2030-жылга чейин гендердик теңчиликке жетүү боюнча Кыргыз Республикасынын УЛУТТУК СТРАТЕГИЯСЫ

Жалпы жоболор

2030-жылга чейин гендердик теңчиликке жетүү боюнча Кыргыз Республикасынын улуттук стратегиясы (мындан ары - Стратегия) - бул мамлекеттик гендердик саясаттын артыкчылыктуу багыттарын аныктаган, экинчи узак мөөнөттүү документ.

Кыргыз Республикасы Пекин иш-аракеттер платформасына (ПИП) кошулуп, бир катар эл аралык конвенцияларды, анын ичинде БУУнун Аялдарга карата басмырлоонун бардык формаларын жоюу жөнүндө конвенциясын (АБЖК) ратификациялап, эл аралык милдеттенмелерди, анын ичинде БУУнун келишимдик органдарынын алдындагы отчеттуулукту кабыл алган. 2012-жылы БУУнун АБЖК боюнча комитетине АБЖК боюнча милдеттерди аткаруу жөнүндө төртүнчү мезгилдүү баяндама жөнөтүлгөн. БУУнун Комитетинин корутунду сунуштамаларын аткаруу максатында, атайын иш-аракеттер планын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу прецеденти түзүлгөн. 2019-жылдын март айында БУУнун Комитетине бешинчи мезгилдүү баяндама жөнөтүлгөн. COVID-19 пандемиясына байланыштуу, ал бир жылдан кийин, 2021-жылдын 2-3-ноябрында каралган.

Кыргыз Республикасы ошондой эле БУУнун 2030-жылга чейин туруктуу өнүктүрүү боюнча күн тартибинин алкагында Туруктуу өнүктүрүүнүн максаттарын (ТӨМ) улутташтыруу жолу менен эл аралык милдеттенмелерди аткарганын тастыктады. 2020-жылы БУУга ТӨМ боюнча Кыргыз Республикасынын Улуттук ыктыярдуу баяндамасы берилди.

Кыргыз Республикасынын Конституциясында аялдар жана эркектер үчүн укуктардын жана мүмкүнчүлүктөрдүн бирдейлигинин принциби, эл аралык милдеттенмелерге ылайык киргизилген атайын чаралар жөнүндө жоболор сакталган. Конституцияга негизделген шайлоо мыйзамдары аялдардын саясий жашоого жана чечимдерди кабыл алууга катышуусун кеңейтүү үчүн негиз түзө алды.

Гендердик теңчиликке жетүү боюнча саясатты ишке ашыруунун мыйзамдуу негизин 2008-жылы жаңыртылган, ишке ашыруу механизми такталган "Эркектер менен аялдар үчүн бирдей укуктар менен бирдей мүмкүнчүлүктөрдүн мамлекеттик кепилдиктери жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы түзөт. 2017-жылы "Үй-бүлөлүк зомбулуктан сактоо жана коргоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын жаңы Мыйзамы кабыл алынды.

Гендердик мамилени негизги стратегиялык документтерге жана алардын иш-аракеттер планына киргизүү ПИПте теңчиликти натыйжалуу илгерилетүү үчүн маанилүү шарт катары аныкталган. 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында "Кыргызстанда саясий, экономикалык жана коомдук жашоонун бардык деңгээлдеринде чечим кабыл алууда аялдардын толук кандуу жана тең укуктуу катышуусу камсыз кылынган. Аялдардын жана эркектердин мүмкүнчүлүктөрүнүн ортосундагы теңсиздикти жоюуга жана гендердик теңчиликке жетишүүгө багытталган мамлекеттик программалар ишке ашырылууда" деп белгиленет.

Кыргыз Республикасынын 2018-2022-жылдарга карата "Биримдик, ишеним, жаратмандык" өнүктүрүү программасында программанын ар бир багытына интеграцияланышы керек болгон бир катар өтмө артыкчылыктар - гендердик, экологиялык жана технологиялык өлчөмдөр белгиленген. Программанын комплекстүү гендердик мамиленин (КГМ) маанисинин кеңири түшүндүрмөсүн камтыганы маанилүү болуп саналат.

Кыргыз Республикасында гендердик маселелерди алып чыгуу улуттук программаларды кабыл алуу аркылуу жүзөгө ашырылууда. Алгачкы этаптарда (1996-2000-жылдары - "Аялзат" улуттук программасы, 2002-2006-жылдары - Гендердик теңчиликке жетүү боюнча биринчи Улуттук иш-аракеттер планы (УИП), 2007-2010-жылдары - экинчи УИП) алар кыска мөөнөттүү мезгилге эсептелген. 2012-жылы Кыргыз Республикасынын 2020-жылга чейин гендердик теңчиликке жетүү боюнча улуттук стратегиясы кабыл алынгандан кийин улуттук программаларды иштеп чыгуунун методологиясы өзгөрдү. Ушул Стратегия 2030-жылга чейинки узак мөөнөткө иштелип чыккан жана 2022-2024-жылдарга карата УИП менен бекемделген.

Ошентип, гендердик теңчиликти колдоо боюнча улуттук мыйзамдарды жана программаларды өнүктүрүүдө Кыргыз Республикасы белгилүү жыйынтыктарга ээ болду. Бирок аларды практикалык ишке ашыруунун натыйжалуулугу көйгөй жаратып, ал "Пекин +25" процессинин алкагында өлкөнүн улуттук отчетунда белгиленген.

Мунун натыйжасы аялдардын жана кыздардын укуктарын ишке ашыруу үчүн мүмкүнчүлүктөрдү кыскартуу болуп саналат. Баарынан мурун, бул аялдардын эмгек рыногундагы абалына, алардын экономикалык активдүүлүгүнүн жана жумуштуулугунун деңгээлинин төмөндөшүнө таасир этти. Мунун натыйжасында, расмий маалыматтар боюнча узак мөөнөттүү социалдык жана демографиялык кесепеттер, миграциянын туруктуу феминизациялануу процесси байкалууда. Билим берүүдө жана эмгек рыногунда гендердик сегрегация күчөп бара жатат.

2020-жылдагы конституциялык реформанын жүрүшүндөгү курч талкуулар салттуу жана диний ой-пикирлердин таасиринин күчөгөнүн көрсөттү. Аялдар кыймылынын активисттерине ачык эле кол салуулар жана парламенттик (2020-жылдын 4-октябры), президентти (2021-жылдын 10-январы) жана жергиликтүү (2021-жылдын 11-апрели) шайлоонун жүрүшүндө саясатчылардын гендердик стереотиптердин коомчулукта гендердик стереотиптердин басымдуулук кылганын айгинелеп турат.

COVID-19 пандемиясына байланыштуу абалдан кийин гендердик зомбулук көйгөйү курчуду, анын орун алышы мамлекеттик деңгээлде таанылып жатат, бирок акыркы жылдардагы бир катар резонанстуу учурлар анын көлөмүнүн азайбаганын, ал эми анын формасынын жана кесепеттеринин барган сайын оордошуп бара жатканын күбөлөндүрүп турат.

Көрүлгөн атайын чараларга карабастан, мамлекеттик бийлик жана башкаруу органдарында теңсиздик эркектердин пайдасына чечилип, бул маселе олуттуу бойдон калууда. Гендердик теңчиликке жетүү боюнча институттук механизм туруктуу эмес жана потенциалы жетишсиз.

Учурдагы чакырыктар ушул Стратегияны инновациялык ыкмаларды колдонуу менен иштеп чыгуунун актуалдуулугун шарттады. Иштеп чыгууда ыңгайлашуучу лидерлик жана позитивдүү девианттык (Welfare Improvement Network) ыкмасы жана оксфорддук методология боюнча келечектин сценарийлерин пландоо (OSPA, Normann Partners) методу колдонулду. Алардын ичинен биринчиси бардык коомдоштуктарда кээ бир адамдардын жана үй чарбаларынын адаттан тышкары иш-аракеттери (позитивдүү-девианттык) алардын башкалардыкындай эле ресурстары жана чектөөлөрү болгонуна карабастан көйгөйлөрдү чечүүнүн эң мыкты жолдорун табууга мүмкүнчүлүк бере тургандыгы жөнүндө түшүнүккө негизделген. Экинчи ыкма заманбап дүйнөнүн татаалдыгын, өнүгүү учурунда өзгөрүлмөлүүлүгүн түшүнүүгө жана стратегиялык пландоо процессинде сценарийлерге жооп берүүнүн жана өзгөрүлгөн шарттарга адаптациялануунун түрдүү шарттарын кароо зарыл экендигине негизделген.

Улуттук стратегияда аялдардын жана кыздардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү үчүн өтмө инструменттер катары санариптештирүү процессинин жана климаттын өзгөрүшүнө адаптациялык чараларды көрүү алкагында IT-технологиялар колдонулат.

Улуттук стратегияны иштеп чыгуунун жүрүшүндө кеңири консультациялардын жыйынтыгы боюнча борбордо жана өлкөнүн бардык региондорунда кызыкдар жактардын (мамлекеттик бийликтин органдарын, бизнес-коомдоштуктардын, жарандык коомдун уюмдарынын) өкүлдөрү менен секторлор аралык артыкчылыктар аныкталды жана гендердик теңсиздиктин масштабын комплекстүү кыскартуу үчүн милдеттер коюлду.

1. Учурдагы кырдаалды баалоо

Учурдагы абалды талдоо кыйла курч көйгөйлөрдү аныктоо, гендердик саясатты ишке ашыруунун артыкчылыктуу багыттарын тандоо үчүн негиз болот жана Стратегияны ишке ашырууга мониторинг жана баалоо жүргүзүү үчүн база болуп саналат.

1.1. Аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрү

Гендердик теңчиликти илгерилетүү боюнча аракеттерге карабастан, экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү ишке ашырууга болгон аялдардын жеткиликтүүлүгүнүн бирдей эместиги ошол бойдон калууда. Эмгекке жарамдуу курактагы аялдардын экономикалык активдүүлүгүнүн деңгээли акыркы 15 жылда 11,3 пайыздык пунктка төмөндөгөн (2005-жылдагы 62,8%дан 2019-жылы 51,5%га чейин). Мында эмгекке жарамдуу курактагы эркектердин экономикалык активдүүлүгүнүн деңгээли акыркы 15 жыл ичинде туруктуу 80%дан жогору кармалып турат жана 2019-жылы 81,4%ды түзгөн.

Эмгекке жарамдуу курактагы аялдардын дээрлик жарымы эмгек рыногунун активдүү катышуучусу болуп саналбайт, ал эми категориялар боюнча экономикалык активдүү эмес калктын саны боюнча маалыматтар салттуу мамилелердин күчөгөнүн көрсөтүп турат. 2019-жылы үй чарбасын жүргүзгөн (экономикалык активдүү эмес калктын 4 категориясынын бири) аялдардын саны бардык экономикалык активдүү эмес эркектердин жалпы санына караганда 99,3 миң адамга көп болгон. Экономикалык активдүү эмес эркектердин көбүрөөк үлүшү күндүзгү бөлүмдө окуган студенттерге (40,2%), ал эми аялдарда - үй чарбасын жүргүзгөндөргө (51,9%) туура келет.

Иштеген аялдардын саны калктын санынын үзгүлтүксүз өскөнүнө карабастан, акыркы 15 жылда дээрлик өзгөрүүсүз калууда (2005-жылы 825,2 миң адам жана 2019-жылы 859,7 миң адам). Эмгекке жарамдуу курактагы аялдардын арасында жумушсуздуктун жалпы деңгээлин 2005-жылы 9,3%дан 2019-жылы 6,7%га чейин төмөндөшү аларды эмгек ишмердүүлүгүнө тартуу менен эмес, үй кожойкелеринин санынын көбөйүшү менен шартталган.

Жумушсуздуктун жогорку деңгээли, жакырчылык аялдарды көбүнчө республиканын чегинен тышкары эмгек миграциясына кетүүгө мажбурлайт, бул өз кезегинде ата-энесинин камкордугусуз калган балдардын көбөйүшү, б.а. "социалдык жетимдик", адамдарды сатуунун курмандыгы болуу тобокелдигин жогорулатуу көйгөйүнүн келип чыгышына алып келет. Кыргыз Республикасындагы заманбап миграциялык процесстер, туруктуу тенденция катары миграциянын феминизациялануусу байкалууда. УСКнын маалыматы боюнча, 2014-жылдан бери тышкы да, ички да (облустар аралык) миграцияга катышкан аялдардын саны эркектердин санынан кыйла жогору көрсөткүчкө ээ. 2018-жылы алардын саны эркектерге караганда дээрлик 2 эсе көп болгон. "Түртүүчү фактор" - бул ички эмгек рыногунда аялдардын абалы: ошол эле мезгилде калктын экономикалык активдүү үлүшүндө аялдардын саны төмөндөгөн, бул дароо эле жакыр аялдардын үлүшүнүн көрсөткүчүнө таасирин тийгизип, акыркы жылдары жогорулап отуруп, 2018-жылы эркектердин үлүшүнөн аша баштады. Белгилей кетсек, мындан тышкары репродуктивдүү курактагы жаш кыз-келиндердин басымдуу бөлүгү сыртка кетүүдө, бул келечекте Кыргыз Республикасындагы демографиялык абалга таасирин тийгизиши мүмкүн.

Аялдардын акы төлөнбөгөн үй эмгеги татыктуу деңгээлде бааланбайт жана коомдо кыйынчылыгы жок милдет катары кабыл алынат. УСК маалыматтары боюнча аялдар үй чарбасын жүргүзүүгө орточо эсеп менен күн сайын 4,5 саат, ал эми эркектер - 1 саатка жакын убакыт кетирет. Жалпысынан, Кыргызстан үчүн балдарды тарбиялоонун жана улгайган туугандарга кам көрүүнүн дээрлик бардык аспекттерин аялдарга жүктөө мүнөздүү. Ошондуктан, көптөгөн үй-бүлөлөрдө убакыт жетишпегенинен улам жана үй-бүлөнүн башка мүчөлөрү милдеттерди моюнга алууну каалабаганынан (айрым учурда мүмкүнсүздүктөн) улам аялдардын акы төлөнүүчү жумушта иштөөсүн колдошпойт. Убакыттын жетишсиздиги жана үй жумуштарынын көптүгү уйку сыяктуу физиологиялык муктаждыктарды канааттандыруу үчүн убакыттын азайышына алып келет.

Аялдардын экономикалык активдүүлүгүнө таасир эткен дагы бир маанилүү аспект үй-бүлөнүн диний түшүнүктөргө көз карандылыгы болуп саналат. Өлкөдө диний ишенимдеги адамдардын саны өсүүдө, ал эми калк арасында диний ишенимдеги аялдар иштебей, үч чарбасы менен алектениши керек деген түшүнүк бар. Мындан тышкары, мындай үй-бүлөлөрдө көбүнчө кыздарды кесиптик билим алуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыратып, өтө жаш кезинде турмушка беришет. Ошентип, алар оор абалга туш болушат, келечекте жумуш таба алышпайт жана жолдошуна жана анын үй-бүлөсүнө көз каранды болушат.

Кесиптик билимге ээ аялдар жумуш берүүчүлөрдүн алдын ала, билбестен мамиле кылышына дуушар болушат. Жумушка алуучулар аялдардын репродуктивдик функциясы үчүн социалдык жоопкерчиликтен (кош бойлуулук жана төрөт боюнча жөлөк пулдарды төлөө, бала үч жашка чыкканга чейин бала багуу боюнча декреттик өргүү берүү, жумуш ордун сактоо) качып, жумушка эркектерди алууну туура көрүшөт.

Гендердик стереотиптер жана басмырлоолор болгону үчүн жумуш берүүчүлөр эркектердин иши деп санаган ишти эркектер жакшы аткарышат деп ишенишет. Мисалы, IT чөйрөсүндөгү иш, техникалык адистиктерге байланышкан иштер. Социалдык чөйрөдө, соода-сатыкта акы аз төлөнүүчү жумуш орундарына көбүнчө аялдар алынат. Бирок бул секторлордо жетектөөчү кызматтарга көбүнчө эркектер көрсөтүлөт.

Гендердик стереотиптердин натыйжасында аялдар үчүн карьералык жактан өсүүдө кыйынчылык жаралат, бул аялдарда орточо айлык акынын салыштырмалуу төмөн болушунун себептеринин бири болуп саналат. Экинчи себеп экономиканын жогору акы төлөнүүчү тармактарынан аялдарды сүрүп чыгуу болуп саналат. 2019-жылы аялдардын орточо айлык акысынын катышы эркектердикине карата 77%ды түзгөн. Аялдар менен эркектердин эмгек акысынын ортосунда эң чоң айырма Жалал-Абад облусунда (63,4%) жана Талас облусунда (62,5%) белгиленген.

Ишкердик чөйрөсүндө аялдар чектөөлөргө жана теңсиздикке кабылып келишет. Салттуу көз караштар күчтүү таасир эткендиктен активдер жана мүлктөр көбүнчө эркектерге катталат (мисалы, 29% гана кыймылсыз мүлк аялдарга катталган), демек, аялдардын кредит алууга жеткиликтүүлүгү чектелген. Ишкер аялдарга кредит берүүнүн негизги булагы кредитти тариздөө жана алуу жеңил болгон чакан финансы уюмдары болуп саналат, бирок аларда сумма аз жана пайыздык ставкалар жогору.

Аялдар орточо эсеп менен бардык ишкерлердин 27%ын түзөт, агрардык сектордо алардын үлүшү азыраак - аялдардын атына катталган айыл чарба ишканаларынын үлүшү (анын ичинде фермердик чарбалар) 10%дан төмөн. Жыйынтыгында аялдардын ишкердиги эреже катары бир нече кызматкери бар чакан бизнес менен чектелет, старттык капитал төмөн жана бизнести кеңейтүү боюнча мүмкүнчүлүктөр аз.

Калктын 66%дан көбү айыл жергесинде жашайт, айыл чарбасында фермердик жана жеке кошумча чарбасында алектенген эркектер 30% жана аялдар 35% жумуш орундары менен камсыз болушкан. Аялдар айыл калкынын басымдуу бөлүгүн түзүшүп, азык-түлүктү өндүрүүгө жана өз үй чарбаларына кам көрүүгө маанилүү салым кошушат. Бирок, көпчүлүк учурда аялдардын өндүрүш ресурстарына, кызматтарга жетүү жана татыктуу жумушка орношуу мүмкүнчүлүгү чектелген. Аялдар, айрыкча айыл жергесинде эреже катары калктын жакыр жана салыштырмалуу аялуу катмарына кирет.

Өлкөдө 428 миңден ашык фермердик чарбалар иштейт, алардын ичинен 20,2%ын аялдар жетектейт, бул аялдардын жерге ээ болуу мүмкүнчүлүгүнүн чектелгенин билдирет. Аялдардын жерге болгон укугун каттоо практикасы аялдардын жерди мураска алып калышына же аны ажырашуу учурунда сактап калышына тоскоолдук кылган адаттагы укукка көбүнчө каршы келиши мүмкүн.

Жергиликтүү деңгээлде аялдардын токой чарбасын жаматтык башкаруу органдарында жана жайыттарды башкарууда өкүлчүлүгү төмөн экендиги белгиленген. Жайыттарды башкаруунун салттуу практикасы эркектерди үй-бүлөнүн башчылары катары менчик жана жер колдонуу укугун камсыз кылат. Кыргыз Республикасынын Айыл чарба жана мелиорация министрлигинин (2016-ж.) маалыматына ылайык, иштеген 454 жайыт комитеттеринин ичинен 11ге жакынын (2,4%) аялдар башкарат. Сугат суусу экономикалык актив болуп санатат жана аны салт катары эркектер башкарат. Аялдардын сугат суусуна жетиши мурункудай эле татаал бойдон калууда. 477 суу пайдалануучулар ассоциациясында аялдардын өкүлчүлүгү 10%дан төмөн.

Финансылык-мүлктүк чектөөлөрдөн тышкары, айыл чарбасында ишкердик менен алектенген аялдар климаттын өзгөрүшүнө байланышкан кошумча тобокелге дуушар болушат. Гендердик ролдун айырмачылыгынан жана теңсиздиктен улам климаттык өзгөрүүлөр айрыкча аялдарга жагымсыз таасир этип, аларды жашоосу үчүн зарыл болгон каражаттардан ажыратып, иштөө басымын жогорулатууда, ошондой эле гендердик басмырлоонун жана жакырчылыкты феминизациялоонун күчөшүнө алып баратат. Аялдар үй чарбасын жүргүзгөндүктөн жана үй-бүлө мүчөлөрүнө кам көргөндүктөн, бул ыкчамдуулукту чектейт жана табигый кырсыктарга, айлана-чөйрөнүн булганышына жана эпидемияларга болгон аялуулукка алып келет.

1.2. Маданий саясат жана функционалдык билим берүү

Мурунку стратегияда улуттук деңгээлдеги олуттуу маселелердин бири катары мектепке чейинки билим алуу мүмкүнчүлүгүнүн азайышынан жана балдардын үйдө мектепке төмөн деңгээлде даярданышынан улам окуучулардын билим алуудагы жетишкендиктеринин төмөндөшү көрсөтүлгөн. 2015-жылдан 2019-жылга чейинки мезгилде мектепке чейинки билим берүү мекемелерине жетүү мүмкүнчүлүгү айыл жергесинде дагы, шаар жергесинде дагы 29%га өстү. Бул өсүш мектепке чейинки даярдык программаларын бардык жерде ишке киргизүү менен катар башталгыч мектепте мектептеги жетишкендиктердин оң маанидеги динамикасын божомолдоого мүмкүнчүлүк берет. Мындан тышкары, акыркы 10 жылдын ичинде балдарды эрте өнүктүрүүгө багытталган, үй-бүлөлөр менен иштөөлөр олуттуу түрдө илгериледи.

2020-жылга чейинки Стратегиянын аткарылышына мониторинг көрсөткөндөй эле, гендердик теңчиликке жетүү чөйрөсүндө олуттуу көйгөйлөрдүн бири азыркы күндө аялдардын экономикалык, саясий жана социалдык чөйрөлөрдө илгерилешине тоскоолдук кылган, ошондой эле басмырлоо үчүн шарттарды түзгөн гендердик стереотиптердин болушу саналат. Мындай абалдарда, сабаттуу маданий саясат жана чоңдор үчүн функционалдык билим берүү жаатында маселелерди чечүү олуттуу мааниге ээ болот. Кыргызстанды өнүктүрүүнүн сценарийлерин талдоо калк арасында салттуу жана диний баалуулуктардын популярдуулугунун андан ары өсүү ыктымалын көрсөтүү. Бул гендердик стереотиптерге каршы күрөшүү тең укуктар жана мүмкүнчүлүктөр үчүн күрөшүү боюнча аялдардын уюмдарынын күн тартибин жана бүгүнкү күндө коомдо популярдуу болгон үй-бүлөлүк баалуулуктарды колдоону камтыган тең салмактуу мамилеге негизделиши керектигин билдирет.

Ошол эле учурда COVID-19 пандемиясы үй-бүлө ичиндеги милдеттерди бөлүштүрүүгө, анын ичинде балдарга тарбия берүүгө байланышкан бир катар көйгөйлөрдү ачыкка чыгарды. Онлайн окутуу тажрыйбасы балдарды тарбиялоого байланышкан түйшүктөр ар дайым аялдарга жүктөлгөнүн көрсөттү жана аялдар бул жаатка көбүрөөк убакыт коротуп калганына байланыштуу, көптөгөн үй-бүлөлөр аялдын милдеттерине кирген үй чарбасын жүргүзүүдө кыйынчылыктарды башынан өткөрүштү. Албетте, бүгүнкү күндө үй-бүлөнүн бардык мүчөлөрүнүн ортосунда үй чарба милдеттерин олуттуу түрдө кайра бөлүштүрмөйүнчө үй-бүлөнүн нормалдуу иштешине жетүү жана бүтүндөй калктын психологиялык бакубаттуулугун жогорулатуу мүмкүн эмес.

Үй-бүлөдөгү милдеттерди ашыкча жүктөө аялдардын карьералык өсүүсүнө да таасирин тийгизип, экономикалык активдүү калктын арасында аялдардын үлүшүнүн төмөндөшүнө таасирин тийгизет. Ошол эле учурда, бул аялдардын эмгек акысы көпчүлүк учурда аз болгондугуна жана алардын көпчүлүгү үйдүн жана үй-бүлөнүн пайдасы үчүн жумушту таштаганына байланыштуу. Эмгек акынын аздыгы өз кезегинде эркектер менен аялдардын эмгек рыногунда өкүлчүлүгүнүн бирдей эместигине байланыштуу. Аялдар аз акы төлөнүүчү кесиптердин жаатына топтолгон жана бул көбүнчө туруктуу кесиптик стереотиптердин натыйжасы. Мисалы, жогорку окуу жайларда 26% гана кыздар техникалык илимдерге байланыштуу кесиптерге ээ болушат. Орто адистик билим берүү тармагында бул теңсиздик даана байкалат, анда 88% кыздар билим берүү чөйрөсүндөгү адистикке жана 79% кыздар саламаттыкты сактоо чөйрөсүндө адистикке ээ болушат. Муну менен бирге, информатика боюнча адистикке болгону 27% гана кыздар, курулуш жана архитектура чөйрөсүндө - 8,8%, энергетика жаатында - 6,2%, прибор курууда - 4,9%, ал эми электр техникалары чөйрөсүндө жалпы - 0,3% кыздар ээ болушат.

Бул теңсиздик бүтүндөй коом тарабынан да, ар бир үй-бүлө тарабынан өзүнчө колдоого алынат. Мурунку стратегиянын аткарылышынын мониторинги көрсөткөндөй, кесиптик стереотиптер эмгек рыногунда гендердик балансты орнотууда маанилүү тоскоолдуктардын бири болуп саналат. Аялдардын салттуу ролу ЖМКда дагы гендердик стереотиптерге толгон ар кандай тасмаларды жана сериалдарды көрсөтүү менен, "Мыкты келин" сынагы (КТРК) сыяктуу ар кандай программаларды жайылтуунун натыйжасында дагы колдоого алынууда.

Гендердик стереотиптер аялдардын кесиптик гана эмес, саясий илгерилөөсүндө дагы таасир этет. COVID-19 пандемиясы сыяктуу эле, 2020-жылдын октябрь-ноябрь айларындагы саясий кризис көптөгөн гендердик көйгөйлөрдүн, анын ичинде коомдо белгилүү аялдарга жана деги эле саясатчы аялдарга терс мамиленин бар экенин ачыкка чыгарды. Жалпысынан эркек талапкерлер жөнүндө маалыматтар 6 эсе көп болгон. Ошол эле учурда, ЖМКнын гендердик мониторингинин жыйынтыгы боюнча, саясий кырдаал курчуган учурда саясатчы аялдардын сүйлөгөн сөздөрүнө жана программаларына өтө көп санда сексисттик билдирүүлөр жана сабырсыздыктын жогорку деңгээли белгиленген.

Кризистик кырдаал коомдо өнүгүп келе жаткан тенденцияларды ачык көрсөттү жана бул ага чейин 2019-жылдын декабрь айында өткөрүлгөн "Феминале" фестивалынын терс кабыл алынышынан жана 2020-жылдын 8-мартында аялдардын тынчтык жүрүшүн кууп таратылышынан байкалды. Бул окуялардын баары мамлекеттин ыктыярдуу же эрксиз колдоосунун (же жөн эле кайдыгерликтин жана көңүл бурбоосунун) негизинде болуп өттү, себеби, гендердик көз караштар жана стереотиптер олуттуу деңгээлде коомдо эле эмес, мамлекеттик институттардын ичинде дагы бөлүнөт, бул стратегиялык чечимдерди сунуш кылуу үчүн өзүнчө көңүл бурууну талап кылат.

Коомдо пайда болгон мындай шарттарда салттуу гендердик, үй-бүлөлүк ролдорго жана аялдардын саясатка катышуусуна карата олуттуу жылыштарды элестетүү өтө кыйын.

1.3. Гендердик басмырлоодон коргоону күчөтүү жана сот адилеттиги

Гендердик теңчиликке жетүү боюнча аракеттердин алкагында акыркы жылдары гендердик басмырлоого каршы күрөшүү боюнча мыйзам чыгаруу жана укуктук механизмдер өнүктү. Мыйзам чыгаруудагы прогресске карабастан, сот адилеттигин ишке ашыруу боюнча жана гендердик зомбулуктан жабыр тартуунун алдын алууга жана жабыр тарткандарга жардам көрсөтүүгө милдеттендирилген түзүмдөрдүн консолидацияланган аракеттеринин жоктугу боюнча көптөгөн көйгөйлөр дагы эле бар.

Гендердик кылмыштар жогорку деңгээлдеги латенттүүлүк менен айырмаланат жана зомбулук көрсөтүлгөн учурлар жөнүндө расмий маалыматтар төмөндөтүлгөн. Жабыр тарткандардын көпчүлүгү укук коргоо органдарына жана башка органдарга башынан өткөргөн зомбулук фактысынан коргоо үчүн кайрылышпайт. Бул орчундуу деңгээлде жабыр тарткандардын сот адилеттигинин системасына ишенбегенине, укук коргоо жана сот органдарынын өкүлдөрүнүн компетентсиздигине, алардын гендердик зомбулукту олуттуу кылмыш катары кабыл алышпаганына, коомдун жабыр тарткандарга карата терс мамиле кылышына байланыштуу.

Анын үстүнө, кайрылган учурда дагы күнөөлүү жактын жаза алышына кепилдик берилбейт. Укук колдонуу жана сот практикасын талдоого ылайык сотко чейинки жана сот этаптарында кылмыш-жаза процессуалдык мыйзамдарынын ченемдерин бузуулар коргоо укугун ишке ашырууга таасирин тийгизгендигин көрсөткөн. Гендердик кылмыштар боюнча каралган иштердин басымдуу бөлүгү ишти токтотуу менен аяктайт, анын ичинде ишти кыскартуу үчүн мыйзамдуу мүмкүнчүлүк болбогон иштер дагы токтотулган. Алсак сот практикасын талдоо жана зордуктоо боюнча 756 кылмыш ишин изилдөө иштердин олуттуу бөлүгү КР Кылмыш-жаза кодексинин (1997-ж. редакцияда) 129-беренесинин 1-бөлүгү боюнча - иштердин 60%ы, 2-бөлүгү боюнча - 36%ы, 3-бөлүгү боюнча - 32%ы, 4-бөлүгү боюнча - 21%ы кыскартыларын көрсөттү. Мында, кылмыш-жаза мыйзамдарына ылайык КР Кылмыш-жаза кодексинин 129-беренесинин 3-бөлүгү (жашы жете электерге карата), 4-бөлүгү (тестиерлерге карата) боюнча иштер жабыр тарткандардын арызы боюнча жана жактардын элдешүү себеби боюнча кыскартылышы мүмкүн эмес. Жабыр тарткан аялдар жана кыздар сот адилеттигине жетүүдө олуттуу тоскоолдуктарга кабылышат.

Акыркы 5 жылда катталган зордуктоо/зордуктоого аракет кылуунун саны бир аз төмөндөгөнү белгиленди, бирок тестиер жана жашы жете элек кыздарга карата жасалган мындай кылмыштардын саны өскөнү байкалды. Үй-бүлөлүк зомбулук фактыларынын жана бул фактылар боюнча ички иштер органдары берген коргоо ордерлеринин санынын жыл сайын өсүп бара жатканы байкалууда: 2015-жылы - 3358 болсо, 2020-жылы 2,6дан көбүрөөк эсеге жогорулап, 8377ни түзгөн.

Үй-бүлөлүк зомбулук барган сайын криминалдашып баратат, жабыр тарткандардын жашоосуна жана ден соолугуна анын тийгизген кесепеттери өсүп жатат. Мажбурлап никеге туруу үчүн кыздарды ала качуу жана жашы жете электер менен никеге туруу сыяктуу никеге байланыштуу басмырлоочу практика кеңири тараган. Мындай кылмыштуу жосундар үрп-адаттар жана салттар менен акталууда.

Катталбаган нике мамилелери практикасынын тарашы жана кийин бул мамилелердин токтошунун кесепеттеринин бири аялдарды мүлккө болгон укуктан ажыратуу. Кыргыз Республикасынын Үй-бүлө кодекси жубайлар иш жүзүндө жалпы балдары бар үй-бүлө куруп, чогуу жашап жана чогуу мүлктү сатып алышса дагы, катталбаган нике мамилелеринде болгон аялдардын мүлктөрүн коргоочу ченемдерди камтыбайт. Соттук териштирүүлөр көбүнчө аялдардын пайдасына чечилбейт.

Кеңири тарап жаткан жана мыйзамдуу деңгээлде чечүүнү талап кылган гендердик басмырлоонун түрлөрүнүн бири сексуалдык асылуу болуп саналат. Жумуш орундарында жана ЖОЖдордо сексуалдык асылууларды изилдөө сурамжылоого катышкандардын 68,9%ынын мындай көйгөйдүн бар экенин тастыктаганын көрсөттү. Орточо эсеп менен мамлекеттик органдардагы сексуалдык асылуулардын деңгээли жеке секторго караганда кыйла эле жогору (80%).

Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси жумуш орундарында эмгектик укук мамилелеринде турган адамдардын ортосунда сексуалдык асылууга түздөн-түз тыюу салууну камтыбайт, алардын алдын алуу боюнча чараларды жана даттанууларды кароо тартибин камсыз кылбайт. Кыргыз Республикасынын Кылмыш-жаза кодексин, Жоруктар жөнүндө кодексин, Кылмыш-жаза процессуалдык кодексин талдоо алардын сексуалдык асылуулардан коргоо боюнча ченемдерди камтыганын, бирок алар бул жосундун бардык белгилерин камтыбаганын көрсөттү.

1.4. Чечимдерди кабыл алууда гендердик паритетти илгерилетүү жана аялдардын саясатка катышуусун жогорулатуу

Кыргыз Республикасында мамлекеттик бийлик органдарына жана башкармалыктарына аялдардын жана эркектердин катышуу укуктарынын жана мүмкүнчүлүктөрүнүн теңдиги атайын чаралардын комплексин колдонуу аркылуу камсыз кылынат. Бир жыныстагы адамдардын 70%дан ашпаган өкүлчүлүгүн талап кылуу "Эркектер менен аялдар үчүн бирдей укуктар менен бирдей мүмкүнчүлүктөрдүн мамлекеттик кепилдиктери жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 10, 23, 24-беренелеринде Жогорку соттун (анын ичинде Жогорку соттун Конституциялык палатасынын) судьялары, БШК, Кыргыз Республикасынын Эсептөө палатасы, Кыргыз Республикасынын Акыйкатчынын (Омбудсмендин) орун басарлары үчүн квота түрүндө каралган.

Аялдар үчүн орундарды резервдөө 2007-жылдан баштап шайлоо мыйзамдары тарабынан улуттук жана жергиликтүү деңгээлде белгиленген, анда алгачкы жолу саясий партиялардын талапкерлеринин тизмесине коюлган талаптарга бир жыныстагы адамдардын 70%дан ашпаган өкүлчүлүгү жана үч позициядан ашпаган аялдар менен эркектердин кезектүүлүгүндөгү айырма жөнүндө талап киргизилген. 2011-жылы "Жергиликтүү кеңештердин депутаттарын шайлоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 49-беренесинин 7-бөлүгүндө райондук жана шаардык кеңештерге саясий партиялардын талапкерлеринин тизмесин түзүүдө ушул сыяктуу талап бекитилген, бирок талапкерлердин тизмесиндеги аялдардын жана эркектердин кезектүүлүгүндөгү айырма эки позицияга чейин кыскарган.

Атайын чараларга карабастан, шайланган аялдар Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин жана жергиликтүү кеңештердин депутаттарынын санынан сүрүлүп чыгып калган. Мандаттарын тапшырууга мажбур болгон же өз ыктыяры менен тапшырган аялдардын ордуна эркек депутаттар келип, натыйжасында белгиленген квоталар нивелирленген. Жыйынтыгында, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешиндеги аял депутаттардын үлүшү 2014-жылдагы 21,7%дан 2020-жылы 16,7%га чейин кыскарган. Аялдардын жергиликтүү кеңештердеги өкүлчүлүгү 2016-жылдагы 19%дан 2018-жылы 11%га кыскарган.

Бул маселе боюнча коомчулуктун кеңири талкуусу 2017-жылы "Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 65-беренесине өзгөртүү киргизүүгө алып келди, анын мааниси депутаттын ыйгарым укуктары мөөнөтүнөн мурда токтотулган учурда анын мандаты ошол эле жыныстагы кийинки катталган талапкерге өткөрүлүшүнөн турат.

2019-жылы "Жергиликтүү кеңештердин депутаттарын шайлоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынган. Ал аялдар үчүн айылдык кеңештин депутаттарынын 30%дан кем эмес мандатын милдеттүү түрдө резервдөөнү киргизген. Айылдык кеңештин депутаттарын шайлоонун жыйынтыгын аныктоодо алгач мандаттар талапкер аялдардын ортосунда бөлүштүрүлөт. Башка талапкер аялдарга салыштырмалуу көбүрөөк добуш алган талапкер аялдар шайланды деп таанылат.

Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши сыяктуу жергиликтүү кеңештерде дагы пропорционалдык система боюнча шайланган (шаардык кеңештерде) же мандаттарды резервдөөнүн негизинде (айылдык кеңештерде) мандатка ээ болгон аял депутаттын ыйгарым укуктары мөөнөтүнөн мурда токтотулган учурда, мандат тиешелүү шайлоо округунда шайлоочулардын эң көп добушун алган кийинки талапкер аялга өткөрүлүп берилет (52-бер.).

"Мамлекеттик жарандык кызмат жана муниципалдык кызмат жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын 3-беренесинде кызматка кирүүдө жарандардын жынысынан көз карандысыз бирдей жеткиликтүүлүк принциби белгиленгенине карабастан, мамлекеттик органдарда эркектердин басымдуулук кылганы ачык байкалат. Мисалы, 2021-жылдын октябрь айындагы абал боюнча Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 21 мүчөсүнүн ичинен аялдар болгону 4,7%ды түзөт: бир аял - Кыргыз Республикасынын жаратылыш ресурстары, экология жана техникалык көзөмөл министри. Кыргыз Республикасынын Президентинин жети ыйгарым укуктуу өкүлүнүн баары жана шаарлардын мэрлери - эркектер.

Аялдардын саясатка аралашуусуна көптөгөн себептер тоскоолдук кылат, анын ичине коомдо гендердик стереотиптердин басымдуулук кылышы, үй жумуштарынын бирдей бөлүштүрүлбөгөнү, финансылык ресурстарынын, лидердик сапаттардын, атайын чараларга байланыштуу маалыматтуулуктун жоктугу же жетишсиздиги кирет. Элеттик аялдар, майыптыгы бар аялдар жана этностук азчылыкка кирген аялдар саясатка аралашууда өзгөчө тоскоолдуктарга дуушар болушат.

Аялдардын салттуу саясий лидерлиги көбүнчө жарандык коом тарабынан жүргүзүлгөн лидердик курстарында аялдарды даярдоо түрүндө түшүнүлөт жана ишке ашырылат. Бирок, аялдардын лидердикке окутуудан өтүшү менен алардын саясий чөйрөгө чынында илгерилешинин ортосунда корреляция байкалган жок.

Чечимдерди кабыл алууга бирдей жеткиликтүүлүктүн жок болушу гендердик маселелердин артыкчылыктуу көйгөйлөрдүн катарынан чыгарылышына алып келет. Коомдук чөйрөдөгү теңсиздик жеке чөйрөдө басмырлоонун жана гендердик маселелерди тааныбоонун булагы болуп бара жатат.

1.5. Гендердик чөйрөдөгү жөнгө салуу саясаты

Кыргыз Республикасында гендердик теңчиликке жетүү жана аялдардын укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү боюнча улуттук институционалдык механизм мамлекеттик бийликтин мыйзам чыгаруу жана аткаруу органдары тарабынан камсыз кылынат.

Улуттук мыйзамдар мыйзамдарды кабыл алууда милдеттүү түрдө гендердик экспертизадан өткөрүү жөнүндө талаптарды камтыйт. Программаларды иштеп чыгууда гендердик өлчөмдү эске алуу Туруктуу өнүктүрүүнү стратегиялык пландоонун методологиясынын бөлүгү болуп саналат. Бирок, Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин өнүктүрүү программаларында гендердик маселелер социалдык блок бөлүктөрүндө гана эске алынганы байкалууда. Сектордук программаларда болсо гендер такыр эске алынбайт.

АБЖКнын алкагында милдеттенмелер боюнча өлкөнүн отчеттуулугунун механизми мезгилдүү баяндамаларды берүү менен ишке ашырылат. Жарандык жана саясий укуктар жөнүндө эл аралык пакт, Экономикалык, социалдык жана маданий укуктар жөнүндө эл аралык пакт, Балдардын укуктары жөнүндө конвенция боюнча отчеттуулук дагы аялдардын укуктарынын маселелерин камтыйт. Универсалдык мезгилдүү серептин механизми аялдардын жана кыздардын укуктарын ишке ашыруу жана коргоо маселелерин актуалдаштыруу үчүн дагы колдонулат.

2010-жылы Кыргыз Республикасында болгон окуялар БУУнун Коопсуздук кеңешинин Тынчтыкты жана коопсуздукту камсыз кылууда аялдардын ролу жөнүндө 1325-резолюциясын ишке ашыруу боюнча Биринчи иш-аракеттер планын иштеп чыгууга жана кабыл алууга себеп болду. 2018-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн буйругу менен Резолюцияны ишке ашыруу боюнча Үчүнчү иш-аракеттер планы бекитилген. Планды ишке ашыруу боюнча иштерди координациялоого ИИМ жооптуу.

Кыргыз Республикасында мыйзамдык улуттук жөнгө салуу алкактары "Эркектер жана аялдар үчүн бирдей укуктарга жана бирдей мүмкүнчүлүктөргө мамлекеттик кепилдик берүү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы жана кабыл алынуучу ЧУАларга гендердик экспертиза жүргүзүүнү талап кылган "Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актылары жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын ченемдери менен белгиленген. Мыйзам долбоорлоруна жана башка ЧУА долбоорлоруна гендердик экспертиза жүргүзүүгө жооптуу органдар болуп Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлиги жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин Аппаратынын адистештирилген экспертиза бөлүмү саналат.

2017-жылы "Үй-бүлөлүк зомбулуктан сактоо жана коргоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамын жаңы редакцияда кабыл алуу менен аны аткаруучу субъекттер (11 жооптуу орган) жана координацияны жүргүзүү ыйгарым укугу берилген мамлекеттик орган аныкталган. 2019-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтү мындай орган катары ЭСӨМдү аныктаган, атайын бөлүмдүн ишмердиги үчүн беш штаттык бирдикти бөлүп берген. Жаңыртылган мыйзамды ишке ашыруунун механизми коргоо ордерин берүү жол-жоболорун тактаган мыйзам алдындагы жана ведомстволук актылар, үй-бүлөлүк зомбулук көрсөткөн жактардын зомбулук көрсөтүүчү жүрүм-турумун өзгөртүү боюнча коррекциялык программа болгон.

2017-жылы кабыл алынган "Мамлекеттик социалдык заказ жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы Мамлекеттик социалдык заказдар программасынын алкагында мамлекеттик бюджеттин каражаттарынан бөлүнгөн гранттардын эсебинен коммерциялык эмес уюмдардын калкка социалдык кызмат көрсөтүү укугуна негиз түздү. 2018-жылы гендердик зомбулуктун курмандыктарына жардам көрсөтүү максатында иштеген 4 кризистик борборго ЭСӨМдүн бюджетинен 300000ден 700000ге чейин суммалар бөлүнүп берилген.

2017 жана 2019-жылдары Кыргыз Республикасынын шайлоо мыйзамдарына өзгөртүүлөр киргизилген, анын иштөө механизмдери Стратегиянын мурунку бөлүмүндө баяндалган.

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик жарандык кызматында жана муниципалдык кызматында конкурс өткөрүүнүн жана кызматка көтөрүлүүнүн тартиби жөнүндө жобо төмөнкүдөй ченемди камтыйт: эгер талапкерлер бирдей балл алышса, конкурстук комиссия этностук тиешелүүлүгү жана жынысы мамлекеттик органдарда же жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында аз санда болгон талапкерди сунуш кылат.

2017-жылы ЭСӨМ тарабынан эмгек мыйзамдарына гендердик талдоо жүргүзүү үчүн ведомстволор аралык топ түзүлгөн. ЧУАларды талдоо жыныстык белгиси боюнча басмырлоого декларацияланган тыюу салуу болгонуна карабастан, гендердик басмырлоонун айрым элементтери ченемдик деңгээлде жана эмгек жана жумуштуулук рыногунда болгон практикада бар экенин көрсөттү.

Бардык мамлекеттик жана муниципалдык түзүмдөр өлкөдөгү гендердик саясаттын аткаруучулары болушу керек, алар гендердик курамды сектордук пландарына киргизиши жана пландалган иш-чараларды жана аракеттерди жүзөгө ашыруу үчүн бюджеттик каражаттардын бөлүнүшүн карашы керек. Бирок буга толук көңүл бурулбайт. Дээрлик бардык мамлекеттик органдарда жана ЖӨБОлордо ыйгарым укуктуу адамдар аныкталып, алардын функциясына гендердик маселелер үчүн жоопкерчилик камтылган, алардын айрымдарында Гендердик маселелер боюнча кеңештер мамлекеттик органдын жетекчисинин орун басарларынын биринин жетекчилиги астында коомдук башталышта түзүлгөн, бирок алардын иш жүзүндөгү ишмердүүлүгү натыйжасыз болуп келет.

24 мүчөдөн турган Улуттук гендердик өнүктүрүү боюнча кеңеш Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин Төрагасынын орун басарынын төрагалыгы алдындагы консультативдик орган болуп саналат. Кеңештин мүчөлөрүнүн катарына Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттары, Министрлер Кабинетинин мүчөлөрү, жети облустун жана Бишкек, Ош шаарларынын жетекчилери, коомдук бирикмелердин өкүлдөрү, БУУнун түзүмдөрү кирет.

Гендердик саясатты ишке ашырууну координациялоочу жана секторлор аралык өз ара аракеттенүүчү ыйгарым укуктуу орган Кыргыз Республикасынын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлигинин гендердик маселелер боюнча бөлүмү болуп саналат. 2021-жылдын башында аткаруу бийлигинин түзүмүн өзгөртүү гендердик маселелер боюнча бөлүмдүн штаттык бирдиктерин үй-бүлөлүк зомбулук маселелерине кайрадан бөлүштүрүүгө алып келди.

Министрликтерде жана ведомстволордо сектордук саясаттын аялдардын жана эркектердин түрдүү топторуна таасир этишин талдоону жүргүзө ала турган кадрлар жетишпейт. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин гендердик теңчиликтин концепциясын түшүнүү жана колдонуу боюнча потенциалын жогорулатуу кадрларды даярдоо/кайрадан даярдоо программаларына кирген эмес. Сектордук пландоо жана бюджеттөө процесстеринде гендердик маселелерди эске алуу боюнча талаптар министрликтердин жана ведомстволордун негизги кызматкерлердин функциялык милдеттерине киргизилген эмес. Гендердик теңчилик саясаты деп көбүнчө мамлекеттик органдардын же ЖӨБОнун гендердик курамын саноо түшүнүлөт. Гендердик маселелер бөлүнүп каралат жана ал эл аралык уюмдар колдоо көрсөткөн долбоорлордун болушунан көз каранды.

Гендердик статистика гендердик теңчиликке, улуттук жана сектордук өнүктүрүү максаттарына, өлкөнүн эл аралык милдеттенмелерин аткарууга жетүү боюнча прогрессти баалоонун маанилүү инструменти болуп саналат. Бирок гендердик статистиканы өкмөттүн жылдык отчетуна же сектордук отчетторго киргизүү ченемдүү болбогону аз келгенсип, тескерисинче таптакыр эсепке алынбайт. 2019-2020-жылдары Кыргыз Республикасында гендердик статистикага жана улуттук статистикалык системанын потенциалына комплекстүү баалоо жүргүзүлгөн. Баалоонун корутундулары жана сунуштамалары "2022-2026-жылдарда статистиканы өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясынын (СӨУС)" долбоорун иштеп чыгуунун жүрүшүндө колдонулган.

2017-жылы зомбулукка жана адамдарды сатууга басым жасоо менен гендердик басмырлоо жаатындагы мамлекеттик жана административдик (ведомстволук) статистиканын талдоосу жүргүзүлгөн. Жыйынтыгы боюнча Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасында, ИИМде, Кыргыз Республикасынын Сот департаментинде, Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигинде, УСКда жана кризистик борборлордо статистикалык маалыматтарды чогултуу боюнча система өркүндөтүлгөн. Аталган түзүмдөрдүн кызматкерлери үчүн гендердик зомбулук боюнча статистиканы чогултууга тиешелүү колдонмолор даярдалган, окутуу жүргүзүлгөн. Отчеттуулуктун жаңыртылган формалары бир катар ведомстволук актылар аркылуу ишке киргизилген.

Мамлекеттик бюджетти калыптандыруу жана аткаруу процесстерине гендердик мамилени киргизүү акыркы жылдарда активдүү түрдө жүргүзүлүп келет. Гендердик сезгич бюджеттөөнү илгерилетүүдөгү негизги жетишкендиктерге төмөнкүлөрдү киргизүүгө болот:

- республикалык бюджеттин гендердик экспертизасынын туруктуу практикасын жама Бюджеттик чыгымдардын орто мөөнөттүү стратегиясын (БЧОС) ишке киргизүү;

- ЭСКММдин гендердик жооптуу программалык бюджетин иштеп чыгуу;

- улуттук бюджеттин гендердик экспертизасын жүргүзүүнүн стандартын иштеп чыгуу жана бюджеттик циркулярдын гендердик багытталышын жогорулатуу;

- мамлекеттик жана муниципалдык социалдык заказдардын механизми.

2. Негизги жетишкендиктер жана көйгөйлөр

Мурунку Улуттук стратегия ишке ашырылган мезгилде мамлекеттик гендердик саясатты жүзөгө ашыруунун жыйынтыгы боюнча негизги жетишкендиктерге төмөнкүлөрдү киргизүүгө болот:

1) ӨЭУ менен консультацияларды жүргүзүүдө иштелип чыккан Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн төртүнчү улуттук баяндамасына БУУнун Комитетинин корутунду сын-пикирлериндеги сунуштамаларын аткаруу боюнча Планды ишке ашыруу үчүн прецедент түзүү;

2) 2021-жылдагы Конституцияда аялдардын жана эркектердин укуктарынын жана мүмкүнчүлүктөрүнүн теңчилиги, эл аралык милдеттенмелерге ылайык киргизилген атайын чаралар боюнча негизги жоболордун сакталышы;

3) Улуттук программаларды туруктуу өнүктүрүүнү стратегиялык пландоо боюнча методологияга гендердик талдоо жүргүзүүнүн жана анын жыйынтыктарын бардык программаларга камтуунун зарылдыгы жөнүндө талаптардын киргизилиши;

4) аялдардын ишкердигин колдоо боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн атайын программасын иштеп чыгуу демилгесин илгерилетүү;

5) аялдардын жана кыздардын ишке орношуу жана киреше табуу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү үчүн IT-технологиялар чөйрөсүнө тартуу зарылдыгына көңүл буруу жана аларды тартуу боюнча алгачкы жагымдуу үлгүлөр;

6) айыл жана шаар жерлеринде мектепке чейинки билим берүү мекемелерине жеткиликтүүлүктү арттыруу, мектепке чейинки даярдык программаларын ишке киргизүү, үй-бүлөлөр менен балдарды эрте өнүктүрүүгө багытталган иштерди активдүү илгерилетүү;

7) мектеп окуу китептерин жана окуу-методикалык комплекттерди гендердик экспертизалоо механизмин иштеп чыгуу, сыноо жана ишке киргизүү боюнча БИМдин тажрыйбасы;

8) Кыргыз Республикасынын Куралдуу Күчтөрүнүн Генералдык штабынын базасында мөөнөттүү кызмат өтөгөн жоокерлерди эркектердин репродуктивдүү ден соолугу, гендердик сабаттуулугу, никеге туруу максатында аялдарды ала качуунун, эрте никеге туруунун жана үй-бүлөлүк зомбулуктун алдын алуу боюнча окутууну уюштуруу прецендентин түзүү;

9) "Үй-бүлөлүк зомбулуктан сактоо жана коргоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жаңы редакцияда кабыл алуу, аны аткаруучу субъекттерди, координациялоо боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик органды аныктоо, укуктук коргоо боюнча механизмдерди конкреттештирүү боюнча ведомстволук ЧУАларды кабыл алуу;

10) басмырлап никеге туруу жаатында кылмыштар үчүн кылмыш жоопкерчилигин күчөтүү, нике курагын бузууга жана ала качууга, жашы жете электерди иш жүзүндө никеленген мамилелерге мажбурлоо үчүн мыйзамдуу чараларды киргизүү;

11) улуттук жана жергиликтүү деңгээлдерде аялдардын саясатка аралашуусун кеңейтүү үчүн атайын чаралардын туруктуу болушуна багытталган шайлоо мыйзамдарына өзгөртүүлөрдү киргизүү, мында ыйгарым укугу токтогон депутаттын мандатын ошол эле жыныстын өкүлүнө берүүнү жана айылдык кеңештерде депутат аялдар үчүн мандаттарды резервдөөнү ченем менен бекитүү, натыйжада алардын саны 9дан 38%га чейин өстү (БШКнын 2021-жылдын июнь айына карата алдын ала берген маалыматы боюнча);

12) "Мамлекеттик социалдык заказ жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамын Мамлекеттик социалдык заказдар программасынын алкагында мамлекеттик бюджеттин каражаттарынан бөлүнгөн гранттардын эсебинен коммерциялык эмес уюмдардын калкка социалдык кызмат көрсөтүү үчүн укуктук негиз катары кабыл алуу жана кризистик борборлор аркылуу зомбулуктан жабыркагандар үчүн социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү киргизүү;

13) өз аймагында кризистик борборлорду колдогон, анын ичинде муниципалдык социалдык заказ механизмин колдонуу аркылуу колдоо көрсөткөн бир катар жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын демилгелери;

14) бир катар окутууларды жүргүзүү, тийиштүү ведомстволук чечимдерди, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ЧУАларын иштеп чыгуу жана кабыл алуу жана "Жарандык коргонуу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына гендердик ченемдерди киргизүү жолу менен Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин жана анын түзүмдүк бөлүмдөрүн ӨК шарттарында гендердик зомбулуктун алдын алуу жана чара көрүү боюнча иштерге активдүү тартуу;

15) 2018-жылы ЭСКММдин программалык бюджетинде "2020-жылга чейин гендердик теңчиликке жетүү боюнча улуттук стратегия" программасынын гендердик сезгич бюджеттөөнү илгерилетүү процессинде маанилүү кадам катары пайда болушу.

Ошол эле учурда, акыркы жылдары гендердик теңчиликке жетүүгө тоскоолдук кылган негизги көйгөйлөр белгилүү болду, алардын ичинде:

1) гендердик теңчиликке жетүүнүн институттук механизмдерин илгерилетүүгө тоскоолдук кылган башкы чакырыктардын бири - кабыл алынган мыйзамдарды жана программаларды ишке ашыруунун төмөн натыйжалуулугу;

2) мамлекеттик кызматчылардын, анын ичинде гендердик теңчиликке жетүү боюнча программалык чараларды ишке киргизүү көз каранды болгон кызматкерлердин арасында гендердик сезгичтик деңгээлинин төмөн экендиги байкалууда;

3) мунун натыйжасында аялдардын жана кыздардын өз укуктарын иш жүзүндө колдонуу мүмкүнчүлүгү кыскарган, мамлекеттик башкаруу системасында гендердик көйгөйлөрдү эске алуу институттук жактан туруксуз болуп саналат;

4) эмгек рыногунда гендердик тең салмаксыздык күчөдү, аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүнүн туруктуу кыскарышы жана миграциянын феминизациясы байкалууда;

5) климаттын өзгөрүшүнөн улам келип чыккан күтүлбөгөн климаттык факторлор жама өзгөчө кырдаалдар аялдардын бизнесине терс таасирин тийгизип жатат, алардын терс кесепеттерине туруштук бере албаган жана аларды жеңүү үчүн олуттуу потенциалы жок калктын аялуу топторунун абалын начарлатууда;

6) коомдо диний жана салттуу баалуулуктардын таасири күч алууда, алар светтик баалуулуктарды алып жүргөндөргө, активист-аялдарга жана саясатчыларга, өзгөчө шайлоо жана саясий туруксуздук мезгилинде агрессивдүү жана ачык кол салуу түрүндө байкалууда;

7) билим берүүдө жана эмгек рыногунда гендердик сегрегация көбөйүп баратат, акы төлөнбөгөн үй жумуштары барган сайын аялдарга жүктөлүп жатат, ал эми үй-бүлөлүк мамилелер жана үйдөгү тарбия гендердик стереотиптердин күчөп бара жаткан таасиринин алдында калып, зомбулуктун масштабын жогорулатып жана анын көрүнүштөрүн барган сайын ырайымсыз жана курч кылууда;

8) гендердик басмырлоо жана гендердик кылмыштарда натыйжалуу териштирүү жана калыс сот адилеттиги үчүн укук колдонуу тажрыйбасы, укуктук жана институттук механизмдер аныкталган көйгөйлөрдүн масштабына ылайык келбейт;

9) мыйзамдардын гендердик экспертизасы формалдуу мүнөзгө ээ. Дээрлик бардык мыйзамдар акыркы жылдары иш жүзүндө гендердик экспертиза жүргүзүлбөстөн кабыл алынган жана азыркы учурда да кабыл алынууда;

10) 2021-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтү кайра уюштурулгандан кийин Гендердик өнүктүрүү боюнча улуттук кеңештин статусу белгисиз. Гендердик саясатты иш жүзүнө ашыруу жана гендердик зомбулуктун масштабын кыскартуу боюнча ишти координациялоого жооптуу ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган жетиштүү потенциалга ээ эмес;

11) мамлекеттик башкаруу системасында жана айрым мамлекеттик органдардын ишинде гендердик маселелер толук эске алынбайт жана ал эл аралык уюмдар колдоого алган долбоорлордун болушунан көз каранды;

12) мамлекеттик органдар тарабынан айрым секторлордун ишинде гендердик аспекттерди аныктоо жана өнүктүрүүнүн улуттук же сектордук программаларына КГМны киргизүү үчүн демилгелер көтөрүлбөйт;

13) мамлекеттик бюджеттин аткарылышына гендердик талдоо жүргүзүлбөйт, анткени аткаруу тууралуу отчет функционалдык жана экономикалык классификация боюнча гана жарыяланат, алар түрдүү социалдык топтордун ортосунда чыгымдардын бөлүнүшүн камтыбайт. Стратегияны ишке ашырууга тартылган мамлекеттик органдар бул ишти өзүнүн программалык бюджеттерине камтыбайт жана бул максатка финансылык каражаттарды бөлбөйт;

14) реалдуу программалык бюджетке өтпөстөн, гендердик теңчилик маселелерине багытталган мамлекеттик чыгымдардын жана айрым мамлекеттик органдардын же ЖӨБОнун чыгымдарынын (иш жүзүндөгү жана пландалган) көлөмүн аныктоого мүмкүн эмес.

3. Гендердик саясаттын көрүнүшү, максаттары жана артыкчылыктуу багыттары

2030-жылга чейинки мезгилде гендердик теңчилик чөйрөсүндө стратегиялык өнүктүрүүнүн жалпы көрүнүшү: Кыргыз Республикасы 2030-жылы - аялдардын жана эркектердин, кыздардын жана балдардын стереотиптерден жана басмырлоодон эркин билимге жана тарбияга негизделген, эмгек рыногунда ийгиликтүү атаандашууга жана өзүнүн потенциалын ишке ашырууга мүмкүндүк берген жашоо стратегиясын тандоодо бирдей мүмкүнчүлүктөргө ээ, гендердик зомбулуксуз коомдун жашоосуна бирдей катышууга жана лидер болууга мүмкүнчүлүк берген мамлекет.

Анын ичинде:

1) экономика чөйрөсүндө (анын ичинде климаттын өзгөрүшү боюнча дагы) гендердик теңчиликти илгерилетүү, аялдар жана эркектер үчүн татыктуу жумушту камсыз кылуу, аялдардын иштешин, анын ичинде IT чөйрөсүндө иштешин камсыз кылуу, аларга жумушка орношуу жана өзүн өнүктүрүү мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүдө, моралдык же экономикалык чектөөлөрсүз үй-бүлөнү жана карьераны айкалыштырууда көмөк көрсөтүү прогресси ишке ашты;

2) үй-бүлө институту үйдөгү милдеттерди бир кыйла бирдей бөлүштүрүүнүн эсебинен чыңдалат, кыздар жана балдар стереотиптерден эркин тарбияланышат жана баланын өздүгүнө жана кызыкчылыгына багытталат. Кыздар техникалык адистиктерге көбүрөөк ээ боло башташат, ал эми балдар билим берүү жана маданият чөйрөсүнө кызыгышат. Экономиканын жогору акы төлөнгөн технологиялык тармактарында иштеген аялдардын саны өсөт. Саясатчы аялдар өлкөнү социалдык-экономикалык өнүктүрүү программаларын ийгиликтүү илгерилетишет. Республикадагы коом гендердик стереотиптерден жана сексизмден эркин болот;

3) гендердик зомбулуктун жана басмырлоонун масштабы олуттуу түрдө кыскарат, жынысы, расасы, тили, майыптуулугу, этностук таандыктыгы, туткан дини, курагы, саясий же башка ынанымдары, билими, теги, мүлктүк же башка абалы, ошондой эле башка жагдайлары боюнча басмырлоого (24-берене) жол бербөө боюнча конституциялык кепилдиктерге ылайык аларды алдын алуу боюнча натыйжалуу система түзүлөт. Укук коргоо органдары гендердик зомбулуктун көрүнүштөрүнө нөлдүк толеранттуулук принцибин карманышат, соттук коргоо каражаттары жеткиликтүү жана гендердик кылмыштардын жана зомбулуктун күнөөкөрлөрү үчүн сөзсүз жаза алуу принцибин камсыз кылат, жабыр тарткандар үчүн жардам берүүнүн жана кызмат көрсөтүүнүн натыйжалуу системасы түзүлгөн;

4) аялдардын саясатка аралашуусу жана лидерлиги, улуттук жана жергиликтүү деңгээлде бийлик жана башкаруу органдарына, саясий партиялардын ишине гендердик күн тартибин илгерилетүү жайылтылат, саясатчы аялдардын, аялдардын жарандык активизминин консолидация жана өз ара колдоо тармагы активдүү иштейт;

5) бардык мамлекеттик органдар өнүктүрүүнүн сектордук жана улуттук программаларын иштеп чыгууда КГМны колдонушат, мамлекеттик жана муниципалдык кызматтар санариптик технологиялардын негизинде гендердик өлчөөнү эске алуу менен көрсөтүлөт. Бардык кабыл алынган мыйзам долбоорлорду, башка ЧУАларды жана бюджеттерди гендердик экспертизалоонун сапаты жана стандарттары жогорулатылган. Гендерге багытталган демилгелер коомдук пикир менен колдоого алынууда.

Узак мөөнөттүү Стратегиянын максаты Кыргыз Республикасынын жарандарынын жашоо-тирчилигинин бардык чөйрөлөрүндө иш жүзүндөгү гендердик теңчиликке жетүү үчүн бирдей укуктарды, мүмкүнчүлүктөрдү, шарттарды жана ыкмаларды камсыз кылуу боюнча институттук базаны өркүндөтүү болуп саналат.

Өзгөрүүлөр теориясы: эгер аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү (1), кыздарга жана балдарга билим берүүгө жана аларды тарбиялоого болгон мамилени өзгөртүү, аялдардын жана эркектердин салттуу гендердик ролдорун бөлүштүрүү (2), гендердик зомбулуктун масштабын кыскартуу (3), өлкөдөгү саясий процесстерге жана социалдык экономикалык өнүгүүгө аялдардын реалдуу катышуу деңгээлин жогорулатуу (4), гендердик теңчиликти илгерилетүү боюнча мамлекеттик иш-аракеттердин натыйжалуулугу жана институттук туруктуулугу (5) сыяктуу стратегиялар колдонула турган болсо, анда жагымдуу гендердик ченемдер, мамиле жана жүрүм-турум коомдун жана айрым адамдардын деңгээлинде колдоого алынат. Себеби, бири-бирин өз ара бекемдеген көп тараптуу демилгелер бүгүнкү күндө басмырлоочу практика үчүн негиз болуп саналган жеке жана социалдык-маданий ченемдерди натыйжалуу түрдө өзгөртө алышат.

Максатка жетүү үчүн төмөнкү артыкчылыктуу багыттар боюнча милдеттерди чечүү зарыл:

1) аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү;

2) маданий саясат жана функционалдык билим берүү;

3) гендердик басмырлоодон коргоону жана калыс сот адилеттигин күчөтүү;

4) чечимдерди кабыл алууда гендердик паритетти илгерилетүү жана аялдардын саясатка катышуусун өнүктүрүү;

5) жөнгө салуучу саясат.

4. Гендердик саясаттын артыкчылыктуу багыттары жана милдеттери

1. Аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү

Гендердик аспекттерди экономикалык чөйрөгө интергациялоонун маанилүүлүгү Кыргыз Республикасы ратификациялаган түрдүү эл аралык документтерде бир нече жолу баса белгиленген. Экономикалык чөйрөдө аялдарга карата басмырлоону жоюу АБЖК боюнча Кыргызстандын маанилүү милдеттеринин бири болуп саналат. Өлкөнүн маанилүү милдеттеринин бири болуп таанылган ТӨМдүн алкагында 5-ТӨМ гендердик теңчиликке жетүүгө жана бардык аялдардын жана кыздардын укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө багытталган. 5-ТӨМдүн милдеттеринин бири экономикалык ресурстарга карата аялдарга бирдей укуктарды берүү, ошондой эле жерге жана менчиктин башка формаларына ээ болууга жана аларды контролдоого, финансылык кызмат көрсөтүүлөргө, мураска алуу укугуна жана жаратылыш ресурстарына жетүү үчүн реформаны карайт. Мындан тышкары, гендердик теңчиликтин маселелери өтмө катары белгиленген, ал эми гендердик дезагрегацияланган индикаторлор башка бардык ТӨМдөрдө каралган.

Аялдардын жана эркектердин экономикалык (мисалы, ишкердик ишин жүргүзүүнү жана ишканаларды башкарууну жүзөгө ашырууга бирдей жеткиликтүүлүк) жана эмгектик мамилелердин (мисалы, эмгек акы төлөөдө бирдейлик, үй эмгегин таануу) бирдей мүмкүнчүлүктөрү улуттук деңгээлде таанылат жана кепилдик берилет.

Аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөр чөйрөсүндөгү артыкчылыктуу багыттар болуп төмөнкүлөр эсептелет:

1) эмгекке жарамдуу курактагы экономикалык активдүү эмес аялдарды эмгек ишине тартуунун эсебинен алардын санын кыскартуу;

2) аялдардын ишкердигин өнүктүрүү;

3) татыктуу эмгекти камсыз кылуу үчүн зарыл болгон шарттарды түзүү;

4) аялдардын укуктук жана финансылык сабаттуулугун жогорулатуу;

5) климаттын өзгөрүшүнө ыңгайлашуу саясатына гендердик аспекттерди киргизүү.

2. Маданий саясат жана функционалдык билим берүү

Гендердик билим берүү эл аралык маанилүү документтердин, анын ичинде сапаттуу билим берүүгө жетүү, ошондой эле гендердик стереотиптерди жеңүү 4, 5, 10 жана 16-Максатта чагылдырылган ТӨМ сыяктуу глобалдык стратегиялардын маанилүү бөлүгү болуп саналат. Бул маселелер жалпысынан туруктуу өнүктүрүү үчүн негизги шарттар катары каралат.

Ушул Стратегияда аялдар менен эркектердин ортосунда тилектештиктин жана өз ара колдоонун зарылдыгын маданий саясаттагы негизги кайрылуу кылуу сунушталат. Ошол эле учурда заманбап абалдын болгон татаалдыгын көрсөткөн кайрылуунун мындай "жумшак" формасы жеткиликтүү жана натыйжалуу болушу мүмкүн. Бир эле убакта гендердик басмырлоо деген эмне жана эмне үчүн бул басмырлоо өлкөнүн өнүгүшү үчүн зыяндуу экендигин көрсөтүү жана түшүндүрүү маанилүү болуп саналат. Бул кайрылуу өлкөнүн диний коомчулугуна дагы багытталышы керек. Изилдөөлөргө ылайык алар үй-бүлө институтун чыңдоодо жогору кызыкчылыгы бар экенин көрсөтүшкөн. Аялдары менен күйөөлөрүнүн, чоң энелердин, чоң аталардын, балдардын жана кыздардын ортосундагы өз ара урматтоо жана милдеттерди бирдей бөлүштүрүү зарылдыгы диний үй-бүлөгө түшүнүктүү жана жеткиликтүү тилде айтылышы керек.

Маданий саясаттан тышкары ата-энелик/балдарды тарбиялоо жана ден соолук чөйрөсүндө функционалдык билим берүү маселелери дагы эле чечилбеген бойдон калууда. Көптөгөн гендердик стереотиптердин үй-бүлөлөрдө жаралып жаткандыктан жана үй-бүлө ичиндеги мамилелерди өзгөртүү теңчилик жана басмырлабоо чөйрөсүндө абалдын өзгөрүшүнүн маанилүү факторлору болгондуктан, бул чөйрө маанилүү болуп саналат. Ушул Стратегиянын өзгөрүүлөр теориясынын маанилүү бөлүгү, эгер салттуу гендердик ролдор үй-бүлө деңгээлинде өзгөрсө, анда бүтүндөй коомдун деңгээлинде өзгөрүүлөр башталат деген идеядан турат. Чоңдорго функционалдык билим берүүгө байланыштуу максаттарды ишке ашыруу үчүн өлкөнү санариптештирүүнүн потенциалын жана мүмкүнчүлүктөрүн колдонуу абдан маанилүү.

Маданий жана билим берүү саясаты чөйрөсүнүн артыкчылыктуу багыттары болуп төмөнкүлөр эсептелет:

1) төмөнкүлөргө мамиленин өзгөрүшү:

- үй-бүлөлүк ролдорго болгон (милдеттерди салттуу бөлүштүрүүнүн ордуна тилектеш жана өз ара колдоо, балдарды жана кыздарды тарбиялоого бирдей мамиле кылуу);

- аялдардын саясатка аралашуусуна болгон (саясатчы аялдарга оң мамиле жасоо, саясаттын социалдык жаатында башка чөйрөлөргө караганда артыкчылыгы);

- аялдардын жана эркектердин кесиптик ишине карата (кесиптик стереотиптер);

2) гендер чөйрөсүндө функционалдык билим берүүнү илгерилетүү;

3) гендердик басмырлоонун жана зомбулуктун категорияларын жана аларды болтурбоону түшүндүрүү аркылуу гендердик басмырлоого каршы күрөшүү, ошондой эле медиалык, жарнамалык жана маданий продукттарды басмырлоого каршы экспертиза түзүү.

3. Гендердик басмырлоодон коргоону жана калыс сот адилеттигин күчөтүү

Мурдагы Улуттук стратегияны ишке ашырууга мониторинг жүргүзүү гендердик басмырлоо жана гендердик зомбулук маселелерин чечүү алсыз жана карама-каршы келген укук колдонуу тажрыйбасы менен гана эмес, көп аял алууну, эрте никеге турууну жана башка басмырлоочу практикаларды пропагандалаган салттуу маданият жана дин үчүн гендердик теңчилик идеясына каршылык кылуунун күчөшү менен дагы татаалдашканын көрсөттү.

Аялдарга карата зомбулукка чара көрүү үчүн кабыл алынган жаңы мыйзамдардын ченемдери жетишсиз. Мыйзамдар сот органдары, ар бир мамлекеттик органдын же ЖӨБОнун зарыл болгон билимге ээ жана өз милдеттерине кесипкөй мамиле кылган ыйгарым укуктуу кызматкерлери тарабынан бирдиктүү жана үзгүлтүксүз түрдө кабыл алынууга тийиш.

Мурдагы жана жаңы кылмыш-жаза мыйзамдарынын, жаңы кодекстердин укук колдонуу практикасы укуктук ченемдерди колдонууга карата бирдиктүү ыкманын жок экенин көрсөттү, болгон мыйзамдарга карама-каршылыктарды аныктады. Жабыр тарткан аялдардын укуктарын сактоо жана коргоо процесстерин жөнгө салууга мыйзамдардын таасир этишине системалуу мониторинг жүргүзүү жана баалоо жок.

Жабыр тарткандарга жардам берүү боюнча учурдагы тажрыйбада мамлекеттик органдар тарабынан жабыр тарткан аялдардын жана кыздардын керектөөлөрүнө багытталган стандарттар жана ыкмалар киргизилген эмес. Гендердик зомбулуктан сактоо жана коргоо чөйрөсүнө жооптуу субъекттердин потенциалынын жетишсиз экендиги байкалууда, мамлекеттик органдардын, ЖӨБОнун жана жарандык коомдун координацияланганы жана секторлор аралык өз ара аракети жок.

Гендердик басмырлоодон коргоону жана калыс сот адилеттигин күчөтүү чөйрөсүндө артыкчылыктуу багыттар болуп төмөнкүлөр эсептелет:

1) гендердик басмырлоо жана гендердик кылмыштар болгон учурларда натыйжалуу тергөө жана калыс сот адилеттиги үчүн укук колдонуу тажрыйбасына мониторинг жүргүзүү жана укуктук жана институттук механизмдерди өнүктүрүү;

2) гендердик басмырлоо жана гендердик зомбулук болгон учурларда аныктоонун, чара көрүүнүн жана алдын алуунун гендердик-сезгич системасын куруу.

4. Чечимдерди кабыл алууда гендердик паритетти илгерилетүү жана аялдардын саясатка катышуусун кеңейтүү

Гендердик мамилени жашоонун бардык чөйрөлөрүнө, анын ичинде саясий жана коомдук чөйрөгө киргизүү, бардык жарандык жана саясий укуктарды колдонууда теңчиликти камсыз кылуу жана бул үчүн мыйзамдуу жана башка чараларды көрүү - Кыргыз Республикасынын АБЖК, Жарандык жана саясий укуктар жөнүндө эл аралык пакт, Аялдардын саясий укуктары жөнүндө конвенция сыяктуу адам укуктары боюнча маанилүү эл аралык келишимдерге кошулуусунан келип чыгуучу милдеттенмелери. Мындан тышкары, жашоонун бардык чөйрөлөрүндө жана бардык деңгээлдерде чечим кабыл алууга аялдардын катышуусу коомдук жыргалчылыктын, экономикалык өсүштүн, саясий туруктуулуктун залогу, демократиянын зарыл шарты болуп саналат, бардык социалдык топтордун кызыкчылыктарын эске алуу менен өнүгүүнүн бардык багыттары боюнча прогресске жетүүгө мүмкүнчүлүк берет. ПИПте белгиленгендей, саясий чечимдерди кабыл алуудагы теңчилик мамлекеттик саясатты калыптандырууда теңчилик факторун реалдуу эске алуу ансыз өтө күмөн болгон жана аялдардын активдүү катышуусуз жана чечимдерди иштеп чыгуу процессинин бардык деңгээлдеринде аялдардын кызыкчылыктарын эске алуусуз теңчилик, өнүктүрүү жана тынчтык максаттарына жетүү мүмкүн эмес болгон кандайдыр бир рычагдын ролун ойнойт.

Кыргызстан аткарылышын жактаган БУУнун Коопсуздук кеңешинин 1325-резолюциясы мүчө мамлекеттерди чечимдерди кабыл алуунун бардык деңгээлдерине аялдардын бир кыйла активдүү катышуусун камсыз кылууга көптөн-көп чакырат.

"Гендердик теңчиликти камсыз кылуу жана бардык аялдардын жана кыздардын укуктарын жана мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү" 5-ТӨМдүн алкагында милдеттердин бири болуп саясий, экономикалык жана коомдук жашоодо чечимдерди кабыл алуунун бардык деңгээлдеринде аялдардын көп тараптуу жана реалдуу катышуусун жана лидерлик үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылуу саналат.

Кыргыз Республикасы бул милдеттерди ишке ашыруу боюнча аракеттерди жумшоодо, бирок бардык жетишкендиктерге карабастан, аялдар дагы эле түрдүү деңгээлдерде чечимдерди кабыл алуу процесстерине толук катышпаганын, ал эми гендердик күн тартибин илгерилетүү бир катар тоскоолдуктарга учураганын моюнга алуу керек. Алардын ичинде - гендердик теңчилик чөйрөсүндө мыйзамдардын аткарылбаганы үчүн жоопкерчиликтин толук жоктугу, жооптуу адамдардын гендердик компетенттүүлүгүнүн жетишсиздиги, аялдардын аялуу топторунун саясатка катышуусун кеңейтүүгө багытталган атайын мамлекеттик программалардын жоктугу, саясий эрктин, саясий партиялардын ишинде гендердик мамиленин жоктугу же жетишсиздиги, стереотиптердин таасири менен аялдарда жана эркектерде калыптанган жеке көз караштар, аялдардын жетишсиз маалымат алуусу жана аялдардын өздөрүнө ишенбестиги, алардын материалдык ресурстарынын чектелгендиги, үй жумуштарын аткаруу зарылдыгына байланыштуу убакыттын жетишсиздиги ж.б. Бул көйгөйлөр комплекстүү мүнөзгө ээ жана аларга түрдүү багыттар боюнча таасир этүү керек.

Гендердик паритетти илгерилетүү жана саясатка катышуусун кеңейтүү боюнча артыкчылыктуу милдеттер:

1) саясий мамлекеттик жана муниципалдык кызмат орундарда жана административдик мамлекеттик жана муниципалдык кызмат орундарда гендердик өкүлчүлүктү камсыз кылуу боюнча атайын чараларды иштеп чыгуу жана киргизүү (бир жыныстагы адамдардын 70%дан ашпоосу);

2) саясий партиялардын ишине гендердик мамилени киргизүү жана аялдардын саясий лидерлигин колдоо.

5. Жөнгө салуучу саясат

Аткаруу бийлигинин түзүмүндө жана ЧУАларды инвентаризациялоо процессинде болуп жаткан өзгөрүүлөрдү эске алуу менен мыйзамдык жетишкендиктерди сактоо жана башкаруунун бардык деңгээлдеринде гендердик теңчиликке жетүү боюнча улуттук институттук механизмди өнүктүрүү боюнча чараларды көрүү зарыл. Ошол эле учурда, өзгөрүп жаткан кырдаал гендердик өлчөөлөрдү киргизүү үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачууда.

Мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишинде КГМ киргизүү максатында артыкчылыктуу багыттар:

1) өнүктүрүүнүн улуттук жана жергиликтүү программаларын жана стратегияларын иштеп чыгууда КГМны колдонууну ишке ашыруу, өнүктүрүүнүн улуттук жана жергиликтүү программаларын жана стратегияларын иштеп чыгуу процессинде КГМны колдонуу боюнча тажрыйбалык колдонмону иштеп чыгуу, апробациялоо жана ченем менен бекитүү, мамлекеттик жана муниципалдык органдардын кызматкерлерин методологиялык колдоо жана потенциалын жогорулатуу;

2) Кыргыз Республикасынын бюджеттик системасы жөнүндө мыйзамдарга бюджеттерди түзүүнүн жана аткаруунун гендердик сезгич процессинин жаңы принцибин, "жергиликтүү бюджеттерди түзүү жана аткаруу процессинде гендердик мамилелер" түшүнүгүнүн аныктамасын киргизүү же "гендердик-сезгич бюджет";

3) санариптик форматта мамлекеттик жана муниципалдык кызмат көрсөтүүлөр гендердик өлчөмдү интеграциялоо;

4) милдеттүү гендердик экспертиза жөнүндө ченемдердин сакталышына парламенттик жана жарандык контролду күчөтүү жана ЧУАларды кабыл алууда мыйзам чыгаруу демилгелерин көтөргөн субъекттердин жоопкерчилигин жогорулатуу; Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши менен өз ара аракеттенүү менен улуттук мыйзамдардын Кыргыз Республикасынын эл аралык милдеттенмелери менен шайкеш келтирүү жана үндөштүрүү боюнча иштерди улантуу;

5) ченем жаратуу жана укук колдонуу практикасына гендердик багыттагы ЖТТны киргизүү;

6) улуттук гендердик статистиканы өркүндөтүү жана анын көрсөткүчтөрүн эл аралык милдеттенмелерге шайкеш келтирүү;

7) мамлекеттик жана жергиликтүү бюджеттерди түзүү жана аткаруу процесстерине гендердик мамилелерди киргизүү, республикалык бюджетти гендердик экспертизалоо туруктуу тажрыйбасын жана "Бюджеттик чыгымдардын орто мөөнөттүү стратегиясы (БЧОС)" ишке киргизүү. Мамлекеттик жана муниципалдык социалдык заказдардын механизмин өнүктүрүү.

5. Күтүлгөн жыйынтыктар

1. Аялдардын экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү:

1) эмгекке жарамдуу курактагы экономикалык активдүү эмес аялдардын саны (2019-жылы 866 миң адам) үй чарбасын жүргүзгөн аялдардын санын кыскартуунун эсебинен олуттуу түрдө азаят. Аялдарды экономикалык активдүүлүккө тартуу жана аялдардын ишкердигин колдоо боюнча тапшырманы аткаруу өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө жана үй чарбаларынын жыргалчылыгын жогорулатууга оң таасирин тийгизет. Маалыматтык-окутуу иш-чаралары аялдардын билим деңгээлин жогорулатат жана ишкер аялдарга өлкө ичинде бизнесин өнүктүрүүгө жана ЕАЭБдин алкагында экспорттук рынокторго чыгууга мүмкүнчүлүк берет;

2) татыктуу жумушту камсыз кылуу үчүн шарттарды түзүү боюнча милдеттерди ишке ашыруунун башкы жыйынтыктары эмгек миграциясынын негизги гендердик аспекттерин так аныктоо болот. Изилдөө эмгек миграциясында жүргөн аялдардын жумушка орношуу чөйрөлөрүн, алардын негизги көйгөйлөрүн жана керектөөлөрүн аныктайт, анын негизинде колдоо көрсөтүүнүн ыкмалары иштелип чыгып, аларды мамлекет кыргыз диаспоралары менен биргеликте көрсөтөт. Аял-эмгек мигранттары бир кыйла коргоодо болушат;

3) аялдардын укуктук жана финансылык сабаттуулугун жогорулатуу боюнча милдеттин алкагында, экономикалык өз ара мамилелердин маданиятын жалпы жогорулатуу, бизнес баштоо жана өнүктүрүү, өз укуктарын коргоо үчүн зарыл болгон билимге ээ аялдардын санын көбөйтүү экономиканы өнүктүрүүнүн кошумча фактору болот;

4) аялдар, айрыкча айыл жергесинде жашаган аялдар климаттын өзгөрүшүнө байланышкан тобокелдерге карата алсыздыгы азаят. Алар климатка адаптацияланган айыл чарбасын иштетүү боюнча негизги көндүмдөрдү жана билимдерди алышат жана климаттык тобокелдерге бир кыйла даяр болушат. Климаттын өзгөрүшүнө адаптацияланган чөйрөдө өлкөнүн саясаты атайын гендердик аспекттерди аны иштеп чыгуу учурунан баштап эске ала баштайт.

2. Маданий саясат жана функционалдык билим берүү:

1) маданият, маалымат жана билим берүү чөйрөсүндө гендердик теңчиликти илгерилетүүгө жооптуу болгон мамлекеттик институттардын кызматкерлеринин потенциалы күчөтүлөт;

2) үй-бүлө ичиндеги теңчиликтин жана өз ара колдоонун, үйдөгү милдеттерди бирдей бөлүштүрүү зарылдыгынын, балдарды жана алардын позициясын урматтоонун маанилүүлүгүн чагылдырган материалдар жана продукттар чыгарылат. Журналисттер жана пикирлердин лидерлери, анын ичинде социалдык тармактарды колдонуучулар өзүнүн потенциалын жогорулатуу үчүн керектүү окутуудан өтүшөт жана башка мүмкүнчүлүктөргө ээ болушат;

3) саясатчы аялдарга, жалпы эле аялдардын саясатка катышуусуна, саясий чечимдерди кабыл алууга аялдардын катышуусунун жана алар көтөргөн маселелердин, көйгөйлөрдүн маанилүүлүгүнө жакшы мамиле кылуу калыптандырылат;

4) эркектерди жана аялдарды кесиптик өнүктүрүү темасына карата коомдун мамилеси өзгөрөт, кесиптик стереотиптердин жана ишенимдердин жайылуу деңгээли кыскарат. Кыздар жана уландар үчүн келечектүү болгон заманбап адистиктер, ошондой эле балдардын, өспүрүмдөрдүн жана жаштардын "стандарттык эмес" кесиптерди тандашын үй-бүлөнүн жана коллективдин колдошу активдүү түрдө жайылат;

5) гендер чөйрөсүндө, анын ичинде санариптештирүүнүн мүмкүнчүлүктөрүн колдонуу менен жергиликтүү коомдордо ата- энелерди жана педагогдорду окутуу аркылуу балдарды жана кыздарды бирдей тарбиялоо чөйрөсүндө функционалдык билим берүүнүн деңгээли жогорулайт;

6) мөөнөттүү аскер кызматчылардын жана айылдагы эркектердин арасында диний лидерлердин жардамы менен эркектердин ден соолугу чөйрөсүндө билим берүү жогорулайт (анын ичинде санариптештирүүнүн мүмкүнчүлүктөрүн колдонуу менен онлайн окутуу);

7) медиалык жана жарнамалык продукттар үчүн басмырлоого каршы жана гендердик экспертиза жүргүзүүнүн методологиясы жана механизми түзүлөт жана апробацияланат.

3. Гендердик басмырлоодон коргоону жана калыс сот адилеттигин күчөтүү:

1) гендердик басмырлоо жана зомбулук маселелерин жөнгө салуу боюнча мыйзамдарга жана укук колдонуу тажрыйбасына дайыма мониторинг жүргүзүлөт; соттук тажрыйба жалпыланат жана талданат;

2) гендердик кылмыштарды кароо процессинде жана сот адилеттигине жана комплекстүү жардам көрсөтүүгө жетүүдө аялдардын муктаждыктарын эске алууда өзгөчөлүктөрдү аныктоо үчүн системалык деңгээлдеги мониторинг жана баалоо мыйзам чыгаруу процессинде баштапкы чекит болот. Бул ченемдик укуктук актылар жабыр тарткан аялдардын укуктарын коргоого түз жана сезилерлик таасир этишет жана гендердик кылмыштар менен иштөөдө керектөөлөрдү жана артыкчылыктарды так көрсөтөт;

3) мыйзам чыгаруу процессинин алкагында гендердик кылмыштардан жабыр тарткандардын укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоо үчүн мааниге ээ болгон маселелерди талкуулоо үчүн платформа, анын ичинде стандарттуу операциялык жол-жоболор жана адаптациялык лидерликтин жана жакшы девианттыктын инновациялык методикасы түзүлөт;

4) укук коргоо органдарынын системасында институттук деңгээлдеги өзгөрүүлөр гендердик зомбулуктун түрдүү формалары менен иштеген, адистештирилген бөлүмдөрдү түзүүдө колдонулат;

5) стандарттуу операциялык жол-жоболорго жана субъекттердин ведомстволор аралык өз ара аракеттенүүсүнө, анын ичинде "бирдиктүү терезеге" жана ЧУАлардын арасында мамлекеттик заказдарды жайгаштыруу механизминин базасына негизделген, гендердик басмырлоодон жана гендердик зомбулуктан жабыр тарткандарга кызмат көрсөтүүнүн жана жардам берүүнүн комплекстүү системасы калыптандырылат.

4. Чечимдерди кабыл алууда гендердик паритетти илгерилетүү жана аялдардын саясий катышуусун кеңейтүү:

1) белгиленген шайлоо алкактары жана механизмдери шайлоолордо гендердик баланска жетүү үчүн шарттары түзөт, аялдардын саясатка катышуу деңгээлин жогорулатат, алардын лидерлигин чыңдайт;

2) саясий, административдик мамлекеттик, муниципалдык кызматтарда гендердик өкүлчүлүктү камсыз кылуу боюнча киргизилген атайын чаралар бардык деңгээлдеги мамлекеттик жана муниципалдык кызмат органдарында гендердик паритетке жетүүгө мүмкүнчүлүк берет;

3) толук көрсөтүлбөгөн топтордогу аялдардын (майыптыгы бар аялдар, айыл жергесиндеги аялдар, этностук азчылыктардын аялдары) саясатка катышуусун кеңейтүү боюнча атайын программаларды иштеп чыгуу жана ишке киргизүү алардын мүмкүнчүлүктөрдүн иш жүзүндө бирдейлигин түзүүнүн эсебинен саясий ишке активдүү катышуусуна жардам берет;

4) конституциялык жана шайлоо мыйзамдарын реформалоонун натыйжасында жетишилген бекемделген мыйзам чыгаруу базасы, бир убакта мыйзам ченемдерин сактоо менен шайлоо процессинде зомбулук үчүн жоопкерчиликке тартуу механизмдерин түзүү улуттук жана жергиликтүү деңгээлде чечимдерди кабыл алууга аялдарга катышууга мүмкүнчүлүк берет жана бул процесстердин сыртында калуу тобокелдигин азайтат;

5) аялдардын саясий жашоого катышуусуна тоскоолдук кылган факторлорго таасир этүү аларга бардык саясий жана социалдык процесстердин бирдей катышуучусу болууга жардам берет;

6) аялдарды тартуу үчүн реформаланган саясаттар жана саясий партиялардын ички жол-жоболору, саясий партиялардын ишине жана программалык документтерге киргизилген гендердик мамиле аялдардын саясий лидерлигин колдойт жана гендердик күн тартипти илгерилетүүгө мүмкүнчүлүк берет;

7) Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши жана жергиликтүү кеңештин депутаттары гендердик компетенттүүлүккө жана гендердик маселелерди илгерилетүү жөндөмдүүлүгүнө ээ болушат;

8) саясатчы аялдардан түзүлгөн жана колдоого алынган түйүндөр гендердик күн тартипти натыйжалуу илгерилетишет;

9) аялдардын лидерлиги мектептери жана насаатчылык программалары, лидер аялдардын, саясатчы аялдардын потенциалын жогорулатуу саясий жана коомдук жашоого натыйжалуу катышууга, атаандаштыкка туруктуу, ресурстар менен камсыз кылынган чечимдерди илгерилетүүгө өбөлгө түзөт.

5. Жөнгө салуу саясаты:

1) мамлекеттик саясат социалдык адилеттүүлүккө жана адамдардын натыйжалуу өнүгүшүнө жетүү максатында бардык топтордун кызыкчылыктарын жана керектөөлөрүн эске алуу менен түзүлөт;

2) ЧУАларды инвентаризациялоо процессинде өнүктүрүүнүн улуттук жана жергиликтүү стратегиялык программаларын иштеп чыгууда КГМны эске алуу боюнча талаптар сакталат; иш-аракеттердин программалары/пландары гендердик, анын ичинде альтернативалуу экспертизасыз бекитилбейт;

3) КГМнын маңызын түшүндүрүү менен иштелип чыккан практикалык колдонмо кызматкерлерге өз ишинде практикада жетекчиликке алууга мүмкүнчүлүк берет;

4) КГМ боюнча окутуудан өткөн адамдар аны өздөрүнүн ведомстволорунун ишинин стратегияларын пландоодо колдоно алышат, ЖӨБОнун кызматкерлери атайын онлайн ресурс аркылуу окуу жана өз ишинде гендердик маселелерди салыштыруу жана мыкты тажрыйбаларды ишке киргизүү үчүн жеткиликтүү материалга ээ болушат;

5) гендердик-сезгич кызмат көрсөтүүлөрдүн мыкты тажрыйбалары жана практикалары, кызмат алуучулардын типтүү жана спецификалык гендердик суроо-талаптары аныкталат; мамлекеттик жана муниципалдык кызмат көрсөтүүлөргө КГМны киргизүү боюнча ЧУАлар бекитилет, мамлекеттик жана муниципалдык кызматтарды көрсөтүүнүн гендердик-сезгич стандарттары боюнча маалыматтык жана методикалык жардам көрсөтүлөт;

6) мыйзамдуу гендердик демилгелердин тизмесинин жана планынын болушу ЧУАларды өркүндөтүү жана АБЖК комитетинин сунуштамаларын эске алуу боюнча иштерди пландуу жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк берет, мында кызыкдар өнөктөштөрдү тартат. План Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин тийиштүү чакырылыштарынын ишинин натыйжалуулугунун индикторлорунун бири катары кызмат кылат;

7) гендердик экспертизадан жана гендердик экспертизаны камтуу талдоосунан өткөн, Кыргыз Республикасынын кабыл алынган мыйзамдарынын катышын аныктоо максатында жылдык серептерди жүргүзүү практикасы орнотулат;

8) ЧУА долбоорлорунун гендердик экспертизасы толук көлөмдө жана белгиленген стандарттарга ылайык жүргүзүлөт;

9) маалымат булактарын талдоонун негизинде учурда бар болгон статистикалык маалыматтарда жыныстык белгиси боюнча дезагрегацияланган маалыматтардын саны жана жеткиликтүүлүгү эл аралык стандарттарга ылайык келтирилет;

10) жөнгө салуу таасирине гендердик багыттагы талдоону киргизүү мамлекеттик жөнгө салуунун жана ченем жаратуу практикасынын сапатын, гендер боюнча жөнгө салуу жүктөмүнүн ачык-айкындуулугун жана болжолдоно тургандыгын жогорулатууга көмөк көрсөтөт;

11) республикалык жана жергиликтүү бюджеттердин каражаттарын гендердик талдоо механизмин киргизүү коомдун социалдык маанилүү көйгөйлөрүн чечүүгө жана коомдук пайдалуу максаттарга жетүүгө өбөлгөлөйт.

6. Стратегияны ишке ашыруу процесси

Стратегияны ишке ашыруу процесси гендердик теңчиликке жетүү боюнча орто мөөнөттүү улуттук иш-аракеттер планын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу аркылуу жүзөгө ашырылат. Ушул Стратегияга тиркелген УИП аны ишке ашыруунун биринчи этабы болот. 2030-жылга чейинки Стратегияда белгиленген узак мөөнөттүү артыкчылыктарды түзөтүү жөнүндө чечимдер орто мөөнөттүү пландарды ишке ашыруу боюнча прогрессти баалоонун жана мониторинг жүргүзүүнүн маалыматтарынын негизинде кабыл алынат.

Стратегияны ишке ашыруу процессин башкаруу төмөнкүлөрдү карайт:

1) Стратегиянын узак мөөнөттүү артыкчылыктарын илгерилетүү прогрессине карата чечимдерди кабыл алуу үчүн орто мөөнөттүү пландарды ишке ашырууга системалык талдоону жана баалоону;

2) орто мөөнөттүү пландарда каралган демилгелерди ишке ашырууга чыгымдардын, анын ичинде УИПти ишке ашырууну бюджеттөөнүн негиздүүлүгүн;

3) каржылоо булактарын, анын ичинде бюджеттик жана бюджеттен тышкары булактарды, ошондой эле өнүктүрүү боюнча эл аралык өнөктөштөрдүн каражаттарын аныктоону;

4) гендердик теңчиликке жетүү боюнча узак мөөнөттүү жана орто мөөнөттүү артыкчылыктарды ийгиликтүү илгерилетүү үчүн жагымдуу жөнгө салуучу-башкаруучу чөйрөнү түзүүнү;

5) УИПтин конкреттүү чараларын жана иш-аракеттерин ишке ашыруу үчүн зарыл болгон шарттарды түзүүнү;

6) УИПти ишке ашыруу прогрессин баалоо жана мониторинг жүргүзүү системасын ишке киргизүүнү, билдирилген максаттардан жана милдеттерден четтөөлөрдү аныктоону, гендердик теңчиликке жетүү саясатынын орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү артыкчылыктарына зарыл болгон оңдоолорду киргизүүнү жана анын себептерин талдоону.

Стратегияны ишке ашыруу жаппы мамлекеттик жана тармактар аралык мүнөзгө ээ.

УИПти ишке ашыруу боюнча бардык катышуучулардын жана кызыкдар тараптардын иш-аракеттеринин макулдашылгандыгы Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Аялдардын иштери жана гендердик өнүктүрүү боюнча улуттук кеңештин жалпы координациясынын алдында камсыз кылынат.

Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин мамлекеттик гендердик саясатты ишке ашыруу үчүн зарыл болгон мыйзамдардын кабыл алынышын камсыз кылат.

Стратегияны ишке ашырууга жооптуу болуп жүктөлгөн ыйгарым укуктары бөлүгүндө аткаруу бийлигинин органдары эсептелет.

УИПти жана ушул Стратегияны ишке ашыруу, мониторинг жүргүзүү жана баалоо процессин координациялоо боюнча ыйгарым укуктуу орган Кыргыз Республикасынын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлиги болуп саналат.

Стратегияны ишке ашыруу боюнча иш-чаралар мамлекеттик бюджеттен жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдары тыюу салбаган башка булактардан каржыланат.

Стратегияны ишке ашыруу боюнча бекитилген УИПтин негизинде жооптуу мамлекеттик органдар жана ЖӨБО УИПти аткаруу боюнча ведомстволук/жергиликтүү пландарды кабыл алышат.

7. Мүмкүн болуучу тобокелдиктер жана коркунучтар

Стратегиянын максаттарын жана милдеттерин жүзөгө ашыруунун ийгиликтүү болушуна таасир этүүчү, ишке ашыруу процессинин олуттуу түрдө татаалдашына алып келүүчү, анын ичинде, өнүктүрүүнүн дүйнөлүк тенденциясынын жана өлкөнүн ички кырдаалынын таасирин эске алуу менен социалдык-саясий тобокелдер жана коркунучтар бар. Баарынан мурда, бул кыргыз мамлекеттүүлүгүн өнүктүрүүнүн азыркы этабында божомолдоо оор болуп эсептелген саясий процесстердин таасир этүү мүмкүнчүлүгү. COVID-19 пандемиясы форс-мажордук кырдаалдын өлкөнүн экономикалык процесстерине, азык-түлүк, энергетикалык, экологиялык коопсуздугуна тийгизген таасири өтө олуттуу болушу мүмкүн экендигин көрсөттү.

Ушуга байланыштуу Стратегияны ишке ашырууну баалоо жана мониторинг жүргүзүүнүн жүрүшүндө өнүктүрүүнүн 4 түрдүү сценарийин болжолдоо ыкмасынын негизинде аны ишке ашыруунун альтернативалуу варианттары боюнча иштеп чыгуулар колдонулат.

Тобокелдерди минималдаштыруу жана аны ийгиликтүү ишке ашырууну камсыз кылуу үчүн арасында төмөнкүлөр бар мүмкүн болуучу тобокелдерди жана коркунучтарды баалоо зарыл:

- өлкөдөгү социалдык-саясий туруксуздук, COVID-19 пандемиясынын терс таасиринин уланышы, диний жана салттуу көз караштардын таасиринин кеңейиши жана алардын радикалдашуусу;

- экономикалык кризистин тереңдеши жана анын натыйжасында Стратегияны ишке ашырууну мамлекеттик бюджеттен каржылоо мүмкүнчүлүгүн чектелиши; эл аралык уюмдар, коомдук жана башка бирикмелердин жетишсиз колдоо көрсөтүшү;

- жооптуу мамлекеттик органдар менен ЖӨБОнун ортосунда Стратегияны ишке ашыруу боюнча иш-аракеттердин талаптагыдай координациянын жана макулдашуунун жоктугу.

Мониторинг жүргүзүү жана баалоо системасы Стратегиянын милдеттерин ишке ашырууда кыйынчылыктарды жана тоскоолдуктарды байкап турууга мүмкүндүк берет. Ушул Стратегияны аткаруу үчүн Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин, башка мамлекеттик органдардын жана ЖӨБОнун жарандык коомдун уюмдары менен конструктивдүү өз ара аракеттенүүсүндө тыгыз жана макулдашып иштөөсү зарыл.

Гендердик саясат чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган туруктуу негизде мамлекеттик органдар менен ЖӨБОнун ортосунда Стратегияны ишке ашырууну координациялоо функциясын аткарууга, Стратегияны ишке ашыруунун жана баалоонун бардык этаптарында жарандык коомдун активдүү катышуусун камсыз кылууга, ошондой эле гендердик көйгөйлөрдү чечүүдө колдоо көрсөтүүгө кызыкдар өнүктүрүү боюнча эл аралык өнөктөштөрдү тартууга тийиш.

Кыскартуулардын тизмеси

Гендердик теңчилик боюнча 2022–2024-жылдарга карата улуттук иш-аракеттер планынын бюджети