КР Өкмөтүнүн 2019-жылдын 3-июнундагы № 270 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ

2018-жылдын 23-августу № 393

2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө

Орто мөөнөттүү мезгилге макроэкономикалык өнүктүрүү параметрлерин аныктоо максатында, Кыргыз Республикасынын Бюджеттик кодексине, “Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүн мамлекеттик болжолдоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамына, “Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө” Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 10 жана 17-беренелерине ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. 2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу тиркемеге ылайык бекитилсин.

2. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги Кыргыз Республикасынын 2019-2021-жылдарга фискалдык саясатынын негизги багыттарын түзүүдө 2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасын макроэкономикалык өнүктүрүүнүн бекитилген параметрлерин негиз катары алсын.

3. Министрликтер, мамлекеттик комитеттер, административдик ведомстволор, аткаруу бийлигинин башка органдары, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттары, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары (макулдашуу боюнча):

- орто мөөнөттүү программаларды жана өнүктүрүү стратегияларын иштеп чыгууда 2019-2021-жылдарга макроэкономикалык өнүктүрүүнүн бекитилген параметрлерин негиз катары алышсын;

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткарууга мониторингди ар айлык негизде жүргүзүшсүн жана 2018-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлүүчү максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун жүрүшү тууралуу маалыматты Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигине отчёттук мезгилден кийинки айдын 15инен кечиктирбестен берип турушсун.

4. Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги:

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткарууга мониторингдин жыйынтыктарын квартал сайын жалпыласын жана 2018-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлүүчү максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун жүрүшү тууралуу маалыматты Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө отчёттук кварталдан кийинки айдын 25инен кечиктирбестен берип турсун;

- 2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолун Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин расмий веб-сайтына жарыяласын.

5. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 13-июнундагы № 368 “2018-2020-жылдарда Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө” токтому күчүн жоготту деп таанылсын.

6. Ушул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын экономика жана инвестициялар бөлүмүнө жүктөлсүн.

7. Ушул токтом расмий жарыяланган күндөн тартып жети күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.

Тиркеме

2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу

1. Киришүү

2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолунун негизги максаты мамлекеттик органдар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, чарбакер субъекттер, калк үчүн орто мөөнөттүү мезгилге социалдык-экономикалык саясаттын сандык багыттарын жана чараларын аныктоо болуп саналат.

Орто мөөнөттүү болжолдо экономика тармактарын өнүктүрүүнүн негизги багыттары, анын ичинен алардын болжолдуу маанилерин деталдуу баяндоо жана тармактык министрликтердин, мамлекеттик комитеттердин, административдик ведомстволордун жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттарынын расмий болжолдорунун базасында өлкөнүн экономикасын өнүктүрүү келечектери аныкталган.

Орто мөөнөттүү болжолдун сценарийи Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Макроэкономикалык жана инвестициялык саясат боюнча Координациялык кеңеш тарабынан жактырылган жана түзүлгөн иш жүзүндөгү кырдаалдын факторлорун/тобокелдиктерин эске алуу менен 2017-жылы экономиканы өнүктүрүү тенденцияларын талдоонун негизинде даярдалган.

2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу 2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттарынын долбоорун иштеп чыгуу үчүн негиз болуп саналат.

2. 2017-жылы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн негизги жыйынтыктары

2017-жылы улуттук экономиканы өнүктүрүү 2016-жылдын ортосунда башталган дүйнөлүк циклди калыбына келтирүүнү улантуу, Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрдүн экономикаларындагы экономикалык активдүүлүктү жогорулатуу, геосаясий тобокелдиктерди жана Европа менен Борбордук Азия өлкөлөрүндө ички саясий аныксыздыкты азайтуу менен коштолгон.

2017-жыл дүйнөлүк экономика үчүн макроэкономикалык стабилдүүлүктү колдоо көз карашынан тышкары экономиканын реалдуу секторунун динамикасы жагынан да ийгиликтүү болду. 2016-жылдын ортосунда башталган циклдүү жогорулоо 2017-жыл бою байкалды. Өсүштүн тездеши көпчүлүк өлкөлөрдө байкалды (болжол менен 120 – дүйнөлүк ички дүң продуктунун (мындан ары - ИДП) төрттөн үчү), бул дүйнөлүк экономиканын өнүгүүсү үчүн аныктоочу учурлардын бири болду, анткени синхрондоштурулган жогорулоо байкалууда, дүйнөлүк экономикада мындай көрүнүш 2010-жылдан бери боло элек болчу.

Дүйнөлүк экономика үчүн 2017-жыл маанилүү болду жана бир катар окуялар менен белгиленди:

-       тогуз айга нефтини казып алууну азайтуу жөнүндө макулдашуунун мөөнөтүн узартуу жөнүндө ОПЕК+ өлкөлөрүнүн макулдашуусун кеңейтүү, 2018-жылдын мартына чейин нефтиге болгон бааны кармап турган. 2017-жылдын август айынан 2017-жылдын декабрь айынын ортосуна чейин баалар болжол менен 20 %га өскөн жана баррель үчүн 60 АКШ долларынан жогору болгон. Отунга болгон баанын көтөрүлүшү экономикасы өнүккөн өлкөлөрдө жалпы инфляциянын өсүшүнө алып келди, бирок айлык акы жана базалык инфляция төмөн бойдон калды;

-       жыл бою Америка Кошмо Штаттарынын Федералдык резервдик системасынын (мындан ары – ФРС) саясатынын акырындык менен катуулашы байкалды. Регулятор ставкадан үч эсе жогору болду: мартта – жылдык 0,75-1,0 %га^[1], июнда- 1,0-1,25 %га жана декабрда 1,25-1,5 %га чейин. Мындай чечим рекорддук төмөн жумушсуздуктун жана жалпысынан экономикалык жагдайдын жакшыруу фонунда кабыл алынган. Америка Кошмо Штаттарынын (мындан ары – АКШ) экономикасында төмөн жумушсуздуктун жана төмөн инфляциянын айкалышы байкалган. Америка эмгек рыногунда жагдайдын мындан аркы жакшырышы айлык акынын кескин өсүшүнө алып келе алмак;

-       2017-жылы фондулук рынокто туруксуздук байкалган. 2017-жылдын башында АКШнын негизги фондулук индекси өсүштүн рекорддук маанилерин көрсөткөн, бул аналитиктер үчүн акциялардын америкалык рыногунун төмөндөө ыктымалдыгынын белгиси болду. Рыноктогу мындай жагдай жогорку корпоративдик кирешелердин, АКШ салык кодексинин жана ФРС акча-кредиттик саясатынын кайра каралып чыгышынын күтүлгөн себеби боюнча болду;

-       сырьёлук товарлардын рыноктогу өсүшү. 2017-жылдын күз мезгилинде негизги өнөр жай металлдарына карата баалардын өсүшү байкалган, ал эми сейрек кездешүүчү металлдардын айрым позициялары боюнча бул рекорддук жыл болду. 2017-жылдын ичинде темир рудасына болгон баа үч эсеге өстү, бул дүйнөлүк экономиканын жана кыймылсыз мүлк рыногунун өсүшүнө, АКШда жана Европада автомобилдик өнөр жайдын калыбына келишине, ошондой эле айлана-чөйрөнү булгоо менен күрөштүн фонунда Кытай Эл Республикасында (мындан ары – Кытай) өндүрүштү кыскартуунун күтүлүшүнө жана өндүрүүчү өлкөлөрдүн соода согуштарына байланыштуу;

-       дүйнөлүк валюта рыногунда айрым волатилдүүлүк байкалган. Негизгиси болуп, Кытайдын экономикалык өсүшүнүн темпинин төмөндөөсүн айланып өтүүсү, ал эми Европа башаламандыкка жана Грециянын жоготууларына жол бербегендиги болду. Жыйынтыгында мындай окуялар АКШ долларынын курсунун евро жана юань курстарына карата төмөндөөсүнө алып келди. Ошондой эле АКШ долларынын бир катар башка дүйнөлүк валюталарга карата девальвациясы байкалды, бул өсүп жаткан экономикаларга кандайдыр бир колдоо боло алды.

Бул факторлор дүйнөлүк экономиканы өнүктүрүүнүн натыйжаларына таасирин тийгизди. 2017-жылы дүйнөлүк экономика 2014-2016-жж. басаңдоодон кийин калыбына келди жана өсүш 3,8 %ды^[2] түздү. Экономикасы өнүккөн өлкөлөрдө (өзгөчө Германияда, Кореяда, АКШда, Японияда) экономикалык өсүш көптөгөн эл аралык уюмдар болжогондон жогору болду. Рыногу калыптанып жаткан өлкөлөр жана өнүгүп жаткан өлкөлөр (Бразилия, Кытай жана Түштүк Африка) болжолдонгондон жогору өсүшкө ээ болушту.

Еврозонанын экономикасы чоң импульсту топтоду жана 2017-жылды жогорку өсүш менен аяктады. 2017-жылдын жыйынтыгы боюнча еврозонанын экономикалык өсүүсү 2,3 %ды^[3] түздү. Бул өсүштүн он жылдыктагы максималдуу темпи. Оңолуулар саясатка дем берүүгө жана глобалдык сурамдын бекемделишине байланыштуу. 2017-жылдын аягына карата жумушсуздуктун деңгээли 8,7 %га чейин төмөндөдү (2007-2017-жылдардагы минималдуу көрсөткүч), анын себеби экономиканын бардык негизги тармактарында жумуштуулуктун өсүүсү болду. Европа улуттук банкы жүргүзүп жаткан дем берүүчү акча-кредиттик саясат жана сандык жумшартуу программасынын алкагындагы саясат экономикалык активдүүлүктүн калыптануусуна жана инфляциянын нормага келүүсүнө оң таасирин тийгизди.

2017-жылы АКШда экономикалык өсүш 2,3 %ды түздү (2016-жылы 1,5 %ды^[4] түзгөн). 2017-жылды ФРС базалык пайыздык ставканы үч эсеге жогорулатты: жылдык 0,5-0,75 %дан 1,25-1,5 %га чейин, ал 2017-жылдын башынан баштап 8 %га баасы түшкөн доллардын негизи валюталардын (евро, иен, фунт стерлинг, канада доллары, швед крону жана Швейцария франкы) корзинасына карата девальвация болуусуна алып келди. 2017-жылдагы америкалык фондулук рыноктогу жандануу бийликке жаңы президенттин келиши менен байланыштуу болгон.

Кытайда экономикалык өсүш 2017-жылдын жыйынтыгы боюнча дүйнөлүк калыптануу фонунда 2010-жылдан бери болбогон өзүнүн тарыхый максималдуулугуна биринчи жолу жакындады (2016-жылы өсүш темпи 6,7 %ды² түздү), бул дүйнөлүк экономиканын акырындык менен калыптануусунун белгиси болот. Фискалдык колдоодон, ошондой эле экспорттун калыбына келишинен жана таза сооданын анча чоң эмес оң салымынан улам, Кытайдын ИДП өсүш темпи 6,9 % ды түздү. Кытайдын соода агымдары 2017-жылы кыйла калыбына келди, бирок инфляция жылдын ичинде өсүшкө ээ болду, бирок максаттуу көрсөткүчтөн төмөн бойдон калды. Акча-кредиттик саясаттын катууланышына карабастан, 2017-жылы финансылык эмес сектордун карызынын жалпы көлөмү өсүшүн уланткан жана кыйла жогору бойдон калды.

1-таблица

Дүйнөлүк экономиканын өсүш темпи, % менен

Евразия экономикалык бирлигине (мындан ары - ЕАЭБ) мүчө мамлекеттерде өнүгүү дүйнөлүк экономиканын калыбына келүү, бир нече жылдан бери уланып келе жаткан терс кесепеттерди жеңүү фонунда болду. Тышкы жана ички дисбаланстарды системага келтирүү, макроэкономикалык саясаттын негиздерин өркүндөтүү, ошондой эле сырьёлук товарларга айрыкча төмөн бааларга адаптациялоо ЕАЭБ мүчө мамлекеттерде экономикалык өсүштү калыбына келтирүү үчүн бекем негизди түзүүгө мүмкүндүк берди. Саясаттын дем берүүчү чаралары жана жеке керектөөнү калыбына келтирүү чоң салымын кошту. 4 жылдык кыскаруудан кийин, ЕАЭБ мүчө мамлекеттердин ортосунда соода калыбына келе баштады. Акчалай которуулардын көлөмүнүн жогорулашы керектөөчүлүк активдүүлүктү колдоого көмөк көрсөтөт, бирок айрым бир өлкөлөрдө алардын маанилүүлүгү кыйла төмөндөдү.

Россия Федерациясында (мындан ары – Россия) тышкары, ЕАЭБдин мүчө өлкөлөрүнүн бардыгында экономикалык өсүштүн темпи улуттук жана эл аралык экономикалык уюмдардын болжолдорунан жогору болду. Жылдын жыйынтыгы боюнча эң жогорку көрсөткүчтөр Армения Республикасында (мындан ары – Армения), Казакстан Республикасында (мындан ары – Казакстан) жана Кыргыз Республикасында жаралды - тийиштүүлүгүнө жараша 107,5 %, 104,0 % жана 104,6 %. ЕАЭБдин калган мүчө өлкөлөрүнө салыштырмалуу Беларусь Республикасында (мындан ары – Беларусь) жана Россияда ИДП өсүш темпи төмөн бойдон калууда: 2,4 % жана 1,5 %. Мында Армения жана Беларусия 2013-жылдан бери экономикалык өсүштүн максималдуу темпине жетишти. Россиянын экономикасы 2017-жылы эки жылдык төмөндөөдөн кийин калыбына келе баштады, бирок өсүштүн кризиске чейинки темптерине жеткен жок. Казакстанда жана Кыргызстанда ушуга окшош жагдай байкалууда: бул өлкөлөрдүн экономикасы 2015-2016-жылдарга караганда жогорку темптер менен өсүүдө, бирок экономикалык өсүштүн кризиске чейинки темптеринен дагы деле төмөн.

2-таблица

ЕАЭБдин мүчө мамлекеттеринин социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн көрсөткүчтөрү^[5], % менен

ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде жана негизги соода өнөктөштөрдө түзүлгөн макроэкономикалык шарттардын фонунда, 2017-жылы Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн негизги жыйынтыгы өлкөдө макроэкономикалык жана социалдык туруктуулукту камсыз кылуу, өнөр жай өндүрүшүнүн өсүш темпинин туруктуу оң динамикасына чыгышы (2017-жылы өсүш 11,5 %), мында 2014-2015-жылдары өсүштүн терс тенденциясы байкалган; товарлардын экспортунун көлөмүн көбөйтүү жана тышкы соода жүгүртүүнүн өсүш темпин жогорулатуу болду. Которуу системалары аркылуу жүргүзүлгөн жеке жактардын акчалай которууларынын таза агымы 24,2 %га көбөйдү, ал 2017-жылы 2030,5 млн АКШ долларын түзгөн.

2017-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтү (мындан ары- Өкмөт) тарабынан тобокелдиктердин тышкы факторлорун минималдаштырууга, ишкердикти өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө (администрациялык жүктү төмөндөтүү; либералдаштырууга багытталган фискалдык саясатты жүргүзүү; ишкерлердин финансылык ресурстарга жетүүсүн жакшыртуу; керектөө баалар индексинин туруктуулугун сактоо боюнча чараларды көрүү ж.б.) багытталган чаралар көрүлдү.

Өкмөттүн аракеттери Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Программаларын өз убагында жана сапаттуу ишке ашырууга багытталган.

2017-жылдын жыйынтыгы боюнча экономикалык өсүш 104,6 %ды түздү, ИДП көлөмү 521,0 млрд сом суммасында түзүлдү. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эске албасак, ИДПнын реалдуу өсүш темпи 104,7 %ды түздү.

Экономикалык өсүш экономиканын бардык тармактары менен камсыздалды, анын ичинде: айыл чарбасында көлөмдөр реалдуу түрдө 2,2 %га, курулушта - 7,1 %га, кызмат көрсөтүүдө - 2,6 %га өстү. Экономикалык өсүштүн негизги түзүүчүсү өнөр жай тармагында болду, анын ИДПга салымы 1,9 пайыздык пункту түздү, реалдуу өсүш темпи 10,3 % болду, негизинен металлдарды өндүрүүнүн, металл рудасын казып алуунун жогорку көрсөткүчтөрүнөн, электр энергиясын иштеп чыгуунун жогорулашынан, аны берүүнүн жана бөлүштүрүүнүн эсебинен болду.

3-таблица

ИДПны түзүүчү тармактар боюнча түзүм жана өсүш темпи

(өсүштүн темпи ДВС боюнча берилди)

Жылдык инфляциянын мааниси декабрь айында 103,7 % деңгээлинде болду (2017-жылдын декабры 2016-жылдын декабрына карата), ал эми анын орто жылдык мааниси 103,2 % түздү (2016-жылдын тийиштүү мезгилине карата). Баалардын жалпы деңгээли акча-кредиттик саясаттын кабыл алынган чараларынын натыйжасынын таасири алдында, тышкы азык-түлүк рыноктордо жагымдуу жагдайдан; Кыргыз Республикасынын соода өнөктөш өлкөлөрүндө дандын жогорку түшүмүнөн; ички рынокто КММ баалардын кымбатташынан түзүлдү. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы (мындан ары - Улуттук банк) өлкөдө инфляциялык басымдын солгундугунан мурунку тандап алынган акча-кредиттик саясат багытын карманды, бул экономикалык активдүүлүккө колдорлук таасирин тийгизди. Көрүлгөн чаралардын натыйжасында отчеттук мезгилде баалардын акырындык менен өсүүсү байкалган.

Экономикага жумшалган кредиттер^[6] 2017-жылы 110,5 млрд сомду түзүп, 2017-жылдын башынан бери 15,7 %га көбөйдү.

Мында банктардын кредиттик портфелинин көлөмү жыл башынан бери 15,9 %га көбөйүп, 2017-жылы 108,3 млрд сомду түздү. Кредиттик портфелдин өсүшү улуттук валюта менен берилген кредиттердин 29,6 %га өсүшү менен камсыз болду, ал эми чет элдик валютадагы кредиттердин 1,2 %га төмөндөшү байкалды. Берилген керектөө кредиттеринин көлөмү 2017-жылы 2016-жылга салыштырмалуу 21,8 %га көбөйдү.

Банк секторунун кредиттерин «долларлаштыруу» деңгээлинин 44,5тен 38,0 %га чейин, банк секторунун депозиттерин «долларлаштыруунун» деңгээли 51,0ден 47,3 %га чейин төмөндөшү белгиленди.

4-таблица

Керектөө бааларынын индексинин (КБИ) көрсөткүчтөрү

Экономиканы капиталдаштыруу деңгээли 2017-жылы 0,6 пайыздык пунктка 27,8 %га чейин төмөндөдү. Чет элдик түз инвестициялардын келиши 2017-жылы 27,5 %га азайды.

5-таблица

2016-2017-жылдары негизги капиталга инвестициялардын өсүшүнүн динамикасы

Мамлекеттик бюджеттин тартыштыгы 2017-жылы ИДПга карата 3,2 %ды түздү. Ал артыкчылыктуу түрдө тышкы булактардын эсебинен жабылды.

Мамлекеттик карыздын көлөмү 311846,1 млн сомду (4530,1 млн АКШ долларын) жана ИДПга карата деңгээли - 59,9 түздү. Мамлекеттик карыздын түзүмү чоң өзгөрүүлөргө дуушар болгон жок: 90 % көбүн тышкы карыз түзөт. Мамлекеттик тышкы карыздын ИДПга карата деңгээли 2017-жылы 53,9 %га кыскарды.

Түзүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн фонунда, Кыргыз Республикасында социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө түзүлдү: 2017-жылы бир жумушчунун орточо айлык номиналдык эмгек акысы (чакан ишканаларды эсепке алганда) 15 670,0 сомду түздү жана 2016-жылга салыштырганда 5,5 %га өсүп, ал эми анын керектөө баалар индексин эске алуу менен эсептелген реалдуу өлчөмү 2,2 %га өстү, бул жашоо минимумунун чоңдугун 3,2 эсеге жабат. Жашоо минимумунун орточо жылдык чоңдугу 2017-жылы 4900,8 сомду түздү жана 2016-жылга салыштырганда 2,2 %га өстү.

2018-жылдын 1-январына карата пенсиянын орточо өлчөмү 5412,0 сомду түздү жана 2017-жылга салыштырганда 6,6 %га өстү. Пенсионерлердин жашоо деңгээлин колдоо максатында 2017-жылдын 1-октябрынан пенсия көтөрүлдү (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 18-августундагы № 491 жана № 492 токтомдору).

ЕАЭБде иштөөнүн алкагында белгилүү иштер жүргүзүлдү: 2017-жылдын 12-августунан тартып республиканын аймагында ЕАЭБ/ББ 18 техникалык регламенттери күчүнө кирди жана 2018-жылдын башталышына карата ЕАЭБ/ББ 36 техникалык регламенттери колдонулууда (Кыргыз Республикасынын 2017-жылдын 30-мартындагы № 184 Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн токтому); Кыргыз Республикасында Бажы бирлигинин техникалык регламенттерин колдонуу боюнча иш-чаралардын планы бекитилген; Кыргыз Республикасынын 34 аккредиттелген лабораториялары жана сертификациялоо боюнча 14 орган ЕАЭБдин Бирдиктүү реестрине киргизилген, алар бардык бирликтин аймагында бирдей таанылган документтерди беришет; 28 кыргыз ишканасы ЕАЭБдин мүчө мамлекеттеринин аймагына жеткирүүлөрдү ишке ашыра ала турган Ишканалардын реестрине киргизилген (Россия жана Казакстан); 2017-жылдын 10-январынан баштап Казакстан Республикасынын аймагы аркылуу Кыргыз Республикасына/ Кыргыз Республикасынан темир жол транспорту менен жүктөрдү ташууда бир түргө келтирилген тарифтерди колдонуу маселеси боюнча Казакстан менен Макулдашуу күчүнө кирди, ал транзиттик тарифтен бир нече эсеге арзан; 2017-жылдын 1-январынан баштап, Казакстандын аймагы боюнча Россияга жеткирүү үчүн транзитке уруксат берилген кыргыз товарларынын тизмеги 86 кошумча товардык топторго кеңейтилген; Бирдиктүү өнөр жай саясатын түзүү боюнча иштер башталды.

Макроэкономикалык туруктуулукту жана Өкмөт менен Улуттук банктын кабыл алынган бирдиктүү аракеттерин колдоо үчүн базалык шарттарды түзүүнүн натыйжасында 2017-жылы экономикалык өсүштүн оң динамикасына жетишилди, пландалган социалдык милдеттенмелер толук көлөмдө аткарылды.

3. Дүйнөлүк экономиканын жана ЕАЭБдин мүчө мамлекеттеринин өнүгүү тенденциясы. Негизги дүйнөлүк товардык рыноктордун динамикасы (алтын, нефть)

Дүйнөлүк экономика. Эл аралык институттардын болжолу боюнча 2017-жылы дүйнөлүк экономика, фондулук рыноктордогу котировкалардын төмөндөшүнө жана АКШ менен Кытайдын ортосундагы соодадагы чыңалууга карабастан күтүлгөндөн натыйжалуу өсүш темпи 2018-жылы улантылууда.

Дүйнөлүк ИДП 2018 жылы 3,9 %га^[7] көбөйөт, бул 2011 жылдан бери эң тез өсүү болот. Дүйнөлүк ИДПнын өсүүсүнүн тезделишинин негизги түрткүсү болуп рыноктогу оң күтүлүүлөр, ошондой эле жакшы финансылык шарттар жана АКШдагы салыктык-бюджеттик стимулдар эсептелет.

Дүйнөлүк ИДПнын өсүүсүнө инвестициялардын мындан ары калыбына келиши, ошондой эле сырьёго карата баалардын турукташуусу, сырьёлук товарлардын экспортёрлору өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн абалына оң таасирин тийгизет.

Бирок, орто мөөнөттүү келечекте, дүйнөлүк экономикалык өсүштүн мүмкүн болгон басаңдоо тобокелдиги бар. Бул жагымсыз демографиялык жагдай (калктын улгайышы, эмгекке жарамдуу калктын үлүшүнүн азайышы), ашыкча карыздык жүктүн жана инфратүзүм секторуна капиталды ашыкча топтоонун таасири алдында кытай экономикасынын басаңдашы менен шартталган түзүмдүк чектөөлөрдүн мүмкүн болгон өсүшүнө, ошондой эле Кытай жана АКШ экономикасынын тегерегиндеги кырдаалдын курчушуна (соода согушу) байланыштуу. Геосаясий кырдаалдын курчушу негизги ири экономикалардын болжолдонуучу мезгилде жана анын мындан ары да курчушу орто мөөнөттүү мезгилде экономикалык өсүштүн жайланышына алып келет жана дүйнөлүк экономикалык абалдын начарлашына алып келиши мүмкүн.

ЭВФ баалоосу боюнча 2018 жана 2019-жылдары дүйнөлүк ИДПнын өсүшү 3,9 % түзөт; еврозона - жогорулоо жагына кайра каралган: 2018-жылы 0,2 пайыздык пунктка - 2,4 %га чейин, 2019-жылы мурунку жылдын деңгээлинде калган - 2,0 %. Дүйнөлүк банктын маалыматтары боюнча дүйнөлүк ИДПнын өсүшү январдагы болжолдун деңгээлинде турат жана 2018-жылы өсүш 3,1 %, 2019-жылы - 3,0 %ды; еврозона 2018-жылы -2,1 %ды, 2019-жылы –1,7 %ды түзөт.

Еврозона. Еврозонада экономиканын өсүшү экономиканын ар түрдүү секторлорунда сыяктуу эле, айрым өлкөлөрдө да күчтүү бойдон калууда. Керектөөчү сурам, күтүлгөндөй, орто мөөнөттүү келечекте еврозонада экономикалык жогорулоонун негизги кыймылдаткычы бойдон калууда, мында экспорт ИДПнын өсүшүн колдоону улантат. Европа борбордук банкынын зайымдык каражаттарын кыскартуу процессине көмөк көрсөтө турган акча-кредиттик саясатынын чаралары ички сурамды колдоону улантат.

Еврозонада экономикалык өсүштүн келечеги үчүн негизги тобокелдиктер балансташкан катары бааланат. Үстөмдүк кылуучу күчтүү циклдик импульс жакынкы келечекте өсүштүн басаңдашына алып келиши мүмкүн. Экономикалык өсүштүн төмөндөшүнө алып келиши мүмкүн болгон дагы бир тобокелдик валюта рынокторундагы окуяларды кошкондо, глобалдык факторлорго байланыштуу. Андан сырткары, кээ бир өлкөлөрдө пайыздык чендердин жогорулашы, каржылык рынокторга терс таасирин тийгизип, кредиттик шарттардын татаалдашына алып келип жана еврозонадагы экономикалык өсүшкө терс таасирин тийгизиши мүмкүн. АКШнын бир нече металлдарга импорттук алымдарды киргизиши жана өнөктөш өлкөлөрдүн жооп берүү чаралары дүйнөлүк соодага терс таасирин тийгизиши мүмкүн. Тобокелдиктер сактала берет, бул саясий белгисиздик менен байланыштуу (Жакынкы Чыгыштагы кырдаал, Улуу Британиянын ЕБ чыгышы, жана башкалар).

Кытай. ЭВФ маалыматтары боюнча 2018-жылы Кытайда 2017-жылдагы өсүшкө карабастан, кийин 2019-жылы 6,4 %га чейин төмөндөшү менен 6,6 % деңгээлине чейин экономиканын өсүшүнүн басаңдашы күтүлүүдө. Дүйнөлүк банктын маалыматтары боюнча, Кытайдын экономикасынын 2018-жылы 6,5 %га жана 2019-жылы 6,3 %га чейин басаңдашы күтүлүүдө^[8]. Макроэкономикалык саясат төмөн тышкы сурамга, жеке инвестициялардын төмөн деңгээлине, ошондой эле айрым тармактарда ашыкча кубаттуулуктардын болушуна карабастан, өсүштүн ички драйверлерин колдойт.

Келечек үчүн негизги тобокелдиктер финансылык сектордун аярлуулугу, экономикасы өнүккөн өлкөлөрдө протекционисттик саясаттын мүмкүн болуучу күчөтүлүшү жана геосаясий чыңалуунун өсүшү менен байланышта. Потенциалдуу өсүштүн узак мөөнөттүү фундаменталдык факторлору кийинки он жылдыкта Кытайдын экономикасынын өсүшүнүн мындан аркы басаңдашын көрсөтөт, анткени калктын улгайышы, күтүлгөндөй эле, жумуш күчүнүн сунушун төмөндөтөт.

АКШ. Экономика туруктуу өнүгүп келе жатат. ИДПнын активдүү өсүүсү 2018-жылга жакшы шарт түзүп берет. АКШдагы жүргүзүлүп жаткан салык реформасы американын экономикасына инвестицияларга түрткү берет. Финансы системасында чогулган «арзан акчалар, жаңы салык мыйзамдарынан болгон кирешелердин жогорулашы жана ставкаларды акырындык менен жогорулатуу экономикалык өсүүгө түрткү берет. Бирок АКШ тарабынан протекционалдык саясат НАФТАдан чыгууга алып келиши мүмкүн, ал бул макулдашуунун бардык мүчөлөрүнө жагымсыз жагдайга жана экономикалык өсүүгө терс таасирин тийгизиши мүмкүн. 2018-жылы ИДП 102,9% деңгээлинде өсүүсү күтүлүүдө, 2019-жылы –102,7 %⁹ деңгээлинде.

ЕАЭБге мүчө мамлекеттер экономикалык активдүүлүктү калыбына келтирүү фазасынан өтүштү. Анын оң динамикасы орто мөөнөттүү келечекте сактала тургандыгы күтүлүүдө. Экономикалык активдүүлүктүн деңгээлинин өсүшү жогорулай берет.

Эл аралык институттардын баалоосу боюнча ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде да экономикалык өсүш жогорулай баштаган (2018-жылдын апрелинде кайра каралган): Беларусь Республикасында 2018-жылы 2,1 пайыздык пунктка (0,7 %дан 2,8 %га чейин), 2019-жылы - 1,6 пайыздык пунктка (0,9 %дан 2,5 %га чейин); Казакстан Республикасында 2018-жылы - 0,4 пайыздык пунктка (2,8 %дан 3,2 %га чейин), 2019-жылы болжол мурдагы эле деңгээлинде калды жана 2,8%ды түздү, Армения Республикасында 2018-жылы 0,5 пайыздык пунктка жакшыртылды (2,9 %дан 3,4 %га чейин). 2019-жылы – 0,5 пайыздык пунктка (3,0 %дан 3,5 %га чейин), Ошону менен бирге, Россия Федерациясында 2018-жылга карата болжол 1,6 - 2,1 % , 2019-жылы – 1,5 % диапазонго чейин төмөндө жагына каралган.

6-таблица

2018-2021-жылдарга дүйнөлүк экономиканын жана айрым өлкөлөрдүн экономикалык өсүшүн институттар тарабынан баалоонун салыштырма таблицасы

Россия Федерациясы. Эксперттердин баалоосу боюнча, 2018-жылы өлкөдө стабилдүүлүк орнойт. Негизги активдүү фактор ички сурамдын жогорулашы болот, ал керектөө жана инвестициялоо деңгээлин жогорулатуу менен коштолот. Өндүрүштүк активдүүлүктү калыбына келтирүүнүн уланышы болжолдонууда.

Калыбына келүүчү процесстердин учурдагы динамикасын жана экономикалык активдүүлүктүн деңгээлинин өсүшүн эске алып, 2018-жылга карата экономикалык өсүш Россия Федерациясында кайра каралган жана 1,6-2,1% интервалда, 2019-2021-жылдары 2,2-3,5 %^[9] өсүш күтүлүүдө. Аба ырайынын терс таасири болбогон шарттардагы инфляция 4% төмөн; федералдык бюджет 1.0% чейин профицит менен аяктайт (2011-жылдан бери биринчи жолку профицит).

Инвестициялар керектөөнүн жай калыпка келишиндеги өсүштүн негизги кыймылдаткычы болот: инвестициялар сыяктуу керектөөнү колдоонун факторлору Россиянын Борбордук банкынын негизги ставкасын төмөндөтүү жана кредит берүүнүн тездетилиши болот. Негизги тобокелдик капиталдын агып чыгышы болушу мүмкүн, ал жаңы тышкы чектөөлөргө же нефтиге баалардын өзгөрүшүнүн башталышына байланыштуу, өнөр жай өндүрүшүнүн жайлашы, ошондой эле санкциялардын күчөтүлүшү улуттук валютанын алсызданышына алып келиши мүмкүн.

Казакстан Республикасы. Эксперттердин баасы боюнча, Казакстандын экономикасы туруктуу өсүштү мүнөздөйт, буга соодадагы оң тышкы шарттар көмөк көрсөтөт, ал Казакстандын негизги соода өнөктөш өлкөлөрү сыяктуу эле жалпысынан дүйнөлүк экономикада да сурамдын оң динамикасы менен шартталат. Экономикалык туруктуулукка натыйжалуу бюджеттик саясат, мамфинансылардын туруктуулугун колдоо жана МЖӨ өнүктүрүү да көмөк көрсөтөт.

2018-жылы Казакстан Республикасында экономикалык өсүш 3,8 % деңгээлинде (2018-жылга болжол 0,7 пайыздык пунктка жогорулаган), 2019-2021-жылдарга - орточо 4,1 %^[10] деңгээлинде күтүлүүдө.

Бирок, өлкөнүн макроэкономикалык өнүгүүсүнө терс таасирин тийгизе турган бир катар опурталдар бар. Тышкы опурталдардын арасында - дүйнөлүк рыноктордо энергоресурстарга баалардын кыйла төмөндөшү жана нефтиге баалардын өзгөрүлүшү, ошондой эле АКШ Федералдык резервдик системасынын саясатынын кескин жана кыйла катууланышы. Ички опурталдарга төмөнкүлөр кирет: товарлардын жана кызмат көрсөтүүнүн, айрыкча азык-түлүк жана КММнын айрым рынокторунда сунуштардын таасиринин кайталанып пайда болуу мүмкүндүгү; инфляциянын мындан аркы динамикасына жана теңгенин алмашуу курсуна карата калктын жана бизнестин күтүүлөрүнүн начарлоо мүмкүндүгү, аларды ишке ашыруу инфляциянын кескин өсүшүнө жана анын максаттуу коридордун чегинен тышкары чыгышына алып келиши мүмкүн. Тышкы жана ички шарттардын начарлашына карата реакция экономиканын өсүш темпинин басаңдашы болушу мүмкүн.

Нефтинин дүйнөлүк рыногу. Нефтиге баалардын көтөрүлүшүнүн/төмөндөшүнүн фундаменталдуу негизин «кара алтынга» карата жогорку сурамдын сакталышы жана нефтини казууну чектеген ОПЕК+ макулдашуусунун (2018-жылдын 22-июнундагы ОПЕК+ өлкөлөрүнүн жыйынында 2018-жылдын июлунан тарта нефтини казуунун көлөмүн 400-600 миң баррелге жогорулатуу чечими кабыл алынган) колдонулушун кайра кароо, ошондой эле түндүк америкалык сланец компанияларынын казуу көлөмдөрү түзөт.

Бирок Иранга каршы санкцияларды калыбына келтирүү боюнча нефтинин негизги өндүрүүчүлөрүнүн (Жакынкы Чыгыш жана Түндүк Америка) айланасындагы геосаясий окуяларга байланыштуу тобокелдик да бар.

Brent маркасындагы нефтиге баалар баррель үчүн 60 АКШ долл. жогору сакталган жана сактоочу жайларда анын запастары азайган учурда, 2018-жылы июнда боло турган ОПЕК+ жолугушууда бүтүмдү акырындык менен жокко чыгаруу жөнүндө чечим кабыл алынышы мүмкүн.

Мындай шарттарда, орто мөөнөттө нефтиге болгон баалар баррель үчүн 55дөн 73 АКШ долларына чейинки коридордо турукташат. Бирок, сунуштан сурам жогору болгон же тескерисинче болгон учурларда бул коридордон чыгып кетиши мүмкүн. Мындай өбөлгөлөрдүн фонунда көптөгөн эксперттер жана эл аралык уюмдар тарабынан оң болжол да сакталат. Мисалы:

-       Дүйнөлүк банктын болжолдоруна ылайык 2018-жылы нефтиге карата глобалдык баалар баррель үчүн орточо алганда 70,0 АКШ долларын түзөт, 2019-жылы – баррель үчүн 69,0 АКШ долларына өсөт;

-       Эл аралык валюта фонду (ЭВФ) нефтиге дүйнөлүк баалардын болжолун 2018-жылы 2,4 долларга баррель үчүн 62,3 АКШ долларына чейин жана 2019-жылы баррель үчүн 58,2 АКШ долларга жогорулатты;

-       Россия илимдер академиясы 2018-жылы орточо наркы баррель үчүн 60 АКШ долл., ал эми 2019-жылы – баррель үчүн 62,0 АКШ долл., 2020-жылы – баррель үчүн 67,0 АКШ долл. болоорун күтүүдө. Нефтинин кымбатташына ОПЕК+ бүтүмүнүн аракети жана сурамдын акырындык менен өсүшү көмөк көрсөтөт (жылына 1%га);

-       Standard&Poor's эл аралык рейтингдик агенттиги нефтиге болгон баалардын болжолун 2018-жылы жогорулатты жана Brent маркасы баррель үчүн болжолдонгон 55,0 АКШ долларынын ордуна орточо алганда баррель үчүн 60,0 АКШ долл. боло тургандыгын күтүүдө. 2019-2020-жылдарга болжол өзгөрүүсүз калган- баррель үчүн 55,0 АКШ долл.;

-       Moody's Investors Service эл аралык рейтингдик агенттиги болжолдогондой, 2018-2019-жылдарга нефтиге баалар баррель үчүн 45-65 АКШ долларынын деңгээлинде болот;

-       Citigroup эксперттери 2018-жылдын акырында Brent маркасындагы нефтиге бааны баррель үчүн 54-55 АКШ долларынын деңгээлинде, нефтинин рыногунда сурам менен сунуштун ортосунда баланска жетишүүнүн эсебинен болжолдошкон;

-       «Barclays Plc» компаниясынын аналитиктери 2018-жылы нефтиге баанын болжолун баррель үчүн 60 АКШ долларынан баррель үчүн 70 АКШ долларына чейин жогорулатты, 2019-жылы -65 АКШ долларына чейин көтөрүшкөн, бул сырьёго сурамдын орточо өсүшү жана Венесуэллага карата күтүүлөрдү кайра карап чыгуу менен шартталган;

-       «BNP Paribas» банкынын аналитиктери Brent маркасынын орточо баасынын болжолу 2018-жылы баррель үчүн 65 АКШ долларынан баррель үчүн 69 АКШ долларына чейин, 2019-жылы 66 АКШ долл. чейин жогорулатты;

-       АКШ Энергетика министрлигинин (EIA) энергетикалык маалыматтары боюнча башкармалыгы 2018-жылы болжолду орточо жылдык баа боюнча Brentке баррель үчүн 62,39 АКШ долларына чейин жогорулатты, ал эми 2019-жылга Brent нефтисине орточо бааны баррель үчүн 61,51 АКШ долл. деңгээлине болжолдоодо;

-       Goldman Sachsтын болжолу боюнча Brent маркасындагы нефть 2018-жылы баррель үчүн орточо алганда 75,0 АКШ долл., жана буга чейин болжолдонгон эки жылда баррель үчүн 58 АКШ долл. ордуна 2019-жылы баррель үчүн 59,5 АКШ долл.болжолдонууда;

-       UBS аналитиктери 2018-2019-жылдарга нефтиге баанын болжолун жогорулатты. Алардын баалоосу боюнча 2018-жылы Brent маркасы буга чейинки күтүлгөн баррель үчүн 55,0 АКШ долларынын ордуна орточо алганда 60,0 АКШ долл., 2019-жылы – баррель үчүн 70,0 АКШ долл. болот;

-       JP Morgan 2018-2019-жылдары нефтиге баалар боюнча оң болжолдорду колдоодо: 2018-жылы – баррель үчүн 69,5 АКШ долл., ал эми 2019-жылга – баррель үчүн 64,0 АКШ долл.

Мында рынок үчүн жогорулатылган опурталдар берүүлөрдүн үзгүлтүккө учуроо ыктымалдыгынан жана сурам болжолдон күчтүүрөөк өсө турган ыктымалдыгынан басымдуулук кылат. Андан сырткары АКШда сланец нефтисин казып алууну тездетүү, АКШдан кычкыл суу тектерин экспорттоону ашыкча көбөйтүү опурталы бар, бул болсо рынокто сунуштун көбөйүшүнө жана Brent маркасындагы нефтиге баалардын төмөндөшүнө сөзсүз түрдө алып келет.

Мында тышкары, Федералдык резервдик систамасы жана Кытай Эл банкы тарабынан акча-кредит саясатын катуулатуу жагында доллардын наркына жана негизги стратегиялык өнөктөштөрдүн акча алмашуу курсуна таасир бериши мүмкүн жана нефтинин баасына салым кошо турган дагы бир тескери жагдай болуп калат.

Алтындын дүйнөлүк рыногу. Баалуу металлдардын, анын ичинде алтындын рыногу үчүн экономикалык опурталдардын, геосаясый жагдайдын, валюталык рынокто өзгөрүүлөрдүн таасири мүнөздүү.

2017-жыл алтын рыногунда көптөн бери күтүлгөн бир катар окуялар менен белгилүү болду жана алар баалуу металлга баанын кескин өсүшүнүн фондунда болгон, бирок троя унциясына 1300 АКШ доллары чегин кармап калууга мүмкүндүк болгон жок.

2017-жылдагы эң маанилүү окуя - 2012-жылы түзүлө баштаган алтынга баа түзүүнүн алты жылдык төмөндөө трендинин токтотулушу болду. 5 жылдын ичинде баалуу металлдардын рыногунда стагнация байкалды жана азыркыга чейин баалар 2012-жылдагы деңгээлге жете элек (1 троя унциясы үчүн 1669,4 АКШ долл.).

2017-жылы сары металлга сурам бирде төмөндөп, бирде жогорулады. Алтындын дүйнөлүк рыногуна төмөнкүдөй факторлор негизги таасирди тийгизишти: металлга, айрыкча монеталарга сурамдын кескин төмөндөшү, көмүскөдөгү кирешелер менен күрөштү күчөтүүдөн улам Индияда чекене сурамды прессингдөөнүн уланышы; ФРС ставкасынын жогорулашы; АКШ фондулук рыногунун жана криптовалюталар рыногунун өсүшү.

Орто мөөнөттүү келечекте баалуу металлдардын рыногунун баа конъюнктурасы төмөнкүдөй факторлордун топтому менен аныкталат:

-      ФРС саясатынын өзгөрүшү, ал АКШ долларынын наркына таасирин тийгизет (ФРС 2018-жылы ставканы жогорулатууну улантат (2 жогорулоо күтүлүүдө), бул баалуу металлдардын рыногунда аныктоочу сигнал болот. ФРС ставкасы жогорулаган учурда доллардын курсу америка валютасынын позициясын бекемдейт жана өзү менен кошо алтынга сурамдын төмөндөшүнө жана накталай акчада ликвиддүүлүктүн жогорулашына алып келиши мүмкүн);

-      геосаясий тобокелдиктер (Жакынкы Чыгышта туруксуздук, «соода-сатык согуштары», Иранга каршы жаңы санкциялар ж.б. Геосаясий чыңалуунун күч алышы уланган учурда, нефтиге болгон баалардын өзгөрүүсү бир катар инвесторлордун тобокелдиктерди минималдаштыруу ниетинин пайда болушуна алып келиши мүмкүн, мунун натыйжасында алтынга корголгон инвестицияларга сурам өсөт жана баалардын өсүшүнө алып келет.);

-  нефтиге баалардын өзгөрүлмөлүүлүгү;

-  фондулук рыноктордо жагдайдын белгисиздиги (фондулук рыноктун кескин өсүшү алтынга баанын кымбаттабашына алып келди – 2017-жылы чакан диапазондо өзгөрүлмөлүүлүк байкалууда).

2018-жылы алтынга болгон баалар 1 троя унциясына 1300-1500 АКШ доллары, 2019-2021-жылдарда 1 троя унциясына 1300-1400 АКШ доллары коридорунда түптөлө тургандыгы күтүлүүдө. Мында, дүйнөлүк экономикада болуп жаткан ар түрдүү глобалдуу опурталдарга жана таасирлерге жооп кайтарып, алтынга болжол коридордо түптөлгөн көрсөткүчтөрдөн ашып кетүү опурталы бар (мисалы, геосаясый опурталдар, аларды алдын ала айтуу өтө эле кыйын).

Жогоруда аталган факторлорду жана опурталдарды эске алуу менен, ошондой эле чийки зат товарларына бааны калыбына келтирүүгө/ жогорулатууга олуттуу таасирин тийгизген айрым жагдайлардын белгисиздиги шарттарында 2018-2021-жылдарга болжолдордун тышкы параметрлеринин сандык мааниси иштелип чыкты. Каралып жаткан мезгилдерге дүйнөлүк экономиканын өнүгүү келечектери 2,9 % – 3,8 % интервалында өзгөрүлөт, ал эми нефтиге болгон баанын өзгөрүшү баррель үчүн 55,0 АКШ долларынан 73,0 АКШ долларына чейинки интервалда болот. 2018-2021-жылдары алтындын баасы троя унциясы үчүн 1300-1400 АКШ доллары диапазонунда болжолдонот.

7-таблица

2019 - 2021-жылдарга болжолдордун жеке тышкы параметрлеринин интервалдык сандык маанилери

Экономикалардын өз ара таасири - маанилүү фактор, ал 2018-жылы жана орто мөөнөттүү мезгилде Кыргыз Республикасынын макроэкономикалык көрсөткүчтөрүнө оң жана терс таасирин тийгизет. Интеграциялык бирикмеге катышуу өсүш траекториясында өз ара оң натыйжаны гана эмес, төмөндөө траекториясында да терс натыйжаны күчөтөт. Бул өз кезегинде терс таасирлерди жөнгө салууга мүмкүндүк берүүчү координациялоо инструменттерин да берет.

Орто мөөнөттүү болжол мамлекеттин экономиканы туруктуу өнүктүрүүгө жана социалдык туруктуулукту камсыз кылууга багытталган кыйла активдүү саясатын караштырат жана өбөлгөлөөчү мүнөздөгү кошумча чараларды көрүү шарттарында экономиканын өнүгүүсүн мүнөздөйт.

4. 2018-2021-жылдарга Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн факторлору/ опурталдары жана шарттары

2018-жылы жана болжолдонгон горизонтто (2019-2021-жылдары) экономикалык өнүгүү тышкы сыяктуу эле ички факторлордун да таасиринде уланган гипотезада курулат, алар соода жана акчалай которуулар каналдары аркылуу улуттук экономикага басым кылышат.

Негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө экономикалык өсүштү ылдамдатуу өлкөнүн экономикасына оң таасирин тийгизет. Орто мөөнөттүү горизонтто ИДП өсүшүн тездетүү факторлору Жерүй жаңы кенинде алтынды казып алуунун пландалышы (Кумтөрдөн кийинки алтындын запасы боюнча 2-орун), Талды-Булак-Сол жээк кенинде негизги металлды өндүрүү көлөмүн жогорулатуу, Токмок жана Кара-Балта шаарларында нефтини кайра иштетүүчү ишканалардын өндүрүштүк кубаттуулуктарын толук ишке киргизүүгө жеткирүү, 2018-2022-жылдардагы мезгилде Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн «Биримдик. Ишеним. Жаратмандык» программасында (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2018-жылдын 20-апрелиндеги № 2377-IV токтому) каралган ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу болуп саналат.

Орто мөөнөттүү келечекте төмөнкүдөй факторлор таасирин тийгизүүнү улантат:

Тышкы шарттар:

-       дүйнөлүк экономиканын акырындык менен өнүгүүсү;

-       негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө жана ЕАЭБ мүчө мамлекеттерде экономикалык өсүштүн траекториясын бекемдөө;

-       ФРСнын акча-кредиттик саясатын күчөтүү – ФРС (ФРС биринчи жыйынында ставка өзгөрүүсүз калган, 2018-жылдын 21-мартында ставка 0,25 %га 1,5-1,75 %га чейин көтөрүлгөн, 2018-жылдын 2-майында ставкалар өзгөрүүсүз калды, 2018-жылдын 1-июнунда ставка 0,25% дан 1,75-2%га чейин жогорулаган) жана Кытай ставкасынын мүмкүн болгон эки эсеге көтөрүлүшү (кытай регулятору жети күндүк РЕПО ставкасын 2,22 % чейин көтөргөн), бул доллардын наркына таасирин тийгизиши жана негизги стратегиялык өнөктөрдүн алмашуу курсунда таасир этиши мүмкүн;

-       геосаясий тобокелдиктердин сакталышы, ага ылайык айрым өлкөлөрдүн - негизги соода өнөктөштөрдүн экономикалык активдүүлүгүнүн жайлашы (массалык кыргын салуучу куралдарды жасоого жана пайдаланууга тыюу салуу жөнүндө АКШнын мыйзамдарынын бузулгандыгына байланыштуу Иранга каршы санкцияларды кеңейтүүнү улантуу; Россияга каршы санкцияларды күчөтүү; «соода согуштары» (АКШда 1-июндан тартып Евросоюздан, Мексикадан жана Канададан алып келинүүчү болот менен алюминийге алымдар киргизилди);

-       негизги стратегиялык өнөктөш болгон Россия Федерациясына карата санкциялардын күчөтүлүшү жана Россия рыногундагы мүмкүн болгон туруксуздук Россия экономикасына жана Кыргыз Республикасынын экономикасына да олуттуу таасир тийгизиши мүмкүн;

-       Сириянын айланасындагы кырдаалдардын курчушу, бул геосаясий тобокелдиктердин кескин өсүүсүнө алып келет;

-       нефтини казууну чектөөчү ОПЕК+ макулдашуусунун колдонулушун кайра карап чыгуу (2018-жылдын 22-июнунда ОПЕК+ өлкөлөрүнүн жыйынында 2018-жылдын июлунан тарта нефтини казууну 400-600 миң баррелге чейин жогорулатуу жөнүндө чечим кабыл алынган);

-       Россия менен батыш дүйнөсүнүн каршылашууларына, өлкөнүн резервине чет элдик облигацияларды сатып алуу өлчөмүнүн өсүшүнө байланыштуу 2018-2019-жылдарда Россиядан капиталдын агымынын күч алышы;

-       фондулук рынокто котировкалардын туруксуздугу, бул сырьёлук рыноктогу, анын ичинде «кара алтын» рыногундагы жагдайга таасирин тийгизет;

-       Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө инфляциянын болжолдонгон орточо өсүшү.

Ички шарттар:

-       өлкөдөгү жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө социалдык- саясий стабилдүүлүк;

-       ички рыноктун товарлардын азык-түлүк тобунун (ун, өсүмдүк майы, кант, акшактар ж.б.), КММнын импортуна көз карандылыгы;

-       калктын инфляциялык күтүүлөрү (жаратылыш газына тарифтердин мүмкүн болгон көтөрүлүшү, орто мөөнөттүү мезгилге иштелип жаткан тарифтик саясаттын алкагында электр жана жылуулук энергиясына карата баалардын пландалган ар жылдык көтөрүлүшү);

-       жаратылыш-климаттык фактор, ал агроөнөр жай комплексин жана энергетиканы өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизиши мүмкүн;

-       керектөө сурамынын калыбына келишинин уланышы;

-       орто мөөнөттүү келечекте акча которууларынын орточо өсүшү;

-       чарбакер субъекттердин ишкердик активдүүлүгүнүн өсүшү жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө экономикалык өсүштүн калыбына келүү фонунда бизнес-чөйрөнүн жагымдуулугунун жогорулашы;

-       импортту алмаштыруу боюнча иштерди күчөтүү, экспорттук операцияларды жана экспорттук потенциалы жогору болгон артыкчылыктуу экономика секторлорун өнүктүрүү;

-       Кыргыз Республикасынын региондорун социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн мамлекеттик саясатын ишке ашыруу, 2018-2022-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасынын региондук саясат концепциясынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 31-мартындагы № 194 токтому) алкагында региондорду өнүктүрүүнүн башаттары боло турган конкреттүү калктуу конуштарды өнүктүрүүнүн деталдуу программаларын даярдоо үчүн базистик конструкцияларды түзүү;

-       эл аралык аренада өлкөнүн имиджин жана 2020-жылга чейин туризм чөйрөсүн өнүктүрүүгө карата Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Программасын ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 11-апрелиндеги №192 токтому) ишке ашыруунун негизинде ИДП үлүшүн жогорулатуу аркылуу экономикага туризмдин салымын жакшыртуу максатында ата мекендик туристтик индустрияны өнүктүрүүнү улантуу; 2016-2021-жылдарга Кыргыз Республикасында мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүүнүн программасын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 16-июнундагы № 327 токтому) ишке ашыруу аркылуу өлкөнүн инвестициялык климатын жакшыртуу.

Мүмкүн болуучу тобокелдиктер:

-       айлана-чөйрөдөн баштап экономикага, геосаясатка, коомдук жашоого жана технологияларга чейин - бардык тармактарда опурталдардын кескин күч алышы, бул дүйнөлүк экономикага терс таасирин тийгизет жана соода, акчалай которуулар аркылуу Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүнүн өнүгүүсүнө да таасирин тийгизет;

-       тышкы жаңжалдардын күч алуу жана көбөйүү фонунда - өлкөлөрдүн экономикаларынын өнүгүүсүнө алардын таасир этүү мүмкүндүгү жогорулоодо (НАФТА кайра карап чыгуу жөнүндө сүйлөшүүлөр үчүн мүмкүн болгон тоскоолдуктар, Корея Улуттук-Демократиялык Республикасынын ядролук дымагы ж.б.);

-       нефтиге баанын мүмкүн болгон кескин өзгөрүүсүнүн кайра башталышы, бул АКШ долларынын алмашуу курсуна таасир этет;

-       түз чет элдик инвестициялардын чыгып кетүүсү (2017-жылы өлкөдөн түз чет элдик инвестициялардын (ТЧИ) чыгып кетүүсү 78,1 млн АКШ доллары өлчөмүндө белгиленген, мурдагы жылдары ТЧИ боюнча капиталдын келүүсү байкалган. 2018-жылдын 1-кварталында ТЧИнин чыгып кетүү суммасы 130,3 млн АКШ долларын түзгөн);

-       өлкөдөгү көмүскө экономиканын жогорку деңгээли (2016-жылдын жыйынтыгы боюнча 24,5%);

-        агроөнөр жай комплексин жана энергетиканы өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизүүсү мүмкүн болгон табигый-климаттык жагымсыз фактор (айрым айыл чарба зоналарында кар аз жааган кыштан, жаздын кеч келүүсүнөн, ошондой эле республиканын айрым облустарында /райондорунда жаз айларында (апрель-май) жаан-чачындын (кар, мөндүр) жаашынан улам);

-       Кыргыз Республикасынын айрым негизги соода өнөктөш-өлкөлөрүндөгү экономикалык активдүүлүктүн солгундашынан улам ички суроо-талаптын төмөндөөсү;

-       мамлекеттик карыздын жогорку деңгээлинин сакталышы (2017-жылдын жыйынтыгы боюнча мамлекеттик карыздын ИДПга карата катышы 59,9 % түзгөн), ал фискалдык стимул берүү мүмкүндүгүн чектеши мүмкүн, демек, бюджеттик тартыштык мамлекеттик карыздын мындан аркы өсүшүнө коркунуч туудурат;

-       социалдык чыгымдардын мурдагы деңгээлинин сакталышында потенциалдуу кредиттик жана гранттык түшүүлөрдүн мүмкүн болгон кыскарышынан улам, мамлекеттик бюджеттин тартыштыгынын жогорулашы;

-       айрым бажы тоскоолдуктарынын сакталып калуусу, ветеринардык посттордун ачылышынын кечиктирилиши, чек араларды ачууга байланыштуу товарлардын кыймылын толук эмес эсепке алуу ж.б.;

-       ата мекендик эмгек рыногунан квалификациялуу жумуш күчүнүн агып кетиши;

-       негизги соода өнөктөш өлкөлөр тарабынан ички рынокторду коргоо чараларынын мүмкүндүккө жараша колдонулушу, бул ата мекендик товарлардын атаандаштык жөндөмүнүн жана товарлардын экспортунун төмөндөшүнө алып келиши мүмкүн;

-       акчалай которуулар кыскарышы мүмкүн, бул өз кезегинде курулуш, кызмат көрсөтүү дүң продукциясынын көлөмүнүн кыскарышына алып келет;

-       улуттук рынокторду арзан товарлар менен мүмкүндүккө жараша толтуруу жана ата мекендик өндүрүүчүлөрдү сүрүп чыгаруу;

-       валюта рыногундагы өзгөрмөлүүлүк фонунда негизги азык-түлүк товарларына жана энергоресурстарга импорттун наркынын өсүшү экономикага кошумча инфляциялык басымды шарттайт.

 ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин жана негизги соода өнөктөштөрдүн экономикаларына карата терс таасирдин шарттарынын жана кризистик көрүнүштөрдүн таркалуу опурталынын сакталышы Кыргыз Республикасынын туруктуу экономикалык өнүгүүсүнө таасирин тийгизиши мүмкүн.

5. 2018-жылы күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөр

2018-жылга Өкмөттүн саясатынын негизги максаттары экономикалык өсүштүн оң динамикасын кармап туруу аркылуу макроэкономикалык стабилдүүлүктү сактоо, улуттук экономиканын атаандаштыкка жөндөмүн жогорулатуу жана баанын туруктуулугун камсыз кылуу аркылуу макроэкономикалык туруктуулукту сактоо болот.

Экономикалык өнүгүү Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндөгү экономикалык өсүү тенденциясынын сакталуу жана улануу шарттарында болот. Дүйнөлүк товарлар рынокторунда баанын динамикасын баалоо жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрдөгү экономикалык өсүү келечектери Кыргыз Республикасынын экономикалык өнүгүүсү үчүн жакшы өбөлгөлөрдү калыптоону улантат, ал экономикалык активдүүлүктүн ишеничтүү өсүшүнүн жана ата мекендик продукцияга болгон сырткы суроо-талаптын өсүшүнүн уланышына, ошондой эле акча которууларынын агып келүүсүнө түрткү болот.

Мында 2018-жылдын 6 айынын жыйынтыгы эске алынган, алар экономиканын өнүгүүсүнүн басаңдоочу трендин көрсөткөн жана 2018-жылдын көрсөткүчтөрүнө төмөнкүлөр боюнча өзгөртүүлөр киргизилген:

-  2017-жылдын деңгээлинде күтүлүүчү алтын концентраттарын казып алуу (2018-жылдын 6 айынын жыйынтыгы боюнча өсүш темпи 52,8 %га төмөндөдү);

-  тамак-аш продуктуларын өндүрүү (6 айдын жыйынтыгы боюнча өсүш темпи 0,5% түздү, өткөн 2017-жылдын ушундай мезгилинде 10,3% түзгөн);

-  байланыш кызмат көрсөтүүлөрү (2018-жылдын 6 айынын жыйынтыгы боюнча өсүш темпи 7,4 пайыздык пунктка төмөндөдү).

Өкмөттүн иш-аракеттери 2018-2022-жылдардагы мезгилде Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн «Биримдик. Ишеним. Жаратмандык» программасын натыйжалуу ишке ашырууга багытталат (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2018-жылдын 20-апрелиндеги № 2377-IV токтому).

Мамлекеттик органдардын лицензиялык-уруксат берүү жана контролдоо - көзөмөлдөө иштерин өркүндөтүү аркылуу бизнес-климатты жакшыртуу боюнча иштер уланууда. Ишкердикти өнүктүрүүнү колдоо максатында 2019-2023-жылдарга чакан жана орто бизнести өнүктүрүү жана колдоо программасы иштелип чыгат жана кабыл алынат, ал ишкердикти жүргүзүү шарттарын жакшыртуу боюнча реформанын курсун улантууда.

Инвестициялык жагымдуулукту жогорулатуу, иштиктүү климатты жакшыртуу жана жагымдуу ишкер чөйрөсүн түзүү бөлүгүндө ар бир облустун артыкчылыктарын жана өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен өлкөнүн региондорунун жагымдуулугун жана инвестициялык потенциалын жогорулатууга; инвестициялык ишти жөнгө салуучу мыйзамдарды мындан ары өркүндөтүүгө; мамлекеттик-жеке өнөктөштүн (мындан ары – МЖӨ) шарттарында турак жай-коммуналдык жана жол чарбасын өнүктүрүү үчүн инвестицияларды тартуу аркылуу инвестициялык процесстерди активдештирүү, мамлекеттик-жеке өнөктөштүк долбоорлорун даярдоо жана ишке ашыруу жол-жоболорун өркүндөтүүгө, региондордун аймагына инвестициялоону жана ишкердикти интенсивдүү өнүктүрүүнү чектөөчү административдик тоскоолдуктарды жокко чыгарууга негизги көңүл бөлүнөт.

ЕАЭБге интеграциялоо боюнча иштер улантылат. Иштин негизги багыттары ЕАЭБ өлкөлөрүнө экспортту мындан ары көбөйтүү, евразиялык мейкиндикте өз ара соодада техникалык жана башка тоскоолдуктарды жокко чыгаруу, электр энергиясынын бирдиктүү рыногуна этап менен жылуу, ошондой эле экономиканы санариптик кайра түзүү болот.

2018-жылы салык саясаты туруктуу экономикалык өсүштү колдоого, салыктык башкарууну жакшыртууга, салык төлөөчүгө минималдуу жүк салган, так белгиленген, мыйзамдуу эрежелер боюнча бюджетке милдеттүү төлөмдөрдү адилеттүү жана ачык алуу принциптерин сактоодо салык агенттерине өздөрүнүн милдеттерин аткарышы үчүн зарыл болгон жол-жоболорду жөнөкөйлөтүүгө багытталат.

Автоматташтырылган маалыматтык системалардын мүмкүнчүлүктөрүн пайдалануу менен фискалдык процесстерди маалыматташтырууда жаңы ыкмаларды ишке киргизүү боюнча иштер башталды.

Бул үчүн товарларды маркировкалоо, электрондук патент жана онлайн контролдук кассалык машиналарды башкарууну жакшыртуу системаларын түзүү, ошондой эле ЕАЭБдин аймагында да, Кыргыз Респбуликасынын аймагында да чет өлкөлүк товарларга байкоо жүргүзүүнүн Улуттук системасын түзүү үчүн шарттарды жаратуу боюнча жумуштар активдүү жүргүзүлүүдө.

Фискалдык саясат дагы өлкөнүн региондорун өнүктүрүү максатын колдоого багытталат, тактап айтканда иштин айрым түрлөрүнө салыктар бир аз жеңилдетилген региондордун тизмеси бекитилет жана айыл чарба кооперативдерин тез арада уюштуруу боюнча шарттар түзүлөт.

Кыргыз Республикасынын энергетикалык коопсуздугун, туруктуу өнүгүүсүн, ошондой эле өлкөнүн энергетика тармагынын туруктуу жана ишенимдүү иштешин камсыз кылуу максатында 2019-2023-жылдарга Кыргыз Республикасынын электр жана жылуулук энергиясына орто мөөнөттүү жаңы тарифтик саясаты иштелип чыгат, мында тарифтерди өзгөртүүнүн чектери жана мөөнөттөрү аныкталат.

Туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылуу үчүн Өкмөттүн иши ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууну улантууга багытталат.

Макроэкономикалык туруктуулук экономикалык өнүгүүнүн туруктуулугун аныктоочу макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн туруктуулугун камсыз кылат, жүргүзүлүп жаткан экономикалык саясаттын алдын-ала болжолу пайда болуп жаткан дисбаланстарга өз убагында жооп кайтаруу үчүн мамлекетте жетиштүү ресурстардын жана инструменттердин бар экендиги жөнүндө маалымат берет.

Жүргүзүлгөн эсептөөлөрдүн негизинде, ошондой эле саналып өткөн айрым өбөлгөлөрдү жана сунуштарды эске алуу менен, 2018-жылы экономикалык өсүш 2,8 % деңгээлинде, Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда - 3,7 % деңгээлинде күтүлүүдө. ИДПнын номиналдык көлөмү 558,4 млрд сом суммасында күтүлүүдө.

2018-жылы күтүлгөн негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө болот:

8-таблица

ИДПны түзгөн тармактар боюнча өсүштүн түзүмү жана темптери

(өсүштүн темпи ДВС боюнча берилди)

2,8% деңгээлинде күтүлүүчү экономикалык өсүш экономиканын дээрлик бардык тармактарынын ИДПга оң салымы менен, анын ичинде: айыл чарба өндүрүшү – 2,5 %га; курулуш тармагы – 7,7 %га; кызмат көрсөтүү тармактары – 2,9 %га; өнөр жай - 0,5 %га өсүшү менен камсыздалат. Мында ири салым кызмат көрсөтүү тармактары тарабынан (1,40 пайыздык пункт) камсыздалат, ал эми курулуштун (0,64 пайыздыкдык пункт), өнөр жайдын (0,09 пайыздык пункт) жана айыл чарбасынын (0,31 пайыздык пункт) салымдары орточо болот.

Экономиканын негизги тармактарында 2018-жылы күтүлүүчү көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө болот:

Айыл чарбасында 2018-жылы реалдуу өсүштүн темпи өсүмдүк өстүрүүчүлүктө 2,5 %га жана мал чарбасында - 2,7 %га өсүүнүн эсебинен 2,5 % деңгээлинде күтүлүүдө. ИДПнын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы 12,2 %ды түзөт, ал эми ИДПнын өсүшүнө салым - 0,31 пайыздык пунктту түзөт. Айыл чарбасында күтүлүүчү көрсөткүчтөрдүн негизин төмөнкүдөй өбөлгөлөр түзөт:

- жаратылыш-климаттык фактордун таасири;

- тамчылатып сугаруу системасын активдүү пайдалануу жана фермерлер арасында жайылтуу, ал түшүмдү эки эсеге жогорулатат жана суу ресурстарын натыйжалуу колдонууга мүмкүндүк түзөт;

- күнөскана чарбаларын өнүктүрүүнү жана чарбада өндүрүш көлөмүн арттырууну улантуу;

- «Айыл чарбасын каржылоо-6» программасынын алкагында фермерлерге жеңилдетилген кредит берүү программасын ишке ашырууну улантуу жана мурда берилген жеңилдетилген кредиттерден натыйжа, алардын алкагында 2011-2017-жылдары 20 млрддан ашык сом берилген;

- КММ бөлүүдө, айыл чарба техникасын лизинг боюнча сатып алуу жолу менен фермерлерди керектүү айыл чарба техникасы менен жеңилдетилген кредиттик шарттарда камсыз кылууда, дыйкандарды жана фермерлерди азоттук минералдык жер семирткичтер менен камсыз кылуу проблемаларын чечүүдө мамлекеттик колдоо көрсөтүүнү улантуу;

-республиканын бардык региондорунда продукцияларды сактоо борборлорун жана кайра иштетүү ишканаларын акырындык менен өнүктүрүү.

-Өнөр жай тармагында^[11] 2018-жылы жалпысынан табигый көлөм 2017-жылга салыштырганда төмөнкүлөрдүн эсебинен 101,7 % деңгээлинде күтүлүүдө:

- Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалардын туруктуу ишинин;

- Талды-Булак-Сол жээк кенинде негизги металлды өндүрүү көлөмүн жогорулатуу, мында өсүш дээрлик 2,5 эсеге күтүлүүдө;

- Бозымчак, Иштамберди, Жамгыр, Кайди кендеринде рудаларды жана алтын концентраттарын казып алууну жогорулатуу боюнча белгиленген иш-чараларды ишке ашыруу;

- көмүр казуучу ишканаларда жана нефти менен газды казуу боюнча ишканаларда өндүрүштүн пландалган көлөмдөрүн камсыз кылуу;

- текстиль жана тигүү өндүрүшүнүн көлөмүн көбөйтүү, мында кийим жана бут кийим, булгаары жана башка булгаары буюмдарынын өндүрүшүнүн (текстиль-тигүү өндүрүшү) өсүшү 10,0 % деңгээлинде күтүлүүдө;

- продуктуларды (суусундуктарды кошкондо) жана тамеки буюмдарын өндүрүү көлөмүнүн 105,0% деңгээлинде өсүшү;

- «Жунда» Кара-Балта МКЗ, Токмок МКЗ жана Жалал-Абад МКЗлардын өндүрүш көлөмүн 460 миң тоннага чейин жогорулатуу, мында 2017-жылдын көлөмүнө салыштырганда 24,8 %га өсүш күтүлүүдө;

- «Интергласс» ачык акционердик коомунун (мындан ары – ААК) өндүрүштүк кубаттуулуктарын жогорулатуунун, цемент өндүрүү көлөмүн жогорулатуунун жана курулушта инвестициялык долбоорлорду толук ишке ашыруунун эсебинен курулуш материалдарын өндүрүүнүн 7 %га өсүшү;

- 3,0 %га өсүш менен электр энергиясын иштеп чыгуу, аны берүү жана бөлүштүрүү;

- өлкөнүн региондорунда иштебей турган ишканаларды ишке киргизүү ж.б.;

Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда өнөр жай өндүрүшүндө 2017-жылы жетишилген оң динамиканын сакталышы жана 2018-жылы өндүрүштүн көлөмүнүн 107,4 % деңгээлинде өсүшү күтүлүүдө.

Өнөр жайдын ИДПга салымы 0,09 пайыздык пункт деңгээлинде күтүлүүдө жана ИДПнын жалпы көлөмүндө жалпысынан өнөр жай 17,9 %ды түзөт.

Күтүлгөн көрсөткүчтөрдү аткарбоонун негизги коркунучтары төмөнкүлөр болуп саналат:

- Кумтөр кенинде казуунун пландаштырылган күтүлгөн көлөмүнө жетишпөө, ал минералдык запастарды баалоого (руданын такталбаган запастары), фабрикада алтын алуу үчүн графиттик көмүртектин жогорку деңгээлине, геотехникалык коркунучтарга байланыштуу болуусу мүмкүн (карьердин бортторунун туруктуулугу, мөңгүнүн жылышы, бош тектердин кулашы ж.б.);

- «Кыргызалтын» ААКнын алтын казуучу филиалдарын андан ары өнүктүрүүгө тоскоол болуучу алтын өндүрүүнүн рентабелдүүлүгүнүн төмөндүгү;

- Кыргыз Республикасында жыгачтын өзгөчө баалуу түрлөрүн кыюуга уруксат берүү, инфратүзүм объекттерин куруу үчүн зарыл болгон жер участокторун транформациялоо жана берүү жол-жоболору боюнча маселелердин чечилбегени «Каз Минералз Бозымчак» жоопкерчилиги чектелген коомунун (мындан ары – ЖЧК) өндүрүш пландарын кайра кароого таасирин тийгизиши мүмкүн;

- чийки зат ресурстарына баанын өзгөрүлмөлүүлүгү;

- өндүрүштөгү технологиялык үзгүлтүккө учуроолор – өнөр жай ишканаларына газды жана электр энергиясын, чийки затты жана комплекттөөчү материалдарды берүүнүн бир калыпта эместиги, өтө эскирүүнүн натыйжасында жабдуунун иштен чыгышы жана авариялар;

- өнөр жай ишканаларынын продукциясына суроо-талаптын/заказдын азайышы;

- сатып алуучулардын төлөө жөндөмүнүн төмөндүгү;

- электр-энергиясын өндүрүү үчүн жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттардын болушу.

 Курулуш тармагында 2018-жылы капиталдык салымдардын жалпы көлөмүнүн жогорулашы күтүлүүдө, ал төмөнкүлөрдүн көлөмдөрүн көбөйтүүнүн эсебинен 159,3 млрд сомду түзөт:

-  «Капиталдык салымдар» беренеси боюнча республикалык бюджеттин чыгымдарынын, анда 2900 млн сом суммасындагы каражат каралган;

- «Кумтөр Голд компани» жабык акционердик коому (мындан ары - ЖАК) (4340,7 млн сом), «Кыргызалтын» ААК (54,3 млн сом) ж.б. тарабынан ишканалардын жана уюмдардын капиталдык салымдарынын;

- 2018-жылга 39252,8 млн сом суммасында мамлекеттик инвестициялардын. Каржылоонун кыйла чоң көлөмү транспорт секторунда каралган - бардыгы 18463,2 млн сом өлчөмүндө (мамлекеттик инвестициялардан 47,0 %). Энергетика тармагында каржылоонун көлөмү 6730,4 млн сом суммасында каралган (мамлекеттик инвестициялар долбоорлорунан 17,1 %);

- чет элдик түз инвестициялардын: «Алтынкен» ЖЧК (18,4 млн сом), «Альянс Алтын» ЖЧК (9404,5 млн сом), «KAZ Minerals Bozymchak» ЖЧК (1412,4 млн сом), «Газпром Кыргызстан» ЖЧК (6242,6 млн сом) .

Экономиканы капиталдаштыруунун пландалган көлөмүнө жараша, 2018-жылы курулушта дүң продукциянын жалпы көлөмүнүн 7,7 %га реалдуу жогорулашы күтүлүүдө, ал 151,8 млрд сомду түзөт. Курулуш тармагынын экономикалык өсүш темпине оң салымы 0,64 пайыздык пунктту, ал эми ИДП өндүрүш түзүмүндөгү салыштырма салмагы - 8,3 %ды түзөт.

          Кызмат көрсөтүү чөйрөсү - мурдагыдай эле ИДПнын түзүмүндө үстөмдүк кылуучу үлүштү ээлейт (48,3 %), 2018-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү реалдуу өсүш сооданын дүң чыгарылышынын 5,0 % деңгээлинде өсүшүнүн, транспорттук жана жүктөрдү сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн 6,0 % деңгээлинде өсүшүнүн эсебинен 3,0 % деңгээлде күтүлүүдө. Мында байланыш кызматтарынын салымы терс болуп, реалдуу өсүш темпи 97,5 %ды түзөт. Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн көрсөткүчтөрү төмөнкүдөй факторлордун эсебинен жетишилет:

-керектөө суроо-талабынан жогорулашы;

- республиканын ЕАЭБге интеграциялоонун алкагында эл аралык ташуулар боюнча кызматтарды көрсөтүүдө ата мекендик жүк ташуучулар үчүн шарттарды жакшыртуу;

- калктын реалдуу ачка кирешелеринин реалдуу өсүшү (эмгек акы);

- маркетингдик кампания жана 2018-жылы Дүйнөлүк көчмөндөр оюнун ийгиликтүү өткөрүү дүң жана чекене сооданы, ошондой эле маалымат жана байланыш кызматтарын өнүктүрүүгө өбөлгө болот;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2020-жылга чейин туризм чөйрөсүн өнүктүрүү боюнча программасын ишке ашыруу;

- байланыштын рыноктук кызмат көрсөтүүлөрүн өнүктүрүүнүн оң динамикасын калыбына келтирүү.

Ошону менен катар өлкөдөгү учурдагы кырдаалды, айрым тармактардын/секторлордун өсүш темпинин динамикасын эске алуу менен 2018-жылга болжолдонгон макроэкономикалык көрсөткүчтөр боюнча максаттуу багыттарды аткара албай калуу тобокелдиги бар.

9-таблица

(пайызда)

2018-жылдын 6 айынын жыйынтыгы боюнча өнөр жай сектору өсүш темпин төмөндөтүүнү улантууда жана үчүнчү ай катары менен терс зонада, бул металл рудаларын өндүрүү көлөмүнүн 52,8 % төмөндөшү (маалымат үчүн: төмөндөөнүн негизги себеби 2017-жылдын ноябрынан 2018-жылдын апрелине чейин кыш мезгилинде электр энергиясынын жетишсиздигинен «Иштамберди» кениндеги байытуучу фабриканын консервациялануусу менен байланышкан, жылдын кыш мезгилинде электр энергиясы менен камсыз кылуу үчүн «Шекафтар» подстанциясын оңдоп түзөтүү жүргүзүлүүдө; «Алтынкен» ЖЧКнын («Талды-Булак-Сол жээк» кени) негизги металлды өндүрүүгө өтүүсү жана ага ылайык концентраттын көлөмүнүн азаюсу; жергиликтүү калктын инвесторлор менен карама-каршылыктарынан улам өндүрүштүн токтоп турушу; өткөн жылдардагы өндүрүштүк кубаттуулуктун деңгээлинин жогору болуусу), негизги металлдарды өндүрүү 14,4 % болушу менен байланышкан. Кумтөр кенинде күтүлүп жаткан кен казуу көлөмүн өндүрүштүк планда көрсөтүлгөн көлөмдө аткара албай калуу тобокелдиги турат.

Айрым айыл чарба зоналарында кар аз жааган кыштан, жаздын кеч келүүсүнөн, ошондой эле республиканын айрым райондору менен облустарында жаз айларында (апрель-май) жаан-чачындын (каар, мөндүр) жаашынан улам табигый-климаттык факторлордун жагымсыз таасири агроөнөр жай комплекси белгиленген деңгээлден 2,5 % төмөн болуусуна алып келет.

Байланыш кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмүнүн төмөндөөсү (2018-жылдын январь-июнунда өсүш темпи өткөн жылдын ушундай мезгилине салыштырмалуу 7,4 % төмөндөдү) жана транспорт кызматтарын көрсөтүүнүн басаңдоо тобокелдиги уланууда (2012-жылдан тарта темир жол транспорту менен жүк ташуунун басаңдашы жана бул көрсөткүчтүн 2015-2016-жылдары (12%га) төмөндөшү байкалууда), бул Кыргыз Республикасы менен Казакстан Республикасынын ортосунда темир жол менен жүк ташуунун унификацияланган тарифин киргизүү жана анын иштөөсү, ошондой эле товарларды экспорттоонун майда товардуулугуна байланыштуу) жана дүң соода кылуу (2012-жылдан 2017-жылга чейинки көрсөткүч 5,4 пайыздык пунктка жайлаган, бул ички рыноктун товарга толушу, анын ичинде узак мөөнөткө пайдаланыла турган товарларга толушу, ЕАЭБге кошулууга байланыштуу айрым тартиптердин өзгөрүшү менен мамлекеттин экспорттук жана импорттук мамилелеринин кайра түзүлүшү) кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү өсүш темпине терс таасирин тийгизүүдө.

Мындан тышкары кызмат көрсөтүү тармактарынын өнүгүшү, 2011-жылдан тарта төмөндөөдө жана учурда 2018-жылдын 6 айынын жыйынтыгы менен өсүш болгону 1,5% түзөт.

10-таблица

(пайызда)

Ошондой эле курулуш тармагында да тобокелдик бар, анда кошумча ырасталган капиталдык салымдардын жоктугу жана капиталдык салымдардын пландаштырылган каржылоо көлөмүнүн жетишсиздиги жана объекттерди өз убагында тапшыра албай калуу күтүлгөндөн төмөн көрсөткүчтөргө алып келиши мүмкүн.

Керектөө баалар индексинин динамикасы ар түрдүү багыттагы факторлор менен аныкталат (улуттук валюта курсунун чет элдик валютага карата алмашуу курсунун өзгөрмөлүүлүгү, дүйнөлүк баалардын азык-түлүккө таасири, калктын инфляциялык күтүүлөрү, тарифтик саясаттын өзгөрүшү, жаратылыш газын сатууга тарифтердин ар ай сайын кайра эсептелиши, ФРС пайыздык ставкасынын жогорулашы, тамеки буюмдарына чекене баалардын жогорулашы ж.б.) 2018-жылы инфляциянын орточо жылдык деңгээли 102,5 % деңгээлинде күтүлүүдө (2018-жылдын январь-декабры 2017-жылдын январь-декабрына карата). Инфляциянын деңгээлине таасирин тийгизүүчү негизги факторлор төмөнкүлөр болушу мүмкүн:

-       азык-түлүктүн жана чийки заттын дүйнөлүк рынокторунда жагымдуу баа конъюнктурасынын сакталышы;

-       азык-түлүк товарларына (мөмөлөр, жемиштер) баалардын сезондуу өзгөрүшү;

-       акчалай которуулардын өсүшүнүн эсебинен ички суроо-талаптын жогорулашы;

-        АКШ долларына карата улуттук валюта курсунун өзгөрмөлүүлүгүнө байланыштуу керектөөчүлөрдүн бардык категориялары үчүн жаратылыш газын сатууга тарифтерди ар ай сайын кайра эсептөө;

-       экономика үчүн доллардын наркына түздөн-түз таасирин тийгизүүчү ФРС пайыздык ставкасынын жогорулашы (2018-жылы ставканын эки эсеге өсүшү күтүлүүдө), бул керектөө корзинасында эң чоң үлүшкө ээ болгон импорттук товарлардын кымбатташына алып келиши мүмкүн;

-       Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 13-декабрындагы № 668 «Чыпкалуу сигареттерге жана чыпкасыз сигареттерге минималдык чекене бааларды белгилөө жөнүндө» токтомунун колдонулушу, анда чыпкалуу сигареттерге жана чыпкасыз сигареттерге минималдык чекене баа белгиленген (2018-жылдын 1-январынан 31-декабрына чейин 20 даана сигаретке баа 40 сомдон 50 сомго көтөрүлүүдө), бул тамеки буюмдарына болгон баалардын өсүшүнө алып келет;

-       Москвадагы нефтини кайра иштетүү заводунун негизги түзүлүштөрүнүн биринин иштебей токтоп калуусунун себеби боюнча Россия Федерациясында баалардын өсүшүнө жана тышкы рыноктордо нефтинин баасынын өсүшүнө байланыштуу КММга баанын кымбатташы;

- калктын инфляциялык күтүүлөрү.

Негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө экономиканын өнүгүүсү Кыргыз Республикасынын экономикасына түздөн-түз таасирин тийгизүүдө, ошондуктан өлкөдө инфляциянын деңгээли рыноктун тышкы конъюнктурасынын жакшырышына же начарлашына көз каранды болот. Россия Федерациясында инфляциянын деңгээлинин өсүшү 4,0 % деңгээлинде, Казакстан Республикасында - 5,0-7,0 % коридорунда, Беларусь Республикасында – 6 %, Армения Республикасында – 4,0 %га чейин күтүлүүдө.

Кыргыз Республикасы импортко көз каранды өлкө болуп саналат жана азык-түлүк товарларынын (керектөө корзинасында 45,4 %ды ээлейт) жана азык-түлүк эмес товарлардын көпчүлүк бөлүгү (салыштырма салмагы - 29,0 %) негизги соода өнөктөш өлкөлөрдөн ташылып келет жана чет элдик валютада төлөнөт, бул баалардын өсүшүнө/төмөндөшүнө белгилүү бир таасирин тийгизет, ал алмашуу курсунун өзгөрүүсүнө, ошондой эле азык-түлүк товарларына жана импортко баалардын өсүшүнө/төмөндөшүнө көз каранды болот.

Азык-түлүк товарларына болгон керектөө бааларынын динамикасына оң/терс таасирин тийгизген продуктулардын негизги түрлөрү боюнча эл аралык уюмдардын болжолдору инфляцияга таасирин тийгизе берет.

БУУнун Азык-түлүк жана Айыл чарба уюмунун (мындан ары - ФАО) жаңы болжолу боюнча 2018-жылы буудай түшүмүнүн төмөндөөсү күтүлүүдө, бул аба-ырайынын жагымсыз шарттарына жана баалардын төмөндөшүнө байланыштуу. Буудай өндүрүү 750 млн тонна деңгээлинде күтүлүүдө, бул 2017-жылга караганда 7 млн тоннага аз. ФАОнун болжолдоосу боюнча эл аралык сооданын көлөмү бардык дандын түрлөрү боюнча 2017-2018-жылдар сезонунда 406,6 млн тоннага жетет, бул мурунку айдын болжолдоосунан бир кыйла жогору жана былтыркы жылдын рекорддук деңгээлинен 0,2%га (дээрлик 0,9 млн тонна) жогору.

Дээрлик бардык региондордо импорттук суроо-талапты туруктуу деңгээлде сакталуусунун натыйжасында, февралдагы көрсөткүчтөргө салыштырмалуу дээрлик өзгөрбөстөн, дүйнөдөгү буудай сатуунун көлөмү 2017-2018-айыл чарба жылында (июль-июнь) 173,8 млн тонна деңгээлинде болжолдонууда. Мында, экспорттук запастар дүйнөдөгү суроо-талапты канааттандыруу үчүн жетиштүү болот: Россия Федерациясынан экспортту көбөйтүү башка алдыңкы экспортоочу-өлкөлөрдөн сунуштардын төмөндөөсүн компенсациялайт.

Дан өсүмдүктөрү боюнча эл аралык кеңештин (IGC) отчетунда 2017-2018-жылдар сезонунда дандын дүйнөлүк өндүрүшүнүн болжолу 2100дон 2094 млн тоннага чейин, 6 млн тоннага азайган, бул 2016-2017-жылдар сезонунун рекордунан аз (дан өндүрүү 2140 млн тоннаны түзгөн). Учурдагы сезон үчүн буудай боюнча дүйнөлүк баланстын болжолунун көрсөткүчтөрү өндүрүш боюнча оң - 749дан 757 млн тонна.

Дан өсүмдүктөрү боюнча эл аралык кеңештин (IGC) маалыматтары боюнча 2017-2018-жылдар сезонунда Россия Федерациясы үчүн дандын жана өзүнчө буудайдын балансынын көптөгөн көрсөткүчтөрү өзгөргөн. 13,1 млн тонна алгачкы запастарда өндүрүштүн болжолу 127,1ден 127,5 млн тоннага чейин жогорулаган, импорт өзгөргөн эмес - 0,5 млн тонна, дандын жалпы жылдык көлөмү 140,7төн 141,7 млн тоннага чейин жогорулаган, ал эми экспорт 44,1ден 46,4 млн тоннага чейин өскөн. Буудайды өндүрүүнүн болжолу 83төн 84,9 млн тоннага чейин өскөн, импорт 0,3 млн тонна деңгээлинде сакталып калды. Буудайдын жалпы жылдык балансы 95,7ден 95,8 млн тоннага чейин өскөн, ал эми экспорт 34төн 3,3 млн тоннага чейин. Казакстан Республикасы үчүн дандын Казакстандан экспортунун болжолу унга кайра иштетилген дан менен бирге 8,2ден 8,1 млн тоннага түшкөн. Өндүрүш 19,3 млн тоннаны, импорт 0,1 млн тоннаны, ал эми жалпы дандык баланс 21,7 млн тоннаны түзөт. Азык-түлүк, фураж жана техникалык максаттарга - 10,7 млн тонна, акыркы запастар – 4,1 млн тонна. Буудайдын өндүрүшү 14,8 млн тонна деңгээлинде, импорт 0,1 млн тонна деңгээлинде, экспорт - 7,3 млн тонна деңгээлинде болот.

Региондор боюнча 2018-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү 66,4 %дык салыштырма салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй жана Жалал-Абад облустарында экономиканын иштөөсүнүн эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсынын өсүшүнө болгон суммалык салымы 2,37 пайыздык пунктту түзөт. Жалал-Абад (11,9 %) жана Ысык-Көл (11,7 %) облустарында ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүшү, Жалал-Абад облусунун аймагында республикада өндүрүлүүчү электр энергиясынын 90 %на жакыны өндүрүүлөрүнө, ал эми Ысык-Көл облусунун аймагында Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашкандыгына байланыштуу.

Үлүштүн калган бөлүгү 21,9 % деңгээлиндеги эң аз салыштырма салмагы башка - Ош, Баткен, Нарын, Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлөт.

11-таблица

ИДПны өндүрүүдөгү региондордун салымы

Экономиканын жогоруда аталган күтүлүүчү макроэкономикалык параметрлерине жараша калктын жашоо деңгээлин мүнөздөөчү негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө түзүлөт:

-       ИДПнын калктын жан башына көлөмү 92,1 миң сом өлчөмүндө күтүлүүдө жана 5,0 %га жогорулайт;

-       акчалай кирешелердин номиналдуу өсүшү 5,7 %га, ал эми керектөө бааларынын күтүлгөн өсүшүн эске алуу менен – 3,1 %га өсүшү күтүлүүдө;

-       акчалай кирешелердин түзүмүндө орточо айлык эмгек акынын өсүшү күтүлүүдө, ал номиналдуу түрдө 5,0 %га өсөт, ал эми анын реалдуу өлчөмү керектөө бааларынын өсүшүн эсепке алуу менен 2,4 %га өсүшү күтүлүүдө;

-       жашоо минимумунун өлчөмү 5023,3 сом деңгээлинде күтүлүүдө. Эмгекке жарамдуу калктын жашоо минимумуна карата орточо айлык эмгек акынын катышынын коэффициенти 2,88 % деңгээлинде түзүлөт;

-       жумуш орундарын түзүү жана экономикада иштегендердин санынын өсүшү эмгек ресурстарын кыйла толук жана рационалдуу пайдаланууну эсепке алуу менен калктын иш менен камсыз болушуна көмөк көрсөтүү чараларын активдештирүү аркылуу жумушсуздукту жана эмгек рыногундагы суроо-талаптын жана сунуштардын дисбалансын азайтууга багытталган ишкердикти өнүктүрүү, калкты иш менен камсыз кылуу жаатындагы саясаттын чараларынын эсебинен күтүлүүдө. Бул чаралар жумушсуздуктун деңгээлин 2017-жылга салыштырмалуу 0,1 %дык пунктка төмөндөтүү менен, 2018-жылы 7,0 %га чейин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет.

6. 2019-жылга макроэкономикалык болжол

     6.1. Макроэкономикалык саясат

2019-жылга макроэкономикалык саясаттын негизги максаты экономикалык өсүштүн оң динамикасын кармап туруу, улуттук экономиканын атаандаштыкка жөндөмүн жогорулатуу жана баа туруктуулугун камсыз кылуу аркылуу макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылуу болуп саналат. Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр ири улуттук долбоорлорду ишке ашырууну улантуу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына өбөлгөлөрдү түзүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет.

2019-жылы өлкөнүн экономикалык өнүгүүсү боюнча чакырыктарга жана тенденцияларга, ошондой эле экономикалык прогресс үчүн ички чектөөлөргө карабастан, Кыргыз Республикасынын ЕАЭБде иштөө, дүйнөлүк экономиканын акырындык менен өнүгүү, негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө жана ЕАЭБ мүчө мамлекеттерде экономикалык өсүштүн траекториясын бекемдөө жана суроо-талапты калыбына келтирүүнү улантуу шарттарында экономикалык потенциалды калыптандыруу жана күчөтүү боюнча активдүү саясатты жүргүзүүнүн негизинде ишке ашырылат.

Өкмөттүн артыкчылыктуу милдети 2018-2022-жылдардагы мезгилде Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн «Биримдик. Ишеним. Жаратмандык» программасын (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2018-жылдын 20-апрелиндеги № 2377-IV токтому) ишке ашыруу жана андагы экономиканы чыңдоо, өнөр жайды өнүктүрүү жана калктын жашоосун жакшыртууга багытталган чараларды натыйжалуу жүзөгө ашыруу болот.

- региондо жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрдө саясый туруктуулук;

- дүйнөлүк экономиканын алгылыктуу өнүгүшү;

- дүйнөлүк экономиканын (өсүш 3,9 %), еврозонын (2,0 %га), Кытай Эл Республикасынын (6,4 %га); ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин – Россия Федерациясында (2,2 %га), Беларусь Республикасында (2,5 %га), Казакстан Республикасында (2,8 %га), Армения Республикасында (3,5 %га)^[12] болжолдонгон экономикалык өсүшү;

- инфляциянын болжолдонгон орточо өсүшү (өткөн жылдын декабрына карата % менен) Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө – Россия Федерациясында (4,0 %), Казакстанда (4,0-6,0 %), Кытай Эл Республикасында (2,1 %)¹⁴;

- жагымсыз геосаясый жагдайдын улануу жана региондогу чыңалуу коркунучу да дүйнөлүк экономиканын өсүшүнүн солгундоосуна алып келет (негизги стратегиялык өнөктөш болуп эсептелген Россия Федерациясына карата санкциялардын күчөшү, (соода согуштары) Россия менен батыш өлкөлөрүнүн каршылашуусунан улам 2018-2019-жылдары Россиядан капиталдын чыгып кетүүсүнүн күчөшү, өлкө резервдерине чет элдик облигацияларды сатып алуу көлөмүнүн жогорулоосу);

- алмашуу курсунун кескин өзгөрүүсүн акча-кредиттик саясаттын инструменттери менен кармап туруу;

- инвестициялык климаттын жакшыруу фонунда бизнес-чөйрөнүн жагымдуулугун жогорулатуу жана чарбакер субъекттердин ишинин активдүүлүгүнүн өсүшү;

- нефти өндүрүүнү кыскартуу боюнча ОПЭК + келишимин узартуунун фонунда нефтиге болгон баанын өсүшүнүн динамикасынын сакталышы жана дүйнөлүк нефтини жеткирүү боюнча ири экспорттоочулардын контролун бир нече жылга узартышы мүмкүн болгон узак мөөнөттүү пактты иштеп чыгуу мүмкүндүгү;

- ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу;

- которуулар системалары аркылуу жүргүзүлгөн жеке жактардын акчалай которууларынын таза агымынын орточо өсүшү;

- керектөө суроо-талабынын жогорулашы;

- өлкөнүн экономикасынын алтынга, энергия алып жүрүүчүлөргө жана башка чийки зат ресурстарына карата дүйнөлүк баалардын өзгөрмөлүүлүгүнө көз карандылыгы;

- финансылык инструменттерди колдонууга мүмкүндүк түзүү (Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун, Мамлекеттик ипотекалык компаниянын, Кепилдик фондунун, «Айыл чарбасын каржылоо» программасынын ж.б. иштерин активдештирүү);

- Федералдык резервдик системанын акча-кредиттик саясатын күчөтүү (ФРС ставкасынын мүмкүн болгон үч эсеге өсүшү);

- ички рыноктун товарлардын азык-түлүк топторунун импортунан көз карандылыгы (ун, өсүмдүк майы, кант, акшактар ж.б.);

- экономиканын тышкы шоктордун таасирине олуттуу түрдө ачыктыгы;

- финансылык жана валюта рыногундагы олку солкулуктан ата мекендик продукцияга болгон суроо талаптын кыскаруусу;

-  көмүскө экономиканын жогору деңгээли (24,5 %);

- ал агроөнөр жай комплексинин жана энергетиканын өнүгүүсүнө терс таасирин тийгизиши мүмкүн болгон жаратылыш-климаттык фактор.

2019-жылга карата макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн болжолдуу маанисин баалоо 2018-2022-жылдардагы мезгилде Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн «Биримдик. Ишеним. Жаратмандык» программасына киргизилген инвестициялык долбоорлорду жана чараларды өз мезгилинде жана ийгиликтүү толук ишке ашырууга жана алардын өлкөнүн экономикасына тийгизген натыйжалуу таасирине, ошондой эле орто мөөнөттүү келечекке алынган багыттарды эске алуу менен экономика тармактарындагы кошумча резервдерди ачыкка чыгарууга негизделген.

Жогоруда белгиленген өбөлгөлөрдү жана болжолдорду эсепке алуунун негизинде экономикалык өсүш 2019-жылы 604,7 млрд сом номиналдык көлөмү менен 4,0 % деңгээлинде, ал эми «Кумтөр» кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда - 4,8 % деңгээлинде күтүлүүдө.

4,0 % деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПсын түзгөн реалдуу экономиканын бардык тармактары тарабынан колдоого алынат. Мында кыйла чоң салым кызматтарды көрсөтүү тармагы тарабынан - 1,74 пайыздык пунктта камсыздалат, ал эми башка тармактардын салымдары орточо болот: курулушта - 0,97 пайыздык пункт, айыл чарбасында - 0,34 пайыздык пункт, өнөр жайда - 0,41 пайыздык пункт.

Өнүктүрүүнүн келтирилген тышкы жана ички өбөлгөлөрүнө жана шарттарына жараша, жүргүзүлгөн эсептөөлөргө ылайык, 2019-жылга негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө болжолдонууда:

ИДПны түзүүчү тармактар боюнча өсүштүн түзүмү жана темптери

(өсүш темптери ДКН боюнча келтирилди)

Региондор боюнча 2019-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү 66,84 % салыштырма салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй, Жалал-Абад облустарында экономиканын иштешинин эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсына болгон суммалык салымы 3,18 %ды түзөт.

ИДПны өндүрүүнүн үлүшүнүн калган бөлүгү кыйла аз салымы менен 22,1 % деңгээлинде Ош, Баткен, Нарын жана Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн.

13-таблица

ИДПнын өндүрүшүнө региондордун салымы

Керектөө бааларынын индексинин динамикасы ар түрдүү багыттагы факторлор менен аныкталат. 2019-жылы инфляциянын орточо жылдык деңгээли 103,9 % деңгээлинде күтүлүүдө (2018-жылдын январь-декабрына карата 2019-жылдын январь-декабры). Инфляциянын деңгээлине таасирин тийгизүүчү негизги факторлор төмөнкүлөр болушу мүмкүн:

-       азык-түлүктүн жана чийки заттын дүйнөлүк рынокторунда жагымдуу баа конъюнктурасынын сакталышы;

-     2019-2021-жылдары электр жана жылуулук энергиясына тарифтердин болжолдонгон/пландаштырылган жогорулашы, бул турак жай-коммуналдык чарбанын наркын көтөрөт;

-     АКШ ФРС пайыздык ставкасынын жогорулашы (үч эсеге жогорулашы), бул импорттук товарлардын кымбатташына алып келиши мүмкүн;

-     Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 13-декабрындагы № 668 «Чыпкалуу сигареттерге жана чыпкасыз сигареттерге минималдык чекене бааларды белгилөө жөнүндө» токтомунун колдонулушу, анда чыпкалуу сигареттерге жана чыпкасыз сигареттерге минималдык чекене баа белгиленген (2019-жылдын 1-январынан 2019-жылдын 31-декабрына чейин - 60 сом), бул тамеки буюмдарына болгон баанын өсүшүнө алып келет;

-     азык-түлүк товарларына баалардын сезондуу өзгөрүшү (мөмө- жемиштер);

-     акчалай которуулардын орточо өсүшүнүн эсебинен, негизинен ички сурамдын жогорулашы;

-     АКШ долларына карата улуттук валютанын курсунун өзгөрмөлүүлүгүнө байланыштуу керектөөчүлөрдүн бардык категориялары үчүн жаратылыш газын сатууга тарифтерди ар ай сайын кайра эсептөө;

-     КММга баалардын өсүшүнүн улануу тобокелдиги;

-     алмашуу курсунун өзгөрмөлүүлүгү.

        6.2. Акча-кредиттик саясат

Улуттук банк акча-кредиттик саясатты Орто мөөнөттүү мезгилге акча- кредиттик саясаттын негизги багыттарынын (Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын башкармасынын 2017-жылдын 13-декабрындагы № 2017-П-07/51-1-(ДКП) токтому) алкагында жүргүзөт. Тийиштүү акча-кредиттик саясатты жүргүзүү аркылуу орто мөөнөттүү мезгилде баалардын туруктуулугуна жетишүү жана кармап туруу Улуттук банктын ишинин негизги максаты бойдон кала берет.

Акча-кредиттик саясат орто мөөнөттүү мезгилде өлкөдө баанын туруктуулугун 5-7 % чегинде камсыз кылууга багытталган. Акча-кредиттик саясаттын инструменттери боюнча тактикалык чечимдерди кабыл алууда экономикадагы жагдай жана тышкы жана ички рыноктордогу тенденциялар эсепке алынат. Негизги милдет орто мөөнөттүү келечекте инфляцияны таргетирлөө режимине акырындык менен өтүү болот.

Акча-кредиттик саясат 2018-2022-жылдардагы мезгилде Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн «Биримдик. Ишеним. Жаратмандык» программасынын максаттарын жана милдеттерин ишке ашырууга багытталат. Мында, акча-кредиттик саясатты иштеп чыгуу өлкөнүн негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөрүнө анын таасиринин убакыттык интервалдарынын болушуна жараша келечекке багытталат.

Улуттук банктын ишинин максатына жетишүүгө мүмкүндүк берүүчү негизги милдеттер улуттук валютанын сатып алуу жөндөмүн кармап туруу, республиканын узак мөөнөттүү экономикалык өсүшүнө көмөк көрсөтүү үчүн Кыргыз Республикасынын банк жана төлөм системасынын натыйжалуулугун, коопсуздугун жана ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу болот.

Инфляцияны таргетирлөө режимине өтүүнүн зарыл болгон шарты катары акча-кредиттик саясаттын трансмиссиялык механизмин өнүктүрүүгө бардык аракеттер көрүлөт. Акча-кредиттик саясаттын инструменттеринин натыйжалуулугун жана ийкемдүүлүгүн жогорулатууда иштер улантылат.

Улуттук банктын эсептик ставкасы акча-кредиттик саясаттын негизги инструменти катары акча рыногунда каражаттардын наркын белгилейт жана Улуттук банктын башкармалыгы тарабынан үзгүлтүксүз негизде аныкталат.

Акча-кредиттик саясаттын операциялык багыты акча рыногунда кыска мөөнөттүү пайыздык ставкалар болуп саналат. Улуттук банк пайыздык ставканын маанилерин эсептик ставканын тегерегинде аныктайт. Пайыздык ставкалардын коридорунун төмөнкү чеги катары Улуттук банктын акча-кредиттик инструменти боюнча «депозит «овернайт» ставкасы, жогорку чеги катары - Улуттук банктын акча-кредиттик инструменти боюнча «кредит «овернайт» ставкасы болот. Пайыздык коридордун кеңдиги банктар аралык рынокто активдүүлүккө көмөк көрсөтө тургандай түрдө белгиленет.

Акча-кредиттик саясатты ишке ашырууда акча-кредиттик саясаттын инструменттеринин бардык спектри колдонулат, зарыл болгон учурда колдонулуудагы инструменттер модификацияланат жана жаңы инструменттер колдонууга киргизилет.

Акча-кредиттик саясатты иштеп чыгуу макроэкономикалык болжолдоо системасынын жана экономикалык саясатты талдоонун, ошондой эле болжолду түзүүнүн жана талдоонун заманбап методдорун колдонууга мүмкүндүк берген башка системалардын негизинде жүргүзүлөт. Статистикалык жана моделдик аппаратты кеңейтүү жана тереңдетүү, өлкөнүн экономикасынын өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен экономикалык изилдөөлөрдүн натыйжаларын практикага киргизүү аркылуу акча-кредиттик саясат боюнча аналитикалык негиздин чечимдерди кабыл алуу жол-жобосунун сапатын жогорулатуунун үстүнөн иштер улантылат.

Өзгөрүлмө алмашуу курсунун кабыл алынган режиминин саясаты улантылат. Валюталык интервенциялар алмашуу курсунун кескин өзгөрүүлөрүн жеңилдетүү максатында гана жүзөгө ашырылат.

Эл аралык резервдерди башкаруу ликвиддүүлүктү колдоонун негизги принциптерин сактоону жана резервдик активдердин коопсуздугун камсыз кылууну эске алуу менен жүргүзүлөт. Тышкы рыноктордо чет элдик валюталардын курсунун өзгөрүүсүнүн таасирин жеңилдетүү, резервдик активдердин наркынын начарлоо тобокелдигин диверсификациялоо, алтын валюталык резервдерди топтоо максатында Улуттук банк ички рынокто улуттук валютага алтынды сатып алат.

     6.3. Салык саясаты

Кыргыз Республикасынын салык саясатынын концептуалдык негиздери 2015-2020-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын концепциясынын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 7-июлундагы № 455 токтому), ошондой эле 2018-2022-жылдардагы мезгилде Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн «Биримдик. Ишеним. Жаратмандык» программасын ( Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2018-жылдын 20-апрелиндеги № 2377-IV токтому) алкагында түзүлөт жана жүргүзүлөт.

Өндүрүштү диверсификациялоого, технологиялык жаңыртууга жана модернизациялоого, ошондой эле экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталган фискалдык саясаттын өбөлгөлөөчү ролу сакталат.

Орто мөөнөттүү мезгилге Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын максаты өлкөнүн салык мыйзамдарында белгиленген башкы принциптерди мамлекеттик башкаруунун күнүмдүк практикасында мүмкүн болушунча ишке ашыруу: салык төлөөчүгө минималдуу убара келтирүүчү мыйзамдуу, так белгиленген эрежелер боюнча бюджетке милдеттүү төлөмдөрдү адилеттүү жана ачык алуу. Жүргүзүлгөн иш-аракеттердин натыйжасында, салыктын ИДПга карата үлүшү 19,9 %дан кем эмести түзүүсү керек.

Коюлган максаттарга жетүү үчүн фискалдык саясаттын негизги максаттары төмөнкүлөр болот:

-     фискалдык саясат жаатында мамлекеттик башкаруунун сапатын жогорулатуу жана чечимдерди кабыл алуу;

-     экономиканын ар түрдүү секторлорунун жана тармактарынын субъекттерине жана салык салуунун ар түрдүү режимдерин колдонгон субъекттерге салыктык жүктү максималдуу мүмкүн болушунча теңдөө;

-     ЕАЭСге мүчө мамлекеттер менен ийгиликтүү интеграцияны жана натыйжалуулугун жогорулатууну камсыз кылган башкаруунун жаңы инструменттерин өздөштүрүү жана болгондорун өнүктүрүү;

-     башкаруунун жаңы принциптерин киргизүү, салыктык/фискалдык документтерди берүү боюнча көптөгөн жол-жоболорду «Таза Коом» долбоорун ишке ашыруу аркылуу электрондук негизге өткөрүү:

-     электрондук документ формасындагы салыктык отчетту;

-     электрондук эсеп-фактура системасын жана товарларды маркалоо системасын;

-     программалык камсыздоо болуп саналган ККМны колдонуу менен акча каражаттарын эсепке алуу системасын;

-     электрондук патенттерди.

     6.4. Бюджеттик саясат

Бюджеттик саясат Кыргыз Республикасынын Бюджеттик кодексинин бюджеттик принциптеринин негизинде ишке ашырылат, ал мамлекеттик финансыларды башкаруу чөйрөсүндө пайда болуучу мамилелерди укуктук жөнгө салуунун негиздерин белгилейт жана бюджеттик процессти оптималдаштырууга жана республиканын бюджеттик мыйзамдарын өркүндөтүүгө багытталган.

Орто мөөнөттүү мезгилге бюджеттик саясаттын стратегиялык максаттары 2017-2025-жылдарга мамлекеттик финансыларды башкарууну өнүктүрүү стратегиясында белгиленген (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 22-декабрындагы № 696 токтому). Стратегияны ишке ашыруунун алкагында бюджеттик туруктуулукка жетишүүнү камсыз кылуу, натыйжалуу жана ачык бюджеттик системаны түзүү, мамлекеттик бюджеттик каражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу жана көрсөтүлүүчү кызматтардын сапаты боюнча иштер улантылат.

Бюджеттик саясатты ишке ашырууга төмөнкү маселелерди чечүү аркылуу жетишилет:

1) мамлекеттик бюджетти пландоону жана аткарууну жакшыртуу, анын ичинде:

-     бюджеттин ачык-айкындыгын, толуктугун жана ишенимдүүлүгүн арттыруу;

-     бюджеттин кирешелерин жана чыгымдарын контролдоону жакшыртуу.;

2) финансылык эсепке алуунун жана отчеттун өз учурунда болуусу;

3) ички жана тышкы аудиттин жол-жоболорун өркүндөтүү.

Милдеттерге жараша Стратегияны ишке ашыруунун негизги артыкчылыктуу багыттары төмөнкүлөр болот:

-     бюджеттин реалдуулугуна жетишүү;

-     программалык негизде бюджеттештирүүнү жакшыртуу;

-     бюджеттин толуктугун жана ачык-айкындыгын камсыздоо;

-     бюджетти аткарууда кирешелерди жана чыгымдарды контролдоону жакшыртуу;

-     бухгалтердик эсеп жана отчет стандарттарын өркүндөтүү;

-     ички жана тышкы аудиттин жол-жоболорун жакшыртуу.

Жалпысынан орто мөөнөттүү мезгилде жүргүзүлгөн саясат мурдагыдай эле бюджеттик туруктуулукту камсыз кылууга жана төмөнкү маселелерди чечүүгө багытталат: бюджеттин ресурстук дараметин жогорулатуу; бюджеттин терс балансын азайтуу; мамлекеттик чыгымдардын таасирдүүлүгүн жана натыйжалуулугун жогорулатуу; мамлекеттик тышкы карыздын туруктуулугун сактоо жана ички зайымдардын көлөмүн көбөйтүү.

        6.5. Өнүгүүнүн бюджети

2019-жылы республикалык бюджеттен «капиталдык салымдар» беренеси боюнча 3 млрд сом^[13] каралган, алар, биринчи кезекте, жогорку курулуш даярдыгындагы объектилердин курулушун аяктоого, табигый кырсыктан зыян тарткан билим берүү обьекттерин реконструкциялоого, ошондой эле авариялык объекттерге багытталат.

Мамлекеттик капиталдык салымдар үчүн ресурстарды көбөйтүүдө мурда башталган билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт объекттеринин курулушун аяктоону каржылоого багыттоо пландалууда, Бишкек шаарынын социалдык жана инженердик инфратүзүмүн курууну каржылоо улана берет, ошондой эле стратегиялык маанидеги автомобиль жолдорун жана республиканын чек арага жакын райондорундагы автожолдорду курууну каржылоо пландалууда. Суу чарба курулмаларын куруунун мамлекеттик программасына ылайык ирригациялык каналдардын курулушун аяктоону каржылоо улана берет, бул Кыргыз Республикасынын Баткен, Жалал-Абад, Нарын, Ош жана Талас облустарында жаңы сугат жерлердин орчундуу аянттарын өздөштүрүүгө мүмкүндүк берет.

2019-жылы мамлекеттик инвестициялар программаларынын негизги артыкчылыктары болуп транспорт системасын, энергетика инфратүзүмүн, ошондой эле айыл чарбасын, ирригацияны жана социалдык инфратүзүмдү өнүктүрүү кала берет.

Бардык булактардан мамлекеттик инвестицияларды бюджеттик каржылоонун жалпы суммасы 46323,7 млн сомду түзөт. Мында зайым менен гранттардын эсебинен тышкы каржылоонун үлүшү 44026,3 млн сомду түзөт (каржылоонун жалпы суммасынан 95,0 %), мамлекеттик инвестициялардын долбоорлорун кошо каржылоого 2297,3 млн сом (5,0 %) пайдаланылат.

Үстөмдүк кылуучу ролду экономикалык блок ойнойт, ага бардык каржылоонун (42937,2 млн сом) 93,3 %ы туура келет, ал айыл чарба, транспорт, энергетика жана социалдык инфратүзүм сыяктуу багыттарды камтыйт, аларды өнүктүрүүгө мамлекеттик инвестициялардын ири көлөмү багытталат.

Социалдык секторду каржылоого 3076,5 млн сом же каржылоонун жалпы көлөмүнөн 6,7 % багытталат.

Саламаттык сактоо секторундагы каржылоонун башкы максаты болуп өлкөнүн баардык тургундарынын саламаттык сактоо системасынын кызмат көрсөтүүлөрүн туруктуу пайдалануусун камсыздоо, ооруп калган учурда финансылык чыгымды азайтуу, саламаттык сактоо системасынын натыйжалуулугун жана сапаттык деңгээлин жогорулатуу, ошондой эле аны пациенттерге багыттоо менен ачык кылуу эсептелет. Жалпы суммасы 1466,2 млн сом.

Саламаттык сактоо секторунда төмөнкүдөй долбоорлор ишке ашырылууда:

-     «Кургак учукка каршы күрөшүү V» (155,4 млн сом) - кургак учукка каршы дарыларды, техникалык жана техникалык эмес жабдууларды, лабораториялык жабдууларды, керектелүүчү материалдарды сатып алууну, ошондой эле Улуттук референс-лабораторияда сапатты башкаруу системасын түзүү жана кургак учукту дарылоочу мекемелерде курулуш иштерин каржылоо жана консультациялык кызматтарды төлөө каралган;

-     «Улуттук шашылыш медицина системасын түзүү II» (7,4 млн сом) - Жалал-Абад облустук ооруканасында интеграцияланган шашылыш медицина бөлүмүн курууга, аны медициналык жана медициналык эмес жабдуулар менен камсыз кылууга, консультациялык кызмат көрсөтүүгө, медициналык квалификацияны жогорулатууга багытталган окутууга жумшалат;

-     «Энени жана баланы коргоо IV-V» (159,4 млн сом) - кош бойлуу жана оорулууларга медициналык жардамды жакшыртууга багытталган. Программа ошондой эле балдардын өлүмүн азайтууга жана энелердин саламаттыгын жакшыртууга багытталган. Программанын алкагында Бишкек шаарында Энени жана баланы коргоо улуттук борборунун аймагында республикалык деңгээлде Перинаталдык борбор түзүү каралууда; медициналык жабдууларды алуу; Кыргыз Республикасынын Саламаттык сактоо министрлигине жаңы төрөлгөн балдарды которуу системасын иштеп чыгууга жана ишке киргизүүдө техникалык жардам көрсөтүү; дарылоого жолдомо системасын ишке киргизүү;

-     «Бишкек шаарында медициналык тез жардамдын шаардык балдар клиникалык ооруканасы үчүн жаңы корпусту куруу» жана «Улуттук госпиталда нейрохирургиялык борборду куруу жана жабдуу» (1143 млн сом).

«Бишкек шаарында медициналык тез жардамдын шаардык балдар клиникалык ооруканасы үчүн жаңы корпусту куруу» долбоору хирургиялык патологиясы бар балдарга туулгандан 16-17-жашка чейин медициналык-санитардык жардам көрсөтүүнүн сапатын алдыңкы өлкөлөрдүн деңгээлиндеги заманбап, госпиталдык, жеткиликтүү, кечиктирилгис, күнү-түнү иштеген, адистештирилген жана сапаттуу медициналык тейлөө жолу менен жогорулатууга багытталган.

«Улуттук госпиталда нейрохирургиялык борборду куруу жана жабдуу» долбоорунун максаты - заманбап дарылоочу-диагностикалык жабдуулардын бүткүл комплекси менен жабдылган нейрохирургиялык борбор куруу, анда нейрохирургиялык профилдеги оорулууларга жогорку деңгээлде адистештирилген тез жана пландуу жардам көрсөтүлөт, ошондой эле жогорку квалификациялуу адистер даярдалат.

Ошондой эле каржылоо билим берүү секторуна багытталган, жалпы суммасы 1610,3 млн сом. Долбоорлор калктын жакыр жашаган жана аялуу катмарларына, анын ичинде этностук азчылыктардын жана билим алууда өзгөчө муктаждары бар балдар үчүн сапаттуу мектепке чейинки билим берүүгө, ошондой эле окууга мүмкүндүк берүү, окутуу материалдары, товарлар жана техникалык жардам жолу менен окутуу ишинин деңгээлин жана класстардын окуу-методикалык материалдар менен камсыздыгын жакшыртууга багытталган.

Азия өнүктүрүү банкынын «Кесипке окутуу жана көндүмдөрдү өнүктүрүү» экинчи долбоорунун таасири менен (45,8 млн сом) кесиптик-техникалык билим берүү жана окутуу системасынын бүтүрүүчүлөрү үчүн пайда алып келүүчү ишке жакшыртылган мүмкүнчүлүктөр аркылуу инклюзивдик өсүү болот.

«Мамлекеттик мектептерди куруу» жаңы долбоорун ишке ашыруу (1107,0 млн сом). Бул долбоордун максаты билим берүү объекттерин куруу, окуучулар менен мугалимдерди санитардык-гигиеналык нормаларга жооп берген, окуу процессин өткөрүүгө жана балдарга ыңгайлуу шарттарда билим берүү мүмкүнчүлүгүн караган жаңы ыңгайлуу мектеп имараттары менен камсыз кылуу, башкача айтканда мектептин имараты жабдуунун, комплекттөөнүн жана коопсуздуктун жалпы ченемдерине жооп берүүсү керек.

Айыл чарбасы төмөнкүдөй долбоорлор аркылуу каржыланат: «Мал чарбасын жана рынокту өнүктүрүү - 2» (114,9 млн сом - Айыл чарбаны өнүктүрүү эл аралык долбоору»), «Жайыттарды жана мал чарбасын башкарууну жакшыртуу» (32,9 млн сом - Эл аралык өнүктүрүү ассоциациясы), «Кыргыз Республикасына айыл чарба техникасын жеткирүүнү каржылоо» (278,4 млн сом - Евразия өнүктүрүү банкы), «Айыл чарбасында өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу жана тамак-ашты жакшыртуу» (553,5 млн сом - Айыл чарба жана азык-түлүк коопсуздугу боюнча глобалдык фонд), ошондой эле «Агрокаржылоонун кошумча наркынын чынжырчасы» долбоорун ишке ашыруу (878,2 млн сом - Европа инвестициялык банкы, Герман өнүктүрүү банкы), «Рынокко жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу» (295,2 млн сом – Дүйнөлүк банк) жана «Кыргыз Республикасындагы Сарымсак ирригациялык тармагын өнүктүрүү» (157,2 млн сом - Ислам өнүктүрүү банкы).

Айыл чарбасындагы долбоорлор мал чарбасын жана дыйканчылыкты күрдүү, кирешелүү жана туруктуу өнүктүрүү, сугат жерлердин өндүрүмдүүлүгүн арттыруу максатында ирригациялык кызмат көрсөтүү жана суу ресурстарын башкарууда потенциалды көбөйтүү үчүн шарттарды жакшыртууга багытталган.

6.6. Инвестициялык саясат

2019-жылга карата инвестициялык саясат жүргүзүүнүн негизги максаты болуп Кыргыз Республикасындагы инвестициялык климаттын жагымдуулугун арттыруу, анын ичинде инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууда менчикти жана инвестицияны коргоону камсыз кылуу эсептелет.

2019-жылдагы инвестициялык саясаттын негизги милдеттери:

-     ар бир облустун артыкчылыктары менен өзгөчөлүгүн эске алуу менен өлкөнүн региондорунун инвестициялык потенциалын жана жагымдуулугун арттыруу;

-     региондук экономиканын стратегиялык жактан олуттуу жана артыкчылыктуу тармактарына инвестиция салуу;

-     долбоорлорду ишке ашыруу үчүн жергиликтүү инвестицияларды тартуу;

-     өзгөчө маанилүү өндүрүшкө жана социалдык тармакка мамлекеттик колдоо көрсөтүү;

-     инвестициялык жагымдуулук инструменттерин реконструкциялоо жана өркүндөтүү;

-     адам ресурстарын өнүктүрүүгө, калктын жашоо чөйрөсүн жакшыртууга багытталган инвестициялар;

-     ишкердиктин жана инвестициялык иштин субъекттерин мамлекеттик колдоого алуунун натыйжалуулугун арттыруу;

-     эл аралык жана регион аралык кызматташууну өнүктүрүү;

-     инвестициялар боюнча мамлекеттик органга бардык инвестициялык саясатты координациялоо боюнча ыйгарым укук берүү, ошондой эле өлкөдө инвестициялык лотторду түзүү жана инвестициялык долбоорлорду илгерилетүү үчүн зарыл болгон ресурстар менен камсыз кылуу аркылуу ири чет элдик инвесторлор үчүн «Бирдиктүү терезе» механизмин киргизүү;

-     инвестициялык фонддордун жана инвестициялык институттардын натыйжалуу жана туруктуу иштөө системасын түзүү;

-     талаптарды жеңилдетүү жана инвестиция тартуу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү аркылуу мамлекеттик-жеке өнөктөштүк жана инвестициялар боюнча мыйзамдарды жакшыртуу;

-     мамлекеттик активдерди башкаруу жана инвестицияларды тартуу боюнча улуттук ири корпорацияларды реабилитация, модернизация жана реконструкция жолу менен өнүктүрүү;

-     региондордун аймактарында ишкердикти жана инвестициялоону ургаалдуу өнүктүрүүнү чектөөчү административдик тоскоолдуктарды жоюу;

-     Кыргыз Республикасынын эл аралык рейтингдеги позициясын жакшыртуу жана өлкөнүн инвестициялык мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө бизнес-коомчулукту тааныштыруу;

-     тышкы аракеттер Кыргыз Республикасынын чет жердеги мекемелеринин ресурстарын иштетүүгө жана мобилизацияоого багытталат, анын ичинде соода өкүлчүлүктөрүн тартуу менен ишке ашырылат.

6.7. Инновациялык саясат

Мамлекеттик инновациялык саясат инновациялык процесстерди ишке ашыруу үчүн жагымдуу экономикалык климатты түзүүгө багытталат.

Орто мөөнөттүү келечекте интеллектуалдык менчик рыногунун иштөөсү үчүн интеллектуалдык менчикти түзүү боюнча потенциалды өстүрүүгө, интеллектуалдык менчиктин объектилерине укук алуу жана коргоо механизмдерин өркүндөтүүгө, пайдалануу үчүн шарт түзүүгө багытталган шарттар түзүлөт.

Төмөнкү иш-чаралар комплекси ишке ашырылат:

-     ойлоп табуучулардын, авторлордун жана илимий кызматкерлердин деңгээлин жогорулатуу жана интеллектуалдык иштин жаңы натыйжаларын түзүүгө авторлорго түрткү берүү;

-     интеллектуалдык менчик объекттерин түзүү процессине мамлекеттик, илим изилдөө жана жеке ишканаларды тартууга көмөктөшүү;

-     интеллектуалдык менчиктин объекттерин жаратууга мамлекеттик заказды түзүүгө көмөктөшүү;

-     региондордо ойлоп табуучулук жана чыгармачылык иштерди активдештирүү;

-     интеллектуалдык менчиктин натыйжасына укукту берүү жол-жобосун өркүндөтүү;

-     жарандык коомду интеллектуалдык менчик укуктарын ишке ашыруу процессине тартуу, талаштарды сотко чейинки жөнгө салуу үчүн медиация институттарын түзүү;

-     интеллектуалдык менчикти башкаруу жана илгерилетүү боюнча адистерди даярдоо;

-     интеллектуалдык менчик авторлору менен бизнес структуралардын өз ара аракеттенүүсү үчүн көргөзмө-тажрыйба аянтчаларын түзүү.

Көрүлгөн чаралар интеллектуалдык менчик чөйрөсүндө ченемдик укуктук актыларды өркүндөтүүгө жол ачат; улуттук инновациялык системаны өнүктүрүү жана түзүү үчүн бирдиктүү мүдөөнүн түзүлүшүнө; чакан жана орто ишкерлер, фермерлер, мамлекеттик структуралар жана өлкөнүн илимий чөйрөсүнүн ортосундагы кызматташуу үчүн аянтча түзүү; бизнес-коомчулукту, илим изилдөө институттарын интеллектуалдык менчик укуктарын башкаруу жана коргоонун практикалык көндүмдөрүнө окутуу; чыгармачыл жаштардын интеллектуалдык потенциалын өнүктүрүү жана өбөлгө түзүү; жаш авторлорду шыктандыруу жана чыгармачылык иштерине стимул берүү; интеллектуалдык менчик объекттерине арыздарды кароо процессин автоматташтыруу; интеллектуалдык менчиктин объекттерин камтыган контрафакттык продукциянын зыяны жөнүндө калкка маалымат берүү; жалпыга маалымдоо каражаттарынын интеллектуалдык менчик маселесине адистештирилген өкүлдөрүнүн тобун даярдоо.

6.8. Экологиялык коопсуздук жана айлана-чөйрөнү коргоо

Айлана-чөйрөнү коргоо жана экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу жаатындагы иштер экосистемалык туруктуулуктун бардык аспекттерин камтуучу айлана-чөйрөнү коргоо жана экологиялык коопсуздук жаатындагы бирдиктүү мамлекеттик саясатты ишке ашырууну улантууга багытталат. Экономикалык саясат өлкөнүн атаандаштык жөндөмүн арттыруу аркылуу туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылуу үчүн, эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүн жана өнүгүүнү ургаалдаштырууга, табигый ресурстарды сарамжалдуу пайдаланууга багытталат.

Экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу үчүн артыкчылыктуу багыттар төмөнкүлөр:

-     айлана-чөйрөнү коргоону жана табиятты пайдаланууну мамлекеттик башкаруу системасын реформалоо;

-     экономикалык иштин экономикалык терс таасирлерин азайтуу жана минималдаштыруу;

-     биотүрдүүлүктү сактоо жана өзгөрүп жаткан климат шартында экосистемаларды калыбына келтирүү.

Орто мөөнөттүү келечекте өлкөнүн экосистемасына зыян келтирбей туруп өлкөнүн динамикалуу социалдык-экономикалык өнүгүүсүн, туристтик, өнөр жайлык, айыл чарбасындагы, кен казуу жана өлкөнүн башка тармактарын өнүктүрүүдө климаттын өзгөрүүсүнө адаптацияланган механизмдерди иштеп чыгуу жана өлкөнүн табигый ресурстарына аяр мамиле жасоону камсыз кылуучу стандарттар жана ченемдер киргизилет.

Климаттын өзгөрүүсүнүн терс таасирлерин минималдаштыруу жана аны өлкө экономикасы жана калк үчүн жеңилдетүү боюнча төмөнкүдөй чаралар көрүлөт:

-     негизги секторлор боюнча тармактык адаптациялык программаларды иштеп чыгуу;

-     адаптациялык иштерди пландоо үчүн методологияларды, ыкмаларды жана инструменттерди ишке киргизүү;

-     климаттын өзгөрүүсүнүн калктын саламаттыгына, экономикасына жана айлана-чөйрөгө терс таасиринен болуучу жоготууларды азайтуу.

6.9. Реалдуу секторду өнүктүрүү

Айыл чарбасы

Айыл чарбасын өнүктүрүү төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттарда жүргүзүлөт: өлкө калкын зарыл болгон базалык азык-түлүк продукциясы менен камсыз кылуу; кайра иштетүү ишканаларын сырьё менен камсыз кылуу; айыл чарба өндүрүшүнүн кирешелүүлүгүн арттыруу; ата мекендик айыл чарба сырьёсун иштетүү үлүшүн жогорулатуу жана тамак-аш продуктуларын өндүрүү; айыл чарба өндүрүшүн сервистик кызмат менен камсыз кылуу; суу жана жер ресурстарын сарамжалдуу пайдалануунун натыйжалуулугун арттыруу.

Айыл чарбасын өнүктүрүү үчүн сапаттуу продукцияны өндүрүүнү көбөйтүү жана өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугу үчүн шарт түзүү зарыл. Ошондуктан, төмөнкү негизги багыттарга өзгөчө көңүл бурулат:

(1) айыл чарба продукциясынын көлөмүн көбөйтүү үчүн биргелешкен жана коллективдүү ишканаларды түзүү жолу аркылуу дыйкан жана фермердик чарбаларды ирилештирүү, кооперация саясатын жүргүзүү;

(2) айыл чарба продукциясынын сапат стандартын жана кайра иштетүү көлөмүн, мөөнөтүн узартуу жана оптималдаштыруу үчүн республиканын ар бир регионунда даярдоочу, кайра иштетүүчү жана бөлүштүрүүчү ири айыл чарба борборлорун түзүү;

(3) ата мекендик агроөнөр жай продукциясынын экспорттук мүмкүнчүлүгү үчүн ЕАЭБдин бирдиктүү стандарттары боюнча сапат контролунун системасын тезирээк бир түргө келтирүү;

(4) органикалык продукцияларды, сертификатталган продукцияны көбөйтүүнүн эсебинен айыл чарба продукциясынын экспорттук потенциалын жана сандык көлөмүн көбөйтүү;

(5) суу жана жер ресурстарын сарамжалдуу пайдалануунун натыйжалуулугун арттыруу, айыл чарбасындагы өндүрүштү жана башкарууну оптималдаштыруу.

Айыл чарба, токой чарба жана балык чарба продукциясын дүң чыгаруу 2019-жылы 232,2 млрд сом көлөмүндө болжолдонууда, ал эми реалдуу өсүш темпи – 2,7 % деңгээлде, ИДПнын жалпы көлөмү менен салыштырмалуу салмагы – 11,9 %, дыйканчылыктагы өсүштүн эсебинен ИДПнын өсүшүнө кошкон салымы – 0,34%дык пункт 2,5 % жана мал чарбасында – 2,7 %.

14-таблица

 2018-2019-жылдарда айыл чарбасынын өсүш темпинин динамикасы

Айыл чарба өндүрүшүнүн структурасы негизинен дыйканчылыктан жана мал чарбасынан турат, 51,7 % жана 45,9 % салыштырма салмак менен.

2019-жылы дыйканчылыкта болжолдонгон өсүш темптери төмөнкүлөрдүн эсебинен камсыздалат: пайдаланылбаган айдоо жерлерин азайтуу, айыл чарба багытындагы жерлердин кыртышын калыбына келтирүү жана негизги зыянкеч отоо чөптөргө жана ооруларга каршы коргоо иш-чараларынын комплексин жүргүзүү; жер иштетүүдө агрохимия жана фитосанитария боюнча жагымдуу шарттарды түзүү; айыл чарба продукциясын өндүрүүнүн түшүмдүүлүгүн арттыруу жана көлөмүн көбөйтүү үчүн региондук факторлорду, сортторду жана өсүмдүктөрдү эсепке алуу менен перспективдүү жана рентабелдүү салыштырма салмакты жогорулатуу; айыл чарбасынын материалдык-техникалык абалын акырындык менен жаңылоо; тамчылатып сугаруу системасын натыйжалуу пайдалануу; республика боюнча күнөскана чарбаларынын санын көбөйтүү; жайыттарды сарамжалдуу пайдалануу; сезондук талаа жумуштарын өз убагында жүргүзүү; айдоо аянттарынын структураларын оптималдаштыруу; үрөн жана асыл тукум фонддорун жакшыртуу.

Айыл чарба өндүрүшү үчүн аянттарды максаттуу жана натыйжалуу пайдалануу максатында, түшүмдүүлүгү боюнча региондук факторлорду эсепке алуу менен агроөнөр жай продукциясынын айрым түрлөрүнүн: жашылчалардын, бакча өсүмдүктөрүнүн, кант кызылчасынын, мөмө-жемиш жана дан эгиндеринин айдоо аянттарын кеңейтүү пландаштырылууда.

Жогорку сорттогу буудайдын Россия Федерациясы менен Казакстандан алынып келип жаткандыгына байланыштуу буудай эккен аянттар кыскарып, көп жылдык чөптөрдүн айдоо аянттарынын кеңейүүсү улантылат, малдын жана башка айыл чарба жаныбарларынын көбөйүүсү күтүлүп жаткандыктан концентрацияланган, ири жана башка тоюттун түрлөрү боюнча тоют базасы түзүлөт.

Мал чарба продукциясын өндүрүүдө реалдуу өсүш зооветсервис менен жеке ветеринардык кызматтарды кеңейтүү аркылуу малдын санын көбөйтүү, селекциялык-асыл тукумдук иштерди күчөтүү аркылуу камсыздалат.

Тирүү салмакта эт өндүрүү 2,4 % деңгээлде өсүшү болжолдонууда, өткөн жылга салыштырганда эт 9,9 миң тоннага, сүт продукциясы – 2,2 % 34,6 миң тоннага, жумуртка – 9,2 % 51,0 млн даанага, жүн – 1,6 % 0,2 миң тоннага көбөйөт.

2019-жылы дыйканчылыктагы өсүү негизинен өндүрүштү көбөйтүүнүн эсебинен камсыз болот: дан эгиндери – 1,9 %, түшүмдүүлүктү 0,6ц/га жогорулатуунун эсебинен, кант кызылчасы – 5,2 % түшүмдүүлүктү 415,0 ц/га жогорулатуунун эсебинен, пахта – 7,1% түшүмдүүлүктү – 32,1 ц/га жогорулатуунун эсебинен, май чыгаруучу өсүмдүктөр – 3,8 % түшүмдүүлүктү – 12,5 ц/га жогорулатуунун эсебинен, картошка – 2,2 % түшүмдүүлүктү – 172,9 ц/га жогорулатуунун эсебинен, жашылчалар – 2,0 % түшүмдүүлүктү – 210,1 ц/га жогорулатуунун эсебинен, жер жемиштер жана мөмөлөр түшүмдүүлүктү 49,3 ц/га жогорулатуунун эсебинен.

2019-жылы айыл чарба өндүрүшүн максаттуу көрсөткүчтөргө жеткирүүгө төмөнкүдөй факторлор таасирин тийгизет:

-     табигый климаттык шарттардын таасири;

-     КММ берүүдө, фермерлерди зарыл болгон айыл чарба техникасы менен жеңилдетилген шартта лизинг менен камсыз кылуу, өз мезгилинде жана жетишээрлик түрдө азот минералдары жана минералдык жер семирткичтер, ошондой эле үрөн менен камсыз кылуу;

-     бийик тоолуу жана суу жетишпеген жерлерде дыйканчылыктын прогрессивдүү технологияларын (биоинтенсивдүү, гидропондуу, чакан көлөмдүү технологиялар) ишке киргизүү менен күнөскана чарбасын, ошондой эле тамчылатып сугаруу системасын өнүктүрүү;

-     «Айыл чарбасын каржылоо» программасынын алкагында фермерлерге кредит берүү;

-     бардык процесстерди оптималдаштыруу, чыгымдарды азайтуу, түшүмдүүлүктү арттыруу, жаңы участоктор менен технологияларды өздөштүрүүнүн эсебинен эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу;

-     республиканын бардык региондорунда продукцияларды сактоо борборлорун жана кайра иштетүү ишканаларын бара-бара өнүктүрүү;

-     аккредиттелген ветеринардык жана фитосанитардык лабораториялардын, касапканалардын болуусу.

Республиканын бардык аймагында айыл чарба тармагы бар. Негизги үлүштү Ысык-Көл облусу (11,9 %), Жалал-Абад облусу (19,2 %), Ош облусу (19,6 %) жана Чүй облусу (25,8 %) ээлейт.

Айыл чарбасында болжолдонгон көрсөткүчтөрдү аткарбай калууга алып келүүчү мүмкүн болуучу тобокелдиктер болуп:

-     жагымсыз климаттык-табигый шарттар (кургакчылык, сугат иштеринин жетишсиздиги, интенсивдүү жана аномалдуу жаан-чачындар, абанын адаттан тышкары өзгөрүүлөрү);

-      күйүүчү жана майлоочу материалдарга болгон баанын ар түрдүү болуусу, айыл чарба продукциясынын рыногундагы конъюнктуранын өзгөрмөлүүлүгү;

-      өндүрүүчүлөр үчүн рыноктогу конъюнктуранын жагымсыз өзгөрүүсү;

-      сапаттуу айыл чарба үрөндөрү, ошондой эле азот-минералдык жер семирткичтер менен жетишээрлик түрдө жана өз убагында камсыз болбой калуу;

-      мүмкүн болуучу жагымсыз эпизоотикалык кырдаал;

-     айыл чарба техникасынын көпчүлүк бөлүгүнүн техникалык жактан эскирүүсү;

-      сапаттуу уруктар жана асыл тукум материалдар, минералдык, азот жана органикалык жер семирткичтер менен жетиштүү түрдө камсыз болбой калуу;

-     ж.б.

Өнөр жай

 Өнөр жай^[14] экономиканын өсүшүнө олуттуу таасир тийгизе ала турган улуттук экономиканын маанилүү тармактарынын бири. Өнөр жайды өнүктүрүүнүн келечеги, тармактык жана алгачкы чарба субъекттеринин деңгээлинде структуралык жана сектордук кайра куруунун эсебинен камсыз болот, рынок чөйрөсүнө ийкемдүү базага жетишүү менен республиканын экономикалык жана азык-түлүк көз карансыздыгынын деңгээлин жогорулатууга жол ачып, өнөр жай тармагынын туруктуу өнүгүүсүнө алып келет. Бул үчүн жаңы инновациялык технологияларды колдонуу менен жаңы ишканаларды ачуу, жабдууларды модернизациялоо жана техникалык жактан кайра жаңылоо, ички ресурстар жетишпесе ата мекендик жана чет элдик инвесторлорду тартуу, ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү, финансылык-кредиттик, салыктык, бажылык, инновациялык жана инвестициялык саясатты өркүндөтүү жана өнөр жай тармагынын мындан аркы өнүгүүсүн шарттоочу башка шарттарды камсыздоо зарыл.

Келечекте өнөр жай тармагын өнүктүрүүнүн негизги максаты - региондук рынокко чыгуу жана Кыргызстандын өнөр жайын региондогу чарбалык экономикалык байланыштарга натыйжалуу интеграциялоо мүмкүнчүлүгүн камсыздоо үчүн атаандаштыкка жөндөмдүү продукцияны чыгаруу.

Өнөр жай дүйнө экономикасындагы негизги позициясын жоготкон жок: дүйнөлүк экспорттоонун 70 % өнөр жай продукциясы болуп саналат. Өнөр жай илимге жана инновацияга болгон башкы инвестор болуп кала берет, анткени 90 % инвестиция R&D’га (изилдөөлөргө жана иштеп чыгууларга) салынат. Өнөр жай Кыргыз Республикасында ИДПнын 17 % түзгөнүнө карабастан өнөр жай продукциясынын экспорту өлкөнүн жалпы экспортунун көлөмүнүн 65 % түзөт, ал эми бул тармакка келип түшкөн инвестициянын көлөмү жалпы тартылган инвестициянын 60 % түзүп, 2010-жылдан тартып жыл сайын 3,0 млн АКШ долларын түзөт. Өнөр жай бюджетке болгон чегерүүлөр (салыктык жүк орточо 25 % түзөт) жана калкты жумуш менен камсыз кылууда (230 миңден ашык киши) маанилүү тармак болуп кала берет.

Бүгүнкү күндөгү өнөр жай көп учурда импорттолуп келүүчү татаал технологияны колдонот жана жогорку өндүрүмдүү жумушчу орундарын түзөт. Өнөр жайга болгон суроо-талап ички киреше менен чектелбейт жана экспорттун эсебинен кеңейиши мүмкүн. Мындан тышкары өнөр жайдын технологиялык мааниси өнөр жай компоненттеринин өз ара аракеттенүүсүнүн жана көптөгөн элементтердин көп милдет аткаргандыгынын натыйжасында өзү менен катар бир нече тармактарды жаратуу мүмкүнчүлүгүнө ээ. Мындан тышкары адамдардын жашоосун реалдуу түрдө өзгөртүүчү инновацияларды жаратат, өнөр жай жана алдыңкы өндүрүш гана кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн деңгээлин жогорулата алат.

2018-2022-жылдардагы мезгилде Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн «Биримдик. Ишеним. Жаратмандык» программасына (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2018-жылдын 20-апрелиндеги № 2377-IV токтому) ылайык орто мөөнөттүк мезгилде өлкөнүн өнөр жай базасын калыбына келтирүү боюнча иштер жүргүзүлөт. Мындан тышкары өнөр жай өндүрүшүн өнүктүрүү 2017-2021-жылдарга карата Кыргыз Республикасынын тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү программасын ишке ашыруунун алкагында жана 2017-2021-жылдарга карата Кыргыз Республикасынын тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү программасын ишке ашыруу боюнча иш-чаралардын планына (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 30-мартындагы № 191 токтому), «Экспортко багытталган жана импортту алмаштыруучу ишканаларды каржылоо-1» долбоорунун алкагында ишке ашырылат (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 4-июлундагы № 272-б буйругу).

Кен казуу тармагы чет элдик инвесторлорду тартуу үчүн кызыктуу чөйрөлөрдүн бири болуп эсептелет. Бул жаатта Өкмөттүн күч-аракети уруксат берүүчү документтерди берүүдө коррупциялык көрүнүштөрдү азайтууга, пайдалуу кен чыккан жерлерди чалгындоого инвестиция салганда кенди иштетүүнүн артыкчылыктуу укугунун инструментин киргизүүгө багытталат. Жер казынасын пайдалануу чөйрөсүндөгү саясат мамлекет менен кен казуу бизнесинин кызыкчылыктарынын балансын сактоонун негизинде курулат. Бул саясаттын базалык принциби - жер казынасын пайдалануу жөнүндө мыйзамда айтылган жөнөкөй, так жана ачык-айкын эрежелердин чегинде финансылык жана адамдык ресурстар менен камсыздоо аркылуу өзүнө коммерциялык тобокелди алуу менен жеке демилгени ар тараптуу өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү болмокчу.

Байытуу фабрикаларын куруу өлкөнүн аймагында кошумча нарктын чынжырын түзүүнүн реалдуу инструменти болуп калат. Өкмөт жергиликтүү калк менен кен казуучу ишканалардын ортосундагы чыр-чатактарды жоюу боюнча чараларды сунуштайт, ошондой эле инвестициялык бизнес-долбоорлорду ишке ашырууда заманбап технологияларды киргизүүнүн экологиялык коопсуздугу боюнча зарыл талаптарды киргизет.

Кыргыз Республикасынын нефти иштетүүчү секторунда улуттук нефти иштетүүчү ишканаларды модернизациялоого чет элдик өнөктөрдү тартуу жана сапаттын жогорку экологиялык стандарттарына өтүү үчүн шарттар түзүлөт. Ошондой эле өлкөнүн аймагында нефтини иштетүүчү заводдордун өндүрүштүк кубаттуулуктарын иштетүү жана нефти продуктуларын алуунун санын көбөйтүү боюнча ишти активдештирүү зарыл.

Негизги металлдарды өндүрүүнү өнүктүрүү өнөр жай продукциясынын импортун алмаштыруучу жана/же экспортко багытталган учурдагы иштеп жаткан жана токтоп турган ишканаларды модернизациялоого жана калыбына келтирүүгө инвестицияларды тартуунун эсебинен активдештирилет.

Кыргызстанда курулуш материалдарын өндүрүүнүн көлөмүн мындан ары көбөйтүү жана курулуш индустриясынын өнөр жай базасын өнүктүрүү турак жай жана өнөр жай курулушунун көлөмүн көбөйтүүгө, жаңы архитектуралык-курулуш системаларына өтүүгө, чийки заттан баштап даяр продукцияны чыгарууга чейинки кооперациялык жаңы байланыштарды түзүүдө жеткиликтүү каржылоону көбөйтүүгө багытталат.

2018-2022-жылдардагы мезгилде Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн «Биримдик. Ишеним. Жаратмандык» программасында экономиканын өсүүсүнүн бирден бир «драйвери» экспортко багытталган мүнөзгө ээ текстиль жана тигүү өнөр жайын өнүктүрүү болуп аныкталган. Иштин негизги багыты өлкөнүн региондорунда сырьё өндүрүүчүлөр менен даяр продукцияны бириктирүү менен технополистерди жана жеңил өнөр жай кластерлерин түзүү болот. Кластердик мамиле тигил же бул региондун өзгөчөлүгүн эске алуу менен жеңил өнөр жай тармактарын калыбына келтирүүгө, анын ичинде текстилдик, булгаары жана бут кийим өнөр жайын калыбына келтирүүгө багытталат. Түрдүү тармактарды жана түрдүү иштерди бириктирүү менен өнөр жай кластерлерин түзүү аркылуу тармактын экспорттук потенциалын арттыруу жана өнүктүрүүнүн жаңы механизми сунуш кылынат. Тигүү продукциялары жана толук өнөр жай цикли менен эки индустриалдык технополисти түзүү 45 миң жумушчу орду менен наркы 245 млн АКШ доллары турган объектти түзүүгө жол ачат.

Өкмөттүн өнөр жай өндүрүшүндөгү артыкчылыктуу багыты кураштыруу өндүрүшүн түзүү жана өнөр жай процессине ата мекендик материалдарды киргизүүнү эсепке алуу менен чет элдик ишканаларды куроо, ошондой эле өнөр жайдын жаңы тармактарын түзүү болмокчу.

Энергетиканы туруктуу өнүктүрүү, өлкөнүн жана региондордун энергетикалык коопсуздугун, экономиканын реалдуу секторлорунун энергетикалык натыйжалуулугун, ар бир керектөөчү үчүн энергия алып жүрүүчүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу жана айлана-чөйрөгө техногендик таасирлерди азайтуу максатында артыкчылыктуу маселелер: реконструкциялоо жана модернизациялоо, инновациялык энергиялык натыйжалуулук технологияларды ишке киргизүү менен эски кубаттуулуктарды алмаштыруу, экономикалык эмес тоскоолдуктарды жок кылууга, ачык-айкындуулукту камсыздоого, кайра жаралуучу энергияны өнүктүрүү үчүн ийкемдүү мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылууга багытталган саясатты жүргүзүү болуп саналат.

Ошондой эле өнөр жай саясатындагы артыкчылыктуу багыттардын бири экспортту өстүрүү жана колдоо болуп саналат. Ал үчүн өнөр жайды техникалык жактан кайра жабдуу боюнча маселелерди чечүү, инженердик кадрларды даярдоо жана окутуу системасын түзүү, жаңы технологияларды ишке киргизүү, өнөр жай түзүмдөрүн жүгүртүү каражаттары жана чийки зат менен камсыздоо, экспорттук продукцияны өндүрүүнү өбөлгөлөөчү механизмдерди түзүү жана көптөгөн башка маселелерди чечүү зарыл.

Кыргыз Республикасына берилген преференциялардын жалпыга бирдей системасынын статусуна + (мындан ары ВСП+) ылайык Кыргыз Республикасындагы экспортёрлор ЕБге нөлдүк тарифтик ставка боюнча, башкача айтканда иш жүзүндө алымдарсыз товарларды бере алышат. Өкмөт ЕБ өлкөлөрүнө продукцияны экспорттоону күчөтүү үчүн жергиликтүү ишканалардын ВСП + мүмкүнчүлүктөрүн пайдаланууларына шарт түзүүчү чаралардын комплексин ишке ашырат.

Ички өндүрүштүн көлөмүн жогорулатуу жана өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу үчүн экономиканын реалдуу секторуна инвестициялардын келүүсүнө түрткү берүү жана ишканаларга негизги каражаттарды түзүүгө жана чыгарууга салымдарды салууга мүмкүндүк түзүүчү финансылык ресурстарды тартуунун булактарын диверсификациялоо боюнча иш улантылат. Бул импортко көз карандылыкты төмөндөтүү жана жогорку кошумча нарктуу улуттук продукцияны тышкы рынокторго чыгаруу максатында өндүрүштүк кубаттуулуктарды кайра жабдуу жана модернизациялоо үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү түзөт.

Кыргыз Республикасынын өнөр жайын өнүктүрүү максатында өнөр жайында адекваттуу, атаандашууга жөндөмдүү өндүрүштүк потенциалды түзүү боюнча чаралар каралат, ал өзүнө өнөр жайды өнүктүрүүнүн аймактык-тармактык критерийлерин айкалыштыруу, башкаруунун кластердик принциптерин ишке киргизүү менен шаарлардын өнөр жай зоналарында өндүрүштүк күчтү жайгаштыруу; чакан жана орто ишкердиктин чарба субъекттерин инвестициялоону колдоо; экспортко дем берүү ж.б. маселелерди камтыйт.

Кыргыз Республикасынын ЕАЭБде иштөө шарттарында республика үчүн өзгөчө маанилүү маселе Бирликтин алкагында экономикалык интеграциянын мүмкүнчүлүктөрүн максималдуу пайдалануу менен өндүрүштүк потенциалды өрчүтүү, диверсификациялоо жана ишке ашыруу аркылуу экономикалык өсүштүн ички булактарын иштетүү болуп саналат. Бул милдет Евразия экономикалык бирлиги жөнүндө келишимдин «Өнөр жай саясаты жана кызматташуу» 92-беренесине ылайык иштелип чыккан ЕАЭБ алкагында өнөр жай кызматташуусунун негизги багыттарында ишке ашырылууда.

Өнөр жай продукциясынын жалпы көлөмүндө жети тармак экономика жана салык түзүүчү болуп саналат. Алардын ичинде: негизги металлдарды өндүрүү жана тамак-ашты кайра иштетүү, текстиль жана тигүү өндүрүшү, металл эмес башка минералдык продуктуларды, нефть продуктуларын өндүрүү, металл кендерин казуу жана энергетика. Жалпысынан бул аталган тармактар өнөр жай продукциясынын 90 %нан ашыгын чыгарышат жана тиешелүү түрдө республиканын өнөр жай продукциясынын экспортунун түзүмүндө ири үлүшү алтын, азык-түлүк товарлары, тигүү продукциясы жана курулуш материалдары ээлейт.

Өнөр жайды өнүктүрүү өсүш темпинин олуттуу өзгөрүүлөрү менен мүнөздөлөт. Көпчүлүк учурларда бул өзгөрүүлөр сектордун «Кумтөр» кенин иштетүүчү ишканалардын ишине чоң көз карандылыгы (өнөр жайдагы үлүшү 40 %), ошондой эле табигый-климаттык факторлордон улам энергетика тармагынын туруксуз иши (өнөр жайдагы үлүшү 17 %) менен шартталат.

Натыйжада, 2019-жылы өнөр жай тармагында өндүрүш көлөмүнүн реалдуу өсүшү 3,2 %га болжолдонууда. «Кумтөр» кенин иштеткен ишканаларды эсепке албаганда, өнөр жай өндүрүшүнүн реалдуу өсүшү 8,8 % деңгээлинде болжолдонууда.

15-таблица

Өнөр жай тармактарынын өсүш темпинин динамикасы, өткөн жылга карата % менен

Жалпысынан ИДПнын өсүшүнө өнөр жайдын салымы 0,41 пайыздык пунктту түзөт, ИДПнын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы 17,6 %ды түздү, ал эми «Кумтөр» кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда, ИДПнын өсүшүнө оң салым 0,85 пайыздык пунктту түзөт.

(1)             Кайра иштетүү өндүрүшүндө салыштырма салмагы эң жогорку үлүш өнөр жай продукциясын өндүрүүгө таандык (75,8 %), 2019-жылы реалдуу өсүш 102,8 %га болжолдонууда, ал негизинен төмөнкүлөрдүн эсебинен күтүлүүдө:

-     продуктуларды (суусундуктарды кошкондо) өндүрүүнүн реалдуу өсүшү (өнөр жайдын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы – 18,2 %), мында суроо-талап туруктуу болгон нан, ун, сүт, эт азыктарын жана башка тамак-аш азыктарын туруктуу өндүрүүнүн эсебинен 9,5 % өсүү болжолдонууда. Мал жана өсүмдүк айыл чарба продукцияларынын, аларды кайра иштетүү продуктуларынын сапатын аныктоо үчүн эл аралык стандарттарга жооп берген атайын лабораторияларды, логистикалык борборлорду, адистештирилген мал союу цехтерин куруу, кайра иштетүү өнөр жай ишканаларын жеңилдетилген каржылоону улантуу өнүктүрүүнүн негизги чаралары болот;

-     текстиль өндүрүшүнүн көлөмү, кийим жана бут кийим, тери жана башка булгаары буюмдарды өндүрүүнүн (өнөр жайдын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы – 4,3 %) өсүшү 2013-2016-жылдары бир топ төмөндөп кеткен өндүрүштү калыбына келтирүүнүн, жаңы сатуу рынокторун өздөштүрүүнүн (ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин рыноктору), жаңы ишканаларды ишке киргизүүнүн жана экспорттук жеткирүүлөрдү көбөйтүүнүн эсебинен 12,0 %;

-     Курулуш материалдарын өндүрүү (өсүү 7 %), өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү анын салыштырма салмагы 8,7 %ды түзөт: «Интергласс» ЖЧКнын өндүрүштүк кубаттуулугун максималдык ишке киргизүү, анда айнек такталарын чыгаруунун көлөмү негизги сатуу рыногу болгон жана 95,0 %га чейин жеткирилүүчү Россияда жана Казакстанда кыргыз айнектерине суроо-талаптардын калыбына келишинен улам 25 млн кв. метрге жетет; цемент жана асбест-цемент буюмдарын өндүрүүнүн өсүшү «Түштүк-Кыргыз Цемент» ЖАКтын, «Курулуш материалдарынын түштүк комбинаты» ЖЧКнын, «Кант цемент заводу» ААКтын, «Ак-Сай Цемент» ЖЧКнын кубаттуулуктарын өнүктүрүүнүн эсебинен болжолдонууда, бул ички рыноктун цементке болгон керектөөсүн толук жабууга мүмкүндүк берет, ошондой эле иштеп жаткан кыш заводдорун модернизациялоонун жана реконструкциялоонун жана Өзгөн районунун Мырза-Ака айылында туруп калган кыш заводун калыбына келтирүүнүн (РКӨФ каражаттарынан – 1218641 АКШ доллары) эсебинен курулуш материалдарын – керамикалык курулуш кышын, курулуш гипсти өндүрүү, майдаланган кумду жана шагылды чыгаруу боюнча «ОШ АК-ТАШ» (Ош облусу, Ош ш.,) акционердик коомунун (мындан ары – АК) өндүрүшүн өстүрүү;

-     даяр металл буюмдарды өндүрүү, ушул тармактагы ишканалар өндүргөн продукциянын технологиялык деңгээлин жана сапатын жогорулатуунун, маркетинг кызматын жакшыртуунун, калкка кызмат көрсөтүүлөрдүн көлөмүн жогорулатуунун эсебинен;

-     электр жабдууларын жана машиналарды (өсүү 1,8 %), жыгач жана кагаз буюмдарын өндүрүү, полиграфия иши (2,3 %га), фармацевттик продукцияны (16,0 %га), резина жана желим буюмдарын (7,1 %га), компьютерлерди, электрондук жана оптикалык жабдууларды (2,0 %га), транспорт каражаттарын (3,0 %га) өндүрүү боюнча ишканалардын туруктуу иши ж.б.;

-     Талды-Булак Сол жээк кенинде негизги металлды өндүрүүнүн көлөмүн өстүрүү, анда өсүү 1,3 эсеге болжолдонууда;

-     Жамгыр кенинде негизги металлды өндүрүүнүн көлөмүн өстүрүү, анда өсүү 16 %га болжолдонууда;

-     2019-жылдан баштап негизги металлды иштеп чыгуу менен Жерүй кенинде өндүрүштү ишке киргизүү.

Ошону менен, Кумтөр кенинде ишкананын өндүрүштүк планына ылайык 2018-жылга салыштырмалуу негизги металлды өндүрүүнүн көлөмүнүн төмөндөшү болжолдонууда.

Ошондой эле, «Кыргызалтын» ААКта өндүрүштүк көлөмдүн азайышы болжолдонууда, алтын казып алуунун эң жогорку көлөмү камсыздалган 2013-жылга салыштырмалуу соңку жылдары алтын казып алуунун көлөмү төмөндөп жатканы байкалууда. Бул Макмал кенинде № 6 жана 11 штолнялар горизонтунда топтолгон, деталдуу чалгындалган алтындын өнөр жай запастарынын толугу менен иштетилгендигине байланыштуу.

(2) Пайдалуу кендерди казып алууда (өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүндө салыштырма салмагы 7,6 %) 2019-жылы өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшү 2,8 % деңгээлинде болжолдонууда, анын ичинде таш жана күрөң көмүр казуу 5 %га, металлургиялык кен – 2,0 %га, чийки нефть жана жаратылыш газы – 5,0 %га.

Аталган тармактагы өндүрүштүн болжолдонгон көлөмү төмөнкүдөй чараларды ишке ашыруунун эсебинен күтүлүүдө:

-     скважиналарды горизонталдык бургулоонун жана скважиналарды интенсификациялоонун технологияларын колдонуу;

-     Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен «Газпром» ААКтын ортосунда кол коюлган Кыргыз Республикасынын нефтигаз келечектүү аянттарында жер казынасына геологиялык изилдөө жүргүзүүнүн жалпы принциптери жөнүндө макулдашууга ылайык Көгарт жана Майлуу-Суу IV кендеринде нефтигаз кенин иштеп чыгуу;

-     Бишкек шаарынын ЖЭБинде колдонуу үчүн майда фракциядагы кыргыз көмүрүн жеткирүүнүн көлөмүн көбөйтүү максатында Нарын регионунун келечектүү ишканаларын өнүктүрүүгө инвестицияларды тартуу менен Кыргыз Республикасынын Нарын облусундагы Кабак күрөң көмүр бассейнинде Кара-Кече жана «Миң-Куш» күрөң көмүр кенин иштеп чыгуучу ишканалардын кубаттуулугун өнүктүрүү;

-     тоо-шахта жабдууларын модернизациялоого жана жаңылоого инвестицияларды тартуунун эсебинен түндүк жана түштүк регионундагы иштеп жаткан көмүр ишканаларынын тоо-кен иштерин өнүктүрүү;

-     көмүр казуунун жана бюджеттик керектөөчүлөргө, республиканын калкына, ошондой эле технологиялык максаттарда, атап айтсак, түштүк регионундагы цемент ишканаларында колдонуу үчүн көмүр жеткирүүнүн жетишилген көлөмүн сактап калуу;

-     Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык кендеринде кен казуунун көлөмүн көбөйтүү.

(3) 2019-жылга карата электр энергиясы, газ, буу жана кондицияланган аба менен (салыштырма салмагы 15,7 %) камсыздоодо өсүү көлөмү 5,2 %га болжолдонууда.

Болжолдук көрсөткүчтөр электр тармактык бөлүштүрүүчү компаниялардын берген болжолдуу билдирмелери боюнча электр энергиясын ички керектөөнүн өсүшүн, станцияны реконструкциялоонун (ар бири 150 МВт болгон эки жаңы агрегатты ишке киргизүү) аякташына байланыштуу Бишкек шаарынын ЖЭБинде электр энергиясын иштеп чыгуу көбөйгөндүгүн, 2019-жылы Камбарата-2 ГЭСинин экинчи агрегатын ишке киргизүү шартында Токтогул суу сактагычынын иш жүзүндө толгонун эске алуу менен эсептелди.

2019-жылы электр энергиясын иштеп чыгуу 15 546,2 млн кВт. көлөмүндө болжолдонууда, бул 2018-жылга салыштырмалуу 168,9 млн кВт.с көп, ал Токтогул гидротүйүнүнүн айрылышына Нарын дарыясынын агып келишинин көп жылдык орточо агымын эсепке алуу менен эсептелген.

Жылуулук энергиясын иштеп чыгуу 3000 миң Гкал түзөт жана болжолдонгон мезгилдин климаттык шарттарына жараша болот.

«Газпром» ААК (Россия Федерациясы) тарабынан иштелип чыккан 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын газ менен камсыз кылуунун жана газдаштыруунун башкы схемасында Кыргыз Республикасынын газ транспорттук багыттарын, ошондой эле газды жер алдында сактоо жана бөлүштүрүү объекттерин масштабдуу реконструкциялоо жана модернизациялоо каралган. Башкы схеманын алкагында республиканын түштүгүнө газды ташуу жана өлкөнүн айрым райондорун автономдуу газдаштыруу үчүн кубаттуулуктар түзүлөт. 2019-жылы Кыргыз Республикасына жаратылыш газынын келиши жалпысынан 375,0 млн м³ көлөмүндө болжолдонууда, бул 2018-жылга салыштырмалуу 23,6 %га көп, ал газ менен камсыздоо системасы аркылуу газ түрүндөгү отунду бөлүштүрүү кызматынын көлөмүн 12 %га көбөйтүүгө мүмкүндүк берет. Жаратылыш газын пайдалануу жылуулук менен камсыздоо уюмдарынын, жаратылыш газын ири колдонуучу болуп саналган «Электр станциялары» ААКтын керектөөлөрүнө жараша болот. Ошондой эле, жаратылыш газынын тарифтерине тышкы экономикалык жагдай, валютанын курсу таасирин тийгизет (доллардын курсунун өзгөрмөлүүлүгү жана өсүү тенденциясы), анткени жаратылыш газы доллардын курсу боюнча сатылып алынат.

Электр энергиясынын балансында электр энергиясынын импорту жок. 2019-жылга экспорт 500 млн кВтч көлөмүндө каралууда.

Энергетика тармагынын туруктуу ишин камсыз кылуу үчүн 15,85 млрд сом суммасында капиталдык салым жана 25,42 млрд сом суммасында негизги өндүрүштүк фонддорду ишке киргизүү пландалууда. Болжолдук пландардын ишке ашырылышы аларды каржылоо булактары менен камсыздоого жараша болот. Капиталдык салымдарды каржылоону камсыздоочу финансылык институттар Евразия өнүктүрүү банкынын фондунан тышкары мурункулар эле. Каралып жаткан мезгилде 450 МВт белгиленген кубаттуулуктагы жаңы генерациялоочу кубаттуулуктарды ишке киргизүү пландалууда. Ошондой эле, иштеп жаткан көмөкчү чордондордун жана электр берүү линияларын реконструкциялоо жана кубаттуулугун көбөйтүү, ошондой эле жаңы көмөкчү чордондорду жана электр берүү линияларын куруу пландалууда. Мындан сырткары SCADA жана АИСКУЭ системаларын орнотуу каралууда.

(4) Өнөр жайдын түзүмүндө суу менен камсыздоо, калдыктарды тазалоо, кайра иштетүү жана кайра пайдаланылуучу чийки зат алуу анча көп эмес салыштырма салмакты (0,8 %) ээлейт, сууну топтоо, иштетүү жана бөлүштүрүүнүн (суу менен камсыздоонун) эсебинен реалдуу өсүү 5,3 %дын деңгээлинде, калдыктарды топтоо, иштетүү жана жок кылуу, кайра пайдаланылуучу чийки зат алуу 8 %га жана калдыктарды жугушсуздандыруу жана башкача иштерди жүргүзүү 5 %га болжолдонууда.

2019-жылы республиканын бардык региондорунда өнөр жай продукцияларынын физикалык көлөмүнүн өсүшү болжолдонууда. Өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнө негизги салымды салттуу түрдө төмөнкүлөр кошот: Чүй (45,5 %), Ысык-Көл (20,0 %), Жалал-Абад (11,3 %) облустары жана Бишкек шаары (15,5 %), алардын суммалык үлүшү 92,3 %ды түзөт. Ысык-Көл жана Чүй облустарында өнөр жай продукцияларын өндүрүү көлөмүнүн өсүшү Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалардын туруктуу иштөөсү жана «Жунда» нефти иштетүүчү заводун жана Токмок шаарында нефти иштетүүчү заводдун өндүрүштүк көлөмүн өстүрүү, Жалал-Абад облусунда Бозымчак, Иштамберди, Жамгыр кендерин ишке киргизүүнүн жана электр энергия өндүрүшүнүн көлөмүн калыбына келтирүүнүн эсебинен болжолдонууда.

Болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетүү үчүн төмөнкүдөй маселелер чечилет:

-     жаңы өндүрүштөр үчүн ыңгайлуу, атаандаштык жана түрткү берүүчү шарттарды түзүү, технологиялык жактан кайра жабдууну жана тармактын негизги фонддорун модернизациялоо;

-     тармактын инвестициялык долбоорлорун ишке ашыруучу жана жогорку технологиялык өндүрүштү өнүктүрүп жаткан ишканаларын тышкы экономикалык тобокелдиктердин таасиринен коргоо;

-     жаңы инновациялык продукциялар өндүрүшүн өздөштүрүү максатында заманбап инновациялык технологияларды киргизүүнү колдоо; айлана-чөйрөгө терс таасирди азайтууну мотивациялоо, анын ичинде мыкты жеткиликтүү технологияларды киргизүү жолу менен; продукцияга болгон ички суроо-талапты өбөлгөлөө жана рынокто жаңы орундарды түзүү;

-     суроо-талап менен сунуштун балансын камсыз кылуучу ишканаларды сарамжалдуу жайгаштыруу;

-     ата мекендик өндүрүш базасын өнүктүрүүнүн эсебинен импортту алмаштыруу; кадрдык потенциалды чыңдоо жана профилдик билим берүүнү колдоо;

-     техникалык жөнгө салууну өркүндөтүү жана экспортко багытталган өндүрүштөрдү колдоонун чараларын иштеп чыгуу;

-     өнөр жай саясатын жүргүзүүдө мамлекеттик жөнгө салуунун сапатын жогорулатуу.

Өнөр жай тармагындагы болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетишпей калууга төмөнкү тобокелдиктер себеп болушу мүмкүн: бизнес-чөйрөсүндөгү туруксуздуктан улам өнөр жай тармактарындагы ишканалардын инвестициялык ыңгайсыздыгы (жергиликтүү калктын инвесторлор менен кагылышы, технологиянын эскириши, рентабелдүүлүктүн төмөнкү деңгээли, жер участокторун жер казынасын пайдаланууга берүүнүн жол-жоболору, документтерди тариздөө татаалдашкандыгы жана көп сандаган макулдашууларды, экспертизаларды ж.б. талап кылат); электр энергиясын берүүдөгү үзгүлтүктөр; пландаштырылган кендерди өз убагында ишке киргизбөө, Кумтөр кенинде кен казуунун күтүлүүчү көлөмүн аткарбоо жана техногендик факторлордон улам Кумтөр кенинде өндүрүштүн кыскарышы; ишке кирген нефтини иштетүүчү ишканалардын чийки зат менен камсыздалбай калышы; техникалык адистиктеги квалификациялуу кадрлардын жетишсиздиги; натыйжасыз менеджмент жана жүгүртүү каражаттарынын жетишсиздиги; Кыргыз Республикасынын ЕАЭБге кошулушунун алкагында товарларды импорттоодо/экспорттоодо жаңы шарттарга акырындык менен көнүү ж.б.

Курулуш

2019-жылы экономиканын курулуш тармактарын өнүктүрүү ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен улуттук экономиканын туруктуу өсүшүн камсыздоочу маанилүү багыттардын бири болуп калат.

2019-жылы өлкөнүн курулуш комплексин өнүктүрүүнүн комплекстүү чараларын көрүүнүн натыйжасында капиталдык салымды 10,4%га көбөйтүү болжолдонууда, көлөмү 177,8 млрд сомду түзөт.

15-таблица

2018-2019-жылдарга курулуш тармагынын өсүш темпинин динамикасы

2018-жылга күтүлгөн капиталдык салымдардын түзүмү ички инвестициялардын үлүшүнө карата 52,7 %дан 50,5 %га чейин кыскарып жана тышкы инвестициянын үлүшү 47,3 %дан 49,5 %га чейин жогорулайт.

Ички инвестициялардын түзүмүндөгү негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаттары ээлейт, ал 91,7 %ды түзөт.

2019-жылы жеке турак жай объектилерин куруу, транспорт жана энергетика магистралынын объектилерин (электр өткөрүүчү линияларды куруу боюнча иштер), айыл чарба объектилери (ирригациялык курулмалар) жана башкалар курулуш тармагындагы артыкчылыктуу багыттардан болуп эсептелет.

Мамлекеттик бюджеттин эсебинен 3000 млн сом суммасындагы капиталдык салымдар биринчи кезекте жогорку курулуш даярдыгындагы объектилердин курулушун аяктоого, жаратылыш кырсыктарынан жапа чеккен билим берүү обьектилерин, ошондой эле авариялык обьектилерди реконструкциялоого багытталат.

Ресурстар көбөйгөндө мамлекеттик бюджеттин эсебинен капиталдык салымдар мурда башталган билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт объектилеринин курулушун бүтүрүүнү каржылоого багытталат, Бишкек шаарында социалдык жана инженердик инфратүзүмдүн курулушун каржылоо улана берет, ошондой эле стратегиялык маанидеги автомобиль жолдорун жана республиканын чек арага жакын райондорундагы автожолдордун курулушун артыкчылыктуу тартипте каржылоо пландалууда. 2017-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын ирригациясын өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасына ылайык (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 21-июлундагы № 440 токтому) ирригациялык каналдардын курулушун аяктоону каржылоо улана берет, бул Баткен, Жалал-Абад, Нарын, Ош жана Талас облустарында олуттуу аянттарда жаңы сугат жерлерди өздөштүрүүгө мүмкүндүк берет.

Ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын эсебинен капиталдык салымдардын болжолдуу көлөмү 40,2 млрд сом суммасында төмөнкү инвестициялардын эсебинен түзүлдү:

-     «Кумтөр Голд компани» ЖАК (4963,0 млн сом);

-     «Кыргызалтын» ААК (165,0 млн сом);

-     жана башкалар.

2019-жылы транспорт жана энергетика тармагында ири инвестициялык долбоорлор ишке ашырылат жана алардын ишке ашуусу менен курулуштун өнүгүүсүнө олуттуу салым кошулат.

Каржылоонун көбүрөөк көлөмү транспорт секторунда каралган - бардыгы 18 328,7 млн сом (бардык мамлекеттик инвестициялардын 39,8%): «ЦАРЭС-3 (Борбор Азиялык региондук экономикалык кызматташуу) коридорун жакшыртуу» долбоору (Бишкек-Ош автожолу, Бишкек - Кара-Балта участогу) 4-фаза (Азия өнүктүрүү банкы, 1577,6 млн сом), «Борбор Азия жолдорун жакшыртуу» долбоору (Дүйнөлүк банк, Ош-Ходжент жолу – 20,1 млн сом), «Борбор Азия жолдорун жакшыртуу» долбоору (Дүйнөлүк банк, Түп-Кеген жолу, 3276,7 млн сом), «Түндүк-Түштүк 1-фаза жана 2-фаза» альтернативдүү жолду куруу (Кытай Эл Республикасы, 4058,9 млн сом), «Түндүк-Түштүк альтернативдүү жолду куруу» 159-183 км (Ислам өнүктүрүү банкы, Сауд өнүктүрүү фонду, 975,5 млн сом), «ЦАРЭС 1 жана ЦАРЭС 3 транспорттук коридорлорунун бириктирүү долбоору» (Азия өнүктүрүү банкы, 3025,8 млн сом), «Негизги эл аралык жолдорду жакшыртуу» долбоору (Japan International Cooperation Agency, 3187,7 млн сом), «Бишкек-Ош автожолун жакшыртуу» долбоору 4-фаза (Евразия өнүктүрүү банкы, 1596,5 млн сом), «Арал-Суусамыр автожолун реабилитациялоо» (Евразия өнүктүрүү банкы, 73,8 млн сом), «Ош-Баткен-Исфана» 75-108 км автожолун реабилитациялоо (Ислам өнүктүрүү банкы, 536,0 млн сом) жана башкалар, булар жүргүнчүлөрдү жана жүктөрдү ташуунун өсүп жаткан муктаждыктарын камсыз кылат.

Энергетика тармагындагы каржылоонун көлөмү 15990,3 млн сом суммасында каралган (бардык мамлекеттин инвестициялардын 34,8%), алар: «Энергетика секторун өнүктүрүү» (Азия өнүктүрүү банкы, 1247,8 млн сом), «Ат-Башы ГЭСин реконструкциялоо» (Швейцария, 606,0 млн сом), САSА-1000 долбоору (Дүйнөлүк банк, Европа инвестициялык банкы, Ислам өнүктүрүү банкы, 10184,4 млн сом), «Электр менен камсыздоонун отчеттуулугун жана ишенимдүүлүгүн арттыруу» (Дүйнөлүк банк, 142,5 млн сом), «Баткен облусунун Лейлек районундагы Арка массивин электр менен камсыздоону жакшыртуу» (Ислам өнүктүрүү банкы, 400 млн сом), «Камбарата-2 ГЭСинин экинчи агрегатын ишке киргизүү» (Стабилдештирүү жана өнүктүрүү Евразия фонду, Евразия өнүктүрүү банкы, 1431,7 млн сом), «Токтогул ГЭСин реабилитациялоонун экинчи фазасы» (Азия өнүктүрүү банкы, ЕврАзЭС кризиске каршы фонду, Евразия өнүктүрүү банкы, 4398,1 млн сом), «Токтогул ГЭСин реабилитациялоо үчүнчү фазасы» (Азия өнүктүрүү банкы, 295,2 млн сом), «Үч-Коргон ГЭСин реабилитациялоо» (Азия өнүктүрүү банкы, 184,5 млн сом) жана башкалар. Аталган долбоорлорду ишке ашыруу Кыргыз Республикасында энергетика тармагынын абалын кыйла жакшыртууга мүмкүндүк берет жана коңшулаш мамлекеттер ортосунда электр энергиясы менен алмашууну, ошондой эле транзиттик агымдарды жогорулатууга ыңгайлуу негиз түзөт.

26,2 млрд сом суммасындагы чет өлкөлүк түз инвестициялардын көлөмү төмөнкү капиталдык салымдардын эсебинен болжолдонууда:

-     «KAZ Minerals Bozymchak» ЖЧК (1175,0 млн сом);

-     «Алтынкен» ЖЧК (11,2 млн сом);

-     «Газпром Кыргызстан» ЖЧК (6242,3 млн сом);

-     «Альянс Алтын» ААК (4403,7 млн сом) ж.б.

Экономиканы капиталдаштыруунун көлөмүн пландаштыруудан улам, курулуш дүң продукциясынын көлөмүнүн жалпы өсүшү 2019-жылы 11,6%га болжолдонууда жана 171,2 млрд сомду түзөт. Курулуш тармагынын экономикалык өсүш темпине тийгизген таасири оң жана 0,97 пайыздык пункту, курулуштун ИДПнын өндүрүштүк түзүмүнө карата салыштырма салмагы - 8,7 % түзөт.

Региондор боюнча курулуштун көлөмүнүн өсүшү транспорт, кен казуу жана энергетика тармактарындагы инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен бардык региондордо күтүлүүдө. Негизги үлүш Бишкек шаарына (37,6 %), Чүй (17,7 %), Жалал-Абад (13,6 %) жана Ысык-Көл (13,1 %) облустарына туура келет, алардын курулуш тармагынын өнүктүрүүгө суммалык салымы 9,85 пайыздык пунктту түзөт.

Экономиканын курулуш тамактарына таасирин тийгизген факторлорду да көңүлгө алуу керек. Акча которуулардын негизги агымы Россия Федерациясынан келет (90 %дан ашык). Бул каражаттардын келүү агымынын өсүшү менен калктын каражатынын эсебинен курулуп жаткан турак жай куруунун көлөмү да жогорулайт.

Ошону менен бирге 2019-жылы курулуштун өнүгүүсүнө терс таасирин тийгизиши жана болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетишпей калууга алып келиши мүмкүн болгон тобокелдиктер да бар, алар:

-     -капиталдык салымдардын пландаштырылган көлөмүн каржылоону өз убагында эмес жана жетишсиз көлөмдө ачуу;

-      калктын төлөө мүмкүнчүлүгүнүн начарлоосунан улам калк тарабынан каржылануучу капиталдык салымдардын төмөндөшү, анын натыйжасында калктын каражаттарынын эсебинен турак жай курулуштарынын көлөмүнүн төмөндөшү;

-      чет элдик инвесторлордун капиталдык чыгымдарынын төмөндөшүнөн улам түз чет элдик инвестициялардын көлөмүнүн кыскарышы жана каржылоонун башка кошумча булактары жөнүндө маалыматтын жоктугу;

-      ири инвестициялык долбоорлорду каржылоонун мүмкүн болуучу үзгүлтүккө учуроолорунан улам чет элдик кредиттердин, чет элдик гранттардын жана гуманитардык жардамдардын кыскарышы.

Жогоруда келтирилген себептер:

-     өндүрүш көлөмүнүн төмөндөшүнө;

-     негизги капиталга болгон инвестициянын төмөндөшүнө;

-     курулуп жаткан объекттердин токтоп калуусуна;

-     турак жайларды пайдаланууга берүүнүн кечиктирилишине;

-     жана башкаларга алып келиши мүмкүн.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсү

2019-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү көрсөткүчтөрдүн 2018-жылы белгиленген өсүшүнүн уланышы болжолдонууда. 2019-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү реалдуу дүң өсүү 3,7 %ды түзөт.

Өсүү динамикасы жеке жана мамлекеттик керектөөлөрдүн көлөмүн 3,9 %га жана 2019-жылы 1,2 %га, калктын реалдуу акчалай кирешесин (эмгек акыны) 2,3 %га жогорулатуунун эсебинен камсыздалат. Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө социалдык-экономикалык өнүктүрүү көрсөткүчтөрүнүн жакшырышы коңшу өлкөлөргө республиканын экспорттук жеткирүүлөрүн өбөлгөлөйт жана экспорттук рынокторду кеңейтет, ошондой эле ишкердикти өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү боюнча мамлекеттик саясатты улантуу дүң жана чекене сооданын реалдуу өсүшүн жогорулатууга мүмкүндүк берет, ал 2019-жылы 5,5 % деңгээлинде болжолдонууда.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү көрсөткүчтөрдү жакшыртуунун маанилүү тышкы факторлорунун бири эл аралык автотранспорттук кызмат көрсөтүүдө ата мекендик жүк ташуучулар үчүн шарттарды жакшыртуу жаатында ЕАЭБге интеграциялоо процессин улантуу болуп саналат, бул транспорттук кызмат көрсөтүүнүн реалдуу өсүшүн 6,2 %га жетүүсүнө мүмкүндүк берет. Жарандык авиацияны өнүктүрүү учуулардын географиясын кеңейтүүнү улантуу менен шартталат: жаңы багыттарды ачуу, болгон маршруттар боюнча рейстердин санын көбөйтүү. Темир жол транспортунда темир жолдордун эскиришинен улам көйгөйлөр бар (пайдаланылып жаткан рельстердин 30 %дан ашык белгиленген тоннаж жол ченемин өткөрүп бүткөн). Маалымат жана байланыш тармагы негизинен уюлдук байланыш операторлорунун кызматын көрсөтөт. Соңку жылдары салттуу байланыш кызмат көрсөтүүсүн алмаштырган дүйнөлүк тенденция байкалууда. Байланыш кызмат көрсөтүүсүн колдонуучулар ар кандай интернет-тиркемелери аркылуу Интернет түйүндөрү боюнча маалыматтарды берүүгө өтүп жатат, бул маалыматтарды берүүнүн (сүйлөшүү, смс билдирүү) салттуу ыкмасынан бир кыйла арзан түшөт. Мындай тенденция Кыргыз Республикасына да мүнөздүү, бул уюлдук байланыш операторлорун акырындык менен жеке кызмат көрсөтүү спектрин кеңейтүүгө, инновацияларды жайылтууга мажбурлайт. 2019-жылы маалымат жана байланыш кызмат көрсөтүүсүнүн реалдуу өсүш темпи 100,0% деңгээлинде болжолдонууда.

Туризмди өнүктүрүү дүйнөлүк тенденцияны жана ушул чөйрөдөгү ата мекендик өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен жүзөгө ашырылат. Аталган тармактагы оң натыйжага 2020-жылга чейин туризм тармагын өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Программасында каралган иш-чараларды өз учурунда жана толугу менен жүзөгө ашыруу аркылуу жетишилет. Туризмдин тез жана туруктуу өсүшүн, анан экономиканын башка тармактарына, коомдун бакубатчылыгына жана айлана чөйрөгө мультипликативдүү таасирин эске алуу менен аталган стратегиялык документте туристтик тармак өлкөнү өнүктүрүү үчүн улуттук деңгээлдеги артыкчылыктардын бири болушу керектиги негиздүү көрсөтүлгөн. Туристтик тармакта кабыл алынуучу жана ишке ашырылуучу иш-чаралардын жыйынтыгы өлкөдө туристтик агымдын көбөйүшүнө, туристтик кызмат көрсөтүүлөрдүн экспортунун көлөмүнүн жогорулашына жана анын натыйжасында тармакта кошумча баанын көбөйүшүнө алып келүүгө тийиш. Тармакты өнүктүрүүнүн негизги артыкчылыктары төмөнкүлөр:

-     туристтик инфратүзүмдү жакшыртуу;

-     маалыматтык компания жүргүзүү аркылуу эл аралык туристтик аренада Кыргызстандын имиджин жогорулатуу;

-     Кыргызстандын аймагында туристтердин комплекстүү коопсуздугу, анын ичинде санитардык жана экологиялык системанын деңгээлин жогорулатуу;

-     туристтик объекттерде жана региондордо экологиялык нормаларды сактоону камсыздоо;

-     иштетилип жаткан жана потенциалдуу туристтик-рекреациялык зоналардын рекреациялык сыйымдуулугун эске алуу менен өлкөнүн жергиликтүү жамааттарынын жана туристтик тармактын субъекттеринин кызыкчылыгында айлана-чөйрөнүн корголушун камсыздоо.

Ошону менен бирге, 2019-жылда кызматтарды көрсөтүү чөйрөсүнүн өсүшүнө терс таасирин тийгизиши жана болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетишпей калууга алып келиши мүмкүн болгон тобокелдиктер да бар, алар:

-      уюлдук байланыш операторлорунун кызмат көрсөтүүлөрүнө болгон баалардын өсүшүнөн улам байланыш тармагындагы өсүш темпинин төмөндөөсүн улантуусу;

-     Ата мекендик темир жолдун кыймылдуу курамын реконструкциялоо процессин каржылоонун жоктугунан улам темир жол транспортундагы жүргүнчүлөрдү ташуунун өсүү көрсөткүчтөрүнүн төмөндөшүнөн улам транспорт ишиндеги кызматтарды көрсөтүүнүн өсүш темпинин жайлашы;

-     кышкы туризм сезонун кеч ачууга алып келиши мүмкүн болгон республикадагы тоо лыжа базаларынын инфратүзүмдөрүн, анын ичинде жеткирүүчү жолдорду даярдоо, оңдоо, боюнча иштер жетишсиз болгон учурда ресторандар менен мейманканалардын кызмат көрсөтүүлөрүнүн өнүгүүсүнүн билинер-билинбес төмөндөө тобокелдиги бар.

Тышкы экономикалык иштер

2019-жылы тышкы экономикалык иштер республиканын экспорттук потенциалын өнүктүрүү жана өстүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталат.

Негизги иш багыттары болуп, алыскы чет өлкөлөргө экспорттун көлөмүн өстүрүү үчүн ВСП бенефициары+ статусун алуунун артыкчылыктарын колдонуу боюнча иш-чараларды ишке ашыруу аркылуу экспортту өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү жана экспортко багытталган ишканаларга колдоо көрсөтүү эсептелет.

Ошондой эле кыргыз продукцияларынын экспортун башка өлкөлөрдө, анын ичинде Өзбекстанда, Перс булуңундагы өлкөлөрдө, Иран Ислам Республикасында, Турция Республикасында, Афганистан Ислам Республикасында сактап калуу жана кеңейтүү боюнча иштер жүргүзүлөт.

Аталган иштерди аткарууда төмөнкүдөй чаралар каралат:

-     салыштырма артыкчылыктарды, ЕАЭБ мүмкүнчүлүктөрүн колдонуу эсебинен Россия жана Казакстан рынокторунда позицияларды чыңдоо жана кеңейтүү, өндүрүштүн көлөмүн өстүрүү жана сапатын жогорулатуу;

-     экспортту маалыматтык коштоо системасын түзүү;

-     адилеттүү атаандаштыкка тийиштүү ДСУ эрежелерине шайкеш келген экспортёрлорду мамлекеттик колдоо системасынын натыйжалуу иштешин камсыздоо;

-     жерди натыйжалуу башкаруу (кампа, СЛБ); транспорттук логистика (авто жолдор, темир жолдору, аба жолдору); транзиттик жана финалдык кампалардын болушу; экспортту камсыздоо системасы сыяктуу бир катар маанилүү звенодон турган натыйжалуу транспорттук-кампа логистикаларын мындан ары өнүктүрүүнү жана түзүүнү камсыздоо;

-     тышкы рыноктордо ата мекендик продукцияларды илгерилетүүгө колдоо көрсөтүү.

Тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 7,2 млрд АКШ доллары деңгээлинде, 2018-жылдын деңгээлинен 4,6 %га номиналдуу ашуу менен болжолдонууда.

Экспорттук жеткирүүлөрдүн номиналдуу көлөмү 2,0 млрд АКШ долларын жана өсүш темпи цементти жеткирүүлөрдү – 4,9 %га, кийим-кечектерди – 8,0 %га жогорулатуу эсебинен 5,3 % деңгээлин түзөөрү болжолдонууда.

Импорттун көлөмү 5,2 млрд АКШ доллары өлчөмүндө, номиналдык өсүү 104,4 % түзөөрү болжолдонууда, бул жаратылыш газын 19 %га, нефти продуктуларын – 7,3 %га, орто аралык, ошондой эле керектөө товарларын жеткирүү көлөмүнүн көбөйүшүнө байланышкан керектөө сурамдарынын өсүшү менен аныкталат.

Натыйжада товарлардын экспортунун жана импортунун терс сальдосу 3,2 млрд АКШ долларынын деңгээлинде болжолдонууда.

2019-жылы ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2018-жылга салыштырмалуу 0,2 пайыздык пунктка жогорулап, (-)31,5 %ды түзөт.

        16-таблица

Колдонуу боюнча ИДП (ИДПга карата % менен)

2019-жылы жеке керектөөнүн үлүшү ИДПнын көлөмүнүн 80,2 %ын түзөт, реалдуу өсүш темпи 3,9 % деңгээлинде болот деп болжолдонууда. Жеке керектөөчү чыгымдар жаңы жумуш орундарын түзүүнүн жана орточо номиналдык айлык акынын 6,3 %га жогорулашынын эсебинен калктын акчалай кирешесинин болжолдонуп жаткан 6,0%га номиналдык өсүшү менен шартталат.

Социалдык чөйрө

2019-жылы социалдык өнүктүрүүнүн саясаты мамлекеттин реалдуу мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен мындан ары да калктын жашоо деңгээлин жогорулатууга жана жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын абалын оңдоого багытталат.

Үй-бүлө, ата болуу, эне болуу жана балалык институтун чыңдоо жана өнүктүрүү, ошондой эле мамлекет кепилдик берген социалдык коргоонун минимумдук базалык деңгээлин камсыздоо маселелерине өзгөчө көңүл бурулат.

Калктын аз камсыз болгон категорияларына социалдык жардам көрсөтүү, эмгекке жарамдуу калктын экономикалык активдүүлүгүнө дем берүү жана оор турмуштук жагдайдан чыгууга көмөктөшүү боюнча иштер улантылат. Бардык аракеттер жаңы механизмдерди, анын ичинде акы төлөнүүчү кызмат көрсөтүүлөрдү, аутсорсинг, мамлекеттик-жеке өнөктөштүктөрдү ишке киргизүү аркылуу социалдык кызмат көрсөтүү рыногун өнүктүрүүгө жана кеңейтүүгө багытталат.

Сунушталган чаралар жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын проблемаларын чечүүгө интеграцияланган, системалуу жана даректүү мамилеге багытталат, мында алардын муктаждыктары, анын ичинде азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануусу эске алынат, ошондой эле социалдык иштин жаңы формалары киргизилет жана калкты социалдык коргоонун стандарттары өркүндөтүлөт.

Эмгек жана калкты жумуш менен камсыздоо чөйрөсүндө орто мөөнөттүк келечекте калкты иш менен жана татыктуу эмгек менен камсыздоо үчүн шарттарды түзүү боюнча иштер улантылат. Глобалдуу чакырыктарды эске алуу менен келечектеги эмгек чөйрөсүнө комплекстүү талдоо жүргүзүлөт жана стратегиялык максаттары, артыкчылыктуу багыттары жана орто мөөнөттүк мезгилдеги милдеттери аныкталат.

Жумуш менен камсыздоо чөйрөсүндөгү иштин негизги артыкчылыктуу багыттары 2020-жылга чейин калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү жана ички жана тышкы эмгек миграциясын жөнгө салуу программасында (мындан ары – 2020-жылга чейинки Программа) (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 6-сентябрындагы № 485 токтому) аныкталган.

2020-жылга чейинки Программанын негизги максаттары калк үчүн үзүрлүү иш менен камсыз болуу шарттарын түзүү, эмгек ресурстарын толук жана рационалдуу колдонууну эске алып, калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү чараларын активдештирип, жумушсуздукту жана эмгек рыногундагы суроо-талап менен сунуштун дисбалансын азайтуу, чет өлкөлөрдө эмгектенген Кыргыз Республикасынын жарандарынын укуктарын коргоо болуп саналат.

Жогоруда аталган негизги максаттар төмөнкүдөй негизги багыттар боюнча конкреттүү милдеттерди ишке ашыруунун натыйжасында жетишилет:

-     эмгек жана жумуш менен камсыздоо чөйрөсүндөгү ченемдик укуктук актылардын эл аралык ченемдерге шайкештигин талдоо;

-     экономиканын мамлекеттик жана мамлекеттик эмес секторлорунда калкты жумуш менен камсыз кылуу үчүн шарттарды түзүү, анын ичинде жумушсуздуктун деңгээлин кыскартуу максатында региондорду социалдык-экономикалык өнүктүрүү программаларын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу;

-     эмгек рыногунда жумуш менен камсыздоонун иштиктүү чараларын күчөтүү;

-     эмгек рыногун талдоо жана болжолдоо системасын өркүндөтүү;

-     турмуштун оор кырдаалына кездешкен балдардын жана үй-бүлөлөрдүн жашоосун жакшыртуу үчүн шарттарды түзүү жана аларга сапаттуу социалдык кызмат көрсөтүү;

-     базалык кызмат көрсөтүүлөргө бирдей жетүү укугун камсыздоо жана ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды (ДМЧА), улгайган жарандарды жана калктын башка мобилдүү эмес топторун коомго натыйжалуу интеграциялоо максатында жашоо тиричилиги үчүн жеткиликтүү чөйрөнү түзүү.

Пенсиялык камсыздоону реформалоо жана жетиштүү шайкеш пенсия менен камсыздоо максатында мамлекеттик пенсиялык камсыздоо системасын андан ары өркүндөтүү күтүлүүдө:

-     жеке ишкерлер жана дыйкандардын фермердик чарбалары үчүн камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтеринин ставкасы боюнча жеңилдиктерди кайра кароо мүмкүнчүлүгү каралат;

-     пенсия алуу үчүн минимумдук камсыздандыруу стажы 5 жылдан 20 жылга чейин этап-этабы менен киргизилет, жыл сайын зарыл болгон минимумдук стаж он беш жылдын ичинде этабы менен бир жылга көбөйөт. Кеминде 20 жыл иштеген жарандар пенсияга чыгуу укугуна ээ болушат;

-     өлчөмүн азайтуу менен мөөнөтүнөн эрте пенсияга чыгуу жокко чыгарылат, бул узак мөөнөткө иштөөгө жана чоң өлчөмдөгү пенсияга чыгуу үчүн түрткү болот.

Ошону менен камсыздандырылган адамдарды пенсиялык системага тартуу жана катыштыруу механизмдерин ишке киргизүү жетишилет, бул аны каржылоого алардын активдүү катышуусун камсыз кылат, жумуш менен камсыз болууга дем берет жана кийин татыктуу пенсия алууну кепилдейт.

- пенсиялардын камсыздандыруу бөлүгүн индексациялоо керектөөчүлүк баалардын индексинин жана орточо айлык акынын өсүшүнө жараша Социалдык фонддун финансылык мүмкүнчүлүктөрүн ж.б. эске алуу менен жүргүзүлөт.

Жогоруда аталган чаралар адамдын пенсиялык системага финансылык катышуусунун узактыгына жараша адилеттүү пенсиялык төлөмдөргө жетүүгө жана республикалык бюджеттен социалдык трансферттердин үлүшүн оптималдаштырууга мүмкүнчүлүк берет.

Ошондой эле, инвестициялык портфелдин түзүмүнө инвестициялоонун альтернативдүү инструменттерин киргизүү аркылуу инструменттердин бирине карата мүмкүн болуучу көз карандылыкты алдын алуу максатында инвестициялык саясатты өркүндөтүү каралууда. Мындан тышкары, пенсияга топтолгон каражаттарды төлөө механизмин өркүндөтүү пландалууда.

Саламаттык сактоо системасында болуп жаткан зарылдыктарды жайгаруу үчүн бүгүнкү күндө жалпы мамлекеттик мамиле керек жана саламаттык сактоо маселелерин ден соолуктун абалына таасир берген башка секторлордун программалык документтерине интеграциялоо жана социалдык коргоо, билим берүү, айыл чарба жана суу менен камсыздоо, экономикалык жөнгө салуу, жергиликтүү өз алдынча башкаруу жана башка ушул сыяктуу кызматтардын жеткиликтүү болушу талап кылынат. Ушуларга байланыштуу Кыргыз Республикасынын калкынын саламаттыгын сактоонун жана чыңдоонун 2020-жылга чейинки стратегиясы («Ден соолук-2020») бекитилген (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 4-июнундагы № 306 токтому).

Аталган стратегиялык документтеги негизги милдеттер болуп төмөнкүлөр саналат:

-     саламаттык сактоо кызматтарынын жалпы элге жеткиликтүүлүгүн камсыздоо;

-     элдин аялуу топторунун (өспүрүмдөр, улгайып калган адамдар, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдар ж.б.) муктаждыктарын канааттандыруу;

-     калктын саламаттыгын сактоо жана чыңдоо маселелерине башка секторлорду тартуу;

-     социалдык-экономикалык жана маданий факторлорду, саламаттык сактоо маселелерин тармактык программаларга интеграциялоону эске алуу менен саламаттыкты сактоонун көрсөткүчтөрүн жакшыртуу боюнча комплекстүү чараларды ишке ашыруу;

-     алгачкы медициналык-санитардык жардам көрсөтүүнүн ролун күчөтүү жана медициналык жардамдын профилактикалык багытталуусун камсыздоо;

-     калктын керектөөлөрүнө басым жасоо менен коомдук саламаттык сактоонун ролун жогорулатуу;

-     Дары-дармектердин жана медициналык препараттардын бирдиктүү базасын түзүү боюнча ишти улантуу.

Билим берүү чөйрөсүндө төмөнкүдөй милдеттердин аткарылышына өзгөчө көңүл бурулат:

-     өнүктүрүү жана окутуу программалары менен мектеп жашына чейинки балдардын көпчүлүгүн камтууга;

-     курагына, жынысына, этностук, диний таандыктарына, жашаган жерине, акыл-эс жана дене бой өсүшүнө, социалдык-экономикалык статусуна жана башкаларга карабастан, ар бир адамдын сапаттуу негизги жалпы жана жалпы орто билимге жетүүсүн камсыздоого;

-     эмгек рыногунун азыркы талаптарына жана жеке керектөөлөрдү, кызыкчылыктарды канааттандыруудагы калктын суроо-талаптарына ылайык эмгек көндүмдөрүн өнүктүрүүгө;

-     билим берүү системасынын бардык деңгээлдеринде социалдык өнөктөштүктү өнүктүрүүгө жана билим берүү процессине жумуш берүүчүлөрдүн активдүү катышуусуна;

-     өмүр бою үзгүлтүксүз билим алуу үчүн шарттарды түзүүгө;

-     билим берүүнү жана илимди маалыматтык камсыз кылуу үчүн маалымат базасын өнүктүрүүгө;

-     илим чөйрөсүндө стратегиялык пландоо жана башкаруу системасын түзүүгө;

-     илим боюнча мыйзамдык жана ченемдик-укуктук базаны өркүндөтүүгө;

-     билим берүү секторунда маалыматты топтоо жана талдоо технологияларына негизделген стратегиялык пландоо жана башкаруу системасын түзүүгө;

-     билим берүүнүн мониторинг жана сапат системасын ишке киргизүүгө.

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик миграциялык саясатынын негизги максаты болуп миграциялык процесстерди мамлекетти туруктуу өнүктүрүү максатында натыйжалуу башкаруу саналат. Ушуларга байланыштуу төмөнкүдөй артыкчылыктуу багыттар аныкталды:

-     ички миграция. Калкты өлкө боюнча бирдей бөлүштүрүүгө жетишүү максатында, шаар тургундарынын санын акырындык менен көбөйтүүгө жана жумуш менен камсыз болушун көбөйтүүгө көмөктөшүүчү өнүктүрүүнүн келечектүү пландарын иштеп чыгуу жана ишке ашыруу. Убактылуу же туруктуу көчүүдө ички мигранттар базалык социалдык кепилдиктерге жетүүсү, анын ичинде акысыз мектептик билим алуусу, кечиктирилгис медициналык жардамдар, жумуш менен камсыз кылуу жана миграция чөйрөсүндөгү мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөр менен камсыздалышы керек.

-     чет мамлекеттерге эмгек миграциясы. Эмгекчи мигранттарга өлкөдөн кеткенге чейин, чет өлкөгө барган учурда жана ал жактан кайрылып келгенде жардам берүү боюнча комплекстүү ишти жүргүзүү. Жумушчу күчтүн маркетинги аркылуу эмгек миграциясын мамлекеттик жөнгө салуу рационалдуу жумуш менен камсыз кылууга жана жумушсуздукту азайтууга багытталышы керек. Азыркы шартта Кыргыз Республикасы үчүн ЕАЭБдин бирдиктүү эмгек рыногу актуалдуу болууда;

-      мыйзамсыз миграцияларда мүмкүн болуучу тобокелдиктер жөнүндө калкка эскертүү иштерин жүргүзүү;

-     иммиграция. Кыргыз Республикасына кайрылмандарды ыктыярдуу көчүрүп келүү процессин уюштуруу региондорду социалдык-экономикалык өнүктүрүүгө көмөктөшүү принциптерине жана биринчи кезекте Кыргыз Республикасына туруктуу жашоо үчүн көчүп келгендерди тартуу эсебинен жайгаштырууга артыкчылыктуу аймактардагы демографиялык көйгөйлөрдү чечүүгө негизделиши керек;

-     мекендештерди колдоо. Кыргыз Республикасынын мурунку жарандарына (Кыргыз Республикасынын жарандыгынан чыгууну расмий тариздегендерге) Кыргыз Республикасынын аймагында преференциялык шарттарды сунуштоо үчүн системалуу жана ырааттуу мамлекеттик саясат катары «Мекен-карт» улуттук демилгесин иштеп чыгуу сунушталууда.

Жаштар саясаты, дене тарбия жана спорт чөйрөсүндөгү негизги артыкчылыктуу багыттар Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн «2017-2020-жылдарда жаштар саясатын өнүктүрүү» программасында («Жаштарды өнүктүрүү» программасы) (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 10-августундагы № 471 токтому) жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-2023-жылдардын мезгилине «Спорттук Кыргызстан» программасында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 22-сентябрындагы № 600 токтому) («Спорттук Кыргызстан» программасы) аныкталган.

«Жаштарды өнүктүрүү» программасынын негизги максаты - 2020-жылдын аягына чейин өлкөнү туруктуу өнүктүрүүгө жооптуу катышкан жана саясий, экономикалык, социалдык, маданий чөйрөлөрдө атаандашууга жөндөмдүү жарандардын жаңы муунун калыптандыруу үчүн ченемдик укуктук, инфратүзүмдүк шарттарды жана жаштардын өзүн-өзү табуусуна инклюзивдик коомдук чөйрөнү колдоо болуп саналат.

«Спорттук Кыргызстан» программасынын негизги максаттары - дене тарбия жактан жана спорт менен калың калктын активдүү машыгуу деңгээлин 2022-жылга карата 25%га чейин көбөйтүү, улуттук спорттук элитаны системалуу даярдоо жана 2020-жылда боло турган Олимпиадалык оюндарда 3 жогорку спорттук сыйлык, 2018 жана 2022-жылы боло турган Азия оюндарында 5 жогорку спорттук сыйлык алуу, спорттун улуттук түрлөрүнө калкты тартуу деңгээлин жогорулатуу, жарандардын өзгөчө категориялары үчүн шарттарды түзүү жана аларды дене тарбия жактан активдүүлүккө тартууну кеңейтүү.

7. 2020-2021-жылдарга макроэкономикалык болжол

2020-2021-жылдарда экономикалык саясаттын башкы максаттары болуп экономикалык өсүштүн дурус тенденцияларын сактоо, күтүлгөн көйгөйлөрдүн алдын алуу жана туруктуу экономикалык өсүштү камсыздоо саналат.

Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын өсүшүнө дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет.

2019-жылга карата макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн болжолдуу маанисин баалоо 2018-2022-жылдардагы мезгилде Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн «Биримдик. Ишеним. Жаратмандык» программасына киргизилген инвестициялык долбоорлорду жана иш-чараларды өз мезгилинде жана ийгиликтүү толук ишке ашырууга жана алардын өлкөнүн экономикасына тийгизген натыйжалуу таасирине негизделген, анда экономикалык кайра түзүүлөр ИДПнын жылына 4%дан кем эмес өсүшүн камсыз кылууга мүмкүндүк берет, аларга жетүү аткаруу бийлик органдарынын ири улуттук долбоорлорду толук ишке ашыруу үчүн активдүү аракеттерин, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкарууну, экономиканын бардык секторлоруна түрткү берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоону, жагымдуу инвестициялык климатты түзүүнү, ишкердик чөйрөдө ийкемдүү жөнгө салуу саясатын жана мыйзамдардын туруктуулугун талап кылат.

18-таблица

2020-2021-жылдары ИДПга өндүрүш тармактарынын реалдуу салымдары, % менен

2018-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүнө жана 2019-жылга болжолдонгон көрсөткүчтөргө жараша 2020-2021-жылдарга ИДПнын жылдык орточо реалдуу өсүшү 4,3 % деңгээлде болжолдонууда.

2020-2021-жылдарда болжолдонгон жылдык орточо өсүш темпи: айыл чарбасында - 3,2%ды, өнөр жайда – 4,1 %ды, курулушта – 8,9%ды, кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө –3,9 %ды түзөт.

2020-20201-жылдарга ИДПнын өсүш темпи негизинен Чүй, Жалал-Абад, Ысык-Көл, Ош облустарынын жана Бишкек шаарынын эсебинен болжолдонууда.

Жалпысынан 2020-2021-жылдардын мезгилинде инфляциянын деңгээли катуу соккулар болбогон шартта бир маанидеги көрсөткүчтөрдүн деңгээлинде болжолдонот, мындай болжолдун негизине макроэкономикалык туруктуулук тенденциясын чыңдоого багытталган, макулдашылган акча-кредиттик жана бюджеттик-салык саясатын жүргүзүүнү улантуу киргизилген. Мында акча-кредит саясатынын негизги максаты болуп баалардын туруктуулугуна жетишүү жана кармап туруу саналат.

Акча-кредиттик, салыктык-бюджеттик, инвестициялык, социалдык саясаттын негизги багыттары ар бир келерки жылга экономикалык саясат жөнүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын кабыл алынган биргелешкен билдирүүлөрүнө ылайык ишке ашырылат.

Экономиканын бардык тармактарында өсүштүн оң темпи болжолдонот.

2020-2021-жылдарда өсүмдүк өстүрүүнүн түшүмдүүлүгүн көбөйтүү жана мал чарбасынын өнүмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча мамлекет жана жеке сектор тарабынан көрүлүүчү чаралардын эсебинен айыл чарбасынын өсүшүнүн реалдуу темпинин орточо 3,2%га көбөйүшү болжолдонууда. ИДП түзүмүндө айыл чарбасынын көлөмүнүн салыштырма салмагы орточо 11,4 %ды түзөт. Айыл чарба тармагынын өсүшүнүн реалдуу темпине жетишүү үчүн төмөнкүдөй иш-чаралар ишке ашырылат:

-     ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде суроо-талап өтө чоң өсүмдүктөрдүн, өзгөчө жашылча-жемиштердин, картошканын, кант кызылчасынын, тамеки жана пахтанын айдоо аянттарын системалуу түрдө көбөйтүү аркылуу региондук өзгөчөлүктөрдү жана түшүмдүүлүк боюнча факторлорду эске алуу менен айдоо аянттарын оптималдаштыруу;

-     тамчылатып сугаруу системасын активдүү пайдалануу;

-     күнөскана чарбаларын андан ары өнүктүрүү;

-     айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүүнүн алдыңкы технологияларын пайдалануу, айыл чарба продукцияларынын көлөмүн жана экспорттук потенциалын көбөйтүү үчүн органикалык, минералдык жана органикалык-минералдык жер семирткичтерди колдонуу;

-     иштеп жаткан кредиттик жана лизинг программалары боюнча мамлекет тарабынан айыл чарба өндүрүүчүлөрүн колдоону улантуу;

-     айыл чарба жаныбарларынын жана үй канаттууларынын генофондун туура пайдалануу, баалуу генетикалык материалды пайдалануу менен жаныбарларды жасалма уруктандыруу пункттарынын селекциялык-асыл тукумдуулук ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу;

-     тоюттардын бардык түрлөрүн даярдоонун көлөмүн жогорулатуу;

-     өндүрүштүк процесстерди оптималдаштыруу жана башкаруу айыл чарбасындагы энергетикалык жана ресурстук чыгымдарды кыскартуу.

Орто мөөнөттүк мезгилде төмөнкүлөрдүн айдоо аянттарын көбөйтүү болжолдонууда: кант кызылчасын 2019-жылы 18,8 миң га., 2021-жылы 20,1 миң га. чейин, бакча өсүмдүктөрүн 11,9 миң га тартып 12,5 миң га чейин, картошканы 85,0 миң га тартып 89,0 миң га чейин, май алынуучу өсүмдүктөрдү 31,5 миң га тартып 32,5 миң га чейин, жашылчаларды 53,0 миң га тартып 55,0 миң га чейин, бул өсүмдүк продукцияларынын 3,1% деңгээлинде жылдык орточо өсүшүнө көмөктөшөт.

Айыл чарба продукцияларын өндүрүүнүн өсүшүнүн көрсөткүчүнө таасир тийгизген мүмкүн болуучу коркунучтар:

-     жагымсыз табигый-климаттык шарттар (кургакчылык, сугат суунун жоктугу, интенсивдүү жана аномалиялык жаан-чачындар, мүнөздүү эмес температуралар);

-     тоюттарды жетишсиз даярдоо, тоюттардын сапаты жана баалуулугу;

-     мүмкүн болуучу жагымсыз эпизоотикалык жагдай;

-     мамлекеттен жеңилдетилген кредиттик ресурстарды натыйжасыз пайдалануу, өндүрүштүк ресурстарды жана каражаттарды сарамжалсыз колдонуу;

-     минералдык, азоттук жана органикалык жер семирткичтердин тартыштыгы, сапаттуу үрөн жана асыл тукум менен жетишсиз камсыздалышы;

-     майга жана күйүүчү-майлоочу материалдарга баалардын белгисиздиги, айыл чарба продукциясынын рыногунун конъюнктурасы өзгөрүп тургандыгы.

Өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү 2020-2021-жылдарда жылына орточо 4,1% деңгээлде болжолдонууда. Өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү иштеп жаткан өнөр жай ишканаларын туруктуу иштетүү, токтоп турган өндүрүштөрдүн ишин жандандыруу, Талды-Булак Сол жээк, Бозымчак, Иштамберди, Кара-Казык, Жерүй, Жамгыр кендеринин көлөмүн көбөйтүүнүн эсебинен болжолдонууда.

Кумтөр кенинде ишкананын өндүрүштүк планына ылайык 2019-жылга салыштырмалуу 2020-жылы негизги металлды өндүрүүнүн көлөмүн көбөйтүү (2019-жылы 504,0 миң унция болсо, 2020-жылы 523,0 миң унцияга) жана 2021-жылы өндүрүштүн көлөмүн 517,0 миң унцияга төмөндөтүү болжолдонууда.

Продуктуларды (анын ичинде, суусундуктарды) өндүрүүнүн көлөмүн жылына орточо 7,5%га көбөйтүү; текстиль өндүрүшүнүн көлөмүн; кийим жана бут кийим, тери жана башка булгаары буюмдарын чыгарууну жылына орточо 7,8%га өстүрүү; кокс жана тазартылган нефти продуктуларын өндүрүүнүн көлөмүн 7,2%га көбөйтүү, курулуш материалдарынын өндүрүшүн жылына орточо 6,2%га өстүрүү күтүлүүдө.

Электр энергиясы, газ, буу жана кондицияланган аба менен камсыздоонун көлөмү жылына орточо 3,6 %га көбөйүшү болжолдонууда. 2021-жылы электр энергиясын иштеп чыгаруу 16 468,0 млн кВт.с көлөмүндө болжолдонууда, бул 2019-жылга салыштырганда 921,8 млн кВт.с көбүрөөк, ал Токтогул гидротүйүнүнүн айрылышына Нарын дарыясынын агып келишинин көп жылдык орточо агымын эсепке алуу менен эсептелген.

Өнөр жай тармагындагы болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетишпей калууга алып келүүчү мүмкүн болгон тобокелдиктерге төмөнкүлөр кирет: бизнес-чөйрөнүн туруксуздугунан өнөр жай тармагындагы ишканалардын инвестициялык жагымсыздыгы; электр энергиясын берүүдө үзгүлтүккө учуроо; пландаштырылган кендерди өз мезгилдинде ишке киргизбөө, Кумтөр кенинде кен казуунун күтүлүүчү көлөмүн толугу менен аткарбоо жана техногендик факторлордон улам Кумтөр кенинде өндүрүштүн кыскарышы; ишке киргизилген нефтини кайра иштетүүчү ишканалардын сырье менен камсыз болбошу; энергетикадагы капиталдык салымдарга пландаштырылган каржылоо булактары менен камсыз кылуудагы үзгүлтүккө учуроолор ж.б.

2020-2021-жылдары курулуш тармагын өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары төмөнкүлөр болот:

-     муниципалдык автожолдорду, жаңы аялдама комплекстерин куруу жана реконструкциялоо менен шаардын жолдорун жана тротуарларды абаттоо, акыркы аялдама пункттарын жайгаштыруу, заманбап технологияларды колдонуу менен жер алдынан жөө өтүү жолдорун ачуу;

-     калктын ченемдик сапаттагы ичүүчү суу менен камсыз болушун жогорулатуу үчүн ичүүчү суу менен камсыздоо жана сууларды агындылоо системаларын куруу, реконструкциялоо жана модернизациялоо;

-     айыл чарба продукциялары үчүн логистикалык борборлордун, сактоочу жайлардын курулушун өнүктүрүү;

-     айыл тургундарын жаңы сугат жерлери менен камсыздоо үчүн сугат инфратүзүмүн куруу, ошондой эле колдонуудагы сугат инфратүзүмдөрүн модернизациялоо жана реабилитациялоо;

-     бардык өткөрүү пункттарын ЕАЭБ стандарттары боюнча курууну жана жабдууну аяктоо;

-     «Арзан турак жай» программасын ишке ашыруу механизмдерин, анын ичинде пайыздык ставканы алгылыктуу деңгээлге чейин төмөндөтүү жөнүндө маселени кайра карап чыгуу;

-     жаңы архитектуралык-курулуш системасына, имараттардын типтерине жана куруунун заманбап технологияларына өтүү;

-     курулуш материалдарынын сапаттуу түрлөрү катары капиталдык курулуш керектөөлөрүн жана эксплуатациялык муктаждыктарды камсыздоо;

-     эл аралык талаптарга жооп берген жаңы курулуш материалдарын өндүрүү.

2020-2021-жылдарда капиталдык салымдарга чыгымдар артыкчылыктуу тартипте социалдык маанидеги объекттерди курууга жана реконструкциялоого, ошондой эле республикадагы автожолдорду жана энергетика объекттерин курууга жана реконструкциялоого багытталат.

2020-2021-жылдарда каржылоонун бардык булактарынан капиталдык салымдардын жалпы көлөмү орточо 11,4%га (2020-жылы 199,8 млрд сомдон 2021-жылы 226,0 млрд сомго чейин) өсөт. 2019-жылга карата болжолдонгон капиталдык салымдардын түзүмү 2021-жылдагы капиталдык салымдардын жалпы көлөмүнөн 52,4%га чейин ички инвестициялардын үлүшүнүн төмөндөө жана тиешелүү түрдө тышкы инвестициялардын үлүшүнүн 47,6%га чейин төмөндөтүү жагына өзгөрөт, бул ушул көрсөтүлгөн мезгилде ишканалардын жана уюмдардын капиталдык салымдары өлкөдөгү инвестициялык климаттын оңолушу менен, ошондой эле калктын каражаттарын капиталдаштырууну көбөйтүү менен жогорулайт.

Курулуш тармагында жылына орточо 8,9% деңгээлинде реалдуу өсүш темпи болжолдонууда. Курулуш тармагы экономикалык өсүш темпине оң таасир берип, орточо 0,78 пайыздык пунктту түзөт.

Мында 2020-2021-жылдарда курулушту өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизиши жана болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетишпей калууга алып келиши мүмкүн болгон тобокелдиктер да бар, алар:

-     капиталдык салымдардын пландаштырылган көлөмүн каржылоону өз убагында эмес жана жетишсиз көлөмдө ачуу;

-      калктын төлөө мүмкүнчүлүгүнүн начарлоосунан улам калк тарабынан каржылануучу капиталдык салымдардын төмөндөшү, анын натыйжасында калктын каражаттарынын эсебинен турак жай курулуштарынын көлөмүнүн төмөндөшү;

-      чет элдик инвесторлордун капиталдык чыгымдарынын төмөндөшүнөн улам түз чет элдик инвестициялардын көлөмүнүн кыскарышы жана каржылоонун башка кошумча булактары жөнүндө маалыматтын жоктугу;

-  ж.б.

2018-2022-жылдардагы мезгилде Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн «Биримдик. Ишеним. Жаратмандык» программасында (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2018-жылдын 20-апрелиндеги № 2377-IV токтому) каралган иш-чараларды 2020-2021-жылдарда ишке ашыруу чечимдеринин кабыл алынышын тездетет, ал соода мамилелерин, ошондой эле кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү тармактарды (маалымат жана байланыш, транспорт ж.б.) өнүктүрүүгө көмөктөшөт. 2020-2021-жылдарда кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндөгү реалдуу өсүш орто эсеп менен жылына 3,9 % деңгээлинде болжолдонууда. Каралып жаткан мезгилде дүң жана чекене сооданын жылдык реалдуу өсүшү орточо 5,6 %, транспорттук кызмат көрсөтүү орто эсеп менен жылына 6,0 %, маалымат жана байланыш кызмат көрсөтүү орто эсеп менен 1,7% түздү.

Туризм тармагында 2020-жылга чейин туризм чөйрөсүн өнүктүрүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн программасынын иш-чараларын ишке ашыруу боюнча иштер улантылат. Негизги чаралар салттуу жана дараметтүү туристтик рыноктордо Кыргызстанды туризм өлкөсү катары таанууну жогорулатууга, туристтик инфратүзүмдү жакшыртууга, туристтик кызмат көрсөтүүлөрдү инновациялык өнүктүрүүгө, региондордо кызмат көрсөтүү деңгээлин жогорулатууга, ошондой эле айлана-чөйрөнү коргоого багытталат.

Мында 2020-2021-жылдарга кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүн өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизиши жана болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетишпей калууга алып келиши мүмкүн болгон тобокелдиктер да бар, алар:

-     ата мекендик темир жолдун кыймылдуу курамын реконструкциялоо процессин каржыланбаган учурда темир жол транспортундагы жүргүнчүлөрдү ташуунун өсүү көрсөткүчтөрүнүн төмөндөшүнөн улам транспорт ишиндеги кызмат көрсөтүүлөрдүн өсүш темпинин жайлашы;

-     уюлдук операторлордун кирешелеринин азайышына байланыштуу байланыш тармагынын көрсөткүчтөрүнүн өсүш темптеринин төмөндөшү (маалыматты берүүнүн салттуу ыкмаларын (үн байланышы, смс-билдирүү) үн трафигинен бир нечеге арзан болгон интернет байланышы жана ар кандай веб-тиркемелер жана башка сервистер менен тез алмаштырууга байланыштуу телекоммуникациялык кызматтарды көрсөткөн операторлордун кирешелеринин азаюусунун дүйнөдөгү тенденциясы).

2020-2021-жылдарда тышкы экономикалык иштердин өнүгүүсүнө таасирин тийгизе турган негизги факторлор төмөнкүлөр болот: республиканын ДСУга мүчөлүгүнүн артыкчылыгы; ЕАЭБ интеграциялык биримдигинин толук иштөөсү; өз ара пайдалуу негизде эки тараптуу кызматташтык; кызмат көрсөтүүлөрдү, анын ичинен туристтик кызмат көрсөтүүлөрдү экспорттоонун өсүшү.

ЕАЭБ алкагында үчүнчү өлкөлөр менен соодалык кызматташууну кеңейтүү боюнча иштер улантылат, бул кыргыз товарларынын тышкы рынокторго оңой жетүүсүн камсыздайт. Бул үчүн эркин соода зоналарын түзүү, анын ичинде Египет Араб Республикасы, Израиль Мамлекети, Индия Республикасы менен эркин соода зонасын түзүү жөнүндө макулдашууларга кол коюу боюнча иштер жүргүзүлөт.

ЕАЭБ бажы-тарифтик саясаты товарларды ташып киргизүүнүн жана ташып чыгаруунун рационалдуу катыштыгын колдоого, өндүрүүчүлөрдүн атаандашуу жөндөмүн жогорулатууга, тышкы соода жүргүзүүнүн товардык түзүмүн жакшыртууга, экономикадагы инвестициялык процесстерге дем берүүгө, анын ичинде чет өлкөлүк түз инвестицияларды тартууга, ички баалардын өсүшүн кармап калууга, бюджеттин фискалдык функцияларын камсыздоого, тышкы экономикалык иштин операторлорунун түз жана кыйыр чыгымдарын кыскартууга багытталат.

Ушул мезгилде экономиканын тармактарын атаандаштык баа боюнча сырьё, материалдар жана инвестициялык товарлар менен камсыздоо зарылдыгын эске алуу менен тарифти эскалациялоо принцибин ишке ашыруу улантылат. Өндүрүш каражаттары жана керектөө продукциялары сегментинде импортко көз карандуулуктун сакталып калышын эске алсак, мындай милдетти чечүү инвестициялык суроо-талаптагы (машиналар, технологиялык жабдуулар) товарларга, ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин аймагында өндүрүлгөн продукция үчүн компоненттерге, биринчи кезекте аналогу ЕАЭБде өндүрүлбөгөн же рыноктун керектөөлөрүн канааттандыруу үчүн жетишсиз санда чыгарылган товарларга карата ташып киргизүү бажы алымдарынын деңгээлин жана түзүмүн мындан ары оптималдаштыруу боюнча чараларды көрүү аркылуу мүмкүн болот.

2020-2021-жылдарда тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү жыл сайын орточо 4,3%га өсөт жана 2021-жылы 7,6 млрд АКШ доллары деңгээлине жетет. 2020-2021-жылдары товар экспорттоонун номиналдуу көлөмү орточо 2,0 - 2,2 млрд АКШ долларын, ал эми импорт 5,6 млрд АКШ долларын түзөт. Мурдагыдай эле экспорттун негизги беренеси алтын болуп, экспорттук түзүмдүн 44%га жакын бөлүгүн түзөт. Алтынды экспорттоонун өсүшү жаңы алтын кендерин ишке киргизүү менен камсыз болот.

Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 2020-2021-жылдары орточо жылына 3,4 млрд АКШ долларын түзөт.

ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2019-жылы (-) 31,5%дан 2021-жылы (-) 32,0 %га чейин көбөйөт.

19-таблица

2020-2021-жылдары ИДПны пайдалануу, %

2020-2021-жылдарда социалдык өнүктүрүү саясаты мамлекеттин реалдуу мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен мамлекеттин кепилденген социалдык милдеттенмелерин толук көлөмдө аткарууга, калктын жашоо деңгээлин көтөрүүгө жана жарандардын социалдык корголбогон категорияларынын абалын жакшыртууга багытталат.

Калкты социалдык жактан коргоо тармагында орточо мөөнөттүү келечекте жарандардын аялуу катмарына даректүү жардам берүү боюнча эмгекке жарамдуу калктын экономикалык активдүүлүгүнө дем берүү жана татаал турмуштук кырдаалдан чыгууга көмөктөшүү боюнча иштер улантылат.

Жумуш менен камсыз кылуу жаатындагы негизги артыкчылыктуу багыттар 2020-жылга чейин калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү жана ички жана тышкы эмгек миграциясын жөнгө салуу программасын ишке ашыруунун алкагында улантылат (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 6-сентябрындагы № 485 токтому).

Пенсиялык камсыздоо чөйрөсүндөгү саясат да Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо системасын өнүктүрүү концепциясынын алкагында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 24-октябрындагы № 670 токтому) ишке ашырылат.

Мамлекеттик социалдык камсыздандыруу системасын өркүндөтүү аркылуу пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыздоо жана пенсияларды көтөрүү боюнча чаралар ишке ашырылат, алар пенсиялык системадагы камсыздандыруу принциптерин андан ары жакшыртуу боюнча пенсиялык камсыздоону реформалоого жана пенсионерлердин ар кандай курактык топторунун муктаждыктарын эске алуу менен пенсиялык системанын камсыздандыруу жагын модернизациялоого багытталат.

Реформаны ишке ашыруудан туруктуу мамлекеттик пенсиялык система түзүлүшү жана жарандарга сапаттуу кызмат көрсөтүү, бирдей мүмкүнчүлүктөрдүн кепилдигине жетишүү күтүлүүдө.

Саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү саясат Кыргыз Республикасынын калкынын саламаттыгын сактоонун жана чыңдоонун 2020-жылга чейинки стратегиясын ишке ашыруу боюнча (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 16-мартындагы № 100-б буйругу) иш-чаралар планын жүзөгө ашырууга жана 2016-2020-жылдарда Кыргыз Республикасынын электрондук саламаттык сактоо программасын ишке киргизүүгө жана дары-дармектер менен медициналык багыттагы буюмдардын улуттук маалымат базасын түзүүгө (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 18-мартындагы № 134 токтому) багытталат.

Билим берүү жана илим чөйрөсүнүн негизги багыттары 2020-жылга чейин Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү концепциясында жана 2012-2020-жылдарга Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 23-мартындагы № 201 токтому) чагылдырылган.

Болжолдонгон макроэкономикалык параметрлерге жараша 2020-2021-жылдарга социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот.

2020-2021-жылдарда калктын акчалай кирешесинин реалдуу өсүшү орточо 0,2 % деңгээлинде болжолдонууда. Акчалай кирешенин түзүмүндөгү орточо эмгек акынын номиналдуу өлчөмү орточо 6,2%га өсөт жана 2021-жылы 19649,4 сомду түзөт.

Калктын акчалай кирешесинин өсүшүн эске алуу менен 2020-2021-жылдары калктын киши башына ИДПнын көлөмү 8,1 %ды түзөт.

Жашоо минимумунун өлчөмү 2019-жылы 5219,2 сомдон 2021-жылы 5864,3 сомго чейин көбөйөт. 2021-жылы жашоо минимумунун өлчөмүнө карата орточо эмгек акынын коэффициенти эмгекке жарамдуу курактагы калкка орточо 3,0 деңгээлинде түзүлөт.

Пенсиялардын номиналдуу өлчөмү 2019-жылга карата 8 %га көбөйөт жана 2021-жылы 6305,0 сомду түзөт.

Жалпы жумушсуздуктун болжолдонгон деңгээли төмөндөйт жана 2016-жылы иш жүзүндө түзүлгөн деңгээлдин 7,2% салыштырмалуу 2021-жылга карата 6,6% түзөт.

2021-жылы кедейликтин деңгээли 25,0% өлчөмүндө болжолдонууда жана 2017-жылга салыштырганда 0,6 пайыздык пунктка төмөн болот.

Корутунду

2019-2021-жылдарга орто мөөнөттүү келечекте экономикалык өсүш жылына орточо 4,2 %га төмөнкүлөрдүн эсебинен камсыз кылынат:

-     бизнес-чөйрөнү жакшыртуу үчүн кардиналдуу реформа жүргүзүү аркылуу улуттук экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуунун;

-     бюджеттик саясатты ишке ашыруу, мамлекеттик чыгымдарды оптималдаштыруунун;

-     аткаруу бийлигинин ачык-айкын жана натыйжалуу, коррупциялык таасирден эркин системасын түзүүнүн.

Орто мөөнөттүү максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөргө инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына түрткү берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет.

Экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПсын түзүүчү реалдуу экономиканын бардык тармактары тарабынан колдоого алынат.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан зарыл болгон учурда дүйнөлүк конъюнктуранын начарлоосуна байланышкан терс процесстердин экономикага таасирин тийгизиши мүмкүн болгон катуу соккуларды жеңилдетүүгө багытталган чаралардын системасы иштелип чыгат.

Орто мөөнөттүү мезгилге болжолдонгон максаттуу көрсөткүчтөрдү аткаруунун маанилүү шарттары болуп саясий туруктуулукту сактоо, экономика секторуна болжолдонгон көлөмдөгү инвестициялардын келип түшүшү, ошондой эле экономикага тышкы жана ички соккулардын тийгизген таасирлери үчүн чараларды көрүү саналат.

Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүшүн болжолдоонун көрсөткүчтөрүнүн тизмеги ушул 2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолунун 1-14-тиркемелеринде аныкталган.

2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн негизги социалдык-экономикалык

көрсөткүчтөрү

2019-2021-жылдарга Кыргыз Республикасынын ИДПсын өндүрүү жана акыркы пайдалануу түзүмү