1-берене. Негизги түшүнүктөр

Ушул Мыйзамда төмөнкүдөй терминдер жана аныктамалар колдонулат:

1) Кыргыз Республикасынын азык-түлүк коопсуздугу (мындан ары - азык-түлүк коопсуздугу) - республиканын азык-түлүк көз карандысыздыгын камсыз кылган жана тамак-аш азыктарын керектөөнүн физиологиялык ченемдерине ылайык калк үчүн азык-түлүктүн негизги түрлөрүнүн табигый жана экономикалык жеткиликтүүлүгүн кепилдеген Кыргыз Республикасынын экономикасынын абалы;

2) азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу - тамак-аш азыктарын керектөөнүн физиологиялык ченемдеринин деңгээлинде калк үчүн негизги тамак-аш азыктарынын табигый жана экономикалык жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу боюнча экономикалык, уюштуруучулук жапа башка чараларды иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу;

3) азык-түлүк кризиси - Кыргыз Республикасынын бардык аймагында же олуттуу бөлүгүндө тамак-аш азыктарын керектөөнүн минималдуу ченемдерине ылайык калкты негизги тамак-аш азыктары менен камсыз кылуу коркунучта турган жана бул коркунуч мамлекеттик жөнгө салуу чараларын колдонуу менен гана четтетилиши мүмкүн болгон кырдаал;

4) өзгөчө азык-түлүк кырдаалы - Кыргыз Республикасынын аймагынын олуттуу бөлүгүндө керектөөнүн физиологиялык ченемдерине ылайык келген көлөмдө негизги тамак-аш азыктары менен калкты камсыз кылуу коркунучта турган, азык-түлүк менен камсыздоону турукташтыруу үчүн мамлекеттик жөнгө салуу чараларын кабыл алууну талап кылган шарттар;

5) тамак-аш азыктарын керектөөнүн физиологиялык ченемдери - адамдын генотибинде бекемделген физиологиялык-биохимиялык процесстерди оптималдуу ишке ашырууну камсыз кылуучу тамак-аш жана биологиялык активдүү заттардын зарыл болгон келип түшүүсүнүн орточолонгон чоңдугу;

6) тамак-аш азыктарын өндүрүүнүн зарыл болгон деңгээли - калктын жашы, жынысы, эмгек шарттары, климат, ошондой эле Кыргыз Республикасынын азык-түлүк коопсуздугун камсыз кыла турган тамак-аш рационунун башка өзгөчөлүктөрү боюнча бөлүштүрүү түзүмүн эске алуу менен калктын жан башына негизги тамак-аш азыктарына болгон орточо керектөөсүнүн негизинде эсептелген, ата мекендик товар өндүрүүчүлөрдүн негизги тамак-аш азыктарын жана тамак-аштын чийки заттарын өндүрүү деңгээли;

7) тамак-аш азыктарынын табигый жеткиликтүүлүгү - калктын керектөөлөрүн канааттандыруу үчүн жетиштүү көлөмдөгү тамак-аш азыктарынын керектөөчү жерлерге үзгүлтүксүз келип түшүүсү;

8) тамак-аш азыктарынын экономикалык жеткиликтүүлүгү - калктын, анын ичинде анын социалдык жактан аялуу катмарынын тамак-аш азыктарын керектөөнүн физиологиялык ченемдерине ылайык колдонуудагы керектөө түзүмүндө, баа тутумунда, кирешелердин деңгээлинде, социалдык жөлөк пулдар болгондо сатып алуу мүмкүнчүлүгү;

9) өзгөчө режим - Азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш боюнча кеңештин сунушу боюнча Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин (мындан ары - Министрлер Кабинети) чечими менен белгиленүүчү өзгөчө азык-түлүк кырдаалы пайда болгон учурда аракеттенүү мезгилинин белгилүү бир убактысы;

10) калктын туура тамактануусу - калктын маданий салттарына ылайык келген, ден соолукту чыңдоого жана оорулардын алдын алууга өбөлгө түзүүчү, сапаты жана саны боюнча шайкеш келген коопсуз тамак-аш;

11) мамлекеттик азык-түлүк резерви - азык-түлүк товарларынын азайтылбас жана ыкчам запасынан турган, өзгөчө азык-түлүк кырдаалынын шарттарында базардагы таңсыктын алдын алуу жана аларды пайдалануу үчүн арналган мамлекеттик материалдык резервдин бөлүгү;

12) азык-түлүк көз карандысыздыгы - өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу шарты, ал аткарылганда чет өлкөдөн тамак-аш азыктарын берүү токтотулган учурда өзгөчө азык-түлүк кырдаалы пайда болбойт;

13) импортту алмаштыруу - чет өлкөдө өндүрүлгөн тамак-аш азыктарын алмаштыруу жана ички рынокто ата мекендик өндүрүштүн өсүшүнө дем берүү боюнча мамлекеттик саясат.

2-берене. Азык-түлүк коопсуздугу боюнча мыйзамдар

Азык-түлүк коопсуздугунун укуктук негизи болуп Кыргыз Республикасынын Конституциясы, ушул Мыйзам, эл аралык укуктун жалпы таанылган принциптери жана ченемдери, Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык күчүнө кирген эл аралык келишимдер, ошондой эле алардын негизинде чыгарылган башка ченемдик укуктук актылар саналат.

(КР 2025-жылдын 31-октябрындагы № 248 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

3-берене. Азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу

1. Азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуунун максаты болуп тамак-аш азыктарынын болушуна, жеткиликтүүлүгүнө жана коопсуздугуна негизделген тамак-аш азыктарын керектөөнүн физиологиялык ченемдерине ылайык калктын тамак-аш азыктарынын зарыл болгон санына жеткиликтүүлүгү үчүн шарттарды, ошондой эле туура тамактанууга жетишүү үчүн шарттарды түзүү саналат.

2. Азык-түлүк коопсуздугу азык-түлүк коопсуздугуна жетишүү боюнча жалпы мамлекеттик жана тармактык программаларды кабыл алуу жана ишке ашыруу, ошондой эле мамлекеттик бийлик органдары тарабынан көрүлүүчү чаралардын комплекси аркылуу төмөнкүдөй жол менен камсыз кылынат:

- Кыргыз Республикасында өндүрүлүүчү, ташып келинүүчү жана сатылуучу тамак-аш азыктарынын жана азык-түлүк чийки затынын сапатын жана адамдын ден соолугунун коопсуздугун техникалык регламенттердин, стандарттардын жана ченемдик укуктук актылардын талаптарына ылайык камсыз кылуу;

- өзгөчө азык-түлүк кырдаалы келип чыккан же анын келип чыгуу коркунучу жаралган учурда калк үчүн, биринчи кезекте, анын социалдык жактан аялуу катмары үчүн негизги тамак-аш азыктарын ыкчам сатып алуу, жеткирүү жана бөлүштүрүү тартибин аныктоо;

- чет өлкөдө өндүрүлгөн тамак-аш азыктарын алмаштыруу жана негизги тамак-аш азыктарын өндүрүүнү көбөйтүү боюнча импортту алмаштырууну уюштуруу.

3. Тамак-аш азыктарынын болушу мамлекеттик материалдык резервдин азык-түлүк тобунун запастарын жаңыртуу жана толуктоо, импорт, азык-түлүк жардамы жана ички жана тышкы жагымсыз факторлордун таасирине карабастан өздүк өндүрүш менен камсыз кылынат.

4. Тамак-аш азыктары алардын накталай бар болушу сыяктуу эле, сатып алуучулук жөндөмдүүлүккө карата да жеткиликтүү болушу керек.

5. Өзгөчө азык-түлүк кырдаалы же болбосо анын коркунучу келип чыкканда Азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш боюнча кеңештин сунушу боюнча Министрлер Кабинети белгилүү бир мезгилге азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуунун өзгөчө режимин белгилейт.

3-1-берене. Азык-түлүк көз карандысыздыгы

1. Министрлер Кабинети Кыргыз Республикасынын азык-түлүк көз карандысыздыгын камсыз кылуу боюнча чараларды көрөт.

2. Эгерде республикада негизги тамак-аш азыктарынын жылдык өндүрүшү тамактануунун физиологиялык ченемдерине ылайык тамак-аш азыктарынын мындай түрлөрүнө калктын жылдык керектөөсүнүн 80 пайызынан азын түзсө, Кыргыз Республикасынын азык-түлүк көз карандысыздыгы камсыз кылынбаган болуп эсептелет.

(КР 2025-жылдын 31-октябрындагы № 248 Мыйзамынын редакциясына ылайык)

5-берене. Азык-түлүк коопсуздугуна байланышкан өзгөчө азык-түлүк кырдаалындагы иш-чаралар

Өзгөчө азык-түлүк кризистери же болбосо алардын коркунучу келип чыкканда Министрлер Кабинети:

- жалпы калк үчүн белгилүү бир мезгилге негизги тамак-аш азыктарын ченемдик бөлүштүрүүнү белгилейт;

- чийки затка кепилденген бааларды белгилейт жана аны мамлекеттик материалдык резервге түздөн-түз айыл чарба өндүрүүчүлөрүнөн ыкчам сатып алууну жүзөгө ашырат;

- азык-түлүк товарларынын айрым түрлөрүнө бааларды баа түзүү жөнүндө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген тартипте мамлекеттик жөнгө салууну киргизет;

- тышкы соода иши жөнүндө Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык сезондук алымдарды белгилөө жолу менен негизги тамак-аш азыктарынын экспорттук жана импорттук берүүлөрүн жөнгө салат;

- калктын социалдык аялуу катмары үчүн негизги тамак-аш азыктарын жеткиликтүү баада жеткирүүнү жана бөлүштүрүүнү уюштурат;

- азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш жаатындагы көйгөйлөрдү чечүү максатында республикалык бюджеттен натыйжалуу жана жетиштүү каржылоого өбөлгө түзөт;

- тышкы соода ишин жөнгө салуу чөйрөсүндөгү мыйзамдарга жана Кыргыз Республикасы катышуучу болуп саналган, мыйзамдарда белгиленген тартипте күчүнө кирген эл аралык келишимдерге ылайык тарифтик эмес жөнгө салуу чараларын колдонуу жолу менен негизги тамак-аш азыктарын ташып келүүнү жана ташып чыгууну (экспорттук жана импорттук берүүлөрдү) жөнгө салат;

- мыйзамдарда каралган башка иш-чараларды жүзөгө ашырат.

6-берене. Азык-түлүк коопсуздук чөйрөсүндөгү маалымат, мониторинг жана талдоо

1. Азык-түлүк коопсуздук чөйрөсүндөгү маалымат, агроөнөржай комплексинин абалына мониторинг жана талдоо жүргүзүү өзүнө төмөндөгүлөрдү камтууга тийиш:

- Кыргыз Республикасынын азык-түлүк коопсуздугунун жана азык-түлүктөн көз карандысыздыгынын деңгээлин эсептөөнүн негизги тутуму, ошондой эле негизги тамак-аш азыктарын өндүрүүнү пландаштыруу үчүн база болуп саналган Кыргыз Республикасындагы азык-түлүк өндүрүүнүн керектүү жана иш жүзүндөгү деңгээлинин балансын жана ал жыл сайын Министрлер Кабинети тарабынан түзүлөт;

- тамак-аш азыктарын өндүрүүнүн абалын, азык-түлүктүн жана айыл чарба, азык-түлүк өнүмдөрүн өндүрүүнүн керектүү жана иш жүзүндөгү деңгээлинин жалпы мамлекеттик жана региондук балансын;

- агроөнөржай комплексинин өнүгүү абалын;

- азык-түлүктүн өндүрүлгөн жана алын келинген көлөмдөрү, анын кыймылы, баасы, сапаты, ошондой эле календардык жыл ичинде керектөө динамикасы жөнүндө маалыматтарын;

- айыл чарба сырьесунун жана азык түлүктүн ички рыногунун абалы жана өнүгүү тенденциясын;

- мамлекеттик материалдык резервдин болушун жана көлөмүн;

- мамлекеттик материалдык резервди сактоо үчүн кампа жайларынын болушун жана абалын;

- азык-түлүктүн, айыл чарба өнүмдөрүн жана кошо сатылуучу товарлардын дүң соодасын;

- калктын айрым топторунун сатып алуу жөндөмдүүлүгүн;

- азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу боюнча мамлекеттик жана максаттуу программалардын, келишимдердин, макулдашуулардын жана иш-чаралардын аткарылышын;

- Кыргыз Республикасында колдонулуучу техникалык регламенттердин, эларалык, мамлекеттер аралык жана улуттук стандарттардын, ченемдердин жана эрежелердин болушун, ошондой эле тийиштүү техникалык регламенттер күчүнө киргенге чейин колдонулуучу ченемдик укуктук актыларды;

- азык-түлүк коопсуздугунун абалын илимий талдоо.

2. Азык-түлүк коопсуздугунун деңгээлин баалоо үчүн негизги (базалык) тамак-аш азыктарынын тизмеги Министрлер Кабинети тарабынан аныкталат.

Азык-түлүк коопсуздугу боюнча маалымат берүүнүн тартиби Министрлер Кабинети тарабынан белгиленет.

3. Азык-түлүк коопсуздугу боюнча маалыматтарды топтоо, мониторинг жана талдоо үчүн жоопкерчилик айыл чарба чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик органга жүктөлөт.

4. Туура тамактанууну уюштуруу системасынын натыйжалуулугуна мониторинг жана талдоо жүргүзүү үчүн жоопкерчилик саламаттык сактоо жаатындагы ыйгарым укуктуу органга жүктөлөт.

8-берене. Азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу боюнча кеңеш

1. Министрлер Кабинети азык-түлүк менен республиканы туруктуу жана үзгүлтүксүз камсыз кылуу боюнча байланышкан стратегиялык жана оперативдүү мүнөздөгү башкаруу жана чечимдерди кабыл алуу аракеттерин координациялоо үчүн Кыргыз Республикасынын азык-түлүк боюнча кеңешин түзөт.

2. Кыргыз Республикасынын Азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу боюнча кеңеши кеңеш берүүчү орган болуп саналат жана өз ишинде Кыргыз Республикасынын Конституциясын, мыйзамдарын, Президенттин жарлыктарын жана тескемелерин, Министрлер Кабинетинин токтомдорун жана тескемелерин жана башка ченемдик-укуктук актыларын, ошондой эле Министрлер Кабинети тарабынан бекитилүүчү өзүнүн жобосун жетекчиликке алат.

3. Өзгөчө азык-түлүк кырдаалынын келип чыгышы же анын келип чыгуу коркунучу жөнүндө чечим Азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш боюнча кеңештин сунуштамасы боюнча Министрлер Кабинети тарабынан, бир эле убакта кабыл алынган чечим жөнүндө Жогорку Кеңешке кабарлоо менен кабыл алынат.

4. Азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу боюнча кеңештин жумушчу органы болуп айыл чарба чөйрөсүндөгү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган саналат.

5. Азык-түлүк коопсуздугу жана тамак-аш боюнча кеңеш калктын коопсуз тамак-аш азыктарына жетүүсү үчүн азык-түлүк резервин түзүү жана туура тамактануу маданиятын калыптандыруу максатында мамлекеттик жана муниципалдык органдардын, коммерциялык жана коммерциялык эмес уюмдардын, илимий жана билим берүү мекемелеринин, ошондой эле үй чарбаларынын ишин координациялоону жүзөгө ашырат.

9-берене. Азык-түлүк коопсуздугуна жетишүү

Кыргыз Республикасында азык-түлүк коопсуздугу камсыз кылынды деп төмөндөгү учурларда эсептелет, эгерде:

- эгерде мамлекеттик материалдык резервдин азык-түлүк тобунун запастарынын деңгээли республиканын калкынын 90 күндөн аз эмес керектөөсүн жапса;

- республиканын мамлекеттик бюджети ушул Мыйзамдын талаптарына ылайык келген негизги тамак-аш азыктарын ташып келүүлөрүн каржылоого мүмкүнчүлүгү болсо;

- Кыргыз Республикасында колдонулуучу ченемдик талаптарга ылайык келген тамак-аш азыктарынын сапаты, калориялуулугу жана коопсуздугу камсыз кылынса;

- эгерде республиканын керектөө рыногунда өлкөнүн калкын кепилденген камсыз кылуу үчүн жетиштүү болгон, керектөөнүн сунуш кылынган өлчөмүнөн төмөн эмес көлөмдөгү тамак-аш азыктары бар болсо.

(КР 2025-жылдын 31-октябрындагы № 248 Мыйзамынын редакциясына ылайык)