугун жогорулатууга мүмкүндүк берет. 2020-жылы Бишкек шаарынын ЖЭБинде электр энергиясын иштеп чыгуу 1863,7 млн. кВтч түзөт жана 2018-жылы 128,6 млн. кВтч көбөйүшү күтүлүүдө.

Газ менен жабдуунун башкы схемасын ишке ашыруу - бул масштабдуу долбоор, ал керектөөчүлөргө газ берүүнүн ишенимдүүлүгүн бир кыйла жогорулатат. 2020-жылы Кыргыз Республикасына жаратылыш газынын келүүсү 437,1 млн. м³ көлөмүндө болжолдонууда, бул 2018-жылга салыштырмалуу 23,7%га көп. Ал газ менен камсыздоо системасы аркылуу газ түрүндөгү отунду бөлүштүрүү кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмүн

2019-2020-жылдары жылына орточо 86,8%га көбөйтүүгө мүмкүндүк берет. Мында 2030-жылга карата өлкөнү газдаштыруу деңгээли 22%дан 60%га чейин жогорулайт.

2019-2020-жылдарда курулуш тармагын өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары төмөнкүлөр: а) имараттардын энергиялык натыйжалуулугун жакшыртууда жана көмүртектин эмиссиясын азайтууда сейсмикалык жактан коопсуз ыңгайлуу турак жайга калктын экономикалык мүмкүнчүлүгүн арымдуу көбөйтүүгө багытталган саясатты иштеп чыгууну камсыз кылуучу институттук түзүмдү түзүү; б) азыркы абалга салыштырганда 2019-жылы пайдаланууга берилүүчү имараттардын энергия керектөөсүн 30-40%га азайтууну камсыз кылуучу башкаруу, долбоорлоо, куруу жана инновациялык иш-чаралар жаатында кадрдык потенциалды жогорулатуу.

Бул багыттарды ишке ашыруу үчүн төмөнкү негизги чаралар көрүлөт: курулуш секторунда калк үчүн сейсмикалык коопсуздукту жана экономикалык жеткиликтүүлүктү башкаруу системасын түзүү; сейсмикалык туруктуулуктун жана энергиялык натыйжалуулуктун ченемдерин жана стандарттарын сактабагандык үчүн катуу санкцияларды киргизүү механизмдерин иштеп чыгуу; курулуштагы мамлекеттик башкаруу адистеринин квалификациясын жогорулатуу системасында "Туруктуу өнүктүрүү үчүн курулуш сектору" окутуу программасын иштеп чыгуу жана колдонууга киргизүү ж.б.

2019-2020-жылдарда артыкчылыктуу тартипте капиталдык салымдар чыгымдары социалдык маанидеги объекттерди курууга жана реконструкциялоого, ошондой эле республикадагы автожолдорду жана энергетика объекттерин курууга жана реконструкциялоого багытталат.

2019-2020-жылдарда каржылоонун бардык булактарынан капиталдык салымдардын жалпы көлөмү орточо 13%га (2019-жылы 197,9 млрд сомдон 2020-жылы 229,9 млрд сомго чейин) өсөт. 2018-жылга карата болжолдонгон капиталдык салымдардын түзүмү 2020-жылдагы капиталдык салымдардын жалпы көлөмүнөн 50,5%га чейин ички инвестициялардын үлүшүнүн төмөндөө жагына жана тиешелүү түрдө энергетика курулушунун объекттерине жана автомобиль жолдорун реконструкциялоого чет өлкөлүк кредиттерди тартуу менен байланышкан тышкы инвестициялардын үлүшүнүн 49,5%га көбөйүү жагына өзгөрөт.

Курулуш секторунда жылына орточо 10,5% деңгээлде реалдуу өсүш темпи болжолдонууда. Курулуш сектору экономикалык өсүш темпине оң таасир берип, орточо 0,99 пайыздык пунктту түзөт.

2019-2020-жылдарда кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндөгү орточо жылдык өсүш 104%ды түзөт. Бул өсүш калктын реалдуу акчалай кирешелеринин жылына орточо 2,5%га өсүшү менен шартталган керектөө суроо-талаптарынын өсүүсү менен камсыздалат. ЕАЭБдин алкагындагы интеграциялык механизмдер, коңшу мамлекеттердеги тышкы суроо-талаптын жакшыруусу маанилүү фактор болуп кала берет. Кызмат көрсөтүү тармагындагы кызмат көрсөтүүлөрдүн өсүүсүн камсыз кылуучу рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдүн үлүшү 73,9% жогорулап, өсүү темпи жылына орточо 104,8% түзөт. Рыноктук эмес кызмат көрсөтүүлөрдөгү ушундай эле көрсөткүч 101.5% түзөт.

2019-2020-жылдарда чекене жана дүң сооданын; автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоонун реалдуу өсүшүнүн жылдык орточо темпи 106,8% деңгээлде болжолдонууда. Кызмат көрсөтүүлөр түзүмүндөгү салыштырма салмагы 2018-жылдагыдан 0,7%га чейин көбөйүп 36,7%ды түзөт.

2019-2020-жылдары өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттары:

- ички суроо-талапка дем берүү;

- ишкердик ишти жөнгө салуу системасын мындан ары өркүндөтүү;

- республиканын экспорттук потенциалын тышкы рыноктун суроо-талаптарына, негизинен ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин суроо талаптарына толук ылайык келтирүү.

Транспорттук иштер жана жүк сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн үлүшү жалпы кызмат көрсөтүүлөрдүн көлөмүнүн 10,3% түзөт, ал эми реалдуу өсүш темпи 102,7% деңгээлде түзүлөт.

Байланыш жана маалыматтык кызмат көрсөтүүнүн жылдык орточо өсүшү 101,3% деңгээлинде болжолдонууда, ал эми салыштырма салмагы 7,0% түзөт.

Туризм тармагында 2020-жылга чейин туризм тармагын өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Программасынын иш-чараларын ишке ашыруу боюнча иштер улантылат. Негизги аракеттер салттуу жана дараметтүү туристтик рыноктордо Кыргызстанды туризм өлкөсү катары таанууну жогорулатууга, туристтик инфраструктураны жакшыртууга, туристтик кызмат көрсөтүүлөрдү инновациялык өнүктүрүүгө, региондордо кызмат көрсөтүү деңгээлин жогорулатууга, ошондой эле курчап турган чөйрөнү коргоого багытталат.

2019-2020-жылдардагы тышкы экономикалык иштердин өнүгүүсүнө таасирин тийгизген негизги факторлор төмөнкүлөр болот: (1) республиканын ДСУга мүчөлүгүнүн артыкчылыгы; (2) ЕАЭБ интеграциялык биримдигинин толук иштөөсү; (3) өз ара пайдалуу негизде эки тараптуу кызматташтык; (4) кызмат көрсөтүүлөрдү, анын ичинен туристтик кызмат көрсөтүүлөрдү экспорттоонун өсүшү.

2018-2019-жылдарда тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү жыл сайын орточо 2,2%га өсөт жана 2020-жылы 6,1 млрд АКШ доллары деңгээлине жетет. 2019-2020-жылдары товар экспорттоонун номиналдуу көлөмү орточо 1,7 млрд АКШ долларын түзөт, ал эми импорт 4,3 млрд АКШ долларын түзөт. Мурдагыдай эле экспорттогу негизги статья алтын боюнча болуп, экспорттук тутумдун 48% жакын бөлүгүн түзөт. Алтынды экспорттоонун өсүшү жаңы алтын кендерин ишке киргизүү менен камсыз болот.

Натыйжада соода балансынын терс сальдосу мурунку деңгээлде калып 2019-2020-жылдарга чейин 2,6 млрд АКШ долларын түзөт.

ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2019-жылы (-) 52,5%дан 2020-жылга чейин (-) 51,4%га чейин жакшырат.

19-таблица

2019-2020-жылдарда ИДПны пайдалануу, %

2019-2020-жылдарда социалдык өнүктүрүү саясаты мамлекеттин реалдуу мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен мамлекеттин кепилденген социалдык милдеттенмелерин толук көлөмдө аткарууга, калктын жашоо деңгээлин көтөрүүгө жана жарандардын социалдык корголбогон категорияларынын абалын жакшыртууга багытталат.

Калкты социалдык жактан коргоо тармагында орточо мөөнөттүү келечекте жарандардын аялуу катмарына даректүү жардам берүү боюнча эмгекке жарамдуу калктын экономикалык активдүүлүгүнө дем берүү жана татаал турмуштук кырдаалдан чыгууга көмөктөшүү боюнча иштер улантылат.

Жумуш менен камсыз кылуу жаатындагы негизги артыкчылыктуу багыттар 2020-жылга чейин калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү жана ички жана тышкы эмгек миграциясын жөнгө салуу программасын ишке ашыруу алкагында улантылат (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 6-сентябрындагы № 485 токтому).

Пенсиялык камсыздоо чөйрөсүндөгү саясат ошондой эле Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо системасын өнүктүрүү концепциясынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 24-октябрындагы № 670 токтому) алкагында ишке ашырылат.

Кыргыз Республикасында мындан ары орто мөөнөттүү мезгилде пенсиялык камсыздоо системасын реформалоо максатында камсыздандыруу принциптерин күчөтүү аркылуу (бөлүштүрүү жана топтолуучу) аралаш пенсиялык системанын моделине негизделген пенсия жашындагы жашоо деңгээли үчүн адекваттуу пенсиялык төлөмдөрдү камсыз кыла турган пенсиялык системаны модернизациялоо болуп эсептелет.

Реформаны ишке ашыруудан туруктуу мамлекеттик пенсиялык система түзүлүшү жана жарандарга сапаттуу кызмат көрсөтүү, бирдей мүмкүнчүлүктөрдүн кепилдигине жетишүү күтүлүүдө.

Саламаттыкты сактоо системасындагы саясат Кыргыз Республикасынын калкынын ден соолугун сактоонун жана чыңдоонун 2020-жылга чейинки стратегиясында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 16-мартындагы № 106-б буйругу) камтылган жана 2016-2020-жылдарда Кыргыз Республикасынын электрондук саламаттык сактоо программасын ишке киргизүү (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 18-мартындагы № 134 токтому) жана дары-дармектер жана медициналык багыттагы буюмдар жөнүндөгү маалыматтардын улуттук базасын түзүүгө багытталат.

Билим берүү жана илим чөйрөсүн өнүктүрүүнүн негизги багыттары 2020-жылга чейин Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү концепциясында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 23-мартындагы № 201 токтому) жана 2012-2020-жылдарга Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясында процесстердин экономикага таасирин тийгизиши мүмкүн болгон катуу соккуларын жеңилдетүүгө багытталган чаралар системасы иштелип чыгат.

Болжолдонгон максаттуу көрсөткүчтөрдү аткаруунун маанилүү шарты болуп саясий туруктуулуктун сакталышы, экономика секторуна болжолдонгон инвестициялардын келип түшүүсү, ошондой эле тышкы жана ички таасирлердин экономикага тийгизген терс таасирлерин минималдаштыруу үчүн чараларды кабыл алуу болуп эсептелет.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолунун көрсөткүчтөрүнүн тизмеги ушул Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2018-2020-жылдарга болжолунун 1-15-тиркемелеринде аныкталган.

(1) Өсүү темпи ВДС боюнча келтирилди

(2) 2017-жылдык 27-февралына карата Российской Федерациясынын Экономикалык өнүктүрүү министрлигинин маалыматы боюнча.

(3) 2017-жылдын 24-мартына карата Россия Федерациясынын Борбордук банкынын маалыматы боюнча.

(4) 2017-жылдын 13-февралына карата Казахстан Республикасынын Улуттук экономика министрлигинин маалыматы боюнча, № 7 протокол.

(5) 2017-жылдын 24-мартындагы Россия Федерациясынын Борбордук Банкынын маалыматы боюнча

(6) Дүйнөлүк банктын баалоосу (иш жүзүндөгү маалымат жок)

(7) Тhе London Gold Market Fixing Ltd тарабынан эсептелет

(8) Өсүш темпи ВДС боюнча келтирилген

(9) Берилген чийки затты кайра иштетүүнүн наркы эске алынбаган

(10) Кайра иштетип алма чийки заттын наркын эсепке албаганда.

2018-2020-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн ОРТО МӨӨНӨТТҮҮ БОЛЖОЛУ

2018-2020-жылдарда ИДПны өндүрүүнүн жана акыркы колдонуунун ТҮЗҮМҮ

2018-2020-жылдарга ИДПны түзүүчү секторлордогу дүң продукциялар жана өсүш темптери

Кыргыз Республикасынын 2018-2020-жылдарда айыл чарбасын, токой чарбасын жана балык уулоону өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү БОЛЖОЛУ