КР Президентинин

2009-жылдын 31-мартындагы ПЖ № 183 Жарлыгына ылайык

КҮЧҮН ЖОГОТТУ

2007-2010-жылдарга өлкөнү өнүктүрүү

СТРАТЕГИЯСЫ

(Кыргыз Республикасынын Президентинин

2008-жылдын 7-майындагы ПЖ № 158, 2008-жылдын 8-октябрындагы ПЖ № 359

Жарлыктарынын редакцияларына ылайык)

I. КИРИШҮҮ

1.1 Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясынын актуалдуулугу

1.2. ӨӨСтү иштеп чыгуу процесси

II. ЖАКЫРЧЫЛЫКТЫ КЫСКАРТУУНУН УЛУТТУК СТРАТЕГИЯСЫНЫН ИШКЕ

АШЫРУУНУН АЗЫРКЫ АБАЛЫН ЖАНА ЖЫЙЫНТЫГЫН ТАЛДОО

2.1. Азыркы абалын талдоо

III. ӨНҮГҮҮНҮН МАКСАТТАРЫ ЖАНА ӨҢҮТҮ

IV. ӨНҮКТҮРҮҮ ЧӨЙРӨСҮН ЖАКШЫРТУУ

4.1. Социалдык-саясий туруктуулук

4.2. Макроэкономикалык саясат

4.3. Мамлекеттик карызды башкаруу стратегиясы

4.4. Инвестициялык саясат жана инвестициялык климат

4.5. Финансы секторун өнүктүрүү

4.6. Фискалдык реформа

4.7. Экспортту колдоо жана дем берүү

4.8. Гендердик теңчиликтин саясий жетишкендиктери

V. ӨНҮКТҮРҮҮНҮН БАГЫТТАРЫ ЖАНА АРТЫКЧЫЛЫКТАРЫ

5.1. Экономикалык дараметти жогорулатуу

5.2. Коррупция менен күрөшүү

5.3. Адамзаттык жана социалдык өнүгүү

5.4. Экологиялык туруктуулукту камсыз кылуу

VI. РЕГИОНДОРДУН ӨНҮКТҮРҮҮДӨГҮ РОЛУ ЖАНА КАТЫШУУСУ

VII. СТРАТЕГИЯНЫ ТУРМУШКА АШЫРУУ ПРОЦЕССИ

7.1. Процессти башкаруу

7.2. Ресурстук камсыз кылуу

7.3. Тобокелдиктер жана коркунучтар

VIII. МОНИТОРИНГ ЖАНА БААЛОО

IX. ТИРКЕМЕЛЕР

Кыскартуулардын тизмеси

I. КИРИШҮҮ

1.1. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясынын актуалдуулугу

1. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы (ӨӨС) 2007-2010-жылдарга Кыргыз Республикасынын өнүгүшүнүн жана ишмердигинин негизги багыттарын аныктаган орто мөөнөттүү көрүм чагылдырган олуттуу концептуалдык документ болуп саналат. ӨӨСтин жалпы максаты - туруктуу экономикалык өсүштүн, толук кандуу иш менен камсыз кылуу үчүн шарттарды түзүү, жогорку жана туруктуу кирешелерди алуу, социалдык кызматтардын кеңири спектринин жеткиликтүүлүгү жана айлана чөйрөнүн саламаттыгы үчүн жагымдуу жашоонун жогорку стандарттарын сактоо аркылуу жарандардын турмуш деңгээлин жана сапатын жогорулатуу.

2. Кыргызстандын өнүгүшүнүн жаңы орто мөөнөттүү көрүүсүн иштеп чыгуунун жана бекитүүнүн актуалдуулугу, биринчи кезекте акыркы жылдарда республикада орун алган социалдык-экономикалык, саясий өзгөрүүлөргө жана өзгөртүп түзүүлөр менен шартталган. 2005-жылдын 24-мартындагы окуялардан кийин калк жаңы бийликти жаңы үмүттөр жана күтүүлөр, өлкөнүн өнүгүшүнүн мүмкүнчүлүктөрү жана перспективалары менен элестетет. Мындан сырткары бул документ боюнча муктаждык 2003-2005-жылдарга эсептелген Кедейчиликти кыскартуунун улуттук стратегиясын (ККУС) жүзөгө ашыруу процессинин бүтүшү менен байланыштуу.

3. ККУСту жүзөгө ашыруу мезгилинде бир катар багыттар боюнча реформаларды жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк болду. Ал макроэкономикалык туруктуулукту жана 5% деңгээлде орточо жылдык экономикалык өсүштү камсыз кылды, элдин реалдуу кирешелери жогорулады, кээ бир көрсөткүчтөр боюнча саламаттык сактоо жана билим берүү чөйрөсүндө тейлөө көрсөткүчтөрү жакшырды, ал жалпысынан кедейчилик деңгээлинин 52%дан 44%га чейин төмөндөшүнө алып келди.

4. Бирок, 2005-жылдардагы окуялар акыркы бир нече жылдардын аралыгында жетилген кемчиликтерди жана каталыктарды жылаңачтап көрсөттү, өлкөнүн саясий системасынын алсырашы, мамлекеттик түзүмдөрдү коррупциянын өсүшү жана коом үчүн олуттуу чечимдерди кабыл алууда анык ачыктыктын жоктугу алардын эң башкыларынын бири болуп калды, аялдардын, балдардын, майыптардын жана башка калктын аялуу катмарларынын теңукуктуулук жана абалынын начарлашы маселелеринде артка кетүү белгиленүүдө. Мамлекеттик башкаруунун алсыздыгы жана натыйжасыздыгы экономикалык өсүштүн темпин басаңдатты жана экономикалык өсүштүн жыйынтыктарынын жетишсиз адилет бөлүштүрүлүшүнүн себеби болуп калды.

5. Экономикалык фундамент байкалаарлык бекемирээк болуп калганына карабастан дагы эле туруксуз жана алсыз бойдон калууда, бир катар орчундуу маселелер чечилбей келет. Ушу күнгө чейин экономиканын стратегиялык ишканаларын менчиктештирүү аягына чыга элек. Энергетиканы чыңдоо саясаты натыйжасыз болуп калды. Кыргызстандагы түзүлгөн инвестициялык климат натыйжасыздык жана күтүлбөгөндүк менен мүнөздөлөт.

6. Акыркы жылдары мурунку өсүш булактары өзүнүн маанисин жогото баштады: Кумтөрдөгү алтын запастары акырындап түгөнүүдө, ал эми айыл чарбасы өндүрүмдүүлүктүн олуттуу кризисине туш болууда. Ошондуктан Кыргызстандын алдында толук масштабда экономикалык өсүш булактарын диверсификациялоо, аны узак мөөнөтүү туруктуулугун камсыз кылуу милдети турат.

7. Кедейчиликтин жалпы деңгээли төмөндөгөнүнө карабастан калктын көпчүлүк бөлүгүнүн жашоо деңгээли дагы эле төмөн бойдон калууда. Бул көйгөй калктын жарымынан көбү эң жөнөкөй турмуштук керектөөлөргө, анын ичинде турак жайга жетишпеген айыл жериндегилерге жана тоолуу райондорго өзгөчө актуалдуу. Масштабдуу жана өсүп жаткан эмгек миграциясы жумушсуздуктун жогорку деңгээли жана иш менен толук эмес камсыздыгы жөнүндө кабар берет. Мурункудай эле реформалардын социалдык блогун колдоо жана олуттуу инвестицияларды жүргүзүү боюнча республиканын мүмкүнчүлүктөрү кандайдыр бир деңгээлде эларалык финансылык институттардын каржылашына байланыштуу.

8. Ушуга байланыштуу азыркы кырдаалды эске алган жана болуп жаткан тоскоолдуктарды жеңүүгө багытталган жаңы иштиктүү мамлекетти өнүктүрүү стратегиясын иштеп чыгуунун жана ишке ашыруунун зарылдыгы бышып жетти. Стратегиянын парадигмасы качан өздүк ресурстар көбүрөөк колдонулуп жатканда жана республиканын атаандаштыгын жогорулатуу маселесине өзгөчө көңүл бурулуп жатканда мындай өнүгүү жолуна өтүү зарылдыгында турат. Жүргүзүлүп жаткан өзгөртүп түзүлүүлөр төрт артыкчылык багытка бурулган реформалардын кеңири аймагын камтыйт: (i) экономикалык дараметти жогорулатуу, (ii) коррупцияга каршы күрөшүү, (iii) багытталган социалдык өнүгүү жана (iv) экологиялык туруктуулукту камсыз кылуу.

9. Сапаттуу социалдык-багытталган мамлекеттик саясат бюджетке жогорку кирешелерди камсыз кылып жаткан жана өзүнүн ресурстарын натыйжалуу жана адилет бөлүштүрө жана башкара ала турган күчтүү экономикалык өндүрүш дараметке ээ мамлекет коомдук көзөмөл процедураларын ишке ашыруу жана активдүү граждандык коомго таянуу аркылуу гана кура алат. Стратегия чараларды камтыйт, аларды комплексте ишке ашыруу биринчиден өлкөнүн ичинде, ошондой эле анын чегинен сырткары экономиканын субъектилеринин атаандаштык жөндөмдүүлүгүн камсыз кыла турган институттарды, инфраструктураны жана механизмдерди түзөтөт жана өркүндөтөт; экинчиден, мамлекеттик башкаруунун үзүрдүүлүгүн жогорулатууга, мамлекеттик кызмат көрсөтүүнүн сапатынын өсүшүнө жана шартынын жакшырышына алып келет; үчүнчүдөн, адамдык капиталдын өнүгүшү үчүн шарт жана стимул түзөт; төртүнчүдөн, эксперттөө жана көзөмөлдөө, коомдук башкаруу процедураларын жана форматтарын ченемдик бекитет.

10. Бул стратегиянын өзгөчөлүгү региондор боюнча алганда артыкчылыктарды тандоодо дифференцияланган мамиледе турат. Ошого ылайык милдеттерди аныктоо жана аларды чечүү ар кандай региондор үчүн ар башка болот. Ошого карабастан стратегияны ишке ашырууга өлкөнүн бардык территорияларынын катышуусу экономикалык, финансылык жана социалдык жактарды борбордоштуруудан ажыратуу боюнча реформаларды ишке ашыруу аркылуу аныкталат.

1.2. ӨӨСтү иштеп чыгуу процесси

11. 2007-2010-жылдарга өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы бардык кызыктар тараптардын тыгыз консультациясында жана жеке сектор, жарандык коом, мамлекеттик бийлик органдары менен кеңири талкуулагандан кийин өлкө бийлиги тарабынан иштетилип чыгып, Кыргызстанды стратегиялык өнүктүрүү боюнча Улуттук кеңеште үстүбүздөгү жактырылган.

12. Иштеп чыгуу процессинде өнүктүрүү боюнча эларалык өнөктөр менен жигердүү диалог жүргүзүлдү. Миң жылдык өнүгүү максаттары, Кедейликти кыскартуу Механизми жана Экономикалык Өсүшкө Көмөктөшүү (КМЭӨК), Өлкөгө Көмөктөшүү Стратегиясы (ӨКС) өңдүү эларалык макулдашууларда жана демилгелерде жана башка кызматташуу жөнүндө меморандумдарда каралган саясаттын чаралары эске алынды. Эларалык коомчулук жалпысынан процессти колдоду жана демократияны, экономиканы өнүктүрүүнү жана өлкөнүн социалдык бакубаттуулугун чыңдоодо Кыргызстандын күч-аракеттеринин анык умтулууларын билдирди.

13. Документтин мазмундук бөлүгү 2006-жылдын 28-сентябрындагы "Өнүгүүнүн улуттук стратегиясы жана жакынкы милдеттер жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Президенти К.С.Бакиевдин Кыргызстандын элине кайрылуусунда аныкталган өнүгүүнүн артыкчылыктарынын негизинде каралды. Документ эларалык жана атамекендик уюмдардын тарабынан Кыргызстан боюнча даярдалган иликтөөлөрдүн, миссиялардын эларалык уюмдардын жана донор-өлкөлөрдүн меморандумдарынын, эскерүү жазууларынын жыйынтыктарын жана бүтүмдөрүн, аткаруу бийлигинин органдарынын иштеринин азыркы багыттары боюнча Парламенттин депутаттарынын негизги сын пикирлеринин, кайрылууларынын жана каалоолорунун, Кыргыз Республикасынын жалпыга маалымдоо каражаттары, ӨЭУ, өлкөнүн жеке секторлору тарабынан дайыма көтөрүлүп жаткан бир кыйла курч жана актуалдуу көйгөйлөрдү өзүнө тандап алды. Иштеп чыгуу процессинде документ экологиялык жана гендердик экспертизага дуушар болду.

14. Стратегияны иштеп чыгууда колдонулган методологиялык мамиле эки фазаны камтыды: аналитикалык фаза жана пландоо фазасы. Аналитикалык фаза өзүнө көйгөйлөрдүн, максаттардын, программалардын жана стратегиялардын талдоосун камтыды. Бул фазада "келечектеги каалаган кырдаалды" киргизүү жана ага жетүү жолдорун иштеп чыгуу максатында өлкөнүн азыркы кырдаалы иликтенди. Пландоо фазасы өзүнө төмөнкүдөй этаптарды камтыды: стратегиянын түзүлүшүн иштеп чыгуу, иш-чараларды пландоо, ресурстарды жана чыгымдарды пландоо, мониторинг жана баалоо системаларын иштеп чыгуу.

15. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясынын мурунку стратегиялардан принципиалдуу айырмачылыгы болуп, анын так натыйжаларга жетишүүгө багытталгандыгы; граждандык коом, донорлор коому, жекече сектор менен өнөктөштүктүн жаңы механизмдери аркылуу алардын ой-пикирлерин чыныгы эсепке алуу; саясатты ишке ашыруунун так иш-чараларын иштеп чыгуу; стратегияны бюджеттик процесс жана бюджеттин орто мөөнөттүү божомолу менен тыгыс байланыштыруу; аткарылган иштин жыйынтыгын туура баалоо жана системалык мониторинг жүргүзүү.

16. Кыргызстан мурда ККУС иштеп чыгуу процессинде мындай концептуалдык документтерин иштеп чыгуу, ишке ашыруу, мониторинг жана баалоо баштапкы институционалдык негизди түзө алган, анын натыйжасында документ кыска мөөнөттө жарыкка чыгуусу мүмкүн болду. Иштеп чыгуу процесси жалпыга маалымдоо каражаттарында кеңири чагылдырылды. Маалымат ар кандай кереге кеңештерди, эки тараптуу жана көп тараптуу тематикалык жолугушууларды, семинарларды жана конференцияларды өткөрүү аркылуу Интернет тармагында жайылтылды.

II. ЖАКЫРЧЫЛЫКТЫ КЫСКАРТУУНУН УЛУТТУК СТРАТЕГИЯСЫНЫН

ИШКЕ АШЫРЫЛЫШЫНЫН АЗЫРКЫ АБАЛЫН ЖАНА ЖЫЙЫНТЫГЫН ТАЛДОО

2.1. Азыркы абалын талдоо

17. Өткөн жүз жылдыктын 90-жылдарына салыштырганда Кыргыз Республикасында көптөгөн реформалардын эсебинен социалдык-экономикалык дараметти бир кыйла чыңдоого жетишилди, анын натыйжасында 90-жылдардын ортосунун деңгээлинен 1,6 эсеге жана 4,5 эсеге тийиштүү түрдө, өндүрүш жана мамлекеттик бюджет(1) боюнча ашкан деңгээлге жетишилди.

18. Бул жылдарда, багыттардын кеңири спектри боюнча реформалар жүргүзүлдү: бааларды жана тышкы сооданы либералдаштыруу мамлекеттен ажыратуу жана менчиктештирүү, өндүрүштү реформалоо, агрардык реформа, саламаттык сактоо жана билим берүү, мамлекеттик башкаруу жаатында түзүмдүк реформалоо. Бирок, тездетилген реформанын алга жылышы башында аларды жүзөгө ашыруунун кийинки баскычтарында логикалык улантылган жок, ал ошондой эле акыркы бир нече жылдары өлкөнүн экономикалык өсүшүнүн кандайдыр бир басаңдашына алып келди(2). Андан сырткары көрүлгөн чаралар коомчулуктун колдоосуна кеңири чагылдырылган жок.

19. Реформаны андан ары жылдыруу максатында, ККУС жүзөгө ашыруунун алкагында негизги көңүл үч негизги багытка бурулду: (i) экономикалык өсүштү күчөтүү жана жумуш орундарын түзүү, (ii) социалдык жактан коргоонун жана адамзаттын өнүгүшүнүн үзүрдүүлүгүн жана даректүүлүгүн жакшыртуу, жана (iii) мамлекеттик сектордун үзүрдүүлүгүн жана институционалдык жана адамдык дараметти башкарууну өркүндөтүү.

20. Жетишилген экономикалык өсүшкө карабастан, эң башкы маселелердин бири чечилген жок - калктын иш менен камсыз болушун жогорулатуу жана жумушсуздукту азайтуу. Мындан сырткары, өндүрүштө жана керектөөдө түзүмдүк өзгөрүүлөр, экономика дагы эле туруктуу экономикалык өсүш жолуна тура албаганын далилдейт. Стратегиялык объектилерди жана алар менен тутумдаш компанияларды башкаруу, бизнести жүргүзүүнү жөнгө салуу жолу аркылуу экономикага мамлекеттин кийлигишүүсү өтө жогорку деңгээлде сакталууда.

21. Эларалык коомчулук тарабынан колдоого алынган социалдык блоктогу масштабдуу реформалар саламаттык сактоонун жана билим берүүнүн дараметин сактоого мүмкүндүк берди. Ошону менен бирге эле кирешесинин деңгээли төмөн бойдон калып жаткан калктын социалдык жактан камкордукка муктаж катмарынын көйгөйлөрү чечилбей келет. Балдар менен иштер жетиштүү жүргүзүлбөй жатат жана гендердик көйгөйлөр иш жүзүндө чечилген эмес. Социалдык программалар гендердик аспектини эске алган эмес.

22. Мамлекеттик башкаруудагы реформалардын жетишсиз темптери башка тармактарда өсүү темпинин басаңдашынын себеби болууда жана жарандардын жыргалчылыгына, экономикалык өсүшүнө тескери таасир тийгизүүдө. Мамлекеттик башкаруу органдары тарабынан экономикага кийлигишүүсүнүн жана коррупциянын жогорку деңгээли дагы эле сакталууда. Чечим кабыл алуу процессинде гендердик теңсиздик сакталууда.

2.1.1. Социалдык-экономикалык жагдай

23. Катуу экономикалык саясат макроэкономикалык туруктуулукту сактоого мүмкүндүк берди. 2003-2005-жылдарда экономика жыл сайын орточо 4,4% өстү, ИДП калктын санына карата 384төн 475 АКШ долларына чейин өстү. Инфляциянын деңгээли мурункудай эле төмөнкү деңгээлде сакталууда, калктын реалдуу кирешеси акыркы үч жылда орточо жылына 5%га өстү. Ошону менен бирге эле, экономикалык өсүштүн тушунда расмий катталган жумушсуздуктун өсүшү байкалууда, ал 2005-жылы 10% жетти.

Таблица 3.1. 2000-2005 Кыргыз Республикасынын орчундуу экономикалык көрсөткүчтөрү

Маалымат булактары: УСК, КРУБ, Финансы министрлиги, ЭВФ.

24. Акыркы жылдарда экономикалык өсүшкө таасир эткен негизги факторлор төмөнкүлөр болду: (i) негизги соода өнөктөш-өлкөлөрдө экономиканын туруктуу өсүшү - 7%-12% деңгээлге (Кытай, Казакстан, Россия); (ii) жеке керектөөнүн жыл сайын 11% өсүшү, мында анын анык салмагы 2003-жылы 78%га, 2005-жылы 85%га чейин өстү; (iii) инвестициялоонун коэффицентинин туруктуулугу ал жылда орточо болжол менен 20% түздү, жана (iv) бюджеттин жана фискалдуу мобилизациянын деңгээлинин туруктуу өсүшү.

25. ИДП өндүрүшүнүн түзүмү байкаларлык өзгөрүүлөргө дуушар болду. Өнөр жай өндүрүшүнүн үлүшү 2003-жылы 17,3%дан, 2005-жылы 16,1%га чейин кыскарды, ал эми айыл чарбасынын үлүшү - 2002-жылдан тартып айыл чарба үлүшүн жогорулатып 2005-жылы 40,2% түзгөн, кызмат көрсөтүү секторунун үлүшүнүн кеңейишинин эсебинен 2003-жылы 33,6%дан, 2005-жылы 30,5%га чейин кыскарды.

26. 2003-2005-жылдары өндүрүштүн өсүшү орточо 2,5% түздү ал негизинен алтын өндүрүү жана энергосектордун базалык ишканалары менен байланыштуу болгон. Алардын таза салмагы өндүрүш продукциясынын көлөмүндө орточо 57,2% түзөт. Алтынды жана энергетикалык секторду эске албаганда, өндүрүштө орточо жылдык өсүш дээрлик 3% түздү.

27. 2005-ж. жагымсыз жаратылыштык-климатикалык шарттар, ГСМге баалардын өсүшү, мал чарбачылыгынын продукцияларынын кыскарышы, айыл чарба өндүрүшүнүн көлөмүнүн 4,2% кыскарышына жана 2003-2005-жж. орточо жылдык өсүш темп, жылына бир пайыздан ашыгыраак болду, жыйынтыкта айыл чарбасынын салыштырма салмагынын азайышына алып келди.

28. 2003-2006-жж. курулуш продукциясынын орточо жылдык өсүш темпи негизинен ички жеке инвестициялардын алга кеткен өсүшүнүн эсебинен 7,3% түздү. Тышкы инвестициялар азайуу тенденциясына ээ болду, негизинен МИП портфели 2005-жылдын ИДПсына карата 2003-жылы 3,6%дан 3,2%га чейин (гранттарсыз) кыскарды. Жалпысынан капиталдык салымдардын колдонулушу 2003-жылы 9,0 млрд. сомдон 2006-жылы 14,3 млрд. сомго чейин өстү.

29. Төлөм балансынын сальдосу акыркы жылдарда оң болууда, ал 2003-жылдын аягында 389 млн. АКШ долларына жана 2005-жылдын аягында 612,4 млн. АКШ долларына жеткен эларалык резервдер менен болгон кырдаалды байкалаарлык жакшыртууга мүмкүндүк берди. КРУБнын резервдик активдеринин деңгээли 2003-жылдын 4,1 импорт айына салыштырганда 4,4 импорт айын түздү.

30. Акча-кредиттик жөнгө салуу жаатында көрүлүп жаткан түзүмдүк чаралар жалпысынан өлкөнүн финансылык системасын жана банк секторун чыңдоого мүмкүндүк берди. Каттоо ставкасынын 4% деңгээлинде туруктуулугу милдеттүү резервдердин нормасынын 10% чейин азайышы менен айкалышы 90-жылдын аягына салыштырганда монетардык саясаттын жумшаргандыгы жөнүндө далилдейт. Коммерциялык банктардын жыйынды капиталы 2003-2005-жылы 1,9 эсеге өстү жана 3,5 млрд. сомду түздү. Коммерциялык банктардын активдери үч жылда 2,8, милдеттенмелер - 3,1 эсеге көбөйдү. Бир катар чет элдик банктардын келиши банктардын өнүгүшүнө оң таасирин тийгизди, алардын үлүшүнө 2/3 банк системаларынын активи туура келет. Бул фактылардын бардыгы банк системасына ишенимдердин кайта башталышы жөнүндө жана чарбалык субъектилердин экономикалык ишмердигин каржылоодо анын ролу өсүп жаткандыгы жөнүндө кабар берет.

31. Кыргыз Республикасы мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүн көбөйтө алды, анын деңгээли 1991-жылдын деңгээлине чейин калыптанды. 2003-2005-жылдары мамлекеттик бюджеттин кирешеси ИДПнын 20% түздү, бул 2000-2002-жылдардын (16,2%) бюджетинин деңгээлинен бир топ эле жогору. Мамлекеттик бюджеттин чыгашалары 2003-2005-жылдары жыл сайын орточо 11%га өстү жана 2005-жылы ИДПнын 25% түздү. Мамлекеттик инвестициялар программаларды каржылоонун жалпы көлөмү ИДПга 32% деңгээлге чейин төмөндөдү, ал тышкы карыздар кырдаалын катуу башкаруу керектиги менен байланыштуу. Мамлекеттик инвестиция программаларын эске алуу менен бюджеттин дефицити төмөнкү чектерден ашкан жок жана ИДПнын 4,3 жана 4,4% түздү. Ошентип Өкмөт маанилүү макроэкономикалык милдеттердин бири болгон - мамлекеттик бюджеттин дефицитин кыскартууну жана контролдоонун аткарылышын камсыз кыла алды. Ошону менен бирге калктын эң эле камкордукка муктаж катмарынын киреше деңгээлин иш жүзүндө жогорулатуу үчүн жетиштүү ресурстарды таба алды.

32. Кыргыз Республикасы жалпысынан тышкы карыздарды башкарууда оң жылыштарга жетише алды, ал 2003-жылы ИДПнын 104,2%нан 2005-жылдын ИДПсына 82,4% чейин кыскарды. Бирок, мамлекеттик бюджеттин жогорку деңгээли, мурункудай эле жүргүзүлүп жаткан социалдык-экономикалык саясатта олуттуу чектөө бойдон калууда. 2000 жана 2005-жылдары Париж клубунун алкагында карыздарды реструктуризациялоого карабастан, республика жарандардын жыргалчылыгын өнүктүрүү жана жогорулатуу максатында бошотулган ресурстарды пайдалануу максатында карыздарды андан ары жеңилдетүү мүмкүнчүлүктөрүнө муктаж жана аны карап жатат.

33. Өнүгүүнүн орчундуу социалдык багыттарын номиналдуу каржылоонун көлөмү туруктуу өсүш тенденциясына ээ. Каржылоонун эң эле көп көлөмү билим берүү секторуна туура келет. 2000-2002-жылдарга салыштырганда билим берүүгө мамлекеттик чыгымдардын көлөмү ИДПнын 3,5% 2003-2005-жылдары ИДПнын 4,6% чейин көбөйдү. Бирок номиналдык өсүшкө карабастан саламаттык сактоодо чыгымдардын көлөмү салыштырма чоңдукта негизинен өзгөргөн жок, орточо ИДПнын 2,0% түздү. Мындай кырдаал социалдык жактан коргоодо да байкалды 2002-2003-жылдары чыгашалардын ИДПнын 3,1% чейин белгилүү өсүшү байкалды, бирок 2004-2005-жылдары ИДПнын 2,8% чейин азайышы белгиленди.

34. Социалдык чөйрөдө негизги өзгөртүп түзүлүүлөр каржылоонун адекваттуу булактарын издөөгө, көрсөтүлгөн жардамдардын даректүүлүгүнө, социалдык жактан коргоонун деңгээлин жогорулатууга багытталган. 2003-2005-жылдары бюджеттегилердин кызмат акыларын, жөлөкпулдун, жеңилдиктердин жана башка жардамдарды көбөйтүү боюнча КР Өкмөтү тарабынан көрүлгөн чараларга карабастан бул категориядагы калкты каржылоо жана киреше деңгээли эң эле төмөн деңгээлде турат. Социалдык жөлөкпулдардын орточо жылдык өлчөмү 366,6 сомду же минималдуу керектөө бюджетинин (МКБ) 20% түздү, ал эми билим берүү жана саламаттык сактоо мекемелеринин орточо айлык кызмат акысы 4,5% жана МКБга ылайык 63,6% түзөт.

35. 2000-2004-жылдардын аралыгында 2003-жылы кедейчиликтин чегин баалоонун жана кайра эсептөөнүн ыкмасына карабастан кедейликтин жалпы деңгээли байкалаарлык төмөндөшү байкалды. Ошентип калктын санынын керектөөсү боюнча кедейчиликтин деңгээли эски кедейчиликтин чегинин эсептөөлөрү боюнча 2000-жылы 62,5%дан 2003-жылы 46,4%га төмөндөдү. Жаңы чектерге негизделген эсептөөлөр боюнча кедейчиликтин деңгээли 2003-жылы 49,9% жана 2005-жылы 43,1% түздү. Калктын жан башына бөлгөндөгү чыгым боюнча баалоо кедейчиликтин деңгээли 2000-жылы 52% түзсө, ал эми 2003-жылы 39,3% чейин кыскарды. Жаңы чектердин негизинде эсептөөлөр боюнча кедейчиликтин деңгээли 2003-жылы 47,9% жана 2005-жылы - 37,5% түздү. Өтө эле кедейликтин төмөндөшү байкалды, анын деңгээли калктын жан башынын керектөөсү боюнча баалоо менен 2000-жылы 32,9%дан 2003-жылы 17,25%га жана 2005-жылы 11,1%га төмөндөдү.

36. 2003-2004-жылдары кедейликтин бир кыйла кыскарышы шаар калкынын арасында белгиленди, бирок 2001-2002-жылдары айыл жергесинде кедейчиликтин кыскаруу темпи шаарларда кедейчиликтин кыскаруу темпинен ашып жаткан эле. Кедейчиликтин жаңы белгилерин колдонуу менен шаар жеринде кедейчиликтин деңгээли 2003-жылы 35,7% жана 2004-жылы 28,3% түздү. Кедейчиликтин бир кыйла жогорку белгилерин колдонуунун себеби боюнча айыл жергесинде кедейчиликтин көрсөткүчтөрү өзгөрдү жана 2003-жылы 57,4%, ал эми 2004-жылы 55,5%ды түздү.

37. Кедейчиликтин бир кыйла кыскарышына карабастан өлкөдө жалпысынан кедейчиликтин деңгээлинде бир кыйла аймактык айырмачылыктар сакталууда. Кедейчиликке байланыштуу бир кыйла татаал кырдаал Баткен облусунда байкалууда, ал жерде 2005-жылы кедейчиликтин деңгээли 59,1% түздү, Жалалабат жана Ош облустарында 55,9% түздү. Талас жана Жалалабат облустарын кошпогондо негизинен бардык аймактарда айыл жергесинде кедейчиликтин деңгээли шаардагыга караганда жогору. Ысыккөл облусунун айылдарында кедейчилик 62,9%, Ош облусунда 59,7%, Баткенде 59,4% түздү. Шаарлардын жана айылдардын ортосунда бир кыйла айырмачылык Ысыккөл облусунда байкалууда, ал жерде шаарда 23,1%, ошол эле мезгилде айылда 62,9% түздү.

38. Кыргыз Республикасы бүгүнкү күндө 98,7% түзгөн калкынын билимдүүлүгүнүн жогорку деңгээли менен мүнөздөлүп келген. Республика ошондой эле балдарды билим берүүнү камтуунун жогорку деңгээлин камсыз кыла алды. 2003-2005-жылдары балдарды базалык билим берүү менен (1-9-класстар) камтуунун деңгээли болжол 95% түздү. Негизги орто билим берүү чөйрөсүндө камтуунун бийик көрсөткүчтөрүн колдоого карабастан билим берүү сапатынын начарлашы фундаменталдуу көйгөй бойдон калууда, өзгөчө бул көйгөй айыл жерине мүнөздүү. Ар жыл сайын актуалдуу болуп жаткан маанилүү көйгөй мектеп инфраструктурасын колдоо жана өнүктүрүү эсептелет.

39. 2003-жылга чейин Кыргыз Республикасында наристелердин өлүмүнүн төмөндөшүнүн туруктуу тенденциясы байкалууда. Бирок, 2003-2005-жылдары жаңы методикага жана баалоо критерийлерине өткөндөн кийин наристелердин өлүмүнүн көрсөткүчү көбөйдү жана 29,7 промилле түздү. Региондор боюнча бул көрсөткүчтөрдө байкалаарлык теңсиздик байкалууда - перинаталдык борборлор жайгашкан региондордо наристелердин өлүмү жогору (Бишкек, Ош ш.).

40. 2000-2001-жылдарга салыштырганда акыркы жылдары кырдаал бир топ начарлап кетти, энелердин өлүмү орточо 48,2 киломилле(3) түзсө, 2002-жылы бул көрсөткүч 58,4 киломилле. 2003-жылы 53,1 киломилле түздү, 2004-жылы бир топ жылыштар болду - 46,4 киломилле, бирок 2005-жылы бул көрсөткүч 61 киломиллеге чейин көбөйдү.

41. Эларалык коомчулуктун жардамы менен Кыргыз Республикасы 2003-2005-жылдары калктын иммунизациясынын жогорку деңгээлин 98,7% камсыз кыла алды, ал корь жана кызамык ооруларынын деңгээлин төмөндөттү, ал эми табигый поливирус республиканын аймагында жок, ВОЗ аркылуу да тастыкталды. Акыркы үч жылдын аралыгында кургак учук оорусунун туруктуулугуна жетишилди. Малярия жана эхинококкоз оорулары төмөндөдү. Ошону менен бирге 2003-2005-жылдары 22% өсүп кеткен бруцеллез ооруларынын кескин өсүп кетиши өзгөчө көңүл бөлүүнү талап кылат. Акыркы жылдары брюшной тифтин күчөшү, курч ашказан инфекциялары, вирустук гепатит ооруларынын төмөндөбөй жатышы байкалууда. Жыл сайын брюшной тиф оорулары катталууда, бул таза суунун сапатынын төмөндүгү же жоктугуна байланыштуу.

42. Саламаттык сактоо кызматынан пайдаланууга мүмкүнчүлүгү жок калктын деңгээли 2000-2004-жылдары 11,4% дан 7,8%га чейин төмөндөдү. Медициналык кызматтар, жарандардын кеңири чөйрөсүнө жетиштүүлүгүнө карабастан, алардын баалары жана кээ бир калктуу конуштардын медициналык мекемелерден алыстыгы алардан пайдалануу үчүн олуттуу тоскоолдук бойдон калууда, ал өзгөчө айыл жерлерине мүнөздүү.

43. ДБ жана АӨБнын колдоосунун аркасында, калктын таза сууга жетишин камсыз кылуунун деңгээлин 2005-жылы 84,4% деңгээлинде сактоого жетише алдык. Калктын санитардык-гигиеналык шарттарга жетишинде терс тенденция байкалууда, тийиштүү көрсөткүч 2000-жылы 32,8% көрсөткүчтөн 2005-жылы 23,9% чейин төмөндөдү. Кырдаал кошумча күчтөрдү талап кылууда, өзгөчө республиканын түштүк регионунда инфекциялык оорулардын пайда болушу менен тастыкталууда.

44. Акыркы жылдары Өкмөттүн алдында турган маанилүү милдеттердин бири пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыз кылуу болду. 2003-2005-жылдары камсыздандыруу төлөмдөрүнүн түшүү көлөмү номиналдуу чагылышында жыл сайын 11%га өсүп жатты. Бул социалдык фонддун позициясын бекемдөөгө жана пенсияларды төлөп берүү боюнча бардык милдеттерди өз убагында аткарууга мүмкүндүк берди. Башкарууну жакшыртуунун жана камсыздандыруу төлөмдөрүнүн жыйымдарынын өсүшүнүн аркасында пенсиянын базалык бөлүгүнүн жыл сайын жогорулашына жана пенсиянын камсыздандыруу бөлүгүнүн дифференциацияланган көбөйүшүнө жетүүгө мүмкүн болду. Бирок ошого карабастан, пенсиянын төмөн өлчөмү бул стратегиянын алкагында чечиле турган олуттуу көйгөй бойдон калууда.

45. Азыркы учурда өлкөнүн алдында турган олуттуу көйгөйлөрдүн бири балдарды колдоо маселеси. Ар кандай баалоолор боюнча азыркы учурда республикада 10 миңден ашык көзөмөлсүз балдар, 23 миңден ашык иштеп жаткан балдар жана мектепке барбаган 20 миңден ашык бала эсептелүүдө. Балдарды колдоо көйгөйүнө көбүрөөк көңүл бөлүү керек, себеп дегенде колдоонун жетишсиздиги өлкөнүн адамдык капиталынын "декапитализациясына" алып келиши мүмкүн.

2.1.2. Мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугу

46. Акыркы жылдары Кыргыз Республикасында мамлекеттик башкаруунун сапатын жогорулатууга байланыштуу жетиштүү интенсивдүү процесстер жүрдү. Бул деген саясий күчтөрдүн балансын камсыз кылууга багытталган мамлекеттик бийликтин аткаруу, мыйзам чыгаруу, сот бутактарынын ортосунда ыйгарым укуктардын бөлүштүрүлүшү. Бул бир палаталуу Парламентти түзүүгө алып келген өлкөнүн Парламентинин түзүмүн реформалоо. Гендердик теңдештикке жетүү боюнча мыйзамдарды өркүндөтүүдө Кыргызстан бир катар позитивдүү кадамдарды жасай алды, бирок алардын практикалык ишке ашышы кошумча күч аракеттерди талап кылат. Адам укуктарын коргоо институттарын жана жол жоболорун күчөтүү, социалдык кодулоонун бардык түрлөрүнө тыюу салуу өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыттары болуп эсептелет.

47. Мамлекеттик башкаруунун келечектеги системасына карата Кыргыз Республикасы мамлекеттик башкаруу системасын реформалоонун, Улуттук коррупцияга каршы стратегиясын жана Мамлекеттик башкарууну борбордон бөлүү улуттук стратегиясын кабыл алуу аркылуу өз көз карашын так чагылдырды.

48. Институционалдык мүнөздөгү бир катар конкреттүү чаралар иш жүзүнө ашырылды. 2004-жылы Акыйкат башкаруу боюнча Улуттук кеңеш жана Мамлекеттик кызмат боюнча кеңеш түзүлдү, Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Кыргыз Республикасынын агенттиги түзүлүп, мамлекеттик кызматтардын саясий жана администрациялык кызматтарга бөлүнүшүн караган мамлекеттик кызмат жөнүндө мыйзам жакшыртылган.

49. Бардык Республикалык жана жергиликтүү бийлик органдарын, ошондой эле жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын функционалдык талдоо боюнча интенсивдүү иштер жүргүзүлдү. Өзгөчө көңүл бирин-бири кайталаган жана эскирген башкаруу структураларын жана рынок экономикасынын талаптарына жооп бербеген функцияларды таап чыгууга жана жоюуга, мамлекеттик башкаруу органдарынын түзүмүн өркүндөтүүгө, кызматкерлердин оптималдуу штаттык санын аныктоого бөлүнгөн.

50. Мамлекеттик башкаруунун сапатын жакшыртуу аракеттерине карабастан, мамлекеттик түзүмдөрдү коррупциянын өсүшү жана олуттуу чечимдерди кабыл алууда анык тунуктуктун жоктугу өлкөнү өнүктүрүү үчүн реалдуу токтоткуч бойдон калууда. Бүткүл Дүйнөлүк Банк, Европа реконструкция жана өнүктүрүү банкы, Транспаренси Интернешнл өңдүү эларалык уюмдардын баасы боюнча Кыргызстан коррупциянын жогорку деңгээли бар өлкөлөрдүн тобунда туруктуу калууда.

III. ӨНҮГҮҮНҮН МАКСАТТАРЫ ЖАНА ӨҢҮТҮ

51. Кыргыз Республикасы өнүгүү процессин туруктуу адамдык өнүгүү аркылуу комплекстүү карап жатат, о.э. өнүгүүнүн борбору жана акыркы максаты болуп адам эсептелет. Мындай өнүгүү кедейчиликтен арылууга, жарандардын жашоо деңгээлинин жана сапатынын жогорулашына, татыктуу эмгек үчүн шарт түзүү аркылуу(4), жашоо жана ден соолук үчүн жагымдуу айлана чөйрөгө, коомчулуктун жуурулушуна, элдин маданий жана нравалык баалуулуктарынын сакталышына жана артылышына, жарандык укуктун корголушуна жана гендердик адилеттикке жетүүгө, үзүрдүү демократиялык башкарууга багытталган. Анын ичинен демократиялык башкаруу деп, ар бир активдүү граждандардын чечим кабыл алуу процессине катышуусу жана коомдук башкарууга катышуу мүмкүнчүлүгүнө кепил бере турган ушундай форматтарды жана процедураларды натыйжалуу кылган камсыз кылуу түшүнүлөт.

52. Коюлган максаттарга жетүү жогорку экономикалык өсүш темпин камсыз кылганда гана мүмкүн. 2007-2010-жылдары ИДП ар жылдык өсүү темпи 8-9%га жетүү керек. Стратегияны аяктаган кезде Кыргыз Республикасы калктын жан башына карата эсеп боюнча 872 АКШ доллары деңгээлинде ИДП өндүрүүгө жетүүнү пландоодо.

53. Экономикалык саясат биринчи кезекте өнүктүрүүнү интенсификациясы жана эмгектин өндүрүмдүүлүгүн алдыга кеткен өсүшү аркылуу өлкөнүн атаандаштык мүмкүнчүлүгүн жогорулатуунун аркасында туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылууга, ошондой эле тездетилген өсүштүн жана либералдуу тышкы соода саясатынын сакталышында жана өнүгүшүндө экспорттун диверсификациясы аркылуу дүйнөлүк экономикалык системага кыргыз экономикасынын жуурулушуу даражасын жогорулатууга багытталат.

54. Эмгектин өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшү, экспорттун диверсификациясы жана тездетилиши, кичи жана орто ишкердикти жана Кыргыз Республикасы көрсөткөн жана дараметтүү салыштырма артыкчылыктарга ээ болгон, атап айтканда, энергетика, кен казуу сектору, агроөнөржай секторунун кайра иштетүү тармактарында жана бир катар багытталган сервистик кызмат көрсөтүү тармактарды өнүктүрүүгө дем берүү.

55. Көрсөтүлгөн милдеттерди чечүүдө жеке сектордун өнүгүшү үчүн жагымдуу бизнес чөйрөнү андан ары өнүктүрүү жана колдоо, ошондой эле экономикалык өсүш үчүн зарыл болгон жеке, анын ичинде чет элдик инвестициялардын агымынын тездешине көмөктөшүү үчүн керектүү инвестициялык климаттын сапатын түп-тамырынан жакшыртуу негизги багыт болуп калат. Финансылык сектордун өнүгүшүнө багытталган реформалардын тереңдетилиши дагы ички ресурстардын эсебинен экономиканы каржылоонун көлөмүнүн жана үлүшүнүн өсүшү үчүн аманаттардын келишинин максаты болмокчу.

56. Салык системасын реформалоо чарбалык субъекттер менен салыктык тоскоолдуктарды төмөндөтүүгө жана экономикада көмүскө ишмердигин кыскартууга багытталган, анын эсебинен ИДПга карата мамлекеттик кирешелердин үлүшүн бир топ көбөйтүү болжолдонууда. Бажы системасын реформалоо анын натыйжалуулугунун өсүшүнө жана бизнестин экспорттук-импорттук операцияларга кетирген убактысын жана ресурсун бир кыйла кыскартууга багытталат.

57. Мамлекеттик чыгашалар саясатында негизги басым, ушул стратегияда аныктала турган өнүктүрүү программаларынын чыгашаларга болгон байланышын камсыз кылууга жана бюджеттин социалдык багытын күчөтүүгө жасалат. Мамлекеттик инвестициялардын программасы ушул стратегиянын максаттарына жана артыкчылыктарына ылайык өндүрүштүк, анын ичинде айыл чарбалык жана социалдык инфраструктуранын маанилүү элементтерин колдоону камсыз кылууга багытталат.

58. Кыргыз Республикасы ыкчамдык менен өсүүгө олуттуу тоскоолдук бойдон калып жаткан мамлекеттик карызды катуу башкарууну уланта берет. Бул себептен чет элдик финансылык кредиттик ресурстарды тартуу өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө алардын дараметтүү таасир этишинин максатка ылайыктуулугу, жеңилдиги жана максималдуулугу катуу регламенттелет.

59. Мамлекеттик башкаруу системаларын реформалоо азыркы олдоксон мамлекеттик машинанын ордуна калкка сапаттуу жана үзүрдүү кызмат көрсөтүүчү аткаруу бийлигинин чакан системасын түзүүгө багытталат. Мамлекеттик башкаруунун авторитардык ыкмасынан толук баш тартуу жана жаңы башкаруунун анык демократиялык моделине өтүү, жарандык коом менен өнөктөштүктө, башкарууда гендердик теңдикке жетишүү болжолдонууда.

60. Коррупция комплекстик чаралар менен жоюлмакчы, негизинен: рыноктук механизмдерге мамлекеттик структуралардын кийлигишүүсүн кыскартуу жана катуу регламенттөө, алардын иш аракетинин ачыктыгын жогорулатуу, укуктук талаасын жакшыртуу аркылуу жарандык коомдун астында мамлекеттик структуралардын жоопкерчилигин жана отчеттуулугун катуулатуу. Акыйкат жана үзүрдүү сот системасын түзүү менен бирге бул маселелердин бардыгын чечүү өлкөнүн экономикасына жеке инвестициялардын өсүшү үчүн зарыл шарттарды түзөт.

61. Мамлекеттик башкарууну борбордон ажыратуу милдетинин чечилиши жергиликтүү жамааттарга көбүрөөк ыйгарым укук берүүгө жана жергиликтүү бюджеттерди чыңдоого мүмкүндүк берет, аны менен стратегиялык максаттарга жетүүгө калкты толугураак мобилизациялайт: 2010-жылга карата ар бир Кыргызстандыкка татыктуу турмуш деңгээлин камсыз кылат.

62. Кыргызстандын өнүгүү тажрыйбасы акыркы бир нече жылда калктын эмгек кирешелеринин өсүшүндө жана кедейликти кыскартууда экономикалык өнүгүүнүн сындуу ролун көрсөттү. Социалдык саясат экономикалык өсүшкө дем берүү саясаты менен айкалышта калктын камкордукка муктаж катмарын колдоонун бир кыйла натыйжалуу жана даректүү саясатына, алдыга кетип жаткан пенсияларды камсыз кылуу максатында пенсиялык реформанын уланышына жана тереңделишине, билим берүү жана саламаттык сактоо кызматтарынын жеткиликтүүлүгүн жана сапатын жогорулатууга багытталат.

IV. ӨНҮКТҮРҮҮ ЧӨЙРӨСҮН ЖАКШЫРТУУ

63. Өлкөдө коомдук-саясий туруктуулукту жакшыртууда, тийиштүү мамлекеттик органдарды институционалдык күчөтүүдө, макулдашылган акча-кредиттик жана салыктык-бюджеттик саясатты жүргүзүүдө, банк системасын чыңдоодо жана структуралык реформалардын мындан ары алга жылышында финансылык рыноктордун тереңдетилиши тышкы карыз көйгөйүн кыскартууда жана өлкөнүн тышкы экономикалык позициясын күчөтүүдө чагылдырылган өнүктүрүү чөйрөсүн жакшыртуу, стратегиянын ийгиликтүү турмушка ашыруунун олуттуу божомолу болмокчу.

4.1. Социалдык-саясий туруктуулук

64. Ар бир коомдун экономикалык өсүшүнүн зарыл шарты болуп, социалдык-саясий туруктуулук эсептелет. Кыргызстан үчүн туруктуулук маселеси 2005-жылдын 24-мартындагы окуялардан кийин, мурунку бийлик кетип, жаңы бийлик мамлекеттик институттарды чыңдоого багыт алганда өтө курч турду. Бул шарттарда митинг жана пикет түрүндө элдик нааразылыкты билдирүү жаңы демократиялык технологиялар социалдык-саясий кырдаалды туруксуздаштыруучу курал болуп калды. Көпчүлүк учурда мындай акциялар коомчулуктун айрым топторунун укуктарын бузуу менен колдонуудагы мыйзамдарды бузуп өткөрүлүүдө, ал өлкөнүн экономикасынын өнүгүшүнө жалпысынан терс таасир тийгизүүдө. Санкцияланбаган митингдердин жана пикеттердин эң эле терс таасири - адамдардын аң сезимине бардыгы боло берерин бекемдөөдө. Митинг - бул адамдардын эркин билдирүүнүн механизми, анын жардамы менен жарандык коом башка ыкмалар иштебей калганда бийликтин чечим кабыл алышына таасир эте алат. Ошол эле учурда мындай митингдердин жүрүшүндө туруктуулукту жоготуу коркунучунан коомду коргоону камсыз кыла турган мыйзамдуу түрдө таризделген жол жоболор керек. Санкцияланбаган митингдердин жана пикеттердин өткөрүлүшү, ошондой эле мындай акциялар башка адамдардын укугун бузса, экономикалык ишаракеттерге зыян алып келсе, өлкөдөгү кырдаалды туруксуздаштырса саясатчылардын, саясий партиялардын жана кыймылдардын, айрым адамдардын жеке жоопкерчилигин кароо зарыл.

65. Коомдун өнүгүшүнүн туруктуулугуна ошондой эле этникалык мүнөздөгү факторлор дагы таасир этет. Айрым саясий күчтөр бул факторду дагы жеке көйгөйлөрүн чечүүдө кээ бир учурларда өлкөдөгү абалды туруксуздаштыруу үчүн колдонууга аракеттенип жатышат. Этника аралык, улуттар аралык ынтымак - көп улуттуу мамлекетте туруктуулуктун башкы шарты. Финансылык жана экономикалык ресурстарга ар кандай жеткиликтүүлүк, кадрдык саясатта кайчылаштыктар, айыл чарбасынын сугат жерлеринин жетишсиздиги, өзгөчө Фергана өрөөнүндө, социалдык теңсиздик, улуттук, маданий жана билим берүү программаларынын бузулушу - бул аспектилердин бардыгы этникалык чыр чатактардын чыгышы үчүн фактору болуп эсептелет. Ошондуктан, Өкмөт тарабынан бардык топтолгон көйгөйлөр жана аларды чечүү жолдору чагылдырылган мамлекеттин так этникалык саясаты айтылышы керек.

66. Улуттар жана регион аралык жаңжалды тутантып жаткан жоопсуз саясатчыларды жана жарандарды ырайымсыз жазалоо керек. Мамлекеттик институттар улуттар жана регион аралык макулдашууну өнүктүрүүгө багытталган конкреттүү иш аракеттердин программаларын иштеп чыгышы керек. Эгерде өздөрүнүн иш аракеттери менен жана кызмат абалынан пайдаланып этникалар жана регион аралык мамилелерге зыян келтирсе мамлекеттик кызматкерлерге жазыктык жоопкерчилик кароо керек.

67. Акыркы жылдарда трайбализмдин жана регионализмдин өнүгүшү коомубузду кооптондурбай койбойт. Качан трайбализм жана регионализм коомдун турмушуна таасир эте баштаганда мында да оңолгус зыян келтирет. Бул көйгөйдү айтпай коюуга же суранууга мүмкүн эмес. Бул маселелерде салттуу мамилелер жыйынтык гана бербестен эки жүздүү моралдын өсүшүнө алып келет. Жыйынтыгында трайбалисттик жана регионалдык мамилелер мамлекеттик башкарууда кесипкөйлүктүн төмөндөшүнө жана өлкөнүн атаандаштыкка кудуреттүүлүгүнүн начарлашына алып келет, ошондой эле коомдун ички туруктуулугуна коркунуч болуп саналат. Өкмөт стратегиянын алкагында трайбализмге жана регионалдуулукка каршы күрөшүүгө багытталган иш аракеттердин конкреттүү программасын иштеп чыгууну көздөйт.

4.2. Макроэкономикалык саясат

68. Стратегиядагы көрсөтүлгөн ишчараларды турмушка ашыруунун жыйынтыгында реалдуу ИДПнын өсүшү 8,4% түзөрү болжолдонууда. Жыйынтыгында калктын жан башына ИДПнын көрсөткүчү 2010-жылы 872 АКШ долларын түзүп, 2006-жылдын деңгээлине карата 60,6% көбөйөрү болжолдонууда. Мында орточо эмгек акынын ар жылдык реалдуу өсүшү 14-15% деңгээли болжолдонууда, ал калктын акча кирешесинин көбөйүшүнө алып келет. Өз кезегинде, калктын акча кирешелеринин реалдуу өсүшү жыл сайын орточо 2-2,5%га болжолдонууда, ал жыл сайын кедейчиликтин деңгээлинин 2-3% кыскарышына алып келет.

Таблица 4.2.1. 2006-2010-жж. Негизги макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн өсүшүнүн темпи (салыштырма баада, өткөн жылдагыга %)

 (*) - каралып жаткан мезгилдин жылы боюнча;

(**) - 2005-жылга;

(***) - 2004-жылга жакырчылыктын жаңы чеги.

69. Келерки 5 жылга өнүгүүнүн мындай саясатын тандоо азыркы учурда жогорку өндүрүмдүүлүгү жана жогорку кошумча баасы менен орундарынын жетишсиз сунушу жана бир эле мезгилде эки максатка жетүүнүн зарылдыгы менен мүнөздөлгөн экономиканын түзүлгөн структурасын эске алуу менен түшүндүрүлөт:

(i) эмгектин өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнүн, жумушчу күчтүн бирдигинин баасынын туруктуулугунун жана мындан ары кыскарышынын жардамы аркасында экономиканын натыйжалуулугунун, атаандаштык жөндөмдүүлүгүнүн жана инвестициялык жагымдуулугунун өсүшү;

(ii) кедейчиликтин деңгээлин кыскартуу боюнча ӨӨСтүн көрсөткүчү үчүн жетишкендиктеринин негизги каражаты катары, эмгек ишмердигинен(5) иш менен камсыз кылуунун жана кирешенин өсүшү аркылуу кедейчиликти кыскартууга колдоо берүүчү экономикалык өсүштүн мүнөзүнүн сакталышы жана тереңдетилиши.

70. Өкмөт жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы инфляциянын деңгээлин 2007-жылы 5-6 пайыздан (декабрь, 2006-жылдын) ашырбай кармоого багыттала турган баанын туруктуулугуна жетүү жана колдоо максатында тийиштүү акча-кредиттик саясатын жүргүзүүнү улантат. Инфляциянын динамикасы ички суроо-талаптарды, тышкы рыноктордо баанын ыргалышы, бюджеттик-салыктык жана тарифтик саясат менен аныкталат. Орто мөөнөттүү келечекте сүзүүчү алмаштыруу курсунун саясаты сакталат. Валюталык интервенциялар алмаштыруу курсу тез ыргалышына карата жөнгө салуу үчүн керектүү көлөмдө жүргүзүлөт. Мында эларалык резервди товарлардын жана кызматтардын импорттун 4,3-3,5 ай кем эмес деңгээлде кармоо пландалууда. Өкмөт жана Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылуу максатында КРУБнын көз карандысыздыгын мындан ары чыңдоо боюнча бардык чараларды көрөт. Акча-кредиттик саясатынын жүргүзүлүшүнүн ачыктыктыгынын мындан ары жогорулашы маанилүү багыт болот, ал калктын жана рыноктун катышуучуларынын банктарга ишенимин бекемдөөгө мүмкүндүк берет.

71. Орто мөөнөттүү фискалдык саясат чыгаша бөлүгүнө салыштырмалуу консолидацияланган мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүнүн алдыга кетип өсүшүнө багытталат, ал ушул мезгилинде ИДПга карата 2006-жылы 4,1%, 2010-жылы ИДПга карата 3,8% бюджеттин дефицитинин бир кыйла азайышына алып келет.

72. Өкмөттүн кепилдиги менен чет элден карыз алуунун көлөмүн кыскартуу боюнча саясат улантылат. Төлөм балансын каржылоого ошондой эле Мамлекеттик инвестициялардын программаларын каржылоодо заемдор кыскартылат. МИПнин алкагында мамлекеттик инвестициялар 2007-жылы 4,2% дан 2010-жылы (тышкы бөлүгү) ИДПга карата 1,8% чейин кыскартылат. Ошол эле мезгилде Өкмөт МИП долбоорлорунун натыйжалуулугун жогорулатууга бардык күч-аракетин жумшайт. Негизги донорлордун гранттык тышкы жардамдарынын көбөйүшү болжолдонууда.

73. Орто мөөнөттүү инвестициялык саясатты турмушка ашыруу, дүң инвестициясынын ИДПнын 36,5% деңгээлине чейин өсүшүнө алып келет. Алардын өсүшү, бардык административдик барьерлерди жоюунун, ишенимди реалдуу бекемдөөнүн жана инвесторлордун мүмкүн болгон тобокелчилигин камсыздандыруу үчүн, ошондой эле жагымдуу бажы жана салык тартибин түзүү үчүн финансылык системанын жана банктык сектордун туруктуулугун жогорулатуунун натыйжасында жеке салымдардын көбөйүшүнүн эсебинен камсыз кылынат.

74. Өкмөт туруктуу тышкы карыз маселелерине өзгөчө көңүл бөлөт. Бюджеттик саясаттын контекстинде карыздык туруктуулук мындай топтолгон тышкы карыз көлөмүн жана аны тейлөөгө такай чыгымдардын өлчөмүн бюджеттин башка статьялары жана жалпысынан экономиканы өнүктүрүү үчүн чыгашасыз өндүрүлө турган төлөмдөр болжолдонууда. Туруктуу өсүштү камсыз кылууга дараметтүү коркунуч келтирип жаткан тышкы карыздын жүгүн кыскартуу максатында Өкмөт аны мындан ары реструктуризациялоонун бардык мүмкүнчүлүктөрүн карап чыгат.

4.3. Мамлекеттик карызды башкаруу стратегиясы

75. 90-жылдардын башында Советтер Союзунун таркашы жана көз карандысыздыкты алуу жаш суверендүү Кыргызстандын алдында өз алдынча чечүүгө зарыл болгон бир топ маселелерди койду. Чоң көлөмдөгү өздүк каражаттын жоктугу, биргелешкен Союздук бюджеттен алынуучу дотациялардын токтолушу, финансылык каражатты чет өлкөлөрдөн алуунун зарылчылыгын пайда кылды. Алынып келинген кредиттик каражаттар айыл чарбасы, транспорт жана коммуникация, өнөр жай, энергетика, билим берүү, саламаттыкты сактоо, мамлекеттик башкаруу жана жекече сектор сыяктуу экономиканын секторлорун өнүктүрүүгө жана реформалоого багытталган. Каражаттардын көпчүлүк бөлүгү, 30 пайызга жакыны бюджетти жана улуттук валютаны колдоого жумшалды. Ошону менен эле бирге карыз алуунун бирдиктүү саясатынын жоктугу, бул чөйрөдө зарыл болгон тажрыйбанын жоктугу менен шартталган тышкы карызды башкаруунун начардыгы, тышкы карыздын 1992-жылдагы нөлдүк деңгээлден 2006-жылы 2 млрд. АКШ долларына чейин өсүшүнө алып келди.

76. Тышкы карызды тейлөө боюнча кыйынчылыкты сезе баштап, өткөн он жылдыктын аягында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тышкы карыздын деңгээлин кыскартуу боюнча бир топ чараларды көрдү, анын ичинен Өкмөттүн токтому менен кабыл алынган 2002-2005-жылдарга тышкы карыздын деңгээлин кыскартуу боюнча стратегиясы. Ошол стратегияны ишке ашыруунун натыйжасында Кыргыз Республикасынын тышкы карыз боюнча көрсөткүчтөрү жакшырган эле, 2001-2004-жылдарга Кыргыз Республикасынын төлөм мүмкүнчүлүгүнө жана ликвиддүүлүгүнө байланыштуу болгон маселелер жолго коюлган болучу. Бул стратегиянын аймагында: (i) тышкы карызды тартууну жеңилдиги 35 пайыздан кем эмес учурда тартуу; (ii) МИП деңгээли кыскартылды жана гранттын көлөмү көбөйтүлдү; (iii) Кредиторлордун Париждик Клубунун 2002-ж. 7-марттагы жана 2005-ж. 11-марттагы протоколдорунун аймагында тышкы карызды кайрадан кароо жүргүзүлгөн; (iv) тышкы карызды тейлөөнү кечиктирүүгө жол берилген эмес.

(КР Президентинин 2008-жылдын 8-октябрындагы ПЖ № 359 Жарлыгынын редакциясына ылайык)

77. Тышкы карызды кредиторлордун Париж Клубунун алкагында кайрадан кароонун натыйжасында, эки жактуу кредиторлордун алдында Кыргыз Республикасынын карызды тейлөөгө бюджеттен кеткен чыгымы үч жылдын ичинде 109 млн. АКШ долларынан 7,5 млн. АКШ долларына чейин кыскарган. Ошол мезгилдеги тышкы карызды тейлөөгө кеткен чыгымдардын кыскарышы, бошогон каражаттарды мамлекеттин башка муктаждыгына (социалдык камсыздоо, саламаттыкты сактоо жана билим берүү) жумшоого шарт түздү. 2002-жылы жетишилген макулдашууларды ийгиликтүү ишке ашыруу, Кыргыз Республикасы үчүн Париж клубунун кредиторлоруна карыздарды бир топ жеңилдетүү, атап айтканда чогулган карызды кыскартуу максатында кайрадан кайрылуу мүмкүнчүлүгүн ачты. Мына ушуга байланыштуу 2005-жылы Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Париж клуб кредиторлоруна экинчи жолу кайрылды. Берилген жеңилдик 2005-жылы эки жактуу кредиторлордун алдындагы карыздарды тейлөө маселелерин чечүүгө жана ошондой эле узак мөөнөттө (2020-жылга чейин) мамлекеттик бюджеттин каражаттарын сарамжалдоого, тышкы карыздын жеңилдетилген шарттарына жетишүүгө мүмкүнчүлүк берди.

78. Тышкы карызды натыйжалуу башкаруу жана аны кыскартуу боюнча чараларды ишке ашыруу, ошондой эле 2002 жана 2005-жылдары Париж клубун комплекстүү кайрадан структуралаштыруу, карыз боюнча көрсөткүчтөрдү жакшыртууга алып келди. Тышкы карыздын ИДПга болгон катышы 2001-жылы 112 пайыздан 2005-жылы 78 пайызга чейин кыскарды. Мамлекеттик бюджеттин кирешесине тышкы карызды тейлөө үлүшү 31 пайыздан 12 пайызга чейин кыскарды. Бирок бүгүнкү күнү мамлекеттик карыз боюнча абал дагы эле болсо туруксуз. 2007-жылдын 31-январына карата Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызы 2136,3 млн. АКШ долларын түзөт, анын ичинен ички карыз 179 млн. АКШ долларын, тышкы карыз - 1957,3 млн. АКШ долларын түзөт. Карыздын туруксуздугу Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан жүргүзүлө турган экономикалык реформаларга тоскоол болот. Ушул жагдайды эсепке алып, анан дагы 2002-2005-жылдарга Тышкы карызды кыскартуу боюнча орто мөөнөттүү стратегиясынын өкүм сүрүү мөөнөтүнүн аяктагандыгына байланыштуу, мамлекеттик карызды башкаруу системасын мындан ары жакшыртуу жана анын туруктуулугуна жетишүү максатында Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызын башкаруу боюнча (2007-2010-жж.) жаңы стратегиясы иштелип чыкты.

79. Иштелип чыккан стратегия мурдагы мамлекеттик карызды башкаруудагы жетишилген оң натыйжаларды сактоого жана мамлекеттик карыз алуунун жаңы багыттарын ишке ашырууга негизделген, Мамлекеттик Инвестиция Саясатына (МИС) туура келет жана өлкөнүн экономикалык өнүгүүсүнө тыгыз байланышкан. Стратегиянын максаты мамлекеттик карыздын туруктуу деңгээлине жетишүү болуп саналат, анын түзүмүн оптималдаштыруу жана мамлекеттик карызды башкаруунун натыйжалуу негизин төмөнкү иш-чараларды аткаруу аркылуу түзүү: (i) мамлекеттик тышкы карыздын тоскоолдугун азайтуу; (ii) ички карыздоонун көлөмүн өстүрүү; (iii) тобокелдерди башкаруу практикасын ишке киргизүү.

80. Жогорудагы максаттарга жетишүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөндөгү принциптерге таянат: (i) мамлекеттик карызды өз учурунда тейлөө; (ii) жеңилдетилген тышкы кредиттерди тартуу; (iii) мамлекеттин приоритеттерине жана ар жылдык экономикалык өсүшкө жараша МИС аймагында тышкы кредиттерди тартуу; (iv) мамлекеттик баалуу кагаздар портфелин диверсификациялоо; (v) мамлекеттик баалуу кагаздар рыногун өнүктүрүү; (vi) мамлекеттик баалуу кагаздарды чыгаруунун жана жайгаштыруунун жеткиликтүүлүгү жана тунуктугу.

81. Ушул принциптерге жараша Өкмөт төмөнкү иш чараларды аткарууга багыт алат: (i) тышкы карызды кыскартуу боюнча ылайыктуу программаларга катышуу; (ii) Париж клубуна мүчө болбогон кредиторлордун алдында эки жактуу карызды кайрадан түзүмдөштүрүү боюнча сүйлөшүүлөрдү аяктоого аракет кылуу; (iii) кредиторлор менен конверсиялык операциялар боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү (карызды активге алмаштыруу, экологияга, өнүгүүгө); (iv) бардык кайрадан тартылуучу мамлекеттик тышкы карыздарга 35 пайыздык грант элемент минималдык талабын сактоо; (v) грант катарындагы сырткы жардамды түшүрүү жана тике инвестицияларды тартуу саясатын кеңейтүү; (vi) мамлекеттик гарантия берүү механизмин карай турган чектик укуктук актыны иштеп чыгуу жана кабыл алуу, аны кабыл алганга чейин мамлекеттик гарантия берүүгө мораторий өкүм сүрөт; (vii) кредиттердин экономикалык натыйжалуулугун жана приоритеттүүлүгүн аныктоочу тышкы карыздарды тартуу процедуралары боюнча механизмди иштеп чыгуу жана бекитүү; (viii) ар жылдык макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн негизинде иштелип чыга турган ар жылдык карыздын көлөмүн аныктоо; (ix) мамлекеттин кепилдигисиз жеке карызды тартууда, муниципалдык органдарга жана 50 пайыздан ашуун мамлекеттик үлүшү бар ишканаларга мамлекет менен сөзсүз түрдө алдын-ала макулдашуу талабын жылдыруу; (x) мамлекеттик баалуу кагаздардын жаңы түрүн чыгаруу жана жайгаштыруу аркылуу ички карызды алуунун инструменттерин кеңейтүү; (xi) мамлекеттик баалуу кагаздарды жайгаштыруунун механизмин жакшыртуу; (xii) баалуу кагаздардын биринчилик жана экинчилик рыногун өнүктүрүү аркылуу баалуу кагаздарды кармоочуларды кеңейтүү; (xiii) мамлекеттик карыз боюнча чектик базаны жакшыртуу.

(КР Президентинин 2008-жылдын 8-октябрындагы ПЖ № 359 Жарлыгынын редакциясына ылайык)

4.4. Инвестициялык саясат жана инвестициялык климат

82. Негизинен тышкы кредиттик ресурстардын эсебинен каржыланган мамлекеттик инвестициялардын үлүшүн алдыда турган бул кыскартуу менен келтирилген жогорку деңгээлдеги топтолгон тышкы карыздын айынан тышкы өздөштүрүүлөрдү чектөө шарттарында, 2007-2010-жылдардагы өлкөнүн башка дагы негизги жалпы экономикалык артыкчылыктары болуп өлкөнүн экономикасына жеке ички жана чет өлкөлүк инвестициялардын келүүсүн өлкөнүн инвестициялык кызыктыруусун олуттуу жакшыртуу үчүн чаралар комплексин ишке ашыруу жолу менен стимулдаштырылат.

83. Акыркы жылдарда орун алган ишкердүүлүктүн чөйрөсүн олуттуу жакшыртуудан айырмаланып, өлкөнүн инвестициялык кызыктыруусу өспөй жана жетишерлик либералдык инвестициялык мыйзамдарга жана акыркы жылдарда көрүлгөн бардык аракеттерге карабастан(6), инвестициялык климат дагы жагымсыз бойдон калууда. Дүйнөлүк банктын, ЕРӨБ BEEPS-2005(7) изилдеген маалыматтары боюнча Кыргыз Республикасындагы инвестициялык климаттын сапатынын интеграциялык көрсөткүчү Европа жана Борбордук Азия (ЕБА) өлкөлөрү үчүн орточо делген 18,2 баллга(8) салыштырмалуу 2005-жылы 25,2 баллды түзүп жана ЕБАнын бардык аймактарында жагымдуулардын бири деп бааланат. Ушуга байланыштуу ӨӨСтүн алкагында инвестициялык кызыктыруудагы 2005-жылкы ЕБА үчүн орточо делген деңгээлине 2009-жылы жетүү жана 2010-жылда эле бул деңгээлди ашуу маселеси коюлган.

84. Инвестициялык климатты маанилүү жакшыртуу жана экономикалык өсүштү тездетүү үчүн негизги маселелерди бизнес үчүн маанилүүлүгү боюнча төмөнкү тартипте чечүүгө зарыл: (i) салыктык башкаруучулуктун төмөнкү сапаты; (ii) мамлекеттин экономикалык саясатындагы өзгөрүүлөрдүн белгисиздиги жана болжолдоп айтылбастыгы; (iii) коррупциянын жогорку деңгээли; (iv) каржылоонун жогорку наркы; (v) макроэкономикалык туруктуулук; (vi) бажылык жана тышкы соодалык жөнгө салуу; (viii) кылмыштуулук жана тартиптин жоктугу; (viii) жумушчулардын төмөнкү квалификациясы; (ix) жеткиликтүү каржылоонун кыйынчылыгы; (x) сот системасы жана чыр-чатактарды чечүү.

85. Бул тизмеде даана болгондой инвестициялардын өсүшү жана бизнести өнүктүрүү үчүн негизги структуралык жана институционалдык тоскоолдуктар, инвестициялык климаттын сапатын жогорулатуу маселеси комплекстүү мүнөзгө ээ жана Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик башкаруунун жана жөнгө салуунун бардык чөйрөлөрүн козгоп өтөт. Ушул себептүү инвестициялык климатты жакшыртуу боюнча негизги чаралар ӨӨСтүн тийиштүү бөлүктөрүндө көрсөтүлгөн.

4.5. Финансы секторун өнүктүрүү

86. Кыргыз Республикасында каржылык система басымдуулук деңгээлде банктык сектор менен көрсөтүлгөн. Көз карандысыз Мамлекеттер Шериктештигинин (КМШ) башка өлкөлөрүнө салыштырмалуу өнүккөн болуп, банктык эмес каржылык мекемелер жана микрокредиттөө сектору эсептелет, ал негизинен айыл чарбасын жана кредиттик ресурсу 2005-жылы банктык кредиттердин 26% түзгөн майда бизнести каржылайт(9). Баалуу кагаздар рыногу жана камсыздоо сектору өзүн орнотуунун башталгыч баскычында турат.

87. Акыркы 3 жылдагы банктык сектордун маанилүү өсүү темпине карабастан, анын экономикалык өсүүнү каржылоодо катышуусу ЕБАнын башка өлкөлөрүнө караганда дагы деле арзыбаган жана олуттуу эмес. Экинчи жагынан, акыркы бир нече жылдардагы орточо инфляция (5%дын чегинде) жана 2005-ж. 6%га чейинки кредитти кайтарып бербөө үлүшүнүн бир топ төмөндөшү кредиттөө наркынын олуттуу төмөндөшүнө алып келген жок (орто салмактуу кредиттик ставка сомдо 2005-жылы 24,9%, валютада - 18,7% түздү). 2005-ж. 18,7%ды түзүп, ЕБА өлкөлөрү боюнча орточодон 3 эсеге көп болгон спред (кредиттик жана депозиттик ставкалардын ортосундагы айырма) көлөмү өтө жогору бойдон калууда жана акыркы жылдарда орун алган кредиттик коркунучтун маанилүү кыскаруусу банктык системанын бир топ натыйжасыздыгы, эскирген технологияларды колдонуу жана күрөөлүк камсыз кылуунун наркына маанилүү, өтө жогорку талаптарды чагылдырган жогорку транкзациялык чыгымдар жөнүндө айтып турат. Депозиттик базанын кредиттик портфелге салыштырмалуу тез өсүүсү банктык системанын ликвиддүүлүгүнүн деңгээлинин бат өсүүсүнө алып келди. Экономиканы каржылоодо банктык системанын катышуу даражасы төмөн экени BEEPS-2005 маалыматы менен да такталат, ага ылайык Кыргыз Республикасындагы бизнестин каржылык ресурстардын 8,4% банктык системадан алынган, ал эми ЕБА өлкөлөрү үчүн бул көрсөткүч орточо 15,6%ды түзөт.

88. Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасында банктык системаны өнүктүрүүдө 2007-2010-жж. негизги артыкчылык болуп, кредиттөөнүн көлөмүнүн өсүшү жана жетүү жолу менен, каржылык ортомчулуктун, банктардын туруктуулугу жана ишенимдүүлүгүн жана каржылык-кредиттик мекемелердин деңгээлинин алдыга кеткен өсүшү үчүн шарттарды түзүү эсептелет. Банктардын капиталдык базасын көбөйтүүнүн эсебинен тартуу көлөмүн депозиттер түрүндө кеңейтүү жана активдердин, кредиттердин жана депозиттердин деңгээлин өз ара катышын узак мөөнөттүү банктык каржылоо 2010-ж. ИДПга карата деңгээлин 30%га, 15%га жана 20%га ашыруу пландаштырылууда. Ошондой эле ишканалардын каржылык ресурстар портфелинде банктык кредиттердин үлүшүнүн көбөйүшү каралган.

89. Калктын банктык системага болгон ишенимин бекемдөө максатында жана ӨӨСтө пландаштырылган депозиттик базанын жана коммерциялык банктардын жана КРУБнын кредиттик ресурстарынын өсүү деңгээлине жетүү, донорлордун техникалык жардамы менен тобокелчиликтерди башкаруу, тийиштүү (окшош) капиталдын критерийлерин сактоо жана кредиттердин сапатына ылайыкташуу боюнча заманбап системалар жайылтылат. Депозиттерди камсыздоо системасын этап менен киргизүүгө даярдоо боюнча төмөнкүлөр аркылуу кадамдар жасалат: (i) Кыргыз Республикасынын "Депозиттерди коргоо жөнүндө" Мыйзамы кабыл алынат жана соттук-процесстик жана банктык мыйзамдарга тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизүү; (ii) депозиттерди камсыздоого жооптуу структураларды түзүү жана институционалдык күчөтүү; (iii) камсыздык төлөмдөрдү жыйноо процессин уюштуруу; жана (iv) КРУБнын планына жараша 2008-жылы депозиттерди коргоо системасын ишке киргизүү.

90. Банктык системанын натыйжалуулугун жогорулатуу жана экономиканы кредиттөө көлөмүнүн өсүшүн жана коммерциялык банктардын минималдуу капиталынын көлөмүнө талаптардын өсүшү аркылуу коммерциялык банктардын консолидациясын ирилентүүнүн жай процессин узартууга колдоо көрсөтөт, ошондой эле банк рыногунун ириленүүсүнө алып келген кошулуу, биригүү, сиңирүү процесстерин кызыктыруучу шарттарды түзүү. Тышкы тартуулар процессин жөнгө салуу өлкөлүк тобокелчиликти диверсификациялоо алкагында гана ишке ашырылат. Банк рыногунда таза конкуренцияны өнүктүрүү максатында, мамлекеттин коммерциялык банктардын капиталына катышуусун азайтуу каралган. Ушуга байланыштуу КСФК "Айыл Банкка" айлантылган. Мыйзамсыз түрдө жана терроризмди каржылоого алынган акча каражаттарын "жууп алууга" каршы ишаракеттерге багытталган, ошондой эле донорлордун катышуусу менен дагы тийиштүү атайлаштырылган структураларды түзүү жана аларды институционалдык күчөтүү боюнча мыйзамдарды кабыл алууга жана чараларды көрүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Пилоттук долбоордун аймагында Кыргыз Республикасы каржылоонун жана кредиттөөнүн исламдык принцибин байкап көрүү мүмкүнчүлүгү бар экендигин белгилеп кетпөөгө болбойт. Пилоттук долбоордун аймагында Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтү аркылуу минималдык ченемдик укуктук актыларды иштөө улантылып жатат. Байкап көрүүнүн жыйынтыгы жакшы болуп, оң натыйжаларды бергенде бул принципти укуктук базаны түзүп, мыйзамдардын деңгээлинде ишке ашыруу болжолдонуп жатат.

91. Кредиттик ресурстардын наркын түшүрүү жана кредиттөөнүн жол-жоболорун жеңилдетүү үчүн Кыргыз Республикасынын "Күрөө жөнүндө" Мыйзамы менен кээ бир мыйзамдагы келишпестиктер жок кылынат жана банктар тарабынан күрөө мүлкүн сотсуз алып таштоо бөлүгүндө аны иш жүзүнө ашыруу, ошондой эле механизмдерге мыйзамдык чектөөлөр жана банктар тарабынан дыйканчылык (фермердик) чарбаларга ссуданы камсыз кылуу үчүн күрөөгө алынган айыл чарба жерлерин иштетүү жана ишке ашыруу мөөнөтү олуттуу начарлатылган, бул айыл чарбаны банктык кредиттөөсүнүн, күрөөлүк камсыз кылуу деңгээлин төмөндөтүү жана жер рыногун активдештирүүнүн зарыл шарттары болуп эсептелет.

92. Турак-жайды кредиттөө системасын жайылтуу жана кеңейтүү боюнча шарттарды жана механизмдерди түзүү, бул курулушту активдештирүү, аны каржылоонун ишенимдүү булактарын түзүүгө жана анын экономикалык өнүгүүнүн кыймылдаткыч күчүнө айланышы үчүн зарыл болот, азыркы учурда бул көрүнүш КМШнын башка өлкөлөрүндө орун алган. Турак-жай кредиттөөнүн механизмдерин жайылтуу депозиттерди коргоо системасын жайылтуудагы схема боюнча ишке ашырылат, тактап айтканда: (i) турак-жай стратегияны талкуулоо жана кабыл алуу (ипотека моделин мамлекеттин, калктын, банктардын жана курулуш индустриясынын мүмкүндүктөрүнө жараша тандоо, атайылаштырылган структураларды түзүүнүн зарылдыгы жана мүмкүндүктөрү, баалуу кагаздардын түрүн тандоо, аларды камсыз кылуу жана айландыруу банктык көзөмөл системасындагы зарыл өзгөртүүлөр ж.б.; (ii) Кыргыз Республикасынын "Ипотека жана ипотекалык баалуу кагаздар жөнүндө" Мыйзамын кабыл алуу жана соттук-процесстик жана банктык мыйзамдарга тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизүү; (iii) турак-жай мамилелерди жөнгө салууга жооптуу структураларды түзүү жана институционалдык күчөтүү; жана (iv) 2009-ж. ипотекалык кредиттөө системасын ишке киргизүү.

93. Өлкөнүн алыскы аймактарындагы калктын каржылоо кызматтары тарабынан камтууну жогорулатуу, микрокаржылык рыноктун инфраструктурасын жана жаңы иш орундарын түзүү үчүн Кыргыз Республикасынын 2006-2010-жж. микрокаржылоону өнүктүрүүнүн Орто мөөнөттөгү стратегиясын ишке ашыруу улантылат. Бул стратегияны ишке ашыруунун натыйжасы болуп, айылдык уюмдардын деңгээлинде микрокредиттик ассоциацияларды тиешелүү өстүрүү жолу менен микрокаржылоо секторунун заемщиктер санынын эки эсеге (220 миң адам) көбөйүшү эсептелет. Микрокаржылык институттардын адистештирилген банктык эмес жана микрокредиттик институттарга келген ресурстарды кызыктыруу жолу менен кредиттик портфелинин көлөмү 2 эсеге көбөйөт жана 6-7 млрд. сомду түзөт.

94. Төлөө системасын реформалоо коммерциялык банктарга счеттор аркылуу төлөөнү кожоюндук кылуучу субъектилеринин механизмдерин киргизүү жана калк үчүн ыңгайлуу шарттарды өнүктүрүүгө колдоо көрсөтөт. Банктык инновациялык кызматтар жана технологияларды колдонуу менен төлөмдөрдү кабыл алуу жана тейлөө боюнча инфраструктураны өнүктүрүү каралууда, ошондой эле республиканын бардык аймактарында үзгүлтүксүз жана бюджеттик төлөмдөрдү которуу, коммерциялык банктардагы счеттор аркылуу бюджеттик жумушчулардын эмгек акысын төлөө да каралган.

95. Кыргызстандын орто мөөнөттөгү келечегинде баалуу кагаздар рыногу түп-тамырынан берки өзгөрүүлөргө дуушар болушу керек, ал үчүн 2007-2010-жылдарга каржылык рынокту өнүктүрүүнүн Стратегиясын иштеп чыгуу зарыл, ал инвестицияларды тартууда фонддук рыноктун ролун көтөрүүгө, чет өлкөлүк инвесторлорго кыргыз компанияларынын акцияларын эл аралык фондулук рыноктордо сунуш кылууга (IPO) иш жүзүндө колдонуу жана экономиканы каржылоодо каражаттардын мобилизациясына багытталган, ошондой эле камсыздоо рыногунун, мамлекеттик эмес пенсиялык фонддорду, ойноочулук жана лотереялык ишаракеттердин, бухгалтердик учеттун, каржылык отчеттуулук жана аудит системасын жакшыртууну өнүктүрүүгө максатталган.

96. Бул багытта ачык жана натыйжалуу ишаракеттерди жогорулатуу менен бирге артыкчылыктуу болуп, баалуу кагаздар рыногунун институционалдык базасын мындан ары да бекемдөө боюнча чаралар эсептелет, тактап айтканда, бирдиктүү борбордук депозитарийдин жана банктык эмес каржылык секторду кайтарууну күчөтүү, мыйзамдуу коргоосу үчүн каржылык рынокто бирдиктүү мегарегуляторду түзүү.

97. Баалуу кагаздар рыногун өнүктүрүү Кыргыз Республикасындагы каржылык секторун өнүктүрүүнүн тең салмактуулугун камсыз кылат жана ошону менен экономиканын туруктуу өнүгүүсүн жана макроэкономикалык тобокелдеринин төмөндөшүнө колдоо көрсөтөт.

98. Кыргыз Республикасындагы камсыздоо сектору ушу тапта 2005-ж. ИДПдагы 0,13% көлөмдөгү жүгүртүлүүсү менен 11 жеке компаниялар менен көрсөтүлгөн. Орто мөөнөттөгү келечекте камсыздоо рыногун активдештирүү камсыздоонун милдеттүү формасын киргизүү аркылуу гана мүмкүн, тактап айтканда, автоунаа ээлеринин жарандык жоопкерчилиги, ошондой эле кооптуу жүктөрдү ташуучулардын жоопкерчилиги, ташуучулардын эл алдындагы жоопкерчилиги, иш берүүчүнүн, жумушчунун иш (кызматтык) милдеттерин аткарып жатып өмүрүнө жана ден соолугуна тийген залалы үчүн жоопкерчилиги. 2007-2010-жж. даярдоо кадамдарын ишке ашыруу пландаштырылууда: концепцияны иштеп чыгуу, тиешелүү мыйзамдык актыларды кабыл алуу, регуляцияларды жана тиешелүү институционалдык структураларды 2011-2012-жж. ичинде ишке киргизүү менен түзүү жана даярдоо.

4.6. Фискалдык реформа

99. Кыргызстандын салык системасын реформалоо үч маселенин чечилишин талап кылат: экономиканы өнүктүрүүнүн тең салмактуулугун камсыз кылуу, салык жүгүнүн төмөндөшү аркылуу бизнестин ишкердүү активдүүлүгүн стимулдаштыруу жана салыктык башкаруучулукту олуттуу жакшыртуу. Бул үчүн 2007-жылы Салык кодексинин жаңы редакциясы кабыл алынат, ал өлкөнүн бардык салыктык талааларын интеграциялап, салыктын жана салыктык ишаракеттин бардык түрлөрүн камтыган бирдиктүү кодифицияланган документ болот.

100. Салык кодексинин жаңы редакциясын иштеп чыгуу үчүн өбөлгөлөр төмөнкүлөр болот: (i) салык салууну жеңилдетүү зарылдыгы; (ii) арзан салык ставкаларын жана кеңири салык базасын колдонуу; (iii) салыктык жүктү салык төлөөчүлөрдүн ар кандай түрлөрүнүн арасында теңдештирүү; (iv) салыктык жеңилдиктерди колдонууну кыскартуу жана бошотуу; (v) ата мекендик жана чет өлкөлүк ишканалар жана адамдар үчүн салык салуучу окшош шарттарды түзүү; (vi) ак ниеттүү салык төлөөчүлөрдү сыйлоо.

101. Бул стратегиядагы фискалдык саясаттын башкы принциптери төмөнкүлөр болот: (i) болжолдоп айта ала тургандык; (ii) ачыктык; (iii) адилеттүүлүк; (iv) Кыргыз Республикасында 2006-2008-жж. бекитилген салык саясатын жакшыртуунун Стратегиясынын алкагында чаралардын системалуулугу.

102. Фискалдык реформанын стратегиясынын негизине төмөнкү чаралар киргизилген: (i) кошумча наркка карата салыктын (КНС) карызын төлөп берүү мөөнөтүн өткөрүүгө кыскартууну кошо КНСти төлөтүү системасын жакшыртуу; (ii) КНС боюнча жогорулатылган каттоо чегин сактоо; (iii) азыркы бошотууларды алып салуу жолу менен салыктык базаны кеңейтүү; (iv) кирешеге жараша алынуучу салыктын (10%) маңызсыз шкаласын жана кирешеге (10%) салыктын ставкасын сактоо; (v) камсыздоо төлөмүнүн тарифтик ставкасын мындан ары төмөндөтүү жана аны 25% деңгээлине жеткирүү; (vi) ачыктыкты жогорулатуу үчүн жылдык каржылык отчеттуулукту берүү менен бирдиктүү салыкты милдеттендирүүнү киргизүү аркылуу салык салууну жакшыртуу жана жеңилдетүү; (vii) каскаддык салыкты этаптуу алып салуу; (viii) алкоголго акциздик салыктын ставкаларын карап чыгуу жана киргизилип жаткан автоунаага жаңы акцизди киргизүү; (ix) кен иштетүү үчүн минералдык-сырьелук базаны өнүктүрүүдөгү жана өндүрүмдөгү "бонустарды" жана "роялтини" киргизүү менен салыкка которууларды өзгөртүп түзүү; (x) төлөтүү механизмин аягына чейин бекиткенден кийин мүлккө салыкты киргизүү; (xi) 2006-жылдын 1-январынан баштап унаа каражаттарынын ээлерине салык ставкалары көбөйтүлгөн, бул калктын камсыз болгон бөлүгүнө салыктын жүгүн кайта бөлүштүрүүгө колдоо көрсөтөт; (xii) айыл чарбалык эмес милдеттеги жер салыгына коюлган акчаларды көбөйтүү тарабына кайта карап чыгуу; (xiii) өндүрүштүк максат үчүн жабдуулардын импортуна КНСти төлөөдөн бошотуу; (xiv) Бишкек жана Каракол шаарларындагы ЭЭЗдерден башка бардык ЭЭЗдерди жоюу; (xv) айыл чарба азык-түлүгүн тапшыруудан КНСти төлөтүүнү алып салуу; (xvi) кредиттик бирикмелердин кирешелерине жана кирешеге жараша алынуучу салыкты - лотереялык утуштарга салык боюнча жеңилдиктерди алып салуу; (xvii) КНС ставкаларын азайтуу мүмкүнчүлүгүн карап көрүү.

103. Бул чаралар салыктык башкарууга реформаны жүргүзүү шартында гана ийгиликтүү болот, анда салык төлөөчүлөрдүн жана салык органдарынын укуктарынын теңсалмактуулугуна жетишүү, салык жана бажылык органдарында коррупцияны төмөндөтүү жана бул органдардын ишаракеттеринин натыйжалуулугун жогорулатуу. Салыктык башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча төмөнкү чаралар аткарылат: (i) салык органдарынын жекелик чечимдерин, же салык төлөөчүлөрдүн жана салык органдарынын жекелик макулдашуусун болжогон салыктык жол-жоболорду жоюу; (iii) салыкты жашыргандыгы үчүн кылмыштуулук жоопкерчилигин катуулатуу; (IV) кожоюндук кылуучу объектин салыктык карызын мойнуна алгандыгы талашсыз төлөтүү механизмдерин жеңилдетүү; (V) контролдук-кассалык аппараттарды колдонуу механизмдерин жакшыртуу.

104. Салык кызматтарынын ишаракеттерин өзгөртүп түзүү алкагында төмөнкүлөр белгиленген: (i) уюштуруу структураларын жана функцияларын оптимизациялоо; (ii) заманбап маалымат технологияларын киргизүү; (iii) башкаруунун комплекстүү системасын түзүү үчүн уюштуруучулук-ыкмалык иштин механизмдерин өзгөртүү; (iv) салык төлөөчүлөр менен сүйлөшүүлөрдү кыскартуунун эсебинен фискалдык органдарда коррупциялык көрүнүштөр үчүн шарттарды субъектилерди каттоодо жана салык отчетун тапшырууда "бир терезе" механизмин жайылтуу аркылуу алып салуу; (v) электрондук байланыш каналдары боюнча салык отчетторун тапшыруу мүмкүнчүлүгү; (vi) кожоюндук кылган субъектилердин салыкты төлөбөй коюу тобокелин баалоонун негизинде салыктык текшерүүлөрдүн санын кыскартуу; (vii) ири салык төлөөчүлөр менен иштешүүнү жакшыртуу.

105. Башкарууну оптималдаштыруу, салык төлөөчүлөрдүн жоопкерчилигин күчөтүү, ак ниетсиз фирмаларды каттоого каршы аракеттенүү жана түзүүчүлөрдүн жоопкерчилигин күчөтүү максатында менчиктин формасына, юридикалык статусуна жана кожоюндук кылуучу субъектилердин экономикалык ишаракеттеринин мүнөзүнө жараша минималдык уюштуруучулук төлөмдү белгилөөнү караган ченемдер кабыл алынат.

106. Бажылык башкарууну жакшыртуу боюнча негизги маселелери максималдуу жагымдуу чөйрөнү төмөнкүлөргө түзүп берүү болот: (i) Кыргыз Республикасындагы кожоюндук кылуучу субъектилердин тышкы экономикалык ишаракеттерин активдештирүү жана (ii) өлкөнүн экономикасына бир топ инвестицияларды келтирүү.

107. Бажылык жыйноолордун башкаруусунун натыйжалуулугун жана ачыктыгын которуу мүмкүнчүлүгүн төмөнкү чаралар берет: (i) чек арадагы бажылык текшерүүлөрдүн жол-жоболорун жеңилдеттүү тарабына карап чыгуу; (ii) бажылык тариздөөдөн жана контролдон өтүүнү, башка маалымат алмашуучу процесстерин, аны чогултуу жана талдоо, ошондой эле импорттук жана экспорттук декларацияларды электрондук толтуруу мүмкүнчүлүгүн толук автоматташтыруу; (iii) кадрларды даярдоо системасын өзгөртүү жана бажылык брокерлер институтун, бажылык ташуучулар, бул тармактагы эркин конкуренцияны бузууну катуу контролдоо менен бажылык складдарды стимулдаштыруу; (iv) бардык кызыккан жактар үчүн өздөрүнө зарыл бардык маалыматтардын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу жолу менен бажы кызматтарынын ишаракетинин ачыктыгын камсыз кылуу, бажынын шериктештик кызматташтыгын жана бизнес уюмдарды өнүктүрүү, ошондой эле Кыргыз Республикасынын бажы кызматтарынын жана анын негизги соода шериктештери, ошондой эле Кыргыз Республикасынын бөлөк башкаруу органдарынын ортосунда маалыматтар менен тез жана тоскоолдуксуз алмашууну камсыз кылуу.

108. Бажылык тариздөөнүн жол-жоболорун жеңилдетүү жана тездетүү үчүн төмөнкү чаралар көрүлөт: (i) алдын-ала иштелген билдирүү кабыл алуу механизми иштелип чыгат жана жайылтылат, б.а. Кыргызстандын бажылык аймагына киргизилген товарлардын тигил же бул партиясына карата маалымат бажы тарабынан бул товардын келишине чейин алынат, бул бажылык тариздөөгө кеткен убакытты кыскартууга мүмкүндүк берет; (ii) радиоконтроль, ветеринардык, унаалык (радиациялык, ветеринардык, санитардык жана фитосанитардык контроль) контролдун жана башка түрлөрүнө жооптуу ведомстволор тарабынан биргелешкен контролду уюштуруу үчүн бир терезе принцибин жайылтуу, себеби ал бир жерде гана өткөрүлөт; (iii) бажылык баа жөнүндөгү ДСУнун Келишиминин талаптарына ылайык бажылык пошлиналарды жана төлөмдөрдү төлөтүү, ага ылайык бажылык пошлиналар ад-валор менен өкмөт тарабынан белгиленген баалардын базалык жана минималдык негизинде эмес счет-фактурада көрсөтүлгөн маалыматтын негизинде төлөтүлүшү керек, ал үчүн Кыргыз Республикасынын негизги соодалык шериктеш өлкөлөрүнүн бажылык кызматтарынын маалыматтар менен алмашуу үчүн натыйжалуу жана тез маалымат системасы, ошондой эле бажынын кызматкерлерин окутуу зарыл.

109. 2007-2010-жж. ичинде башкаруу ведомстволорунун акылуу кызматтарынын төлөтүүлөрдөн аз-аздан баш тартуу ишке ашырылат, ал 2009-2010-жж. толук мамлекеттик бюджеттен каржыланат.

110. Кыргызстандын экономикасына кошумча каржылык каражаттарды тартуу максатында кирешелерди легалдаштыруу жөнүндөгү мыйзамды иштеп чыгуу каралууда, ал акчаларды, мурда легалдуу экономикалык жүгүртүүдөн алынып салынган жана декларацияланбаган Кыргыз Республикасынын жарандарынын кыймылсыз жана кыймылдуу мүлкүн легалдаштыруу боюнча бир жолку акцияларды өткөрүүнү карайт.

111. Салыктарды жана башка түшүүлөрдү жыйноону көбөйтүүдө реалдуу стимулдарды берүү үчүн бюджет аралык мамилелердин натыйжалуулугун жогорулатуунун башкы шарты - бюджеттик системанын деңгээлдери ортосунда киреше булактарын так бөлүштүрүү болуп эсептелет. Ар бир жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органынын киреше дараметин аныктоо зарылчылыгы жалпы мамлекеттик салыктардан түшүүлөрдүн жаңы ченемдерин аныктоо, мамлекеттик чыгымдар саясатынын жана учурда өткөрүлүп жаткан салыктагы өзгөртүп түзүү байланышында кирешелердин менчик булактарын ЖӨБ органдарына бекитүү.

112. Ошондой эле экономиканын формалдуу эмес секторун легалдаштыруу маселелерине өзгөчө көңүл бурулат, ал (45-50%) ИДПга (БУУӨПдун изилдөөлөрү) жетет. Көмүскө экономика салык жана социалдык базага терс таасирин тийгизет жана салык жүгүнүн жана көмүскө сектордун бузук алкагынын эки тараптуу көбөйүшүнө алып келет. Көмүскө экономика катталган ишканалар үчүн акыйкатсыз конкуренцияны түзөт жана официалдуу статистиканы бурмалайт, ал саясат тармагындагы натыйжасыз чечимдерди кабыл алууга алып келет.

113. Көмүскө экономиканы мындан ары убактылуу көрүнүш катары кароого болбойт. Эгерде, иш алып баруу көбөйүп жана кирешелер акыйкаттуу бөлүштүрүлбөсө, экономикалык өсүш болбосо, ал көмүскө экономика өсө берет. Мындан тышкары, көмүскө экономиканын атрибуттары болуп жакырчылык жана гендердик теңсиздик эсептелет.

114. Ошол эле убакта көмүскө экономика, иш ордуларынын жана кирешелердин көбөйүшү боюнча караганда өзү маанилүү дараметти элестетет. Көмүскө экономиканы ачыкка чыгаруу жакырчылык менен күрөшүүгө жардам бере алат жана иш орундарынын, инновациялардын, кирешенин жана өсүүнүн натыйжалуу генератору болуп калат. Ушул себептүү, каржы министрлиги астында мамлекеттик жана коомдук уюмдардын катышуусу менен атайын комиссия түзүлөт, ал көмүскө экономиканы ачыкка чыгарууга багытталган реформаларды иштеп чыгууга жана аткарууга жооптуу болот, тактап айтканда:

(i) бизнести каттоо боюнча чыгымдарды төмөндөтүү аркылуу жагымдуу укуктук жана бизнес чөйрөнү түзүү жана жазылгандай официалдуу каттоодон түшкөн пайданы күчөтүү;

(ii) ишкерлердин укугуна жана гендердик теңчиликке негизги басым жасалган экономиканын формалдуу эмес чөйрөсүндөгү ишкерлерди жана жумушчуларды билген жана коргогон мыйзамдарды кабыл алуу;

(iii) унификацияланган, башкаруучулук көз караш менен караганда акыйкаттуу жана жөнөкөй салыктарды кабыл алуу, алар ишканалардын легалдуу бизнестен кетишине көкүтпөйт.

4.7. Экспортту колдоо жана дем берүү

115. Тышкы экономикалык саясаттын максаттары экономиканын ачыктыгы жана өсүүсү, диверсификация жана экспорттун стабилдүүлүгүн көтөрүүнү колдоо болуп кала берет. Ушуга байланыштуу, Өкмөт өндүрүштүк жана транкзациялык чыгымдарды кыскартуу жана тышкы рынокко атамекендик товарлардын жана кызматтардын жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу боюнча комплекстүү чараларды ишке ашырууда, алмаштыруу курсун башкаруунун эсебинен экспорттун импорт алмаштыруусун жана стимулдаштырууну колдоо, субсидияларды же импортко чектөөнү киргизүү боюнча бардык ишаракеттерден качып өтөт, бажылык-тарифтик саясатты жакшыртуу боюнча жана Кыргыз Республикасынын ЕврАзЭс мамлекеттеринин жалпы бажылык тарифти түзүүгө катышуу боюнча өлкөнүн ишканалары менен иш алып барат. ӨӨСтүн тышкы сооданы өнүктүрүү боюнча индикативдик көрсөткүчтөрү Х.4-Тиркемесинде көрсөтүлгөн.

116. Экспортко колдоо көрсөтүү тармагындагы аймактык кызматташтыкты өнүктүрүү жана азыркы соодалык, унаалык жана транзиттик барьерлерди жок кылуу негизги багыт болуп калат. Бул үчүн, Өкмөт эларалык уюмдар менен кызматташууда кошуна өлкөлөрүн ДСУго бат кирүүсүнө жана алар менен соодалык мамилелешүүдөн болжолдон негизге өтүүгө колдоо көрсөтөт. Сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгы болуп кыргыз товарларынын жана кызматтарынын бул өлкөлөрдүн рынокторуна жеткиликтүү соодалык макулдашуулар жана алардын аймактары аркылуу товарлардын транзитине чыгымдардын кыскартуусу болот.

117. Мындан тышкары, тышкы дүйнө менен байланыштырган унаалык инфраструктураны (автомобилдик жана темир жолдору, авиакатышуу) өнүктүрүү жана диверсификациялоо боюнча чаралар колдонулат. Кыргызстан коңшу өлкөлөр менен кызматташууда бажылык эрежелердин жана чек араны кесип өтүүдөгү жол-жоболорду жеңилдетүүгө, ачыктыгына жана айкалыштырышына, чек ара жана бажы органдарындагы мүмкүн болгон коррупцияны жок кылууга аракет кылат, региондогу бардык өлкөлөрдүн аймактары аркылуу транзитти жана Кыргызстандын аймагындагы транзитти кошо жеңилдетүү боюнча чаралар көрүлөт.

118. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү биргелешкен Өкмөттөр аралык комиссиялардын бардык негизги өлкөлөр менен - өлкөнүн соодалык шериктештери менен эки тараптуу кызматташтык маселелерин тез кароо боюнча ишаракеттерин активдештирип, экспортту өнүктүрүү үчүн келишимдерди жана башка документтерди КМШ, ЕврАзЭС, ШОС, ЭКО регионалдык уюмдарынын алкагында биргелешкен иштеп чыгуу ишин уланта берет.

119. Бирден бир маанилүү кадамдардан болуп, чектешкен мамлекеттер менен чекаралык сооданы кеңейтүү жана кыргыз экспортун жылдыруу боюнча иштеринде Кыргыз Республикасындагы чет элдик мекемелердин ролун жогорулатуу. Кыргызстанды аз жана аялуу экономикасы менен кичинекей өлкөлөрдүн тобуна кошуу мүмкүндүгүн карап чыгуу жана айыл чарба жана өндүрүштүк товарлар үчүн рынокко жеткиликтүүлүгү, сооданы жеңилдетүү боюнча сүйлөшүүлөргө катышуу белгиленген.

120. Өкмөт экспорттун чыгымдарын төмөндөтүү үчүн, Кыргызстандын азык-түлүктөрдүн тышкы рынокко жана тескерисинче жеткиликтүүлүгүнө тоскоол болгон стандарттардын эскирген системасынан баш тартат. "Кыргыз Республикасындагы техникалык жөнгө салуунун негиздери жөнүндө" Мыйзамынын негизинде техникалык жөнгө салуу тармагындагы реформалар улантыла берет. Коопсуздуктун параметрлери боюнча өнөр жайдын азык-түлүктөрүнө жана процесстерине ыктыярдуу стандарттар системасына өтүү жана техникалык регуляциялоо формасында милдеттүү талаптарды коюу пландаштырылууда. ISO 9000, ISO 14000 стандарттарынын талаптарына азык-түлүктүн жана өнөр жайдын ылайык келишин баалоо боюнча жол-жоболорду жайылтуу демилгеленет.

121. Өкмөт экспорттук дараметти өнүктүрүү, жогорку сапаттуу жана атаандаштыкка кудуреттүү азык-түлүк чыгарылышын өстүрүү, ошондой эле тышкы экономикалык ишаракеттердин мыйзамдык жана ченемдик базаларын жакшыртуу максатында Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж. экспортту өнүктүрүү жана импортту алмаштыруу Программасын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2007-ж. 09.02., № 43 токтому менен бекитилген) ишке ашырат.

122. 2010-жылга чейинки мезгилде Кыргыз Республикасынын тышкы соода жүгүртүүсүнүн 5316 млн. АКШ долларындагы өсүүсү байкалары күтүлүүдө. Тышкы соода структурасында экспорттун көлөмүнүн жылына орточо 17,6%га көбөйүүсүн болжолдоо, б.а. товарлардын жана кызматтардын экспорту 2007-жылдагы 1350 млн. импорттун өсүшүнүн орто жылдагы 12,8% темпине ылайык 2010-жылда 1986 млн. АКШ долларына чейин өсүшү керек.

Таблица 4.2.2. 2007-2010-жж. экспорт жана импорттун болжолдоо динамикасы

4.8. Гендердик теңчиликтин саясий жетишкендиктери

123. Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу аял, үй-бүлө жана гендердик өнүктүрүү маселелери боюнча Улуттук кеңеш мамлекеттик гендердик саясатты турмушка ашырууда башкы координациялоочу орган болуп эсептелет. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы, Улуттук кеңештин төрагасы, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын социалдык өнүктүрүү бөлүмү болуп саналган Секретариат жумушчу органы болуп эсептелет.

(Кыргыз Республикасынын Президентинин 2008-жылдын 7-майындагы ПЖ № 158 Жарлыгынын редакциясына ылайык)

124. Кыргыз Республикасынын Президентинин 2006-жылдагы "Аялдар, үйбүлө жана гендердик өнүктүрүү боюнча Президенттин алдындагы Улуттук кеңештин жобосун жана түзүмүн бекитүү" боюнча Жарлыгында (13.02.06. № 64) Улуттук кеңештин статусу жогорулаган, полномочиялары жана түзүмү ага Кыргыз Республикасынын Өкмөт мүчөлөрүн киргизүү жана граждандык коомдун өкүлдөрүнүн үлүшүн көбөйтүү аркылуу кеңейтилген. Ошондой эле Улуттук кеңештин функциялары кеңейди: аялдар, үй-бүлө жана гендер маселелерине кошумча балдар тууралуу саясатты жүргүзүү киргизилди.

125. Граждандык коомдун жана мамлекеттик түзүмдөрдүн аракеттерин координациялоону камсыз кылуу, гендердик саясаттын приоритеттик багыттарын аныктоо үчүн Кыргыз Республикасынын Президентинин алдындагы аялдар, үй-бүлө жана гендердик өнүктүрүү боюнча Улуттук кеңештин иш-аракеттерин мындан ары чыңдоо жана натыйжалуулугун жогорулатуу зарыл.

126. 1996-жылы Кыргызстан 1979-жылдын 18-декабрындагы Аялдарга карата кодулоонун бардык формаларын жоюу жөнүндө конвенцияга кошулду. Аны менен экономикалык, социалдык, маданий, жарандык жана саясий укуктар менен пайдаланууда аялдар жана эркектер үчүн тең укуктуу камсыз кылуу милдетин өзүнө алып, жыныстык белгиси боюнча кодулоону болтурбоо принцибин аныктады. Жалпы жонунан аялдардын жана эркектердин тең укугун орнотуу көз карашынан алып караганда Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын прогрессивдүү десек болот. Кыргыз Республикасынын Конституциясында, 2003-жылдын 12-мартындагы № 60 "Гендердик теңчиликти камсыз кылуунун мамлекеттик кепилдиктеринин негиздери жөнүндө", 2003-жылдын 25-мартындагы № 62 "Үй-бүлөдөгү зомбулуктан социалдык укуктук коргоо жөнүндө", 2000-жылдын 13-январындагы № 5 "Жарандардын репродуктивдик укуктары жөнүндө" Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында ж.б. гендердик жоболор камтылат.

127. Бирок акыркы жылдары Кыргызстанда гендердик саясаттын орчундуу аспектилеринде кандайдыр бир артка кетүү байкалууда. Консервативдик саясий күчтөрдүн гендердик теңчиликке жетишүү саясатын кулатуу, коомдун жана мамлекеттин өнүгүшүндө аялдардын салымын бекитүү аракетине тең укуктар менен мүмкүнчүлүктөр саясатын жүзөгө ашырууда башкаруу жана чечим кабыл алуу чөйрөсүндө түзүлгөн гендердик ассиметрияны жеңүүгө багытталган жаңы стратегияларды каршы коюу маанилүү.

128. 2000-2005-жылдары иштеген Парламенттин депутаттарынын арасында 7 аял болгон. Өткөн Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине (Парламентине) шайлоолор жогорку деңгээлдеги бийликтин өкүлчүлүктүү бутагында аялдардын санынын өсүшү 2000-жылы шайлоолордо шайлоонун пропорциялуу системасынын (партиялык тизме боюнча) киргизилишине түрткү берди. 2003-жылдын 18-февралындагы референдумда Кыргыз Республикасынын жаңы Конституциясын кабыл алуу менен Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине депутаттарды пропорциялык система боюнча шайлоо мыйзамдан алынып салынган. 2005-жылдын февралында шайланган Парламенттин курамында бир да аял жок.

129. Мамлекеттик бийликтин жогорку деңгээлдеринде аялдар өкүлдүгүнүн өсүү динамикасы мурунку жылдарга салыштырмалуу төмөндөдү. Мамлекеттик бийликтин жогорку органдарындагы кадрдык саясат гендердик аспектилерди эске алуу менен реформалоону талап кылат.

130. Экономикалык чөйрөнүн эмгек рыногунда тик жана түз гендердик сегрегациянын болуусу байкалууда. Иш жоктуктун жалпы масштабы эркектерге караганда аялдар арасында 8%га жогору. Аялдарга жана эркектерге эмгек акысын төлөп берүү ажырымында өсүү тенденциясы бар.

131. Төрөлгөндөгү жашоонун күтүлүүчү узактыгы кыскарды, энелер жана наристелер өлүмүнүн деңгээли көбөйдү, аялдардын коркунучтуу жаңы пайда болуулар менен орууларынын өсүүсү болду, күн тартибине эркектердин репродуктивдүү ден соолук маселелери коюлууда, алкоголизм жана наркомания ооруулары жогорулады.

132. Билим берүү системасында, анын ичинде өмүр бою окутууда балдардын жана кыздардын, аялдардын жана эркектердин арасындагы гендердик диспаритетти жоюу зарыл. Гендердик теңчилик үчүн билим берүү: (i) гендердик мамилелерди, аялдар да, эркектер да өзүнүн дараметин өнүктүрүү үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөрдү ала тургандай кылып трансформация кылууга; (ii) салттуу маданияттагы терс гендердик стереотиптерди жеңип чыгуу үчүн маданий салттарды жана мисалдарды пропагандалоого багытталышы керек.

133. Миграциялык процесстер күчөгөн көз карашта, адамдарды соодалашуу, соодалашуудан азап тарткандарды коргоо жана колдоону камсыз кылуу маселелери актуалдашууда.

134. Гендердик теңчиликке жетүүгө багытталган атайылаштырган Улуттук программалардын кабыл алынышы оң болуп эсептелүүдө: "Аялзат" Улуттук программасы (1996-2000-жж.) жана 2002-2006-жж. Кыргыз Республикасында гендердик теңчиликке жетүү боюнча Улуттук ишаракеттер планы (УИП). Бирок, бул программалардын жетиштүү финансылык камсыз кылуусу болбогондуктан, бул аларды толук көлөмдө турмушка ашырууда тоскоолдук болуп берди. Ушул эки программаны жандандыруу зарыл, аларга жаңы импульс, багыт берип, программанын ишке ашырышын коомдук институттарга негиздеп, мамлекеттик органдарды алардын иш-аракеттерине активдүү жөндөмдөшүүнү милдеттендирүү аркылуу.

135. Кыргыз Республикасын 2001-2010-жж. Өнүктүрүүнүн комплекстүү негиздеринде (ӨКН) жана 2003-2005-жж. Кедейчиликти кыскартуунун улуттук стратегиясында (ККУС) гендердик маселелер сегрегирлүү эске алынган. Гендердик мамилелер бир топ тармактык стратегияларга, концепцияларга жана программаларга киргизилген. Өлкөнү өнүктүрүүнүн бул Стратегиясында гендердик мамилелер "өтмө" түрүндө жайылтылууда (гендердик мейнстриминг).

136. Мамлекеттик гендердик саясатты мындан ары ишке ашыруу үчүн ага кыргыздын үрп-адат баалуулуктарына негизделген жаңы аспектилерди киргизүү зарыл. Кыргыз Республикасында 2007-2010-жж. гендердик теңчиликке жетишүүнүн улуттук планы (УП-2) - орточо мөөнөткө багыттарды жана приоритеттерди аныктаган негиз коюучу документ иштелип жатат. УП мамлекеттик органдардын, мыйзам чыгаруучу жана аткаруу бийлигинин граждандык коомдун жана эларалык агентстволордун структуралары менен гендердик теңчиликке жетүү боюнча аракеттерин бириктирүүнү камсыз кылат жана 2007-2010-жж. ӨӨС гендердик теңчиликке жетүүнүн жана МӨП гендердик аспектилерин ишке ашыруу боюнча иш аракет планы болуп калат.

V. ӨНҮКТҮРҮҮНҮН БАГЫТТАРЫ ЖАНА АРТЫКЧЫЛЫКТАРЫ

5.1. Экономикалык дараметти жогорулатуу

137. Өлкөнү өнүктүрүүнүн экономикалык дараметтерин иштеп чыгуу жана негиздөө, экономиканы өнүктүрүүнүн маанилүү ички булактарынын негизинде - мындайча атаганда "экономикалык өсүштүн чекиттеринде" аткарылган.

138. Артыкчылыктарды тандоо боюнча негизги аспап катары баалоонун ар кандай экономикалык жана эконометриялык моделдери колдонулган: өлкөнүн тармактар аралык балансы (ТАБ)(10), Кобба-Дуглас жана SWOT-талдоо өндүрүштүк функциясы. Жогоруда көрсөтүлгөн ыкмаларды жана моделдерди талдоону колдонуу, өлкөнүн экономикасынын азыркы абалын баалоону өткөрүүнү, экономикалык саясатты жана ар кандай программаларды изилдөөнү, өсүү үчүн тоскоолдук болгон жана, ага ылайык, бул өнүгүү үчүн өбөлгө-барьерлерди жоюучу проблемалык тармактарды изилдөөнү болжогон.

139. Кыргыз Республикасында "өсүү чекиттерин" аныктоо үчүн, ТАБды жана Кобба-Дуглас өндүрүштүк функциясын изилдөө маселеси болуп, алардын продукциясын керектөөчү башка тармактарга абдан көп таасир кылган экономиканын тармактарын талдоо эсептелет, башкача айтканда, тармактардын ийкемдүүлүк деңгээлин карап чыгуу. Экономикалык ишаракеттердин түрлөрү боюнча кошумча нарк структурасы жана бул тармактардын кошумча нарк элементтеринин структурасы изилденип чыккан.

140. Экономиканын тармактар аралык балансынан алынган натыйжалар, тармактар байланышынын ийкемдүүлүгү жана өлкөнүн ички дүң азык-түлүгүнө, деңгээлине жана Кобба-Дугластын өндүрүштүк функциясынын негизинде өсүштүн булактарын талдоонун жыйындысы менен тармактардын кошумча нарк структурасына алардын таасири, Кыргыз Республикасы үчүн артыкчылыктуу секторлор болуп, биринчи кезекте, өндүрүш жана электр кубатын бөлүштүрүү, транспорттук сектор жана жардамчы транспорттук ишаракет, курулуш, тамак-аш азык-түлүгү аркылуу айыл чарбасын өнүктүрүү саналарын далилдейт.

141. Эконометрикалык талдоо жана баалоо аспаптарын колдонуу өзгөчө критерийлер болуп эсептелбешин белгилей кетүү керек, ага ылайык өнүгүүнүн экономикалык артыкчылыктары аныкталган, жана Стратегияны аныктоодо жөн гана башталгыч негиз кылып алынган чекит болуп эсептелген. Мисалы, жогорудагы келтирилген инструментти колдонуунун негизинде биринчи этапта тандалып алынган приоритеттер, биринчи кезекте экономиканын приоритеттүү тармактарында жумушчу орундарын түзүү призмасы аркылуу изилденген болучу. Бул же тигил тармактын башка тармактарга экономикада канчалык көп сандагы жумушчу орундарын түзүү боюнча атаандаштык мүмкүнчүлүгү аны өнүгүүнүн приоритеттерине киргизүүнүн бирден-бир башкы критерийи болуп калды.

142. Эконометрикалык талдоодон алынган натыйжалар кошумча комплекстүү талдоого кабылган. Ал өзүнө регионалдык рынок талдоону, анын өнүгүүсүн жана керектөөлөрүн божомолдоону, тандалып алынган артыкчылыктуу тармактардын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн талдоону, бул тармактарда баанын түзүлүшүн талдоону, артыкчылыктарды стимулдаштыруу зарылчылыгына карата текшерүүнү, бул секторлорго инвестицияларды көбөйтүү үчүн чечимдерди жана саясаттарды иштеп чыгарууну, менеджментти алмаштыруу зарылчылыгын жана бул багыттагы рынокко багытталган ыкмаларды башкарууну жана технологияларды жайылтууну жана жалпы эле мамлекеттик саясатты оңдоп-түзөтүү зарылчылыгын камтыйт.

5.1.1. Энергетика

143. Азыркы абалы жана өнүктүрүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасы Борбордук Азиядагы энергетикалык ресурстардын 2%, анын ичинен көп запастагы көмүр кени жана анын онунчу бөлүгү гана иштетилген гидроэнергетикалык ресурстардын 30% ээлик кылат. Республиканын отун-энергетикалык балансынын структурасы 50% ашык импортту түзөт.

144. Өлкөбүздүн аймагында 70 көмүр кени чыккан жерлер белгилүү, ал эми 2006-ж. 1-январына жалпы запастар 1316,9 млн. тоннаны түзөт. Азыркы убакта 1,1 млн. тоннадай же жылына колдонулуучу 78%га жакын көлөмдөгү көмүр кени импорттолот. Көмүр тармагы өлкөбүздүн бюджетинен каржыланат.

145. Болжолдуу маалыматтануучу бааларга таянсак, өлкөбүздүн аймагында мунай жана газдын иликтелбеген ресурстарынын 289 млн. тоннадагы шарттуу отундары бар. Республика өзүн-өзү мунай азыктары менен камсыз кылуусу жалпысынан 30дан кем эмес пайызды түзөт.

146. Электр кубатына ИДПнын 5%га жакын үлүшү жана өнөр жай өндүрүшүнүн 16%гы көлөмү, мамлекеттин бюджетинин 10% кирешеси туура келет. Электр кубаты тармагы калктын 100%ын электр кубатынын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылат. Ар бир жан керектөөчү электр кубатын колдонуу бир топ бийик көрсөткүчтү - 2400 кВтс түзөт. Республикабыздын 252 ири жана орто сууларынын гидроэнергетикалык дарамети 18,5 млн. кВт кубаттуулукту жана 160 млдр. кВтс электр кубатын иштеп чыгарууга бааланат. Гидроэнергетикалык ресурстардын эң ирилери Нарын (ортожылдык агымы 10-14 млрд. куб.м.) жана Сарыжаз (агымы - 3-4 млрд. куб.м.) сууларынын бассейндеринде топтолгон. Кичи суулардын жана суу агызгычтардын гидроэнергетикалык ресурстарынын дарамети орточо 3төн 50 куб.м/сек. чейинки көп жылдык чыгымдары жылына 5-8 млрд. кВтс түзөт жана анын 3% гана колдонулат.

147. Проблемалар. 2001-жылы башталган тик интеграциялык монополдук энергетикалык компаниянын реструктуризациясы, функционалдык негизде электр кубаты секторуна белгилүү либерализацияны жана инвестицияларды тартуу үчүн жагымдуу шарттарды түзүүнү камсыз кылды. Функционалдык реструктуризация өндүрүштөгү чыгымдарды аныктоого, энергияны өткөрүү жана бөлүштүрүүгө жана электр кубатына жана жылуулук кубатына тарифтерди ачык түзүүгө мүмкүндүк берди. Бирок ал энергосистемада күткөн экономикалык көрсөткүчтөрдүн жакшыруусун камсыз кыла албады. Бул тармакты реструктуризациялоо жана приватташтыруу бүтпөгөндүгү, керектүү рынок механизминин жана тиешелүү укуктук базанын жоктугуна байланыштуу болду.

148. Энергетикалык компаниялардын финансылык абалы акыркы жылдарда эч жакшырбады. Мисалы, 2006-жылы колдонулган электр кубатына чогултулган төлөмдөр 72,3% түздү. Энергетикалык компаниялардын дебитордук карызы алардын башка кожоюндук кылуучу субъектилери менен финансылык мамилесине таасирин тийгизүүдө жана бюджет алдындагы кредиттик жана бажылык милдеттенмелерди аткарууда жактуу төлөбөө коркунуч чынжырчасын түзүүдө.

149. Электр кубаты тармагында системалуу жоготуулардын деңгээли 40%дан ашат, анын 25%ын коммерциялык жоготуулар жана уурдоолор түзөт. Жыйынтыгында, электроэнергиялык сектордогу бюджеттин квазифискалдык дефицити 2006-жылдын аягына ИДПдан 5,4% түздү жана макроэкономикалык стабилдүүлүккө жана өлкөнүн бюджетинин туруктуулугуна терс таасирин тийгизүүдө.

150. 2006-жылдын 1-майынан тартып тиричиликтик керектөөчүлөр үчүн 0,62 сом/кВтс (же 1,5 цент/кВтс) өлчөмүндө электр кубатынын бир түрдүү тарифи киргизилген. Аны менен бирге азыркы убакта кубаттуулук системасында орто өлчөмдөгү тарифи 0,94 сом/кВтс же 2,6 цент/кВтс түзгөн чыгымдарды толук жабуу тарифинен кыйла төмөн болуп калууда.

151. Акыркы жылдарда электр кубатын экспорттоодон түшкөн киреше бат эле төмөндөп кетти. Электр кубатын экспорттоодон жылда түшүүчү валюта, 2004-жылы электр кубатын болжол менен бирдей көлөмдө экспорттоодо, 2000-жылга салыштырмалуу 4 эсе кыскарды. Колдонулуп жаткан "суу-электр кубаты-отун" схемасындагы электр кубатын экспорттоо механизми импорттогу табигый газга акчалай төлөө зарылчылыгынан улам маанисин жоготууда.

152. Артыкчылыктар. Борбордук-азиялык региондогу энергетиканы белгилүү чекте адистештирүү республикабыздын гидростанцияларында өндүрүлүүчү электр кубаттуулугу бул региондогу энергетика рыногунда атаандаштыкка кудуреттүү болуп саналат. Бул Кыргызстандын ири экспорттук мүмкүнчүлүгүн, ошондой эле Кыргызстандын отун-энергетикалык балансындагы чыгашалуу бөлүгүнүн структурасында электр кубатын колдонуу үлүшүнүн өсүүсүн аныктайт. Республикада электр кубатын өнүктүрүү ОЭКти курууда артыкчылыктуу болуусу керек, Борбордук Азиядагы энергия ташуучулардын рыноктогу талаптарын камсыздоодо чоң мааниге ээ болушу керек.

153. Максат. Энергетикалык тармакта ӨӨСтүн негизги максаты Кыргыз Республикасынын 2025-жылга чейинки узак мөөнөттөгү убакытта финансылык жакшыруусу жана энергетикалык сектордун баланстык жана комплекстик өнүгүүсү жана энергетикалык коопсуздугу үчүн шарттарды түзүү болуп саналат.

154. Маселелер. Стратегиянын алкагында төмөнкү маселелерди чечүүгө тура келет:

(i) энергияны, биринчи кезекте, ички керектөөчүлөргө ишеничтүү жана үзгүлтүксүз жеткизүүнү камсыз кылуу;

(ii) 2001-жылы башталган структуралык реформаларды бүткөрүү үчүн зарыл болгон институционалдык жана ченемдик-укуктук базаны түзүү;

(iii) 2007-жылдын аягына чейин бөлүштүрүүчү электр кубаттуулук компанияларын концессияга же приватташтырууга өткөрүү.

(iv) мыйзамдык түрдө, көз карандысыз аудиторлорду тартуу менен, энергосектордун активдерин жана объектилер наркын аныктоо жана баалоо;

(v) мыйзамдык түрдө, Камбарата ГЭСин жана Бишкек жана Ош шаарларын, өздөрүнүн активдери менен ААК "Электр станцияларынын" курамынан бөлүп чыгаруу жана стратегиялык инвесторлорго 2008-жылга чейин курулушту бирдиктүү улантуу жана андан аркы эксплуатациялоо үчүн сунуш кылуу.

155. Саясат жана чаралар. Максатка жетүү саясаты үч бөлүктөн турат - институционалдык саясат, тарифтик саясат жана инвестициялык саясат.

156. Энергетикалык компаниялардын реалдуу чыгымдарын жабуу үчүн керектүү деңгээлде электр кубатына тарифтерди этап менен өстүрүү камсыз кылынат жана аялуу калк катмарына жана ирригациялык секторго компенсациянын механизмдерин иштеп чыгуу менен 2009-2010-жылдарга керектөөчүлөрдү кайчылаш субсидирлөө алынып ташталат.

157. Энергетика секторундагы субъектилерди финансылык жана корпоративдүү башкарууну жакшыртуу, сектордогу коммерциялык жана финансылык тартипти күчөтүү, берилген электр кубатына чогултуу акынын деңгээлин көтөрүү аркылуу тармактын субъектилеринин рентабелдүүлүгүнө тарифтин өсүшү менен бирге жетишүү. Ушул процесстерди мониторинг жүргүзүүгө жеке гана көз карандысыз кесипчилик аудитти эмес, коомдук экспертизалоочу институттарды тартуу керек.

158. Тике инвестицияларды, Таджикистан энергиялык системасы менен кошуу үчүн 500 кВ кубаттуулуктагы электр берүүчү линияларын курууга жана электр кубаттуулугун Афганистандын жана Пакистандын рынокторуна чыгуусун камсыз кылууга, ошондой эле Камбарата-Кемин-Алматы маршруту боюнча 500 кВ кубаттуулуктагы электр берүүчү линияларын курууга тартуу зарыл.

159. Азыркы учурда энергетикалык системадагы орточо салмактык тариф андагы болуп жаткан чыгашаларды жабуудан бир кыйла төмөн. Тарифтин өлчөмү 106 тыйын/кВтс же 2,66 цент/кВтс болушу керек эле. Электр кубатындагы (энергия жылуулугун жана жаратылыш газын кошкондо) тарифтик саясаттын негизги багыты 2010-жылга (2010-жылга карата инфляциялык болжолдуу маалыматтарды эске алганда электр кубатынын номинал көрсөткүчүнүн орто тарифи 3,0 цент/кВтс түзүшү керек) өндүрүшкө, өткөрүүгө жана бөлүштүрүүгө кеткен чыгымдарды толук кайтаруу деңгээлинин тарифине жетүү максатталган. Тарифтер керектөөчүлөрдү кайчылаш субсидирлөөнү жок кылуучу реалдуу сектордун өсүшүн баланстап жана стимулдаштырат, 2010-жылга 1,9% ИДПга чейин сектордогу квазифискалдык дефицитти жыл сайын этап менен кыскартууга максатталган. Тариф чыңалуу классы менен аныкталып, ага реалдуу секторду өнүктүрүүдө жардам болуучу четки керектөөчүнү кошуп байланыштырылат. Тарифтердин өсүшү, 2010-жылга накталай акча менен жыйноо деңгээлин 93%га чейин камсыз кылуу максатында энергетикалык сектордо финансылык тартипти жана контролду күчөтүү менен бирге болот.

160. Өкмөт социалдык жактан коргоо системасында баштаган реформаларды бүтүрөт жана калктын аз камсыз катмарларына (жеңилдик алгандарга) адекваттуу жана даректүү компенсациялоону камсыз кылуу үчүн 2008-жылга энергоалуучулар үчүн жеңилдиктерге монетизациялоону жүргүзөт. 2007-жылдын ичинде 2007-2010-жылдар ичинде электр жана жылуулук кубаттуулугуна атайын орто-мөөнөттөгү тарифтик саясат иштелип чыгат жана бекитилет.

161. Өнүгүү, республикабыздагы отун-энергетикалык комплексинин эффективдүү иштеши көбүнчө Борбордук Азиядагы мамлекеттердин рационалдык-функционалдык энергетикалык рынок регионундагы эки тарапка тең пайдалуу кызматташтыкты куруу маселелеринин чечилишинен көз каранды. Бул ГЭС, ЖЭЦ, мунайды кайра иштетүүнү жана көмүр кенин казуучу ишканалардын иш тартибин оптималдаштырууга мүмкүндүк берет, өзгөчө станциялардын кубаттуулугун генерациялаган суткалык жана жылдык режимди эффективдүү колдонууну камсыз кылат.

162. БАР мамлекеттеринин суу чарба чөйрөсүндө жана отун-энергетика тармагында өндүрүштүк жана технологиялык кооперацияны тереңдетүү процессине багытталган экономикалык эки тарапка тең пайдалуу мамилелерди өнүктүрүү керек, экспорттук дараметти кеңейтүү үчүн шарттарды түзүү, жаңы ишканаларды куруу жана колдонуудагысын реконструкциялоодо эки тарапка тең пайдалуу биргелешкен долбоорлорду иштеп чыгуу жана иш жүзүнө ашыруу, эки тарапка тең пайдалуу отун-энергетикалык комплексти курууга, өнүктүрүүгө инвестицияларды тартуу, талаптарга жооп берүүгө рационалдык адистешкендикти аныктоо керек.

163. Борбордук жана Түштүк Азия өлкөлөрүнүн ортосунда электр кубатын сатуу үчүн шарттар түзүлөт. Эксперттердин берген баасы боюнча электр кубатын экспорттоодо иштеп жаткан механизмден түшкөн акчаны жоготуу ондогон миллион АКШ долларлары болот. Бул тармактагы саясаттын чаралары орто мөөнөттүү убакытта электр кубатын күтүлүүчү көлөмдө экспорттоодо ар жылдын үчүнчү кварталында өткөрүлүүчү эл аралык тендерди өткөрүүгө багытталат. Анын баасы энергетика рыногунда түзүлгөн келишимдин датасына региондогу электр кубатынын өздүк наркынан төмөн болбошу керек.

164. Камбарата ГЭС жана Бишкек ЖЭЦтерине жеке инвестицияларды ишке ашырууга уруксат берген мыйзамдарга оңдоолорду киргизүү, Сарыжаз каскадындагы ГЭС, Көкөмерен ГЭС, Жогорку-Нарын ГЭСтерин курууга инвестицияларды түздөн-түз тартуу үчүн жакшы инвестициялык климатты түзүү керек.

165. Программалар жана долбоорлор. Энергетикалык натыйжалуулукту жана энергожыйноону көбөйтүү боюнча программаларды иштеп чыгуу жана турмушка ашырууну баштоо зарыл.

166. Углеводород сырьесун колдонууну азайтуу жана аны энергиянын альтернативдик булактары менен алмаштыруу программасын иштеп чыгуу, ошондой эле тармактарга кирүү эрежелери жана энергиянын альтернативдик булактарын жана анын продукциясына тарифтерди түзүү механизминин энергиясын сатуу.

167. Мамлекеттик программанын негизинде мунай менен жабдуу системасын мамлекеттен бөлүүнү жана приватташтырууну, мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун күчөтүү менен мунай унаалык тармактардын байланышын реконструкциялоону жана өнүктүрүүнү иш жүзүнө ашыруу.

168. Мамлекеттик программанын негизинде мунай-газ тармагын приватташтырууну баштап жана аягына чыгаруу. Жер астындагы кендерди иштетүүгө салык салууда тиешелүү мамлекеттик экономикалык саясатын оптималдаштыруу, мунай жана газдын жаңы кендерин иштетүү жана казуу үчүн инвестицияларды түздөн-түз тартууга дем берип кызыктыруу жолу аркылуу мунай бизнесине колдоо көрсөтүү.

169. Көмүр өндүрүшүндө республикалык бюджеттен мамлекеттик жардамды азайтуу жана акырындап жоюу долбоорун демилгелөө. Зыяндуу шахталарды жабуу жана бул процесс менен байланышкан, шахтерлордун адистигин которуу жана көчүрүүнү кошуп, социалдык чыгымдарга колдоо көрсөтүү.

170. Энергетикалык компанияларга жана директорлор кеңешине жетекчилик кызматтарга максималдуу ачык сынактарды өткөрүү аркылуу квалификациялуу жана компетенттүү кадрларды тандоо жол-жоболорун күчөтүү боюнча долбоорду өнүктүрүүнү улантуу, ошондой эле, компаниялардын жетекчилеринин финансылык отчет беришин жана жоопкерчилигин күчөтүү жана ал компаниялар алган таза кирешенин жыйынтыгына карап материалдык стимулдоо менен коштоо.

171. Энергожыйноону жана энергияны эффективдүү колдонуу программасы 2007-жылдын аягына чейин иштелип чыгат жана ал коммуналдык кызматка бөлүнгөн ассигнованиелерди бюджеттик уюмдар тарабынан сарамжалдуу колдонуусу үчүн социалдык-экономикалык өнүгүүнүн регионалдык жана муниципалдык программаларынын түзүүчү элементи болуп калышы керек.

172. Ресурстар. Энергетикалык сектордун орто мөөнөттөгү убакыт ичинде (2007-2010-жж.) өнүгүүсү үчүн жалпы керектөөсү 3,5 млрд. АКШ долларын түзөт. Энергетикалык сектордогу инвестициялык саясат, секторду өнүктүрүүгө тартылган жеке капиталга багытталат. Чараларды колдонуу саясаты энергетикалык сектордогу инвестициялык климатты, ага кошуп жаңы инвестициялар үчүн регулятивдик жана атаандаштык чөйрөнү жакшыртуу, фискалдык саясатты жакшыртуу жана энергетикалык компаниялардын чарбалык ишаракетине мамлекеттик органдардын кийлигишпөөсүн жакшыртууга жумшалат.

173. Коммерциялык жоготууларды кыскартуу жана мүмкүн болгон уурулукту жок кылыш үчүн инвестицияларды, биринчи кезекте, бөлүштүрүүчү компанияларга жиберүү керек. Бөлүштүрүүчү тармактарды реабилитациялоо жана приватташтыруу чыгымдардын көлөмүн техникалык ченемдерге чейин түшүрүүгө мүмкүндүк берет. Жалпысынан, бөлүштүрүүчү тармактардын минималдуу инвестицияларга муктаждыгы, эксперттердин баалоосу боюнча, 250 млн. АКШ долларын түзөт.

174. Иштеп жаткан генерирлөө кубаттуулукту жандандыруу үчүн инвестициялар орто мөөнөттүү убакытта зарыл болот. Бишкек ЖЭЦ-1, Учкоргон ГЭСи жана Атбашы ГЭСи артыкчылык объектилер катары каралат. Баалоо, инвестициялар ЖЭЦ-1 үчүн 15 млн. АКШ долларын, Учкоргон ГЭСине - 15 млн. АКШ долларын жана Атбашы ГЭСи үчүн 10 млн. АКШ долларын түзөт. Бул капитал топтоочу объектилерге карата өздөрүнүн каражаттарынын, мамлекеттик инвестициялар программасынын алкагындагы гранттардын жана инвестициялардын эсебинен камсыз кылынышы керек.

175. ОЭК объектилерин иштеп чыгууда жана жайылтууда милдеттүү түрдө стратегиялык экологиялык пландаштыруу киргизилет. Экологиялык туруктуулугу алсыз райондор үчүн же/жана коргоого алынган глобалдык экологиялык конвенциялар жана эл аралык макулдашуулар (биосфера, коруктар жана заказниктер, а/ч жерлеринин, жайыттардын жана токойду кыюунун деградацияланышы) үчүн экологиялык жактан таза энергия булактарын колдонуу каралат.

176. Натыйжалар. Бөлүштүрүүчү энергокомпаниялар приватташтырылат же стратегиялык инвесторлорго концессияга берилет.

177. Кредиттик карыздар жана бюджет алдында салык төлөмдөр боюнча карыздар кыскартылып, адамдык фактор менен байланышкан коррупциянын деңгээли төмөндөйт. Энерготармактагы кызматкерлердин иш мотивациясынын рыноктук экономикалык механизмдери иштейт.

178. Энерготармактын керектөөчүлөрү жана жумушчулары тарабынан электр кубатын уурдоо азаят, бул энергокомпаниялардын кирешесин көбөйтөт.

179. Электр кубатын өндүрүүчү өнөр жайдын ири сатып алуучуларына сатуу мүмкүнчүлүгү түзүлөт, бул анын финансылык абалын жакшыртат жана стабилдештирет. Өнөр жай керектөөчүсү электр кубатын ортомчуларды айланып өтүп экономикалык жактан акталган тариф менен сатып алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болот.

180. Энергоресурстардын наркы жана электр кубатынын баасы энергокомпаниялардын чыгымдарын минималдаштыруу үчүн тышкы рынокто такай аныкталып турат, бул жылуулук станцияларында электр жана жылуулук кубатын өндүрүүдө өзнаркын түшүрүүгө мүмкүндүк берет.

181. Отун-энергетикалык тармакта жеке инвесторлор пайда болот жана анын натыйжасында менеджменттин жакшыруусу жана энергожабдуунун бекемдигин жана сапаттуулугун жогорулатат.

5.1.2. Тоо кендери

182. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Тоо кендерин казып чыгаруу тармагы өлкөдөгү өндүрүлгөн бардык өнөр жай продукцияларынын наркынын 48% ашыгын, ИДПдагы бөлүгү - 10,1%, экспортто жалпы көлөмү 41%, салыктан түшүшү - 11% түзөт. Тоо секторунда 15 миң жумушчу иштешет. Жер казынасын өздөштүрүүнүн жүз жылдан ашуун тарыхында профессионал кадрлар түзүлдү. Минералдык-сырьелук продукцияларга дүйнөлүк баанын туруктуу өсүшү өлкөнүн тоо-металлургия тармагын өнүктүрүү келечегин жагымдуу кылууда.

183. Бирок акыркы беш жылдын ичинде иштеп жаткан ишканалардын саны кескин кыскарган. Мына ушундай жагдайда минералдык сырьену казуу кыскарып, негизги өндүрүштө жумушчу орундарын жана кыйыр түрүндөгү жумуш орундарын жоготууга алып келет. Тоо кен өнөр жайындагы өндүрүштүн кыскарышы ИДПны төмөндөтөт, мамлекеттин казынасына салыктык түшүүлөр азаят жана экспорт кыскарат.

184. Кыргыз Республикасы минералдык ресурстарга өтө бай деп мүнөздөлөт жана тоо иштерин жүргүзүүдө инвестицияларды тартуучу өлкө катары каралат. Алтындын жалпы жер астындагы кендеги резерви 2500 тонна деп бааланат. 65-80 тонна өлчөмүндө көрөңгөсү бар эки кен байлыктуу жерди, 149 жана 96 миң тонналуу вольфрам жана олово көрөңгөсү бар ири кен байлыктуу жер жана башка объектилерди иштетүү даярдалып жатат. Мамлекеттин балансында минералдык сырьенун 37 түрү бар тегиз чалгындалган 199 кен чыккан жерлер бар. Ар кандай пайдалуу кендердин миңдеген майда кен чыккан жерлери табылды.

185. Проблемалар. Тармактын чечилбеген маселелери, негизинен рыноктук экономикага өтүү шарттарында кен чыгуучу жерлерди колдонуу чөйрөсүндөгү мыйзамдардын начардыгы менен байланыштуу болуп жатат.

186. "Жер казынасы жөнүндө", "Мунай жана газ жөнүндө", "Көмүр жөнүндө", "Жер казынасын пайдаланууда продукцияны бөлүшүү жөнүндө макулдашуулар тууралуу" иштеп жаткан мыйзамдардын негизги жоболору бири-бирине карама-каршы жана бирдиктүү стандартка келтирүүнү талап кылышат.

187. Азыркы иштеп жаткан Салык кодекси кен чыгуучу жерлерди колдонуу чөйрөсү боюнча карама-каршылыктарды камтыйт жана олуттуу жакшыртууну талап кылат.

188. Мамлекеттик тоо кендерин казып чыгаруучу ишканалар өкмөттүн дотациялары жана преференциялары менен пайдаланышат. Мамлекет жеке менчик ээси жана мамлекет регулятор болгон келише албас кызыкчылыктар пайда болууда. Мамлекеттик бөлүктүн катышуусу менен биргелешкен ишканаларды түзүү күткөндөй киреше алып келбейт.

189. Геологиялык маалыматтын маанилүү бөлүгү эскирген кагаздарда сакталуу, анын мүмкүн болгон жоготуусу тармакты өнүктүрүүдө кырсык болгондой чагылдырылат. Маалыматтар жаңы маалыматтар менен араң толукталып турат жана аэрокосмикалык заманбап технологияларды колдонууга ылайыкталган эмес, ансыз кен чыккан жерлерди табуу аз натыйжа берет. Чоң масштабдагы географиялык карталар негизсиз сыр бойдон калууда, ал геологиялык маалыматтын жеткиликтүүлүгүн чектейт.

190. Тоо, венчур издөө компаниялардын жана жергиликтүү калктын мамилелери ортосунда чыңалуу өсүүдө, бул кен чыккан жерди иштетүүдөгү маселелерди чечүүдө жергиликтүү калктын кызыкчылыгын эсепке алуу механизминин жоктугунан алардын ишине олуттуу тоскоол болууда.

191. Максат. Тоо кендерин казуу тармагын өнүктүрүү чөйрөсүндө стратегиянын максаттары болуп:

(i) бардык жер астындагы кендерди иштетүүчүлөр үчүн жагымдуу инвестициялык климатты түзүү жана Өкмөт өзүнө стимулдук, акыйкаттык жана институционалдык негизди кошкондогу инвестициялар үчүн жагымдуу чөйрөнү түзүп берүү милдетин алган;

(ii) 8-10 жыл ичинде тоо секторунан түшкөн кирешени өндүрүштү диверсификациялоо жана дүйнөлүк экономикага интеграциялоо жолу менен көбөйтүү, минералдык сырьену өндүрүүнүн өсүү темптерин эки эсеге көбөйтүү;

(iii) кедейчилик менен күрөшүү жана миграциялык процесстерди алыскы бийик тоолуу аймактарда кошумча иш орундарын уюштуруу аркылуу токтотуу;

(iv) бардык кен байлыктарды өндүрүүдөн түшкөн каражаттарды ачык сарптоону жогорулатуу.

192. Маселелер. Коюлган максаттарга жетүү үчүн стратегиянын чегинде тоо кендерин казып чыгаруу тармагында биринчи кезектеги маселелер болуп:

(i) мыйзам, салык башкармалыгы жана мамлекеттик жөнгө салуу тармактарында болгон маселелерди жок кылуу чараларын ишке ашыруу;

(ii) даярдалган кен чыккан жерлерди иштетүү жолу менен алтын казуу өндүрүшүн тез өнүктүрүү;

(iii) өндүрүлүүчү минералдык сырьенун ар кандай түрлөрүнүн тизмегин кеңейтүү;

(iv) 2004-жылдын майында Өкмөт тарабынан кабыл алынган Өндүрүүчү тармактардын ишаракетинин ачыктыгын жогорулатуу демилгесинин (EITI) чегинде милдеттерин аткарууну жөнгө салуу.

193. Саясат жана чаралар. Жер астындагы кендерди иштетүүнү жөнгө салуу мыйзамындагы карама-каршылыкты жок кылуу үчүн жана аны рынок системасына ыңгайлаштыруу үчүн төмөнкү чаралар колдонулат:

(i) конкурс боюнча бөлүштүрүлгөн кен чыккан жерлердин тизмегин бекитүү;

(ii) биринчи өтүнүч укугу боюнча бөлүштүрүлүүчү жана конкурс аркылуу бөлүштүрүүгө туура келген объектилерди так көрсөтүү менен лицензия берүү процедураларын жакшыртуу ("Жер казынасын лицензиялоо тууралуу" Жобонун жаңы редакциясындагы жер казынасын пайдаланууга укукту лицензиялоо процедурасын тактоо);

(iii) лицензияны кармап калууга прогрессивдүү төлөмдөрдү киргизүү (лицензиондук төлөмдөрдөн түшкөн каражаттар аймактарда тоо компанияларынын катышуу кызыкчылыгын көтөрмөлөөгө, ошондой эле Тоо кадастра системасын колдоо үчүн жергиликтүү уюмдарга багытталат);

(iv) акы төлөөнүн негизинде геологиялык фонддорго кеңири жана эркин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу;

(v) керектүү рекультивациясы жок кен казылып жаткан жерден кетүүсү, алган геологиялык маалыматтарды өз убагында айтпагандыгы жана кен байлыктарды мыйзамсыз казып алуусу үчүн жер астындагы кендерди иштетүүчүлөрдүн жоопкерчилиги жогорулатылат;

(vi) жалаң гана аттестацияланган долбоордук компаниялар тарабынан изилдөө-чалгындоо иштерин долбоорлоону талап кылууну токтотуу.

194. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү Өндүрүүчү тармактардын ишаракетинин ачыктыгын жогорулатуу демилгесин (EITI) ишке ашыруу чегинде мындан ары да өзүнүн милдеттерин, EITIнин төлөмдөрү жана кирешелери тууралуу маалыматтарды такай жарыялоону кошуп аткара бермекчи.

195. Программалар жана долбоорлор. Стратегиянын максаттарына жетүү үчүн төмөнкү программалар жана долбоорлор ишке ашырылат:

(i) "Жер казынасы тууралуу" мыйзамдын жаңы редакциясын даярдоо. Жер казынасын пайдаланууну жөнгө салган башка мыйзамдарга жана Салык кодексинин долбоорунун "Жер казынасын пайдаланууга салык салуу жөнүндө" бөлүмүнө өзгөртүүлөрдү киргизүү.

(ii) Тоо кендерин иштетүү тармагындагы объектилерди приватташтыруу.

a. "Центерра" акцияларын сатуу.

b. Лондондогу инвестициялар альтернативдик рыногунун (AIM: Alter№ative I№vestme№t Market) биржалык аянтчасындагы IPO (I№itial Public Offeri№g) жол-жоболор аркылуу ААК "Кыргызалтынды" приватташтыруу. ААК "Кыргызалтындын" кесиптик эмес ишкердик бөлүкчөлөрүн приватташтыруу.

c. Тоо-металлургиялык ишканаларды ("КГРК" АК, ХРАО) приватташтыруу.

d. Мамлекеттик "Кыргызкөмүр", "Кыргызмунайгаз" АК ишканаларын приватташтыруу.

(iii) Геологиялык инфраструктураны жакшыртуу программасы.

a. Болгон геологиялык маалыматтарды электрондук ташыгычтарга өткөрүү.

b. Геологиялык фонддорго (архивдерге) эркин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу. Фонддорду компаниялардын жашыруу мөөнөтү чектелүү электрондук таратуучулар аркылуу геологиялык маалыматты берүүсү менен толуктоо.

c. Электрондук инфраструктура картасын билген мамлекеттик ведомстволор Мамлекеттик геология агенттигине берүүгө милдеттүү.

(iv) Кичи кен чыккан жерлерди өздөштүрүү программасы.

а. Кичине тоолуу өнөр жайлары өнүккөн Кытай жана башка өлкөлөрдө кичи кен чыккан жерлерди өздөштүрүү тажрыйбасын үйрөнүү.

(v) Өкмөт инвестициялар миссиясын толук бойдон өзүнө бардык коммерциялык коркунучун ала турган тоо өнөр жайындагы жеке секторго жүктөйт. Төмөнкү долбоорлор ишке ашырылышы керек:

a. Кумтөрдүн кенинин көрөңгөлөрүн кошумча чалгындоонун эсебинен Кумтөр руднигинин иштөө мөөнөтүн келечекте 2020-жылга чейин узартуу;

b. терең горизонтто жана Чыгыш фланг, Диоритовый аянтчаларында алтындын көрөңгөсүн кошумча чалгындоонун эсебинен Макмал руднигинин иштөө мөөнөтүн 2020-жылга чейин узартуу;

с. долбоорлоо учурунда турган 8 тоннадан 20 тоннага чейин көрөңгөлөрү бар анча чоң эмес кендүү жерлерди иштетүү: "Куру-Тегерек", "Иштамберды", "Тереккан", "Солтон-Сары", "Тоголок", "Андаш", "Куранжайлоо" ж.б.;

d. иштеп жаткан тоо-металлургия ишканаларын ("Кадамжай сурьма комбинаты" АК, "ХРАО") сырьелук база менен камсыз кылуу;

е. калай-вольфрам кени чыккан жерлерди ("Эмгекчил", "Үчкошкон", "Кеңсуу") иштетүү;

f. жетишпеген кен эмес материалдарды өндүрүүнүн тизмегин кеңейтүү;

g. ички рыноктук суроо-талап динамикасынын негизинде куруу материалдарды иштетүүнү 100%га өстүрүү;

h. көмүр казууну 1 млн. тоннага чейин, мунайды 100 миң тоннага чейин, газды 50 млрд. куб.метрге чейин өстүрүү;

i. минералдык сууларды куюштурууну жана бальнеодарылоону жүргүзүүнү өркүндөтүү.

196. Каражаттар. Жалпысынан долбоорлорду, программаларды жана иш чараларын жүзөгө ашырууга 540 млн. АКШ доллары талап кылынат.

5.1.3. Айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жай тармактары

197. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Агрардык сектор жана кайра иштетүү өнөр жайы өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууда жана калктын иш менен камсыз болуусунда негизгилерден болгон жана болуп кала бермекчи. Айыл чарбасы менен алектенгендер өлкөдөгү иш менен камсыздардын жалпы санынын 65%ын же 951 миң кишини түзөт. Мындан тышкары, экономика секторунда ИДПнын кошулган наркынын үчтөн бир бөлүгү түзүлөт, бул кайра иштетүү ишканаларын сырьелук ресурстар менен, калкты - тамак-аш, азык-түлүктөр менен камсыз кылуу мүмкүнчүлүгүн түзөт. Айыл чарба багытын өнүктүрүү аймактарында өлкөдөгү кедей калктын жалпы санынын 76%ын түзгөн аз камсыз калктын катмарлары жашашат.

198. Агрардык секторду реформалоодо 286 миң дыйканчылык (фермердик) чарбалар, 1200гө жакын уюмдар жана корпоративдер түзүлгөн. Конституциялык тартипте жерге жеке менчик киргизилип, "Айыл чарба багытындагы жерлерди башкаруу жөнүндө" Мыйзам кабыл алынган. Дыйкандар менен фермерлер негизги өндүрүүчүлөр болду. 95 пайыздан ашуун айыл-чарба азык-түлүгү жеке сектордо өндүрүлөт. Дыйканчылык жана фермердик чарбалардын үлүшү 44 пайызга жетти. Акыркы жылдарда айыл чарба өндүрүмү жылына 3төн ашык пайызга өстү.

199. Акыркы жылдарда жер рыногун түзүүгө реформалардын багытталгандыгы айылдын элинин кедей бөлүгү үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачып берди, анткени күрөө мүлкү катары жерди коюп кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн түзүп берет.

200. Айыл чарба өндүрүүчүлөрдүн кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу микрокредит мекемелеринин тармактарынын өнүгүшүнө оң таасирин тийгизди. "Айылдык каржы институттары" аттуу бир гана долбоордун чегинде бүгүн 28 миң катышуучуну бириктирген 317 кредиттик бирикмелер иш алып барат.

201. Акыркы жылдарда агроөнөржай тармагына тышкы жардамдардын көлөмү өсүүдө. Өлкөгө келген тышкы жардамдарды бөлүштүрүү жыйындысын баалоо анын салыштырма салмагы (18,6%) айылды өнүктүрүүгө багытталаарын көрсөттү. Акыркы үч жыл ичинде айыл чарбасына жылына 385 млн. сом инвестиция келген.

202. Айыл чарба азык-түлүгүн кайра иштетүү өнөр жайындагы салыштырма салмагы 14%ды түзгөн бирден-бир маанилүү тармактардан болуп эсептелет. Тармакта 50 миңге жакын адам эмгектенет.

203. Проблемалар. Үрөндөрдү, материалдык-техникалык ресурстарды, товардык кредиттерди жана гранттарды бөлүштүрүү аркылуу фермерлер жана дыйкандардын жакыр бөлүгүнө колдоо көрсөтүлөт. Суу чарба объектилерин ремонттоо жана тургузуу иштерине, өсүмдүктөрдү коргоого жана карантинине, эпизоотологиялык абалды жакшыртууга жылына бюджеттен каражат каралат. Бюджеттик көлөмдү чектөөдөн, бюджеттен берилүүчү каражат муктаждыктардын 30-40% гана түзөт. Ошондуктан, бул секторду өнүктүрүүдө экстенсивдик ыкма колдонулуп, андан жердин табигый түшүмдүүлүгү, мал чарбачылыгынын дарамети жана башка өндүрүүчү күчтөр азаят. Натыйжада, өлкөнүн айыл чарба өнөр жайы майда товардуу жана аз кирешелүү болуп калды.

204. Керектүү акчанын түшпөй калышы жаңы техниканы жана жабдууларды сатып алуунун көп жолку азайышына жана айылдык товар өндүрүүчүлөрдүн көпчүлүк бөлүгүнүн негизги каражаттарынын физикалык жактан өспөй калуусуна алып келди, бул өнөр жай-техникалык дараметтин кыскаруусуна алып келди. Ошондуктан, атамекендик азык-түлүк продукциясына суроо-талаптар өскөн күндө да өнөр жайдын өсүшүндөгү ресурстук чектөөлөр, эмгектин анча жогору эмес өндүрүмдүүлүгү жана абдан төмөн эмгек акылары менен токтотулуп турат.

205. Майда чарбалардын көп болушу, айылда башкаруу квалификациясынын деңгээлинин төмөндөшү, жөнөкөй ыктар жана чарбачылыкты алып баруу ыкмаларынын үстөм болуусу, өндүрүлгөн азык-түлүктүн сапатынын төмөндөшүнө өбөлгө түздү.

206. Тармактар аралык баалар диспаритети жана киреше - чечилбеген маселе бойдон калууда. Экономиканы либерализациялоо шартында, ресурстарды монополдук түрдө жабдып туруучулар алдында айыл чарба коргоого алынбай калууда. Толгон жабдып туруучулар жана алып сатуучулар тарабынан баа кысымы айыл чарба товарларын өндүрүүчүлөрдүн азык-түлүк үлүшүн чекенелеп сатуу баасын көп жолу төмөндөтүп салды.

207. Айыл жергесин өнүктүрүү бүгүнкү күндө экономикалык гана маселелер болуп калбастан, айылдын социалдык жактан өнүгүүсүнө да терс таасирин тийгизүүдө. Маселенин татаалдыгы айыл жергесинде айыл чарба иштеринен түшкөн башка киреше жоктугунда. Бул кожоюндук кылуучу субъектилерге айылдын инфраструктурасын максаттуу колдоого, алардын жайланыштыруу маселелерин чечүүгө жардам көрсөтүүгө жол бербейт.

208. Азык-түлүктүн төмөн сапатынан, өндүрүлгөн азык-түлүктө салыштырмалуу артыкчылыгы жана аны кайра иштетүү азык-түлүгү жок болгондугунан атаандашка каршылаша албайт жана өткөрүү жана экспорттоо маселелерин чечүүнү кыйындатат.

209. Айыл чарбасында болжолдоону жана талдоо жүргүзүүнү, уюштурултуп сатуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуучу өлкөдө бирдиктүү маалыматтык маркетинг системасынын жоктугу, фермердик чарбалардын кирешелүүлүгүнүн жана сатуулардын азайышына алып келет.

210. Айыл чарбасында кампа, сактоо жайлары, муздаткычтар жана терминалдар түрүндөгү маркетингдик жана логистикалык инфраструктуранын жоктугу толук башаламандыкка жана дүң алып сатуучулар аркылуу майда сатууларга алып келет, бул дагы тармактын кирешелүүлүгүн төмөндөтөт.

211. Демографиялык жана кадрдык дарамет маселелери, адистердин жана жетекчилердин жетишпестиги, менеджменттин, жаңы рыноктук структураларды түзүүдө жана иштетүүдө уюштуруу жана консультациялык иштеринин жетишпеген деңгээли да агроөнөржай секторун өнүктүрүүнү жайлатат.

212. Ошентип, агроөнөржай секторун тез өнүктүрүүнү токтоткон факторлор болуп: (i) "арзан" кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн чектөө; (ii) "алсыз" маркетинг жана айыл чарба продукциясын өткөрүүдө жана кайра иштетүүдө пайдалуу рыноктордун жана өлкөдө бирдиктүү маалыматтык маркетинг системасынын жоктугу; (iii) маркетингдик жана логистикалык инфраструктуранын жоктугу. Мунун натыйжасында: (i) сатып алуу баалары төмөн; (ii) эмгектин өндүрүмдүүлүгү төмөн жана (iii) өнөр жайдын кирешелүүлүгү төмөн болуп калды. Мындан тышкары айыл чарба секторунда жана кайра иштетүү өнөр жайында курч маселелер болуп: айыл товар өндүрүүчүлөрдүн азык-түлүккө ички суроо-талабы тууралуу начар маалымдалуусу. Ал кайра иштетүүчү өнөр жайлар тарабынан түзүлүп жана кайра иштетүү үчүн сырьену керектөөсүнө жараша өндүрүлгөн азык-түлүктүн саны жана түрлөрүнө эки тараптуу байланыштырылуунун жоктугунун натыйжасы. Айыл чарбасында агрардык-жер реформасынын бүтпөй калышы жана кыймылсыз мүлк боюнча бирдиктүү маалыматтын жана кадастрдык маалыматтар базасынын жоктугу тезинен чечүүнү талап кылган негизги маселелерден болуп эсептелет.

213. Артыкчылыктар. Айыл чарбасын тез өнүктүрүүнүн "локомотиви" кайра иштетүү өнөр жайы болот. Кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүүнүн артыкчылыктыгы талашсыз, анткени бул тармакта айыл чарба азык-түлүгүнүн тигил же бул түрүн өндүрүүгө реалдуу ички суроо-талап түзүлүүдө. Акыркы жылдарда бул тармак жылына 6%дан ашуун реалдуу өсүү темпи менен туруктуу өнүгүп турат. Тармактын структурасында ички өндүрүшүнө бардык салыктардын 7%дан ашыгын алкоголь өндүрүшү камсыз кылды. Кайра иштетүү тармагында башка дагы маанилүү багыт болуп саналат, кант өндүрүшү, пахтаны кайра иштетүү өндүрүшү, мөмө-жемиш, сүт азыктары ж.б.

214. Максат. Өндүрүш тармагында рыноктук мамилелерди чыңдоо, айыл чарба азык-түлүктөрүн кайра иштетүү жана сергек экологиялык чөйрөнү сактоону колдоо менен дыйкандардын жана фермерлердин кирешесин өстүрүү аркылуу агроөнөр жай секторун өнүктүрүү.

215. Маселелер. Негизги күчтөр төмөнкү маселелерди чечүү үчүн жумшалат: (i) натыйжалуу жер-агрардык реформа аркылуу фермердик чарбаларды чыңдоо; (ii) агрардык сектордогу өнөр жайынын жылына орточо 4%дан кем эмес жана кайра иштетүүчү өнөр жайда - 7%дан кем эмес өсүүсүн камсыз кылуу; (iii) айыл чарба кооперацияларын түзүү аркылуу туруктуу өткөрүү рынокторуна чыгуу; (iv) азык-түлүк рыногун кайра жөнгө салуу; (v) айыл чарба азык-түлүгүн өндүрүүнүн жалпы көлөмүнөн кайра иштетүү көлөмүн жана экспорттоону көбөйтүү; (vi) айылдык кредиттөөнү кеңейтүү жана кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн жеңилдетүү; (vii) колдоо көрсөтүүчү айыл чарба кызматтарын өнүктүрүү; (viii) мыйзам ченемдик базаны жакшыртуу; (ix) жаңы иш орундарын түзүү (кайра иштетүү тармагында иштегендердин санын эки эсеге көбөйтүү (11)).

216. Саясат жана чаралар. Агроөнөржай секторундагы чаралар өндүрүшчүлөргө жагымдуу шарттарды түзүүгө жана стимулдаштырууга багытталат. Азыркы тоскоолдуктарды жана жолтоолорду кыскартуу, товарларды өлкө ичинде гана эмес андан тышкары жерлерге да жиберүү. Өндүрүш, салык салуу, баа түзүү жана инвестиция тармагында, айыл чарба товарларын өндүрүүчүлөр жана кайра иштетүүчү ишканалар ортосундагы тең укуктуу экономикалык мамилелерди түзүү үчүн кооперациялык байланыштарды жана жагымдуу шарттарды орнотууда макулдашылган саясат жүргүзүлөт.

217. Агрардык-жер реформасынын башкы багыты, үлүш жерлерди өлчөмдөтүү жана аларды иштетүүнүн натыйжалуулугун жогорулатууну кошуп, жер рыногунун туруктуулугун түзүү болот. Жерди иштетүүдө рынок мамилелери тез өнүктүрүлөт. Айылда негизги кепилдик мүлктүн милдетин жер аткаргандыктан ипотекалык кредитти киргизүү пландаштырылган.

218. Агрардык-жер реформасынын экинчи баскычында агрардык сектордогу чарбалык структуралык кайта курууну бүтүрүү каралган. Чарбачылык жүргүзүүнүн чоңойтулган кооперативдик формасын түзүү курсу алынат. Анын өзөгүн чарбалык бирикмелердин ар бир мүчөсүнө жер үлүшү жана өнөр жай каражаттарына башка менчик укугу сакталып калуу менен кооперативдик чарбаларды өз ыктыяры менен бириктирүү форматын түзөт. Негизинен кооперативдик бирикмелер колдоо көрсөтүү кызматы, кайра иштетүү жана айыл чарба азык-түлүгүн өткөрүү тармактарын камтыйт.

219. Агрардык сектордун өсүмдүк өстүрүү тармагын өнүктүрүү саясаты дан өсүмдүктөрүн эгүү талааларын кыскартуу менен түшүмдүүлүктү жогорулатуунун эсебинен азык-түлүктү өндүрүүнү көбөйтүүгө багытталат. Тескерисинче - кант кызылчасын өндүрүүдө эгүү талаалары кеңейтилет. Айыл чарба өсүмдүктөрүнүн үрөнүн өстүрүүнү өнүктүрүү, үрөн өндүрүүнү жеке секторго өткөрүп берүү аркылуу жүргүзүлөт. Мамлекеттик үрөн өстүрүү чарбаларынын салыштырма салмагы 10%га чейин кыскартылат.

220. Мал чарбачылыгы агрардык сектордун адат болгон тармагы болуп эсептелет. Аны өнүктүрүү саясатынын чаралары малдын жалпы санын көбөйтүүгө жана жаратылыштык курамын жакшыртууга жумшалат. Ал үчүн мамлекеттик асыл тукумдуу заводдорду менчик фермердик асыл тукумдуу чарбалары кылып өзгөртүп түзүү ойлонуштурулган. Асыл тукумдуу борборлор, ошондой эле эт багытына көбүрөөк оогон салттуу уяң жүндүү кой чарбачылыгын өндүрүү да калыбына келтирилет.

221. Эларалык донордук уюмдардын колдоосу менен түзүлгөн консультациялык кызматтардын кеңейтилген тармактары айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө билим берүү, консультация жана маалымат кызматтарын көрсөтүү багытында иштейт. Фермерлерге жана айыл жашоочуларына, өзгөчө алардын жакыр катмарларына агротехника, өнөр жай технологиясы, агробизнес, айылдык кол өнөрчүлүк боюнча алардын орундарына турмушта колдонулуучу билимдерди берүү жолу аркылуу колдоо көрсөтүлүп турат. Дыйканчылык жана фермердик уюмдар үчүн Кыргыз агрардык рыноктук маалымат системасы (КАРМС) тарабынан заманбап маалыматтарды жеткирип туруу иши жакшыртылат. Көмөкчү кызматтарын жакшыртуу үчүн агрохимиялык жана агротехникалык сервистик кызматтары өнүктүрүлөт, минералдык семирткичтерди, уулуу химикаттарды жана пестициддерди, айыл чарба аспаптарын жана айыл чарба техникасына запастык бөлүктөрдү эркин сатуу жөнгө салынат.

222. Суу пайдалануучу көз карандысыз ассоциацияларды түзүүгө негизделген суу чарба системаларын коомдук башкаруу киргизилет. Стратегиялык маанидеги имараттардан тышкаркы суу чарба инфраструктурасынын көптөгөн негизги фонддорун жеке сектордун суу пайдалануучуларынын менчигине жана башкаруусуна өткөрүп берүү каралган. Суу пайдалануучулар ассоциациясынын өнүккөн структурасын түзүү аркылуу аларды бардык айыл башкармалыктарында түзүү жана аларга бардык ички чарбалык сугаруу тармактарын өткөрүп берүү ойлонуштурулган.

223. Кайра иштетүүчү тармакта ишканаларды жаңылантуу ишке ашырылып, айыл чарба сырьелорун өндүрүүчүлөрдүн жана кайра иштетүүчүлөрдүн кызыкчылыктарын бириктирүү менен тик интеграцияланган структуралар түзүлөт. Мамлекеттин орду инвесторлорду тартып туруучу регулятордук саясаттын натыйжалуу механизмдерин түзүүдө болот.

224. Кайра иштетүү өндүрүшүндө өнөр жайдын негизги абдан кирешелүү багыттарынын бири болуп алкоголь тармагы кала берет, анын өндүрүлүшү бул тармактагы контрабанданын жана терс жактуу ишаракетти кыскартуунун эсебинен өсө бермекчи. Алкоголь азык-түлүгүн сатуу ирээтке келтирилип, чарба субъектилеринин бузуулар жана мыйзамсыз азык-түлүктү өндүрүү үчүн кылмыш жана башкаруучулук жоопкерчилиги күчөтүлөт. Ошондой эле жашылча-жемиш өндүрүү боюнча консервалар, ширелер, шараптар азык-түлүктүн жана башка түрлөрүн ишке киргизүү багытынын эсебинен жашылча-жемишти кайра иштетүүнү кеңейтүү ойлонуштурулган. Айыл чарба өндүрүүчүлөрүн стимулдаштыруунун эсебинен кант, тамеки азык-түлүктөрүн өндүрүү жана пахта азык-түлүгүн кайра иштетүүчү ишканалар өсөт. Суроо-талаптын өсүшүн эске алуу менен сүт азыктарын өндүрүү кошуна өлкөлөрүнө экспорттоонун эсебинен өсөт.

225. Салыштырмалуу көп эмес капиталдык салымдардын натыйжасында олуттуу жумуш орундарын пайда кыла турган жогорку рентабелдүү болгон кайра иштетүү тармагында маанилүү жана көнүмүш багыт катары жибек өндүрүү республиканын түштүк региондорунда аныкталат.

226. Кредиттик ресурстардын жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу ишканалар-экспортерлорго өндүрүлүүчү азык-түлүктүн сапатын жакшыртуу үчүн ишканалардагы техникаларды алмаштырууну инвестициялоого мүмкүндүк берет.

227. Бирдиктүү агрардык мыйзамдын системасын түзүү үчүн бир катар мыйзамдарды иштеп чыгуу ойлонуштурулган. Алар иштеп жаткан мыйзамдардагы жетишпестиктерди жана карама-каршылыктарды жок кылууга мүмкүндүк берет. Ал мыйзамдар ичинде: "Айыл чарбасын өнүктүрүү жөнүндө", "Дүң рыноктору жөнүндө", "Кыргыз Республикасынын айыл чарба банкы жөнүндө", "Банкроттук (кудуретсиздик) жөнүндө" мыйзамга толуктоолорду жана түзөтүүлөрдү киргизүү жөнүндө", "Мамлекеттик керектөө үчүн айыл чарба азык-түлүктөрүн, сырьелорду жана азык-түлүктөрдү сатып алуу жөнүндө", "Айыл чарбасындагы камсыздандыруу жөнүндө" мыйзам, "Суу объектилерин жана суу ресурстарын пайдалануу тартибинин, төлөмдөрдүн белгилөө жөнүндө" мыйзам, "Сугат суусун берүү боюнча кызматтарды көрсөткөндүк үчүн тарифтерди белгилөө жөнүндө" ж.б.

228. Программалар жана долбоорлор. Агроөнөр жай секторундагы реформаларды алдыга жылдыруу үчүн МИПнин алкагындагы абдан маанилүү инвестициялык долбоорлор болуп:

(i) "Агробизнес жана маркетинг" долбоору (ДБ).

(ii) "Айыл чарба стратегиясын иштеп чыгуу" долбоору (АӨБ).

(iii) Мүлктүк, кадастралык картографиялык бирдиктүү маалымат системасын жана маалымат базасын түзүү долбоору (ДБ, 228 млн. сом, 2008-2010-жж.).

(iv) "Колдоо көрсөтүүчү айыл чарба кызматтарын колдоо" долбоору.

(v) "Ирригациялык системаны реабилитациялоо" долбоору.

(vi) "Айыл чарбасын аймактык өнүктүрүү" долбоору.

(vii) "Ички айыл чарбалык сугаруу" долбоору.

(viii) "Айыл чарбасын аймактык өнүктүрүү" долбоору.

(ix) 2010-жылга чейинки Кыргыз Республикасынын агрардык саясатынын Концепциясы.

(х) Айылды өнүктүрүү Концепциясы.

229. Ресурстар. Долбоорлорду, программаларды жана иш-чараларды ишке ашыруу үчүн жалпысынан 300 млн. АКШ доллары зарыл болот.

230. Натыйжалар. Өлкөнү Өнүктүрүү Стратегиясынын алкагында бул сектордогу маселелерди чечүүдө негизги күтүлүүчү жыйынтыктар болуп:

(i) дүң азык-түлүгүнүн кайра иштетүүсү жылда 800 млн. сомдон кем эмес көлөмдө өсүүсү;

(ii) айыл чарба продукциясын кайра иштетүүдө жылына 7%га жана айыл чарба тармагында 4,5%га реалдуу өсүүсү;

(iii) айыл чарба азык-түлүгүн кайра иштетүүчү иш алып барган кичи жана орто ишканалардын санынын өсүүсү;

(iv) тармактарга жеке инвестициялоонун өсүүсү (млн. сом);

(v) фермердик бирикмелерди тартуу менен ар бир райондо иш алып баруучу маркетингдик жана консультациялык борборлорду түзүү;

(vi) 2010-жылга кайра иштетүүчү өндүрүштө иштегендердин санын эки эсеге көбөйтүү үчүн жаңы иш орундарын түзүүнү көбөйтүү;

(vii) кайра иштетүүчү өндүрүштөн түшкөн салык төлөмдөрүнүн көлөмүн жылына көбөйтүү.

5.1.4. Кичи жана орто ишкердикти өнүктүрүү

231. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргызстанда кичи жана орто ишкердик (КОИ) экономиканын өз алдынча субъекти катары он жылдан ашуун убакытта каралып келе жатат жана натыйжалуу иштөөчү экономикалык системаны түзүүгө багытталган жүргүзүлүүчү реформалардын бирден-бир маанилүү объектиси болуп саналат - бул жалпы мамлекетти натыйжалуу өнүктүрүүнүн бир түзүүчүсү.

232. Акыркы жылдар ичинде экономиканын жекече сектору, ички саясий абалдын татаалданышына карабастан жайланган калып менен болсо дагы өнүгүп жатты. Жекече сектордогу өндүрүштүн салыштырма салмагы ИДПга карата 2000-жылы 83%дан 2005-жылы 86,4%га чейин өстү, анын ичинен кичи жана орто ишкердиктин салыштырма салмагы ИДПга карата 42,7%дан 43,6%га чейин өстү тийиштүү түрдө. Айыл чарба жана кызмат көрсөтүү экономикасында жекече сектор басымдуулук кылат: өндүрүштүн жана кызмат көрсөтүүнүн жалпы көлөмүнөн 90%дан жогору, ал эми өнөр жайында болсо 20%дан жогору. КОИ субъектилеринин 90%дан көбүрөөгү айыл чарбасында, кызмат көрсөтүүдө, соодада жана жеңил өнөр жайында топтолгон, жумушка жөндөмдүү калктын санынан ашкан жумушчу орундарын жана өздүк иш кылууну камсыз кылат.

233. Кичи жана орто бизнести өнүктүрүү боюнча мамлекеттик саясаттын ишке ашырылышы, Кыргыз Республикасында ишкерликти 2006-2008-жылдары өнүктүрүүнүн Мамлекеттик программасына тийиштүү жана "2005-2007-жылдарга социалдык өнөктөштүк" аттуу Генералдык макулдашуу аркылуу аткарылып жатат. Бул программа Өкмөттүн 2006-жылдын 4-октябрындагы № 716 токтому менен бекитилген.

234. Проблемалар. Кичи жана орто ишкердиктин субъектилеринин негизги көрсөткүчтөрүнүн оң динамикасына карабастан анын мүмкүнчүлүгү толугу менен колдонулбай жатат. Өнөр жай тармагында иштешкен КОИ субъектилеринин негизги көпчүлүгү чоң ишканалар менен болгон ички тармактык кооперацияга катышышкан эмес. Бул, технопарк жана класстердик өндүрүшкө мүнөздүү болгон жогорку технологиялуу жабдууларды жана заманбап технологияларды колдонуу аркылуу атайын адистешкендиктин артыкчылыгын колдонууга жол бербейт.

235. 30% дан ашык кичи жана орто бизнестин ишканалары өндүрүмдүү эмес чыгашалуу болуп саналат.

236. Азыркы мамлекеттик фискалдык саясат инвестициялык максаттарга ишканалардын каражат топтоого жана атаандаштыкка жөндөмдүү продукция чыгарууга дем берүүгө жөндөм бербейт. Азыркы салык Кодекси анын жогорку деңгээлдеги салыктык төлөмдөрү менен атамекендик продукциянын өздүк наркын бир топ жогорулатып, баалардын өсүшүнө, инфляциянын жалпы деңгээлине таасирин берет, экспорттун өнүгүүсүн чектейт. Азыркы мамлекеттик фискалдык саясат экономикадагы коррупциянын гүлдөшүнө жана КОИ субъектилеринин "көмүскө экономикасына" кетүүсүнүн башкы себеби болуп калды.

237. Рыноктук чөйрөгө, ишкерлердин кызыкчылыгына жана укугуна таасир бере турган укуктук жана экономикалык ийкемдештирүү чөйрөсүндөгү мамлекеттик чечимдерди кабыл алуу жана ачыктыктын төмөн деңгээли - бир жагынан, лицензия жана уруксаат алуу процедурасынын татаалдыгы, салыктык тескөө - башкаруунун жеткилеңсиздиги - экинчи жагынан, чарбачылык кылууну татаалдантат жана анын чыгымдарын көбөйтөт.

238. Ишкерликти мындан ары бекемдөө максатында, чарбачылык кылуунун бардык катышуучуларына экономикалык эркиндиктин деңгээлин жогорулатууга жана бизнеске бюрократтык басымды азайтууга, бизнес менен бийликтин өнөктөштүгүн өнүктүрүүгө багытталган так иш аракеттүү балансташкан программанын болушу зарыл.

239. Маанилүү багыт болуп, салыктык тоскоолдуктарды төмөндөтүүнүн, укук коргоо жана салык органдарынын бизнес субъектилеринин ишине кийлигишүүсүн жоготуунун эсебинен жана фискалдык саясатты реформалоо аркылуу, реалдуу секторду кредиттөөнүн көлөмүн жогорулатуу аркылуу, кичи жана орто ишкердикти "көмүскөдөн" чыгаруу маселесин чечүү болуп саналат.

240. Артыкчылыктар. Ишкерчиликти колдоо чөйрөсүндө ӨӨСнын негизги артыкчылыктары болуп: бизнеске бюрократтык басымды азайтуу, мындан аркы экономиканы дерегуляция кылуу жана чарбачылык кылуунун бардык катышуучуларына экономикалык эркиндиктин деңгээлин жогорулатуу жана ата мекендик товар өндүрүүчүлөрдүн атаандаштыгын өнүктүрүүгө шарт түзүү эсептелет.

241. Максаты. Кичи жана орто ишкердикти өнүктүрүүнүн Стратегиясынын негизги максаты болуп, кичи жана орто бизнестин субъектилеринин иш-аракетинин туруктуулугун жогорулатуу үчүн жагдайлуу шарттарды түзүү аркылуу ишкерликтин туруктуу өнүгүшүн камсыз кылуу саналат.

242. Маселелер. Максатка жетүү төмөнкү маселелерди чечүүгө жараша

болот:

(i) ишкерлик чөйрөсүн ийкемдөөчү мыйзамдарды ченемдик-укук актыларын регулятордук талдоо жүргүзүү аркылуу, аларды гармонизациялоо, бири-бирине туура келтирүү аркылуу өркүндөтүү;

(ii) эркин атаандаштыкты өнүктүрүү жана жаңы чарбалык субъектилердин рыногуна эркин кирүүнүн шартын камсыз кылуу;

(iii) мамлекеттик фискалдык жана регулятордук саясатты реформалоо, анын ичинен текшерүү, салык салуу, социалдык камсыздандырууга эсептөө жана жеке менчикти жана бизнести камсыздандыруу жактары боюнча;

(iv) бизнестин алдында бийликтин жоопкерчилигин жана чыныгы өнөктөштүгүн өнүктүрүү жана жакшыртуу;

(v) кредит алуучуга ыңгайлуу шарт менен кичи жана орто ишкердиктин субъектилерине узак мөөнөткө кредит берүү үчүн ишкерликтин субъектилерин кредиттик каражаттарга жетишүүсүн кеңейтүү;

(VI) республиканын областарындагы, райондорундагы бизнес-инкубаторлор, бизнес-борборлордун системасы аркылуу кичи жана орто ишканаларды жетиштүү маалыматтык, консультациялык жана окутуучу кызматтар көрсөтүүлөр менен камсыз кылуу.

243. Саясат жана чаралар. Экономиканы жөнгө салууну азайтуу максатында мамлекеттик башкаруу органдарынын иш аракети төмөнкүлөргө багытталат:

(i) кичи жана орто ишкердикти өнүктүрүүгө дем бере турган мамлекеттин фискалдык саясат чөйрөсүндө мыйзамдарды жакшыртуу;

(ii) мезгилдүү мүнөздө иштеген ишканалардын салык төлөө боюнча жылына бир жолу, мүмкүн болгон жолун иштеп чыгуу жана ишке киргизүү (аларга ыңгайлуу убакытта, маселен жылына бир жолу);

(iii) жаңы түзүлгөн ишканаларга салык төлөө боюнча жеңилдетилген мезгилди берүү мүмкүнчүлүгү, бир жылга чейин;

(iv) кичи ишканалар үчүн чектик көрсөткүчтөрдү өркүндөтүү;

(v) тышкы экономикалык иш-аракеттин катышуучулары үчүн жагдайлуу шарттарды түзүү, бажылык каттоолордун жана бажылык көзөмөлдүн тартибин ылдамдатуу жана кыскартуу, тобокелдерди башкаруу системасын (ТБС) колдонуу аркылуу бажылык каттоолордун жана көзөмөлдүн атайын кыскартылган тартибин ишке киргизүү;

244. Мамлекеттик көзөмөлдү жана текшерүүнүн башка формаларын жөнгө салуучу мыйзамдарды өркүндөтүү максатында төмөнкүлөр аткарылат:

(i) чарбалык субъектилерди негизсиз текшерүүдөн чыккан кесепеттери үчүн текшерүүчү органдардын жоопкерчиликтерин жогорулатуу аркылуу коррупциялык учурлар жана кызмат ордун пайдаланган кылмыштуулук менен күрөштү күчөтүү;

(ii) көзөмөлдөөчү органдардын иштериндеги бирин-бири кайталоо, жарыш түрдө иш алып баруу функциялары четке кагылат;

(iii) көзөмөлдөө функциясынын бир бөлүгүн бизнес-коомчулугунун коомдук бирикмелерге берүү аркылуу ишкердик субъектилерин текшерүүнү кыскартуу (маселен, республиканын рыногунда иштеген ишкерлердин патенттердин бар болушун жана алуусун көзөмөлдөөнү рыноктордун Ассоциясына берүү, бул болсо фискалдык органдардын санынын кыскарышы менен бюджетке түшүүлөр көбөйтөт);

(iv) чарбачылык субъектилерге жардам көрсөтүү жана натыйжалуу иштөө боюнча мамлекеттик көзөмөлдөөчү органдардын иш-аракеттерине мониторинг жана талдоо жүргүзүлөт;

(v) Кыргыз Республикасында аудитордук иш-аракеттерди жүргүзүү боюнча укуктук нормативдик база өркүндөтүлөт;

245. Регулятордук уруксааттык системаны өркүндөтүү максатында төмөнкү чаралар көрүлөт:

(i) ишкерликтин иш-аракетинин кээ бир түрлөрүн лицензиялоонун натыйжалуулугун талдоо жана каттоо;

(ii) градокуруучулук жана жер мамилелерин жөнгө салуу чөйрөсүндөгү мыйзамдарды өркүндөтүү;

(iii) Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын карама-каршылыктарын четке чыгаруу максатында, уруксаат берүүнү жөнгө салуучу нормативдик укуктук актыларды ревизиялоо жана аларга толуктоолорду жана өзгөртүүлөрдү киргизүү;

(iv) уруксаат берүүчү документтерди аткаруучу мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктарын кайталоону жокко чыгаруу;

(v) ишкерлик чөйрөнү жөнгө салуучу нормативдик укуктук актыларды дайыма мониторинг жүргүзүү жана нормативдик актылардын долбоорлорун ишкердик түзүмдөр(12) менен сөзсүз талкуулоо процедураларын жана экономикалык өнүктүрүү жана соода министрлиги менен макулдашуу тартибин сактоо.

246. Техникалык жөнгө салуу чөйрөсүндө каралат:

(i) продукцияларга жана өндүрүш процесстерине коопсуздук параметр боюнча сөзсүз түрдө талаптарды белгилөө;

(ii) продукциялардын жана өндүрүштүн ISO 9000 стандарттык талабына туура келүүчүлүгүн камсыз кылган заманбап технологияларын ишке киргизишкен чарбалык субъектилерге дем берүү;

247. Атаандаштыкты өнүктүрүү чөйрөсүндөгү мыйзамдарды өркүндөтүү боюнча төмөнкү чаралар көрүлөт:

(i) жаңы чарбалык субъектилердин рыногуна эркин кирүүгө тоскоолдук кылган барьерлерди алып салуу;

(ii) Кыргыз Республикасынын мыйзамдары тыюу салбаган ишкерлик иш-аракеттерди жүргүзгөн ар кандай уюштуруу-укуктук формалардагы чарбалык субъектилердин эркин иштөөсүнө шарт түзүү;

(iii) чарбалык субъектилердин рынокто басымдуулук кыла ала турган жана чарбачылык субъектилердин, мамлекеттик органдардын атаандаштык мыйзамдардын талаптарын бузуу мүмкүнчүлүгүн төмөндөтүү;

(iv) туура эмес атаандаштыкты эскертүү, жол бербөө жана чектөө.

248. Ишкерликтин субъектилерин финансылык-кредиттик жактан коргоо максатында төмөндөгү чаралардын колдонулушу каралат:

(i) кичи жана орто ишкердиктин субъектилерин узак мөөнөткө кредит берүүнү өнүктүрүү боюнча шарттарды түзүү жана ошондой эле өндүрүшкө реинвестиция жасаганга багытталган киреше бөлүккө жеңилдетилген салык салууну ишке ашыруу;

(ii) банктык кредиттердин жаңы түрлөрүн өнүктүрүү, анын ичинен ипотекалык кредиттөө, синдициралык кредиттөө;

(iii) республиканын төлөө системасын мындан ары өнүктүрүү, финансы секторунда атаандаштыкты жогорулатуу, коммерциялык банктарга болгон элдин ишенимин көтөрүү;

(iv) микрокредит же займ алууга күрөөсү жок калктын кедей катмарларын жана ишкерлерди финансылык жактан колдоонун жолдорун жакшыртуу.

249. Кичи жана орто ишкерликти инфраструктуралык, маалыматтык жана илимий-методикалык жактан камсыз кылуу системасын өнүктүрүүнүн негизги багыттары болуш керек:

(i) иштеп жаткан бизнес-борборлордун жана бизнес-инкубаторлордун базасында кичи жана орто ишкердиктин долбоорлорун консалтингдүү алып баруу;

(ii) ишкерлерге партнерлорду, жаңы технологияларды жана инвестицияларды издөө боюнча, кичи ишкерликтин субъектилеринин көргөзмө-ярмаркаларды өнүктүрүүсүнө жардам көрсөтүү;

(iii) кайра иштетүү чөйрөсүндө жана даяр продукцияны өткөрүү, башкаруу боюнча кадрларды даярдоо, кайрадан даярдоо;

(iv) кичи жана орто бизнестин маселелерин чагылдыруу, аларды ММКларында бизнес-маалыматтарды чагылдырууга эркин жетишүүнү камсыз кылуу;

(v) кичи жана орто ишкерликтин ар кандай маселелери боюнча окуу-методикалык материалдарды даярдоого жана басып чыгууга көмөк көрсөтүү;

(vi) каттоо жана көзөмөл, салык салуу, кредиттөө, консалтинг суроолору боюнча кичи жана орто ишкердик менен иштеген уюмдар, структуралар тууралуу маалыматтарды берүү;

250. Программалар жана долбоорлор. Жаңы Салык кодексин тезирээк кабыл алып, ишке киргизүү, салыктык тескөөнү жакшыртуунун мыйзамдык негизи болот. Келечекте Салык кодексинин түз таасирин изилдеп жана ишке киргизүү зарыл(13).

251. Мамлекеттик көзөмөл жана текшерүүнүн башка формаларын жөнгө салуу боюнча мыйзамдарды жакшыртуу чөйрөсүндө артыкчылыктуу багыт болуп, көзөмөлдөөчү органдардын ишиндеги кайталануучу функцияларды жана жарыш иш алып барууларды четке кагуу жана ошондой органдардын санын, ишкерликтин субъектилерин текшерүүнү кыскартуу болуп саналат. Мына ушуга байланыштуу "Ыйгарым укуктуу органдардын чарбалык субъектилерди текшерүү жүргүзүүнүн тартиби тууралу" жаңы мыйзам кабыл алынат. Бул мыйзам, көзөмөл жүргүзүүчү органдар аркылуу текшерүүнүн тартибин, көзөмөл функциясын жана аны ишке ашыра турган органдарды даана так жөнгө салат. Мыйзам төмөнкү принциптерге негизделет: текшерүүнү жүргүзүүчү мамлекеттик органдардын ыйгарым укуктары мыйзам менен орнотулат; чарбалык субъектилердин чынчылдыгы презумпцияланат; мыйзамдардагы түшүнбөстүктөр, карама-каршылыктар чарбалык субъектилерге каршы колдонулбайт; текшерүүнүн предмети, чарбалык субъектилер тарабынан милдеттенген талаптардын аткарылышын, сактагандыгы же сактабагандыгы болушу керек. Мындай талаптар чарбалык субъектилерге ачык жана жеткиликтүү болушу керек.

252. "Бирдиктүү терезе" принцибин ишке киргизүүнү, мамлекеттик каттоо тартибин аныктай турган мыйзамдардын бирдиктүү системасын түзүү үчүн Кыргыз Республикасынын "Юридикалык жактарды, алардын филиалдарын, өкүлчүлүктөрүн жана жекече ишкерлерди мамлекеттик каттоо жөнүндө" жаңы Мыйзам иштелип чыгып, кабыл алынат. Бул жерде бардык зарыл болгон документтер болгону бир гана мамлекеттик мекемеге, катуу чектелген мөөнөттө берилмекчи. Ошондой эле, өз ыктыяры менен бизнести жабуу боюнча маселелердин чечилиши каралат.

253. Лицензия - уруксаат берүү системасын жакшыртуу максатында, лицензиялык талаптардын жана шарттардын кайтарылгыс тизмеси бекитилген лицензиялоо жөнүндө жаңы Мыйзам кабыл алынат. Бул, көптөгөн жеңилдикке алып келет, маселен лицензия бере турган жак, заявителден ведомстволук актыларга туура келгендигин далилдей турган көп сандагы документтерди талап кылуу жана башка туура эмес талаптарды четке чыгарат. Көмөк көрсөтүү функциясын жекече секторго берүү - "аутсоринг" элементи иштеп чыгып, кабыл алынат.

254. Министрликтердин жана ведомстволордун мыйзам чыгаруу иш-аракеттерин ирээттештирүү жана чек коюу үчүн Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасынын нормативдик укуктук актылары жөнүндө" Мыйзамынын жаңы редакциясы кабыл алынат. Бул Мыйзамда, нормативдик укуктук актылардын долбоорлорун иштөөнүн субъектилери, бирдиктүү тартип, нормативдик актылардын удаалаштыгы, жөнөтө турган нормаларды киргизүүнү чектөө жана ирээттөө, долбоорлорго жана актыларга укуктук финансылык-экономикалык жана башка атайын экспертиза жүргүзүү аларды Конституциялык деген статус бере тургандыгы каралат. Андан башка, бул мыйзамда бардык мыйзам чыгаруучу органдарга бирдиктүү Регламент түзүлөт.

255. Каражаттар. Жалпысынан долбоорлорду, программаларды жана иш чараларды жүзөгө ашырууга 140 млн. АКШ доллары талап кылынат.

256. Кичи жана орто ишкерликтин финансы-кредит жана инвестиция жактан колдоо кредиттик уюмдардын эсебинен жүзөгө ашырылмакчы жана ошондой эле иштеле турган долбоорлордун аймагында эларалык донорлордун жардамын тартуу аркылуу ишке ашырылат.

257. Натыйжалар. Жогорудагы келтирилген чаралардын этап менен аткарылышы, ишкерлик чөйрөдөгү мамлекеттик саясаттын негизги элементтери экономиканы реформалоонун негизги жолдору менен тыгыз байланышта болоруна жөндөм түзөт.

258. Чараларды көрүү кичи жана орто ишкерликти мамлекеттик деңгээлде колдоого жана коргоого, укуктук базаны жакшыртуу, ийкем финансы-кредиттик жолдор, кадр менен камсыз кылуу, маалыматтык, илимий-методикалык бүтүндөй системалар аркылуу багытталган.

5.1.5. Курулуш

259. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасында бүгүнкү күндө курулуштагы артыкчылыктуу багыттар болуп, транспорт жана байланыш, алтын казуу жана турак-жай куруу объектилери эсептелет. Курулуштун дүң продукциясынын көлөмү 2006-жылы 12141,4 млн. сомду түздү. Жалпы көлөмдөн негизги капиталга кеткендин көбүрөөк өлчөмү подряддык жумушка (64%) туура келет. Бул болсо, жалпы билим берүүчү мектептерди, үй, айылдык суу түтүкчөлөрүн, автомобиль жолдорун, өндүрүштүк ишканаларды, жылуулук электр станцияларын курууга байланыштуу болот.

260. Курулуштун ичинен үй куруу маселеси абдан курч маселелер болуп саналат. Үй турмуш шарттарын жакшыртуу боюнча катталган граждандар 166 миң үй-бүлө, 1,6 миң үй-бүлө акыбалы начар үйлөрдө турушат, 17 миң үй-бүлө жатаканаларда жашашат жана жекече адамдардан үйдү ижарага алышат. 16 миңден көп үй-бүлө башка жактарга көчүрүлүүгө муктаж, анткени алар кырсыкты болжолдоо боюнча кооптуу аймактарда турушат. Үй-турмуш шарттарын жакшыртууга муктаж үй-бүлөлөр чындыгында эле көп. Өзгөчө үй маселелери жаш үй-бүлөлөрдүн алдында турган курч маселе болуп саналат. Алардын финансылык кудурети чектелген, анткени көпчүлүгү төмөн киреше табышат жана каражат топтоого мүмкүнчүлүктөрү жок.

261. Республикадагы турак-жай куруу деңгээли бул муктаждыкты камсыз кыла албайт, азыркы учурда бир адамга орточо камсыздык 11,9 кв. метрди түзөт, 65% көп үй-бүлө киши башына 5 кв.м болгон үй аянтка ээ.

262. Мамлекет турак үй курууда негизги катышуучу болбой калган. Анын үй куруунун жалпы көлөмдөгү үлүшү 2005-жылы 3,3%га чейин кыскарды. Мындай шарттарда республиканын калкы өзүнүн турак жай маселелерин чечүүгө активдүү катыша баштады. 2001-2005-жылдарда калктын каражатынын эсебинен 2156,4 миң кв.м үй курулган, же колдонууга киргизилген бул турак үйлөрдүн жалпы көлөмүнүн 94% түзөт.

263. Проблемалар. Бюджеттик каражаттардын кескин кыскарышынын натыйжасында, акыркы жылдары социалдык үй куруу таптакыр токтоп калды. Өнөкөткө айланган финансы каражатынын жетишсиздиги, инфраструктуралык курулмалардын нормативдерин көзгө илбегенге, кайтарылган аймактарды сактоонун, шаарларды куруунун генералдык пландарынын бузулушуна алып келди. Дагы ошондой эле бул көрүнүш, инфраструктураны оңдолгон абалда кармап турууну кыйындатат жана элге бир топ тобокелдикти алып келет. Бишкек жана Ош шаарларында болуп жаткан ички миграция алардагы үй маселелерин тереңдетти жана социалдык жактан чыңалуунун булагы болуп калды.

264. Артыкчылыктар. Кыргыз Республикасында 2007-2010-жылдары курулушту өнүктүрүүнүн башкы артыкчылыгы болуп, граждандар үчүн жеткиликтүү үй менен камсыз кылуу жана аны менен байланышкан маселелерди чечүү саналат.

265. Максат. Жарандар үчүн турак үйлөрдүн жеткиликтүүлүгүн, жашоонун коопсуздуу жана комфорттуу шарттарын камсыз кылган турак жай тармагын өнүктүрүү жана туруктуу аракет кылууга өтүү маселесин комплекстүү чечүү.

266. Стратегиянын аткарылышы төмөнкү багыттар боюнча жүргүзүлөт:

- үй куруучулук;

- үйдүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу.

267. Маселелер. Коюлган максатты жүзөгө ашыруу боюнча төмөнкүдөй маселелерди чечүү зарыл:

(i) турак жай куруу чөйрөсүндө - үй куруунун өсүш калыбын камсыз кылуу жана үйлөрдү кайра оңдоо, анын түзүлүшүн, техникалык мүнөздөмөлөрүн калктын суроо-талабына жараша келтирүү, үй курулушунун сапатын жана натыйжалуулугун көтөрүү;

(ii) турак жай жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу чөйрөсүндө - натыйжалуу үй рыногун өнүктүрүү жана жетишерлик төлөм мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон граждандарды үйгө жеткиликтүүлүгүн камсыз кыла турган финансылык жолдорду өнүктүрүү жана ошондой эле социалдык стандартта белгиленген чектерде, жергиликтүү жана республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен жакыр граждандарды үй шартын жакшыртуу боюнча колдоо көрсөтүү.

268. Саясат жана чаралар. Үй курууну өнүктүрүү чөйрөсүндөгү негизги маселелерди чечүү үчүн төмөнкүлөрдү ишке ашыруу зарыл:

(i) үй курууга жекече инвестицияны тартуунун натыйжалуу экономикалык жолдорун түзүү;

(ii) үй курулушундагы талаптарды, экологиялык таза, сапаттуу, дизайн боюнча азыркы учурга туура келген продукциялар жана материалдар менен камсыз кылуу. Алар ассортименти жана номенклатурасы боюнча калктын төлөм мүмкүнчүлүктөрү боюнча суроо-талабына жараша кандай элиттик үйгө болсо, ошондой эле кирешеси азыраак болгон граждандарды сапаттуу үйү менен камсыз кылуу;

(iii) азыркы учурдагы натыйжалуу жана энергия сактоочу архитектуралык-курулуш системаларга өтүү;

(iv) курулуш индустриясын реформалоо жана өзгөртүү, чоң панелдүү үй куруулар ишканаларын жана үй куруучу комбинаттарды кошо;

(v) банктардын кредитинин жана башка кредиттик уюмдардын эсебинен үй курууну финансылоого дем берүүчү удаалаштуу салык саясатын түзүү. Бирок кээ бир үй рыногунун катышуучусуна (граждандар, куруучулар, инвесторлор, кредиторлор, ж.б.у.с.) орунсуз салыктык жеңилдиктерди берүүнү жокко чыгаруу керек;

(vi) үйлөрдү кайра курууга, кредиттеп жаткан коммерциялык банктардын тобокелдерин төмөндөтө турган укуктук шарттарды түзүү;

(vii) үй курула турган натыйжалуу жер рыногун түзүү, курулуш материалдар, подряддык иштер боюнча рынок түзүү;

(viii) курулуп жаткан объектилерди өз учурунда бүтүрүп, эксплуатацияга берүүнү камсыз кыла турган экономикалык рычагдарды ишке киргизүү, натыйжалуу иштеген куруучуларга бүтпөй калган объектилерди берүү;

(ix) жаңы курулуш долбоорлорун макулдашуунун административдик тартибин, үй курууну көзөмөлдөөгө жана курууга уруксат ала турган документтерди жөнөкөйлөштүрүү,

(x) жерди колдонуунун жана анда куруунун укуктук кепилин күчөтүү аркылуу инвесторлорду тартуу, административдик максаттуу түрдө участокторду берүүдөн, укуктук зонированиенин принцибинде жерди колдонууну жана анда курууну жөнгө салууга өтүү. Мунун баары градокурулуш регламентин, курулуштун параметринен жана түрлөрүнөн белгилөөнүн эсебинен болуш керек;

(xi) курулуш индустриясынын рыногунда натыйжалуу атаандаштыкка каршы саясатты ишке ашыруу, социалдык кесепетин эске алып, рентабелдүү эмес, келечеги жок өндүрүштөрдү жабуу же өзгөртүү;

(xii) кооптуу жаратылыштык-техногендүү процесстерди мониторинг жүргүзүү боюнча системаны уюштурууга методикалык негизди түзүү жана ушул процесстерден үй куруу объектилерин сактоо чөйрөсүндө иштелип чыккандарды координациялоо.

(xiii) жаңы турак жайды куруунун сапатына мамлекеттик көзөмөлдү күчөтүү, бул процесске, бүткөн курулушту ишке киргизүүгө өткөрүүдө коррупцияны алдын алуу жана коопсуздукту күчөтүү максатында коомдук уюмдарды тартуу.

269. Үй менен камсыз кылуу чөйрөсүндөгү негизги маселелерди чечүү үчүн төмөнкү чаралар аткарылат:

(i) менчик үйлүүлөрдүн укугунун кепилдигин жана ошондой эле, ак ниет үй сатып алуучулардын укугун бекитүү, менчик ээсинин үй-бүлөсүнүн мүчөлөрүнүн укуктарын ирээттештирүү максатында Кыргыз Республикасынын мыйзамдарын жакшыртуу;

(ii) муниципиалдык жана мамлекеттик турак жайды социалдык жалдоо институтун кармоону жана ролун өзгөртүү;

(iii) турак жай рыногундагы ижарачылардын жана жалдоочулардын укугун коргоо жолдорун жакшыртуу максатында турак жай мыйзамдарын өзгөртүү;

(iv) турак жай чөйрөсүндөгү кызматты керектөөчүлөрдүн укуктарын коргоо жолдорун өркүндөтүү;

(v) узак мөөнөткө калкты ипотекалык турак жай кредит системасын өнүктүрүүгө зарыл болгон жана ипотекалык кредиттин экинчи рыногун, эмиссиондук ипотекалык баалуу кагаздардын мыйзамдык жана нормативдик-укуктук актыларын иштеп чыгуу;

(vi) граждандардын узак мөөнөткө турак жайга топтомдоруна шарт түзүү жана калктын каражаттарын турак жай курулушуна жана үй сатып алууга тартуунун (курулуш сактык кассалары, кредиттик союздар, жолдошчулук, ж.б.) ар кандай формаларынын үстүнөн мамлекеттик көзөмөл жүргүзүү.

(vii) лицензиясы жок кредиттөөчү уюмдар, бирок алардын функциясын аткаруучулар;

(viii) турак жай чөйрөсүндө кыймылсыз мүлк рыногун тейлөө боюнча административдик органдардын (мамлекеттик, муниципалдык) жана жеке профессионалдуу институттардын системасынын иштөөсүн жакшыртуу, сот системасын жакшыртуу;

270. Программалар жана долбоорлор. Турак жайга кредит берүү, калктын бай эмес бөлүгүн ипотекалык кредиттөөнүн рыноктук системасы менен сыйышкан турак үй менен камсыз кылууну жакшыртуунун иштиктүү ыкмасы болуп калышы керек. Турак жайды кредиттөө боюнча Мамлекеттик программа үч компонентти камтыйт:

(i) "Жаш врачтын депозити" жана "Жаш мугалимдин депозити" программалардын алкагында жаш врачтар жана мугалимдер үчүн үй куруу;

(ii) турак жайды кредиттөөнүн топтолмо системасын түзүү;

(iii) социалдык турак жайды үлүштүк куруу.

271. Турак жайды кредиттөө боюнча мамлекеттик программанын биринчи компоненти айыл жергесиндеги врачтарга, мугалимдерге турак жай шарттарын жакшыртуу боюнча максаттуу финансылык көмөк көрсөтүү болуп эсептелет. Үй алуу үчүн коммерциялык банктан алынган кредиттин алгачкы взносун субсидирлөө түрүндө мамлекеттик колдоо көрсөтүлөт. Программа биринчи жылы 1000 жаш кадрларды камтыйт, ал эми кийинки эки жылда 500дөн кадрларды кучагына алат. Бул максат үчүн ар жыл сайын бюджеттен 3,6 млн. АКШ доллары жумшалат.

272. Программанын экинчи компонентин аткаруу калктын учурдагы кирешелеринин жана болгон жыйымдарынын, келечектеги боло турган кирешелеринин эсебинен үй курууга болгон жыйым системасын түзгөнгө шарт түзөт. Мына ушундай турак жайга топтоо узак мөөнөттүү кредиттик системасын уюштуруунун жардамы аркылуу калк, өзүлөрүнүн счетунда кандайдыр бир сумманы топтоп алып, аларды бонус түрүндөгү мамлекеттин колдоосун ала алышат. Бонус өзүлөрү топтогон суммага жараша болот. Ошол топтомо системасындагы граждандардын салымдарына дем берүү үчүн, жылдык топтоонун суммасынын 10-30% өлчөмүндө жыл сайын мамлекеттик сыйлоо каралуусу болжолдонуп жатат. Ошону менен бирге эле турак жай кредити боюнча проценттик ставканын өлчөмү рыноктукуна караганда бир кыйла төмөн болушу ыктымал. Бул системанын алкагында 2010-жылга чейин турак жай кредити менен 3,5 миңден көп үй-бүлөнү камсыз кылса болот жана буга катышкандардын санын 5 миң үй-бүлөгө жыл сайын жеткирсе болот.

273. Программанын үчүнчү компоненти (социалдык турак жайды республикалык бюджеттин эсебинен калктын аябай муктаж болгон катмарына, майып балдары бар үй-бүлө, толук эмес үй-бүлө ж.б.) алган турак жайды, мамлекеттен узак мөөнөттө сатып алуу каралат. Бул жол жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары тарабынан жана уюмдар тарабынын долбоорлорду софинансирлөө жолу каралып жатат. Бул программага катышкандыгынын демилгеси болуп, курулган үйдөн ушул үйдү курууга катышкан үлүшүнө жараша алган квартиралардын саны болуп эсептелет; ошол уюмдар кимге канча квартира узак мөөнөттө сатып алууга керек экендигин өзүлөрү чече алышат.

274. Ресурстар. Стратегиянын чараларын ишке ашырууга жалпы финансылык каражат 200 млн. АКШ долларын түзөт.

275. Натыйжалар. Стратегиянын ийгиликтүү аткарылышы, өлкөнүн калкынын турак жай шарттарын жакшыртканды, үй сатып алууну жеткиликтүү кылууну камсыз кылат. Ошону менен бирге, кайрадан киргизилген жана реконструкцияланган үйдүн санын, Кыргыз Республикасынын мыйзамына ылайык аныкталган калктын кээ бир катмарларынын каражаттарынын эсебинен үй менен камсыз кылууну пайда кылат. Коммуналдык кызмат акы, үйгө болгон төлөөлөргө байланыштуу калкты колдоонун даректүүлүгүнө жетишилет. Үйлөрдө жашоонун ыңгайлуулугу, коопсуздугу, коммуналдык кызматтардын сапаты жогорулайт. Кыргыз Республикасынын турак жай мыйзамдары жакшыртылат. Өлкөдө демографиялык абалды жакшыртуу боюнча шарттар түзүлөт. Миграциялык саясаттын ишке ашуусунун натыйжалуулугуна, коомдо социалдык чыңалуунун төмөндөшүнө жана бардык муниципалдык түзүүлөрдүн өз алдынча туруктуу өнүгүшүнө шарттар түзүлөт.

5.1.6. Туризмди өнүктүрүү

276. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Туризм тармагы дүйнөлүк экономикадагы тез өнүккөн сегменттердин бири болуп эсептелип, өзү жогорку деңгээлдеги алектенүүнү, социалдык бейкутчулукту жана жашоонун жогорку деңгээлин камсыз кылган татаал, кирешелүү, тармактар аралык комплексти түзөт. Салыштырмалуу кыска мөөнөттүн ичинде эларалык туризм Бүткүл дүйнөлүк туристтик уюмдун маалыматы боюнча дүйнөлүк экономикада экинчи орунду ээлеп, туризм бардык дүйнөлүк экономиканын 10%дайын түзүп, орто жылдык өсүү темпи 4-5%га жетет.

277. Азыркы убакта 808 миллиондон ашкан туристтердин келгендиги катталган, туристтик кызматтардын экспорту (эларалык туризмден түшкөн кирешелер) 1 триллион АКШ долларына жетет.

278. Кыргызстан маанилүү туристтик-рекреациондук дараметти ээлейт жана туризмди, өзгөчө эларалык туризмди өнүктүрүү үчүн чоң мүмкүнчүлүктөрү бар деп айтууга болот. Чет өлкөлүк эксперттер биздин республиканы төмөнкүчө мүнөздөшөт: "... мындай укмуштуу жаратылыш жана маданий өзгөчөлүктөрдү айкалыштырган Кыргызстандай өлкө жер жүзүндө аз. Тоолуу райондордо дүйнөдөгү эң бир кооз көрүнүшүн көрө аларыңар талашсыз".

279. Республиканын аймагында 14 курорттук-рекреациондук зона, 10 тоолуу туристтик жана альпинистик зоналар бар. Кыргыз Республикасында дүйнө жүзүндөгү жалгыз Арсланбап реликтик жаңгак мөмөлүү токойлору, эки миңден ашуун тоо көлдөрү, Ысыккөл көлү, эң сонун пляждары, минералдык булактары менен кристалдуу таза дары суулары бар, ылайлуу жана термоминералдык дарылануу өзүнүн сейрек кездешүүчү тоолуу жана деңиздүү климаттын айкалышкандыктан дүйнөлүк масштабдагы курорттук-дарылоочу зона болуп эсептелет. Совет доорунда Ысыккөл бүткүл союздук жакшы жылдарда жылына 1,7 млн. киши эс алган дарылануучу жай болгондугун белгилей өтүш керек.

280. Тилекке каршы, бүгүн Кыргыз Республикасынын туристтик дарамети толук иштетилбейт. Акыркы 3 жылда эларалык туризмден түшкөн жылдык кирешелер 70-75 млн. АКШ долларын гана түзүп калды. Салыштыруу үчүн, 2005-жылы мындай орто өнүгүүдөгү мамлекеттердин экономикадагы туризмдин үлүшү өзүнүн көлөмү боюнча биринчи орунду алгандар: Испанияда - 41,7%, Грецияда - 40,4%, Австрияда - 32%, абдан өнүккөн өлкөлөрдө экинчи жана үчүнчү орундарды алгандар: Португалияда - 22%, Швейцарияда -10%, Италияда - 9,8%, Данияда - 8,7%, Францияда - 8,5%. Кыргызстанда 2005-жылы республиканын ИДПсында туризмдин үлүшү 3,5%ды гана түзгөн.

281. Кыргыз Республикасы эл аралык туризмден ылайыктуу шарттары бар болгондо эларалык туризмден эң жупуну баалоо менен алганда жылына 2 млн. чет өлкөлүк туристтерди кабыл алганда жылына 400-500 млн. доллар алып турмак.

282. Проблемалар. Туризмдин Кыргызстандагы экономиканын экспорттук тармагындагы артыкчылыктуу болушуна тоскоол болгон негизги маселелердин бири - бул мыйзам чыгаруучу базанын жетиле электиги. Туризм өнөр жайы мыйзамдык укуктун ар кандай: эларалык, унаалык, бажылык, жер, салык, лицензия, жаратылышты коргоо бөлүмдөрү аркылуу жөнгө салынган көп тармактуу комплекс болуп эсептелет. Ошондуктан, бүгүнкү күндүн талаптарына жооп бербей калган Кыргыз Республикасынын "Туризм жөнүндө" профилдик Мыйзамы менен катар ички жана тышкы туризмди, бул тармактагы ишкердүүлүктү өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталган бир катар мыйзамдарды жана мыйзамдык актыларды кабыл алуу зарылчылыгы бышып жетилди.

283. Кыргызстандын КМШ өлкөлөрүндө, мисалы Россия (Урал жана Сибирь аймактары), Казакстанда көрнөк жарнак-жылдыруучулук ишаракеттердин алсыздыгы жана негизги туристтик көргөзмөлөрдө жана ярмаркаларда катышпагандыгы себеп болгон үчүн тышкы рыноктордо туризм өлкөсү катары анча тааныла элек. Кыргыз Республикасынын туристтик азык-түлүгүн алдыга жылдыруу иш алып баруусу анын толук каржыланбагандыгына байланыштуу жетишерлик эмес жүргүзүлүүдө. Үстүбүздөгү жылы туризмди өнүктүрүүгө бюджеттен бардыгы болуп 4,1 млн. сом (2005-жылы - 6 млн. сом) бөлүнгөн.

284. Туристтик инфраструктуранын өнүкпөй калышынан Кыргызстандын туризм тармагын өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүгү жок болуп жатат. Кыргызстандын негизги эларалык туристтик рыноктордон алыс жана башка аймактык рыноктордун жеткиликтүүлүгү чектелүү болгондуктан туризм секторуна тике инвестицияларды келтирүү боюнча ишаракеттерге олуттуу тоскоолдукту түзүүдө. Анын үстүнө аба аркылуу ташып өтүү - бул өлкөдөгү деңизге жакын конууга мүмкүнчүлүгү жок олуттуу кемчилик.

285. Ысыккөл өрөөнүнүн климаттык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу туристтик мезгил 60-70 күнгө чейин аба-ырайынын шартына байланыштуу узарат. Албетте, чет өлкөлүк тике инвестициялар туристтик объектилердин курулушуна тартылышы керек. Алар жыл бою иштетилгенге жана бальнеологиялык тейлөөнү, жабык бассейндерди жана ысык суу берүүнү камтыган толук комплекстүү кызматтары менен иштеп жаткан курорттук-рекреациондук мекемелерди реконструкциялоого жана жаңыртууга эсептелген.

286. Туризм тармагынын экономикалык натыйжасыздыгы. Кыргыз Республикасында терс көрүнүш байкалат: туристтик азык-түлүктүн (туризмдеги негизги сатуу бирдиги) өзнаркынын көбөйүү натыйжасында анын тышкы рыноктордо атаандаштыкка кудуреттүүлүгү көзкөрүнөө төмөндөдү. Мисалы, авиаучуу жана жашап туруу баасынын кымбатташын эске алуу менен Москвадан Ысыккөл көлүнө учкандан көрөкчө Турцияга же Египетке бир жумалык өргүүгө барып келген арзан түшөт экен. Негизги себеп - бул салык салуунун жогорку деңгээли жана туризмге карата мамлекеттик протекционисттик так саясаттын жоктугу. Жыйынтыгында, туризм тармагында ишаракет жүргүзгөн атамекендик кожоюндук кылуучу субъектилер көмүскөгө кетүүгө мажбур болушту.

287. Туристтерди уюштуруучулук секторго (пансионаттар, санаторийлер, эс алуу үйлөрү, турбазалар ж.б.) жайгаштыруу чараларга тиешелүү туристтик кызматтарды көрсөтүү үчүн КНСке байланыштуу маселелер бар, анда туризм тармагында кожоюндук кылуучу субъектилер рыноктордогу азык-түлүктөрдү сатып алууда КНС ордуна эсеп кылуу үчүн документтерди ала алышпайт жана алардын чыгымдары автоматтык түрдө 20% көтөрүлүп, алар түз эле керектөөчүгө же туристке жүктөлүүдө. Экинчи жагынан, бул кожоюндук кылуучу субъектилер КНСти төлөбөө аракетинде өздөрүнүн жылдык жүгүртүлүшүн салык төлөөчү чекке чейин жасалма түшүрүүдө, бул болсо туристтик бизнести өнүктүрүүгө өбөлгө түзбөй жатат.

288. Мурунку убакта бир кишиден мейманканалык чогултуулар 3 сомду түзүп иш жүзүндө клиенттердин чыгымдарына залалын тийгизчү эмес. Бүгүнкү күндө бул салыкты жыйноо жашап туруунун өзнаркынын 3% көлөмү таасирдүү суммага жетти жана ошондой эле бир жагынан, клиенттин чөнтөгүнө күч келтирсе, экинчи жагынан - жайгаштыруу объектилерин реалдуу жүгүртүлүшүн жашырууга түрткү берүүдө.

289. Кыргыз Республикасына келип жаткан туристтердин эсебин алуучу мамлекеттик системанын жоктугу - анткени ушул кезге чейин Россия жана Казахстандын мисалында миграциялык карталар институту киргизилген эмес. Алар бул институт аркылуу келип жаткан туристтердин сандык жана сапаттык курамы жөнүндө маалыматтарды тез жыйноону жөнгө салууга жетишти. Мындай система туристтик агымдардын багытын так эсептөөгө жана туризмдин келечектүү түрлөрүн колдоо боюнча сабаттуу саясатты жүргүзүүгө мүмкүндүк берет.

290. Туристтик визаларды алуу маселелери - алыскы чет өлкөлөрдөн келген туристтер үчүн, жок дегенде туристтик мезгил убактысына, визасыз мөөнөттү киргизүү маселеси бышып жетилди. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2003-жылдын 15-апрелинин № 213 буйругуна ылайык чет өлкөлүк жарандар чет өлкөлүк элчиликтерден өздөрүнүн кайрылууларынын негизинде кирүү визаларын ала алышат, ошого карабастан туристтердин агымын көбөйтүүгө көрүнөрлүк таасирин тийгизе албады. Андан тышкары, биздин дипломатиялык жана консулдук мекемелерибиз бардык эле өлкөлөрдө бар эмес, мисалы, испан туристи Кыргызстандын визасын алуу үчүн Брюсселге барбайт да. Украина Евросоюздун жарандары үчүн визалык мөөнөттү алып салып, ал жакка чет өлкөлүк туристтердин агымын бир нече эсеге көбөйтүүгө жетишкендиги биз үчүн жакшы мисал болуп берет.

291. Артыкчылыктар. Туризмди өнүктүрүүдө негизги басым биздин башкы туристтик-рекреациялык ресурс болгон - Ысыккөл көлүнө жасалат, бирок Кыргызстандын аймагында мындан тышкары 14 курорттук-рекреациялык зона, дүйнөдөгү эң бийик Жеңиш чокусу (7439 м.), Ленин чокусу (7134 м.), Хан-Теңри (6995 м.) жайгашкан алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдөн келген туристтер арасында чоң суроо-талапка ээ болгон 10 тоолуу туристтик жана альпинисттик зоналар жайгашкан. Бирок, белгилей кетүүчү нерсе, Ысыккөл облусундагы туристтик ресурстарга бир түрдүү ориентация терс натыйжага алып келет. Бул 1998-жылдагы "Кумтөр" синдрому жана 2005-жылдагы окуя менен тастыкталат. Анда ар кандай себептер менен болбой калган туристтик мезгил бир аймактын эле эмес бүткүл өлкөнүн масштабындагы тармактын өнүгүү темпин катастрофалык кыскартууга алып келиши мүмкүн. Бул маселеге географиялык өнүктүрүүнү кеңейтип, Кыргызстандын Ысыккөлүнөн да туристтик ресурстары көп болгон түштүк региондорунун туристтик өнөржайын өнүктүрүүгө басым жасоо аркылуу чечим тапса болот. Курорттук-рекреациондук объектилер жана санаториялык-дарылоочу мекемелердин кирешеси Ысыккөлдүн санаторийлери менен тең тайлаша алат, анткени туристтик мезгил ал жакта апрелде башталып октябрда бүтөт.

292. Максаты. Туризм тармагын өнүктүрүүнүн жакынкы жылдардагы башкы максаты - кыргыз жана чет өлкөлүк жарандардын туристтик кызматтарга керектөөсүн канааттандыруучу, ошондой эле Кыргыз Республикасындагы туризмди туруктуу өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүп берүүчү, атаандаштыкка кудуреттүү, заманбап туристтик комплексти куруу болуп эсептелет. Кыргызстандын курорттук-дарылоочу борборлору - ушул Стратегиянын максатынын бөлүнбөс жана негизги бөлүгү болгон Россиядагы (Урал жана Сибирь региондорун кошкондо) жана Борбордук Азиядагы туристтик кызматтарды адат болгон рынокторго кайра алып келип, стабилдүү валюталык кирешелерди алып келген жана жаңы иш орундарын түзүүчү, туруктуу, экологиялык жана социалдык-ориентациялык, жогорку рентабелдүү туристтик өнөр жайды түзүү.

293. Маселелер. Максатка жетүү үчүн төмөнкү маселелерди чечүү керек:

(i) ички жана эларалык рыноктордо туристтик азык-түлүктү алга жылдыруучу заманбап стратегияны түзүп, анын негизги өзөгүн эларалык туристтик рыноктордо Кыргызстандын туризм өлкөсү катары жакшы ойду түзүү;

(ii) ички жана тышкы туризмди өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү;

(iii) туристтик тейлөөнүн сапатын жогорулатуу.

294. Саясат жана чаралар. Туризм белгилүү бир деңгээлде импорт алмаштыруучу жана экспорт багытындагы экономиканын сектору экенин эске алып, аны өнүктүрүү үчүн төмөнкүлөр керек:

(i) ички жана чет өлкөлүк инвестицияларды келтирүү үчүн, биринчи кезекте, туристтик класстагы (2-3 "жылдыздуу") мейманкана тармактарын, анын ичинде кичи мейманканаларды өнүктүрүү;

(ii) туруктуу өнүгүүнүн негизинде артыкчылыктуу туристтик-рекреациялык зоналарын түзүү;

(iii) негизги туристтик борборлорго келүүчү автожолдорду жана чоң жолго кошулуучу жол тармактарын жаңыдан куруу жана реконструкциялоо;

(iv) улуттук мейманканалык чынжырчаны, анын ичинде тарыхый-маданий мурас болгон эстеликтердин базасында түзүү;

(v) жайгаштыруу чараларын мамлекеттик квалификациясын өткөрүү жолу менен тейлөө стандарттарын жакшыртуу;

(vi) миграциялык коркунуч туудурбаган өлкөлөрдөн келген туристтерге карата визалык стратегияны жакшыртуу;

(vii) социалдык туризмди өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү.

295. Туристтик тейлөө сапатын жакшыртуу үчүн төмөнкүлөр керек:

(i) керектөөчүлөрдүн укугун коргоо максатында туроператорлордун жана турагенттигинин экономикалык жоопкерчилик механизмин ишке киргизүү:

(ii) туристтик өнөр жайынын кызматкерлеринин негизги кызмат орундарына болгон профессионалдык стандарттарды жакшыртуу;

(iii) тармактык керектөөлөргө жооп берген жана кызматкерлердин мейманкана ичинде жана фирма ичинде тренингдерди кошуп иш жүзүндө окутуу каралган окуу программаларын түзүү жана ишке ашыруу;

(iv) туризм тармагында келечектүү турмушта колдонуучу изилдөөлөрдү колдоо.

296. Ички жана эларалык рыноктогу туристтик азык-түлүктүн алга жылдыруучу заманбап стратегиясын түзүү үчүн төмөнкү аракеттерди кылуу керек:

(i) Кыргызстандын жана чет өлкөлөрдүн массалык маалымат каражаттарында кең масштабдуу көрнөк жарнак-маалымат кампаниясын жүргүзүү;

(ii) туризм тармагында, анын ичинде Кыргызстандын бирдей улуттук стендинде өлкөдөгү туристтик мүмкүнчүлүктөрдү көрсөтүү менен көргөзмө-жарманкелик ишаракеттерди өнүктүрүү;

(iii) Кыргызстанга туристтерди жиберген негизги өлкөлөрдө Кыргыз Республикасынын туристтик мүмкүнчүлүктөрүн көрсөтүүнү уюштуруу;

(iv) туристтик агымдар көп өткөн жерлердеги чет өлкөлүк жана кыргыз туристтери үчүн маалыматтык борборлор тармагын уюштуруу;

(v) эларалык талаптарга жооп берген жана бул тармакты өнүктүрүүнүн мультипликативдик натыйжасын эске алган туризмдин заманбап статистикасын түзүү.

297. Программалар жана долбоорлор. Стратегиянын маселелерин чечүүчү биринчи кадамдар болуп:

(i) кожоюндук кылуучу субъектилерге жагымдуу инвестициялык тартип жана инвесторлор үчүн аныкталган жеңилдиктер жана преференцияларды кабыл алган Россиянын мисалында Эркин экономикалык зона аймагында туризмди өнүктүрүүнүн келечектүү туристтик-рекреациондук түрүн Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине "Эркин экономикалык зоналар жөнүндө" Мыйзамына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө" Мыйзам долбоору аркылуу киргизүү;

(ii) туристтик кызматтардын өзнаркына кошулган салыктар, эгерде Кыргыз Республикасынын аймагында аларды нолдук ставка боюнча берсе жана аларды Кыргыз Республикасынан тышкары сатса же Украина, Белоруссия жана Казакстанда болуп жаткандай нак эмес эсептерди колдонуп, резидент эместердин ортомчулугу аркылуу деген бөлүгүн Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине "Кыргыз Республикасынын Салык Кодексине өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө" Мыйзам долбоору аркылуу киргизүү;

(iii) Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Кыргыз Республикасында коллективдүү жайгаштыруу чараларынын бирдиктүү Мамлекеттик классификациялоо системасын киргизүү жөнүндө" буйругун кабыл алуу, бул туристтерге тейлөө сапатын жана аларды отелдерде, курорттук-рекреациялык мекемелерде жайгаштыруу сервисинде кепилдик деңгээлди камсыз кылууга мүмкүндүк берет;

(iv) туризмдин реалдуу секторго өтүшүнө байланыштуу жана ишке киргизилген Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2001-жылдын 2-февралындагы № 33 буйругу менен бекитилген Кыргыз Республикасында туризмди 2010-жылга чейин өнүктүрүү боюнча чаралар Программасы каржылоону камсыздоосу жок өзүн моралдык жактан жок кылды, эми 2009-2020-жылдарга чейин Кыргыз Республикасынын туризмин өнүктүрүүнүн жаңы Башкы схемасын (Мастер-планды) иштеп чыгууга туура келди.

298. Ресурстар. 2010-жылга чейин туристтик тармактагы иш-чараларды, программаларды жана долбоорлорду ишке ашырууга 170 млн. АКШ долларындагы көлөмдө каражаттар керек.

299. Натыйжалар. Туризмди натыйжалуу өнүктүрүү маселелерин чечүү ички туризмди өнүктүрүүгө, Кыргыз Республикасына чет өлкөлүк туристтердин келишин бир топ көбөйтүүгө жана өлкөнүн экономикасына валюталык кирешелерди алып келет, ошондой эле бир жагынан ар кандай деңгээлдеги бюджетке салык төлөмдөрүнүн келишинин өсүшүн камсыз кылып, экинчи жагынан - туризмдеги маанилүү мультипликативдик натыйжаны эске алып, экономиканын окшош тармактарын өнүктүрүүнү колдойт жана калктын ишаракет жүргүзүүсүн жогорулатат.

300. Туризм жана саякат боюнча Дүйнөлүк кеңешинин (WTTC) маалыматы боюнча эларалык туризм дүйнөнүн ИДПсын 10,6%га чейин кубаттайт. Стратегиянын бардык программаларын жана чараларын ишке ашыруунун натыйжасында Кыргыз Республикасынын ИДПсында туризмдин үлүшү 2010-жылга 10-12% жетет. Туристтик кызматтарды экспорттоо (чет өлкөлүк туризмден түшкөн киреше) биздин баабыз боюнча 200-250 млн. АКШ долларына жетиши мүмкүн. Чет өлкөлүк туристтердин келүү саны 2 млн. кишиден ашык болот. Ылайыктуу шарттар болсо туризм тармагына инвестицияланган негизги капитал 45-50 млн. АКШ долларын түзөт.

5.1.7. Транспорттук инфраструктура

301. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасындагы автомобилдик жолдордун жалпы узундугу 34000 км. түзөт. Жалпы колдонуучу жолдордун узундугу 18810,0 км., калган 15190 км. - айыл чарба, өндүрүштүк жана башка ишканалар жолдору түзөт. Эларалык маанидеги автомобилдик жолдордун узундугу 4163,0 км., мамлекеттик - 5678 км., жергиликтүү маанидеги - 8969,0 км. түзөт. Алардын ичинен жалпы колдонуудагы катуу жабуу менен төшөлгөн жолдордун узундугу 7228 км. түзөт. Гравий менен төшөлгөн жолдор - 9824,2 км., грунт жолдору - 1615,3 км., калган 7305,3 км. жолдор асфальтобетон менен төшөлгөн.

302. Кыргыз Республикасынын унаалык коридорунун жалпы узундугу 2302 км. түзөт, аларга 8 маршрут кирет: Бишкек-Ош (672 км.), Бишкек-Георгиевка (16 км.), Бишкек-Чалдовар (91 км.), Бишкек-Нарын-Торугарт (539 км.). Тараз-Талас-Суусамыр (199 ш.), Ош-Сарыташ-Иркештам (258 км.), Ош-Исфана (385 км.), Сарыташ-Карамык (142 км.).

303. Проблемалар. Акыркы изилдөөлөр боюнча 2302 км. автожолдордон - 502 км. жолу жакшы абалда, 133 км. - канааттандырарлык, 250 км. автожолу канааттандырарлык эмес жана 1417 км. - начар жана өтө начар абалда. Учурда 2302 километрден оңдоо үчүн 717 км. гана алынган. Себеби унаалык коридорлордун негизги бөлүгү ыйлаарлык абалда, мунун баары ташуучу товарлардын өзнаркынын кымбатташына алып келет, анткени ташып өтүүдө эксплуатациялык чыгымдар - отун жана запастык бөлүктөргө кеткен чыгымдар көбөйөт, жолдо жүрүү убактысы узарат. Айтылган чыгымдарды компенсациялоо максатында жана жүк ташуучулардын жакшы пайда табуусуна унаалык каражатты бардык жерде ашыра жүктөлгөндүккө жол берилүүдө, бул жолдун жол кыртышына терс таасирин тийгизүүдө жана иштеги магистралдык жол тармактарынын мындан да жаман бузулушуна алып келет. Товарларды ташып өтүүдөгү чыгымдардын көбөйүшү өлкөнүн экономикасына тике жана кыйыр түрүндө зыян келтирип, салыктарды жашырууга түрткү болууда.

304. Автомобилдик жолдорду кароо боюнча өлкөнүн бюджетинен каржылоо иштерин алып баруу акыркы жылдарда жылына 200-250 млн. сомдун тегерегинде сакталууда, бул жол кыртышын унаалык-эксплуатациялык абал талап кылгандай кароого зарыл болгон талап кылынган каражаттын көлөмүнүн 15-20% түзөт. Жетишээрлик каржыланбагандыктан жылына 200 км. катуу жабуу менен төшөлгөн жол жок болууда жана акыркы беш жылда 1000 км. жол жок болду.

305. Артыкчылыктар. Кыргыз Республикасында автомобилдик унаа аркылуу элдердин жана жүктөрдүн көпчүлүк бөлүгүн - 95%дан ашык жүктү ташып өтүү иштери жүргүзүлөт, ушул стратегиянын алкагында автожол тармактарын куруу жана оңдоо артыкчылыгы аныкталган.

306. Максаты. Автомобилдик жолдордун таянуу тармактарынын абалын жогорку жумушчу стандарттарга жеткирүү, алар товарлардын регионалдык рыноктордун жеткиликтүүлүгүн жана кызматтарды, эмгекти жана социалдык кызматтарды камсыз кылуу максатында товарларды жана кызматтарды өндүрүүчүлөрдүн унаалык чыгымдарын кыскартууга мүмкүндүк берүүсү Стратегиянын бул артыкчылыгындагы башкы максаты болуп эсептелет.

307. Маселелер.

(i) Өзүнчө эларалык коридорду түзгөн автомобилдик жолдордун 4 маршрутун реабилитациялоо:

- Ош-Сарыташ-Иркештам (жалпы узундугу 258 км);

- Суусамыр-Талас-Тараз (жалпы узундугу 199 км);

- Бишкек-Нарын-Торугарт (жалпы узундугу 539 км);

- Ош-Баткен-Исфана (жалпы узундугу 385 км);

- Сарыташ-Карамык-Жергетал (жалпы узундугу 142 км).

(ii) 1000 км. узундуктагы автомобилдик жолдордун үстү бодуракай түзүлүшүн жылына тазалоо аркылуу ички тармагын сактоо жана жакшыртуу.

(iii) Автомобилдик жолдордун ички тармактарын капиталдык ремонттоону жүргүзүү.

308. Саясат жана чаралар. Республиканын социалдык-экономикалык абалындагы чындап түзүлгөн объективдүү кырдаалды, болуп жаткан бюджет дефицитин жана мамлекет тарабынан автомобилдик жолдорду каржылоого бөлүнгөн бюджеттик каражаттар бүгүнкү күндө белгиленген чектен жогору боло албастыгын эске алып, транспорт жана байланыш министрлиги канчалык каалабасын, бирок бөлүнгөн бул каражаттын чегинде 2000 км. автожолунун ремонтун камтый албайт жана калган 17000 км. автожолун тиешелүү түрдө каржылай албайт. Автомобилдик жолдорду каржылоого жаңыча мамиле кылуу аныкталат.

309. Жол чарбачылыгы - республиканын экономикасындагы көп эмес тармактардын бири, анда ушул кезге чейин рынок мамилелери орной элек. Андан да, акыркы жылдары жол тармактарын жетишээрлик каржылабагандык туруктуу абал байкалууда, ал эми Азия Өнүктүрүү Банкынын кредиттеринин эсебинен реабилитацияланган Бишкек-Ош автожолунан тышкары жол курууну каржылоо кыскартылган.

310. Учурдагы каржылоого, орто жана капиталдык ремонтко талап кылынган чыгымдарды талдоодо транспорт жана байланыш министрлиги бул участоктордогу абалды операциялык деңгээлде кармап туруу максатында автомобилдик жолдордун артыкчылыктуу участкаларына бөлүнгөн каражаттарды бир жерге топтошу керек. Эсептөөдөн кийин бул артыкчылыктуу участкалардын жалпы узундугу 5400 км. жолду ашпашы зарыл экендигин көрдүк. Бүгүнкү күндө автомобилдик жолдорду өнүктүрүү тармагы боюнча саясаттын төмөнкү кырдаалдарга таянаарын ачык көрсөк болот:

(i) Жолдордун артыкчылыктуу участкаларын тактоо - айылдагы калк отурукташкан пункттарды райондун борборлору, жергиликтүү уюмдар менен байланыштыруучу кээ бир жергиликтүү жолдорду өткөрүп берүү жолу менен министрлик тейлеген автомобилдик жолдордун узундугун кыскартуу. Бул эки маанилүү маселени чечүүгө мүмкүндүк берет:

- талап кылынган унаалык-эксплуатациялык мүнөздөмөлөрдү жана автомобилдик жолдордун артыкчылыктуу участкаларда жолдо жүрүү коопсуздугун камсыз кылуу;

- жеке ижарачылыкты өнүктүрүүнү стимулдаштыруу максатында жеке секторго бөлүнгөн каражаттарды кызыктыргычтыгын камсыз кылуу.

(ii) Бюджеттик каражаттарды натыйжалуу колдонуу жана жолдорду каржылоо иштерине багытталган каражатты көбөйтүү максатында ДЭПтерди коммерциализациялоону ишке ашырып, ошондой эле алыскы райондордогу жергиликтүү өзүн башкаруу органдарына айрым ДЭПтерди өткөрүп берүү керек. Бул чаралар министерствонун өндүрүүчүлүк функцияларын кыскартууга шарт түзүп, убакыт өткөн сайын жол чарбачылыгын башкаруудагы рынок механизмдерин толук жайылтууга мүмкүндүк берет.

(iii) Жеткиликтүүлүгү үчүн акы алуу гана эмес, ошондой эле жолдорду колдонуу үчүн акы алууну да эске алган жол тарифин киргизүү менен байланыштуу, Жол фондунун негизин түзгөн колдонуудагы жол салыктарын жана жыйноолорун өзгөртүү жана экинчи муундагы жаңы Жол фондусун киргизүү. Транспорт жана коммуникация министрлигинин структуралык бөлүмдөрүнүн өндүрүүчүлүк-чарбалык ишаракетинен түшкөн атайын каражаттарды эки-үч эсеге көбөйтүү максатында төмөнкү ишаракеттердин түрлөрүн мыйзамдуу түрдө бекитүү зарыл болот: негизги жүктү таразалык текшерүүдөн өткөрүү пункттарын киргизүү, анда жүк ташуучу автомобилдердин огуна ашыра жүктөө үчүн акы алынат; уруксаттар боюнча жыйноону көбөйтүү; тоннелдерден өтүү үчүн акы ж.б.

(iv) Катуу жабуудагы автомобилдик жолдордун бар болгон тармактарды сактоо жана акыркы жылдарда топтолуп калган ремонтту толук бүтүрбөөнү жоюу жолу менен бузулган жолдорду этаптуу тургузуу.

311. Программалар жана долбоорлор:

(i) Ош-Сарыташ-Иркештам (жалпы узундугу 258 км);

(ii) Суусамыр-Талас-Тараз (жалпы узундугу 199 км);

(iii) Бишкек-Нарын-Торугарт (жалпы узундугу 539 км);

(iv) Ош-Баткен-Исфана (жалпы узундугу 385 км);

(v) Сарыташ-Карамык-Жергетал (жалпы узундугу 142 км);

(vi) 1000 км. узундуктагы жолду үстүртөн оңдоо;

(vii) Автомобилдик жолдордун ички тармагына ремонт жүргүзүү.

312. Ресурстар. Жалпысынан 2007-2010-жж. жол тармактары боюнча ресурстук базанын эсептик көлөмү 610 млн. АКШ долларын түзөт, анын ичинен башкаруучулукка - 17,8 млн. АКШ доллары; транзиттик коридорлорду жана башка долбоорлорду реабилитациялоого - 420,0 млн. АКШ доллары; жолдордун ички жана тышкы тармактарын орточо жана капиталдык ремонттоого 175,5 млн. АКШ доллары.

313. Акыркы жылдары өлкөнүн бюджетинен автомобилдик жолдорду кароо боюнча каржылоо иштери жылына 200-250 млн. сомдун деңгээлинде сакталып турат, ал жолдун талап кылынган унаалык-эксплуатациялык абалда кармап туруу үчүн керектүү каражат талап кылынган көлөмдүн 15-20%ын түзөт. Ички тармактагы жолдорду сактап калуу үчүн жана жакшыртуу үчүн болгону 175,5 млн. АКШ доллары зарыл, анын ичинде карап турууга жана орточо ремонтко (бодуракай үстүртөн оңдоо түзүлүшү) 528,5 млн. сом (12,6 млн. АКШ доллары * 5 жыл = 63,0 млн. АКШ доллары) жана капиталдык ремонтко 945,0 млн. сом (22,5 млн. АКШ доллары * 5 жыл = 112,5 млн. АКШ доллары).

314. Натыйжалар. Реабилитациялоодон кийин алынган көп кырдуу пайда өзүнө, биринчи кезекте - жолдун үстүлөрүн жакшыртуунун, жол белгилерин жана устундарды орнотуунун жана авариялардагы адамдарды жоготуунун төмөндөшүнө алып келген ташууну арзандатуу, жолдо жүрүү убактысын кыскартуу, отунга жана запастык бөлүктөргө кеткен чыгымдарды кошкондогу унаалык каражаттарды эксплуатациялоодогу чыгымдарды кыскартуунун натыйжасында - жолдо жүрүү коопсуздугун жогорулатуу, - жыйынтыгында - ташылуучу товарга баалардын төмөндөшү. Андан тышкары, магистралдардын абалын жакшыртуу долбоорлорго кирген зоналарында жашаган калктын жакыр катмарынын жашоосунун жакшыруусуна, долбоордун таасири райондордун социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө алып келет.

5.1.8. Байланыш жана маалыматташтыруу

315. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Телебайланыш тармагы, өлкөнүн экономикасы үчүн маанилүү артыкча түзүүчү болуп, акыркы жылдарда жылына 20%га өнүгүүнүн оң динамикасын көрсөттү. Алыскы калк отурукташкан пункттарда спутникалык телерадиоберүүнү жайылтуу күчөтүлгөн темпте болуп өттү. Спутниктик телерадиоберүү менен ушул тапта 65 калк отурукташкан пункт камтылды. Эл аралык жана шаар аралык байланыштар түйүнү кеңейтилди. Байланыш кызматтарынан түшкөн салык төлөмдөрүнүн өсүшү, негизинен уюлдук байланыш пайдалануучуларынын өсүшүнөн жана Интернет-кызматтарынын кеңейишинин эсебинен камсыз кылынды. Байланыш операторлорунун кирешеси жылына орточо 25%га көбөйдү. Белгиленген байланыш абоненттеринин саны 2001-жылга салыштырмалуу 20%га көбөйдү жана 466806 абонентти түздү, ушул эле убакта мобилдик байланыш абоненттеринин саны 42 эседен көп жогору болду.

316. Улуттук байланыш оператору - ААК "Кыргызтелеком" аркылуу республиканын бардык региондорун сапаттуу жана азыркы байланыш кызматтары менен камсыз кылуу боюнча бардык милдеттемелерди аткарылууда, компаниянын телебайланыш инфраструктурасын кеңейтүү жана модернизациялоо боюнча системалуу иштер жүргүзүлүүдө, байланыш магистралдык линияларынын курулушу жүргүзүлүүдө. 2005-жылдын жыйынтыктары боюнча компания 1948 млн. сом жалпы киреше алды жана операциялык ишаракеттен 294,3 млн. сом көлөмүндө киреше алды, ал эми салык төлөөгө чейинки киреше 215,9 млн. сомду түздү. 2006-жылдын 9 айынын жыйынтыктары боюнча компания 1,94 млрд. сом көлөмүндө киреше алды.

317. Байланыш кызматтарын өнүктүрүү жогорку технологиялык телебайланыш системасын түзүүгө максатталат, ал кызматтардын кеңири спектрин камсыз кылат жана өлкөнүн бүткүл дүйнөлүк маалымат мейкиндигин интеграцияланышына мүмкүндүк берет. Телебайланыш тармагында өнүгүү темптери боюнча лидер болуп мобилдик байланыш кала берет. Уюлдук байланыш абоненттеринин өсүшү жылына 30%-50%ды түзүшү божомолдонууда. Интернетти пайдалануучулардын жалпы саны 2010-жылы өлкөнүн элинин үчтөн бир бөлүгүнө жетет. 2010-жылга 90%дан ашуун жеке компьютерлер локалдык түйүнгө бириктирилет, ал эми мамлекеттик уюмдар 100%дагы көлөмдө автоматташтырылган бухгалтердик системаны колдонушат.

318. Маалыматташтыруу кызматтары тармагында, 2002-жылы кабыл алынган "ИКТ Кыргыз Республикасын өнүктүрүү үчүн" Улуттук стратегиясын турмушка ашырууда, анын артыкчылыктуу багыттары - "электрондук өкмөттү" түзүү болуп, төмөнкү маселелер чечилди: (i) мамлекеттик Интернет-порталды түзүүнүн биринчи этабы турмушка ашырылып, анда мамлекеттик башкаруу органдары көрсөткөн ишаракеттери жана кызматтары жөнүндөгү маалыматтар жайгаштырылган; (ii) мамлекеттик башкаруунун бардык борбордук органдары "Интернет" түйүнүндө маалымат веб-сайттарын иштеп чыгышкан жана жайгаштырышкан; (iii) айылдык жана жетүүсү кыйын калк отурукташкан пункттардын жашоочулары үчүн маалыматтын жалпыга жеткиликтүү Борборлор түйүнү (бардыгы 91 борбор) түзүлгөн.

319. Проблемалар. Тармактын негизги маселелерине республиканын региондорунда жана ири шаарларында телебайланыш инфраструктурасынын тегиз эмес өнүгүүсүн киргизүү зарыл. Бүгүн өлкөдө 500-550дой телефондоштурулбаган калк отурукташкан пункттар бар. Бул маселелерди чечүү үчүн 2010-жылга чейин айылдын калк отурукташкан пункттарын чет өлкөлүк инвестицияларды тартуу менен телефондоштуруу программасы иштелип чыгат. Универсалдык тейлөө Фондун түзүү маселеси дагы иштетилүүдө, ага байланыш операторлорунун каражаттары, ошондой эле мамлекеттик бюджеттин каражаттары тартылат. Телебайланыш кызматтар рыногун ийкемдүү жана натыйжалуу башкаруу үчүн "Кыргызтелеком" ОАОну приватташтыруу процесси тездетилет, бул прогрессивдүү технологияларды натыйжалуу жайылтууга жана колдонууга мүмкүнчүлүк түзөт.

320. Артыкчылыктар. Телебайланыш тармагын өнүктүрүүнүн артыкчылыктары болуп телебайланыш инфраструктурасын өнүктүрүү жана байланыш магистралдык линияларын куруу болот, ал өлкөнүн бардык региондорун телебайланыш кызматтарынын минималдык пакеттер менен камсыз кылуу үчүн, ошондой эле маалымат жана телебайланыш ресурстарынын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу үчүн альтернативдүү азыркы технологияларды жайылтуу болот.

321. Максат. Тармакты өнүктүрүүнүн максаты, азыркы жогорку технологиялык жана атаандаштыкка кудуреттүү маалыматтарды берүүнүн Улуттук түйүнүн куруу болот, ал заманбап жана инновациялык технологияларды өлкөнүн маалымат ресурстарына калктын кепилдүү жана тең жеткиликтүүлүгүн бир учурда эле камсыз кылуу менен колдонуунун негизинде, ошондой эле Улуттук түйүндүн бүткүл дүйнөлүк маалымат мейкиндигине интеграциялоо болот.

322. Маселелер:

(i) магистраль дүңбулалуу байланыш линиясын түзүү;

(ii) телефондошпогон калк отурукташкан пункттарды телефондоштуруу (526 пункт);

(iii) республиканын калк отурукташкан пункттарына телерадиоберүүнүн толук программаларын берүү;

(iv) "ИКТ Кыргыз Республикасын өнүктүрүү үчүн" Улуттук стратегияны рационализациялоо.

323. Чаралар жана саясат. Бул Стратегиянын бюджетинин чектелиши жана милдеттүү социалдык багыты, Транспорт жана байланыш министрлиги тарабынан финансылануу үчүн долбоорлорду тандоо доминанты катары социалдык жактан маанилүү жана калкты байланыш кызматтар менен камсыз кылуу көз карашындагы биринчи кезектеги долбоорлорду финансылоону аныктоо үчүн эске алуу керек.

324. Республиканын бардык региондорунун калкын байланыштын универсалдуу кызматтарын камсыз кылуунун негизги аспабы Кыргыз Республикасынын "Электр жана почта байланыштары жөнүндөгү" Мыйзамдын ченемдери болушу керек, анда жарандардын телебайланыш кызматтарынын минималдуу кепилдүү пакетин алуу кепилдиги бекитилмек. Универсалдуу жеткиликтүүлүк Стратегиясын турмушка ашыруу айыл жергесиндеги маалымат байланыштык кызматтарын өнүктүрүү маселелерин чечүүгө мүмкүндүк берет, калкты маалымат ресурстарга бирдей жеткиликтүүлүктү камсыз кылат, Кыргыз Республикасынын телебайланыш инфраструктурасын тең баланста өнүктүрүү маселесин чечүүгө мүмкүндүк берет.

325. Телебайланыш инфраструктурасы аз өнүккөн региондордо маалымат ресурстарына жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу максатында, ГП "Кыргыз почтасы" байланыш бөлүмдөрүнүн базасында маалымат-байланыштык технологияларга жалпы жеткиликтүү Борборлорун уюштуруу программасы иштелип чыккан, ал Интернет-технологияларга жана башка маалымат кызматтарына эркин жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу мүмкүндүгүн түзөт. Жалпыга жеткиликтүү Борборунун географиясын кеңейтүү - универсалдык жеткиликтүүлүк Стратегиясын турмушка ашыруунун мүмкүн болгон варианттарынын бири.

326. Телебайланыш кызматтар рыногун өнүктүрүүнү жана либералдаштырууну стимулдоо, байланыш рыногунда ачыктыкты жана атаандаштыкты камсыз кылуу магистраль түйүндөрүнүн жана байланыш линияларынын бир компанияга - ААК "Кыргызтелекомго" таандык шарттарында мүмкүн эмес. Телебайланыш рыногунда атаандаштык күрөштү камсыз кылуу проблемаларын байланыштын магистралдык дүңбулалуу линиясын түзүү жана магистралдык байланыштын альтернативдүү операторун түзүү долбоорун чечүүгө чакырылган.

327. Программалар жана долбоорлор:

(i) Магистралдык дүңбулалуу байланыш линиясын түзүү;

(ii) Айыл байланышын өнүктүрүү долбоору (CDMA-450, Vi-MAX+VSAT)

(iii) РПО РМТР инфраструктурасын модернизациялоо.

328. Ресурстар. Жалпы эле байланыш тармагы боюнча керектүү ресурстук базанын көлөмү 120 млн. АКШ долларын түзөт.

329. Натыйжалар. Телебайланыш жана маалымат технологиялар тармагындагы артыкчылыктуу долбоорлорду турмушка ашыруу калктын кеңири катмарын маалымат технологияларына жеткиликтүүлүк проблемасын чечүүгө мүмкүндүк берет, ошондой эле өнүгүү үчүн жогорку интеллектуалдык жана экономикалык ресурсу бар маалыматтык коомдун моделин курууга өбөлгөлөрдү түзөт. Мындан тышкары, жогоруда айтылган долбоорлорду турмушка ашыруу, сөзсүз республиканын байланыш тармагын жана маалыматташтырууну жана экономикасын өнүктүрүүнүн катализатору болот. Телебайланыш кызматтар рыногун өнүктүрүү, тармактын өтө курч проблемаларын чечүү боюнча долбоорлорду турмушка ашыруунун натыйжасы катары, өз кезегинде өлкөнүн макроэкономикалык көрсөткүчтөрүнө таасирин тийгизет. Экинчи жагынан, телебайланыш инфраструктурасын өнүктүрүү боюнча долбоорлордун социалдык багыты бар жана өзүнүн максаты катары калкты сапаттуу жана жеткиликтүү байланыш кызматтары менен камсыз кылууну, Кыргыз Республикасынын бардык региондорун тең баланста өнүгүүсүн камсыз кылууну көздөйт.

5.1.9. Инновациялык технологияларды өнүктүрүү

330. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын экономикалык стратегиясы концептуалдык деңгээлде дүйнөлүк заманбап чарбанын системасын түзүүдө башкы ролду ойногон эволюциялык тенденцияны эске алышы керек. Ар бир өнүгүүчү өлкөнүн, ошону менен катар Кыргызстан алдында бири-бири менен байланышкан эки маселе турат: бирдиктүү ички рынокту түзүү үчүн керектүү стадия катары импорт алмаштыруучу саясатты анын жаңы түшүнүгүнө таянып жүргүзүү, жана экспорттук-өнөр жайлык варианттын бир эле учурда эмгектин эларалык бөлүштүрүүгө катышуусун ишке ашыруу.

331. Азыркы учурда интеллектуалдык ишаракеттин жыйынтыгы катары товардын түрү түзүлүп, технологиялар жана лицензиялар рыногу өнүгүүдө. Жеке менчик өнөр жайын кайтаруу системасы өнүккөн мамлекеттердин милдеттүү сыпаттамасы болуп эсептелет.

332. Дүйнөлүк экономиканын өндүрүштүк-технологиялык тармагы жана өнөр жайы өзүнүн мазмуну боюнча глобалдуу болууда, өзгөчө жогорку технология тармагында. Жогорку өндүрүмдөгү жана кубаттуулукту сактоочу технологияны иштеп чыгуу, анын негизинде жогорку технологиялык товарларды жана кызматтарды өндүрүү, аларды дүйнөлүк рынокко алып чыгуу, бул тармактагы эларалык интеграцияны кеңейтүү - Батыш Европа, АКШ, Япония жана Түштүк-Чыгыш Азия өнөр жайы өнүккөн өлкөлөр үчүн экономикалык өсүү стратегиясы болуп калды жана мааниси боюнча жаңы экономикалык моделди түздү. Анын өзөгү болуп өнөр жайы өнүккөн өлкөлөрдүн улуттук инновациялык системасы (УИС) болду, ал өзү ишаракет жүргүзгөн ишканалар жана институционалдык чөйрө ортосундагы өзара ишаракет ыкмалары менен, илимий жана билим берүү системалары менен, интеллектуалдык жеке менчик тармагындагы жөнгө салуулар менен айырмаланат.

333. ХХ кылымдын аягындагы дүйнөлүк экономикалык ишаракеттин инновациялык чөйрөдөгү негизги тенденциялары болуп:

(i) жаңы билимди ойлоп табуучулардын санын өстүрүү жана конкуренцияны күчөтүү;

(ii) товарларды жана кызматтарды өндүрүүчүлөрдүн жаңы билим табуучулардан көз карандуулугун өстүрүү;

(iii) УИСтин динамикалык звеносу катары кичи ишканалардын маанисин өстүрүү;

(iv) жогорку квалификациядагы жаңы билим табуучулардын жетишпестиги жана жыйынтыктуу азык-түлүк өндүрүүчүлөргө квалификациялык талаптарды кыскартуу;

(v) дүйнөлүк экономикадагы илимий-өнөр жайлык сектордун глобализациясы жана анын жыйынтыгы катары эмгекти эл аралык бөлүштүрүү жана товарларды жана кызматтарды өндүрүүчүлөрдөн кошуу наркын технология ээлөөчүлөрүнө бөлүштүрүп берүү;

334. Проблемалар. Кыргыз Республикасынын экономика тармактарында кыйын кырдаал түзүлдү, анда инновациялык ишаракет төмөнкү көрсөткүч менен мүнөздөлөт. Өлкөнүн рыногун чет элдик товарлар үчүн ачуу улуттук илимий чендеги азык-түлүккө суроо-талаптын төмөндөшүнө, аны ички рыноктон кысып чыгарууга алып келди. Бир топ тармактарда артта калуу маанисин жоготуучу мүнөзгө ээ болууда, ал эми заманбап технологиялык деңгээлди өздөштүрүүгө жана колдоого кеткен талаптагыдай чыгымдар чет элдик даяр азык-түлүктү импорттоо пайдалуу боло турган деңгээлге жетип жатат. Инновациялык азык-түлүккө суроо-талаптарды кыскаруу шартында уюмдар илимий чендеги азык-түлүктү өндүрүү көлөмүн кескин кыскартышып, техникалык жактан жөнөкөй жана арзан өндүрүүнү биринчиликке коюшууда. Азык-түлүктүн бешинчи технологиялык түрүн өндүрүү көлөмү төмөндөп, анын техникалык маңызы болуп электрондук өндүрүш, эсептөө, оптикалык-була техникасы, программалык камсыз кылуу, телебайланыш, иш куруу эсептелет.

335. Инновациялык процесстерди жайылтуу жолунда башкы тоскоолдук болуп:

- борборлоштурулган каржылоону чектөө;

- ишканалардын өздөрүнүн каражаттарынын жетишсиздиги;

- атамекендик банктык капитал, чет өлкөлүк инвесторлор, ошондой эле эркин каражаттары бар калк үчүн, узак мөөнөттөгү салымдарды тартуунун жогорку тобокелинен жетишсиз болууда;

- товар өндүрүүчүлөрдүн талаптарына жооп берген инновациялык рыноктордо жайылтуу инфраструктурасынын жоктугу.

336. Кыргыз Республикасы 3-4 жылдан кийин эле өлкөнүн экономикасынын керектөөлөрүн улуттук илимий-техникалык дараметтин жардамы менен өз күчү аркылуу камсыз кылууга жөндөмсүз болуу маселеси менен кезигишүү келечеги айкын болууда. Бул Кыргызстанды техниканы жана технологияны үзгүлтүксүз сатып алуу эсебинен ички маселелерди чечүүгө дуушар кылат, бул убакта эле тышкы булактардан узак технологиялык көз карандуулукка кирип, акырында улуттук коопсуздукту начарлантууга алып келет.

337. Артыкчылыктар. Кыргыз экономикасын өнүктүрүүнүн негизинде инновацияларды өздөштүрүү артыкчылыгы түптөлөт. Ал техника муунун жана бешинчи технологиялык түрүн жайылтууну камсыз кылып, дүйнөлүк заманбап рыногундагы азык-түлүккө атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн аныктайт, ошондой эле тиешелүү фундаменталдык, ойлоп табуучулук жана конверсиондук бүткөрүүлөрү бар тар секторлордогу техника муунун жана алтынчы технологиялык түрүн өздөштүрүүнү жайылтуу.

338. Максаттар. Стратегиянын инновациялык технологиялар тармагындагы максаты - Кыргыз Республикасынын стратегиялык улуттук артыкчылыктарын жайылтуу кызыкчылыгында рынокторго атаандаштыкка кудуреттүү инновациялык азык-түлүктү чыгаруу үчүн экономикалык шарттарды түзүү: калктын жашоо шартын жакшыртуу, экономикалык өсүүгө жетүү, баштапкы илим, билим берүү, маданиятты өнүктүрүү, бир-бирине пайдалуу шериктештиктин негизинде мамлекеттин жана экономиканын ишкердүүлүк секторун бириктирүү аракети аркылуу өлкөнү коргоо жана коопсуздугун камсыз кылуу.

339. Маселелер. Стратегиянын илимий-техникалык иштеп чыгууларды жайылтуу жана коммерциализациялоонун, илимий чендеги жогорку технологиялык жана каражат сактоочу өнөр жайын тез өнүктүрүүнүн эсебинен инновациялык технологияларды өнүктүрүү тармагында максаттарга жетүү үчүн төмөнкү негизги маселелерди чечүү керек:

(i) инновациялык ишаракеттерди ченемдик-укуктук жөнгө салууну камсыз кылуу, анын ичинен илимий-изилдөө мекемелери үчүн;

(ii) инновациялык ишаракеттерди жүзөгө ашырууда мамлекеттик тике жана кыйыр стимулдаштыруу механизмин жана рынок механизмдеринин рационалдуу айкалышын камсыз кылуу;

(iii) атамекендик илимде кадрдык дараметти өнүктүрүү үчүн шарттарды түзүү жана илимий жана технологиялык тармактарда кийинкилерге берүүчүлүгүн камсыз кылуу;

(iv) коммерциялык технологиялар тармагында иштеген ишканаларды жана уюмдарды инновациялык ишаракеттеринин активдүү өнүктүрүүнү камсыз кылуу;

(v) мамлекеттик жөнгө салууну жана атаандаштыкка кудуреттүү тармактардагы илимий-изилдөө жана тажрыйбалык-конструкциялык иштерди колдоону күчөтүү, аларга биринчи кезекте, энергетика, тоокен өндүрүшү, байланыш жана телебайланыш, биотехнология, программалык камсыз кылуу өнөр жайы кирет;

(vi) өлкөнүн энергетикалык жана табигый ресурстарын натыйжалуу колдонууну жогорулатууга багытталган инновациялык технологияларды өнүктүрүүнү камсыз кылуу;

(vii) экономиканын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн күчөтүү үчүн илимий, билим берүү жана өнөр жайлык интеграциялоо процесстерин тезинен камсыз кылуу;

(viii) чакан жогорку технологиялык ишканалары бар кооперацияларда инновациялык азык-түлүктү сериялуу чыгарууга жана сатууга багытталган илимий-билим-өнөр жайлуу интеграциялашкан структураны түзүүгө мамлекеттик колдоону ишке ашыруу;

(ix) мамлекеттик маанидеги маанилүү инновациялык долбоорлорду ишке ашырууда мамлекеттик-жекелик шериктештиктин натыйжалуулугун жогорулатууну камсыз кылуу;

(x) өлкөнүн экономикасындагы илимий чендеги жогорку технологиялык тармакка чет өлкөлүк инвестицияларды тартууну стимулдаштыруу;

(xi) атаандаштыкка жөндөмдүү прикладдык иштеп чыгууларды аткаруу үчүн илимий-техникалык ишаракеттердин приоритеттүү багыттарын аныктоо.

340. Саясат жана чаралар. Инновациялык системаларды өнүктүрүү тармагындагы саясат төмөнкү багыттар боюнча ишке ашырылат:

(i) инновациялык ишаракеттерге карата экономикалык жана укуктук жагымдуу чөйрө түзүлөт;

(ii) инновациялык системада инфраструктураны түзүү;

(iii) интеллектуалдык ишаракеттин жыйынтыктарын коммерциялаштырууга мамлекеттик колдоо системасын түзүү.

341. 2010-жылга чейин инновациялык технологияларды өнүктүрүү тармагында мамлекеттик саясатты ишке ашыруу механизми өзүнө төмөнкүлөрдү камтыйт:

(i) инновациялык ишаракеттерди стимулдаштыруу, колдоо жана жөнгө салууда уюштуруучулук-укуктук, экономикалык жана башка ченемдеринин бүтүндөй системасын түзүү;

(ii) инновациялык долбоорлордун аткаруу этабына карата бюджеттен тышкаркы ресурстар үлүшүн көбөйтүү:

(iii) инновациялык ишаракеттерди өнүктүрүүгө ишкерлерге далилдерди түзүү, анын ичинде төмөнкү жолдор менен:

342. Мамлекеттик саясатты ишке ашыруу боюнча инновациялык технологияларды өнүктүрүү тармагында негизги чаралар болуп:

(i) ички жана дүйнөлүк рыноктордо инновациялык азык-түлүктүн абалынын мониторингин уюштуруу, аларды өнүктүрүүнүн параметрлерин жана динамикасын талдоо, өлкөнүн инновациялык-технологиялык өнүгүүсүн болжолдуу иштеп чыгуу;

(ii) илимий-техникалык ишаракеттин жыйынтыктарын учеттоо жана контролдоо системасын түзүү жана өнүктүрүү;

(iii) атамекендик катышуучулардын инновациялык ишаракетине мамлекеттик колдоо көрсөтүүнү өнүктүрүү, анын ичинде каалаган формадагы менчик ишканалар үчүн конкурстук негизде мамлекеттик муктаждык жана аны иштеп чыгууга мамлекеттик заказды орундаштыруу үчүн инновациялык азык-түлүктөрдү сатып алуу жолу;

(iv) атамекендик атаандаштыкка кудуреттүү инновациялык азык-түлүктүн импорталмаштырууга стимулдоо үчүн шарттарды өнүктүрүү;

(v) интеллектуалдык менчик объектилерине укугун коргоо менен атаандаштыкка кудуреттүү инновациялык азык-түлүктүн экспортуна мамлекеттик колдоо көрсөтүүнү өнүктүрүү;

(vi) инновациялык ишаракетте мамлекеттик-жеке шериктештикти түзүү

үчүн шарттарды өнүктүрүү;

(vii) илимий-техникалык ишаракеттердин жыйынтыгын сатып алуу укугуна опциондорду сатуу укугун кошкондогу ликвидностту жогорулатуу максатында илимий чендеги жогорку технологиялык тармактарда ишканалардын баалуу кагаздарды сатуусун өнүктүрүүнү колдоо;

(viii) илимий, технологиялык жана өнөр жайлык уникалдуу жабдууларды каржылык ижара (лизинги) системасын жакшыртуу;

(ix) инновациялык ишаракет жүргүзгөн кампаниялардын инвестициялык долбоорлоруна узак мөөнөткө кредит берүү жана стимулдаштырууну ишке ашыруучу шарттарды түзүү;

(x) инновациялык ишаракет чөйрөсүнө жөндөмдүү жаштарды тартуу жана бекитүү үчүн шарттарды түзүү;

(xi) инновациялык ишаракет чөйрөсүндө уюштуруу жана башкаруу боюнча адистерди үзгүлтүксүз даярдоо үчүн шарттарды түзүү;

(xii) инновациялык көргөзмөлөрдү жана венчурдук жарманкелерди өткөрүүгө колдоо көрсөтүү менен бирге инновациялык ишаракет чөйрөсүндөгү жетишкендиктерди жана иш тажрыйбаларды массалык маалымат каражаттарында пропагандалоо;

(xiii) инновациялык ишаракет чөйрөсүндө инновациялык системаны өнүктүрүүнүн негизги индикаторлору боюнча статистикалык байкоо жүргүзүү системасын түзүү.

343. Ресурстар. Ресурстарга муктаждык 100 млн. АКШ долларын түзөт.

344. Натыйжалар. Экономиканын татаал уюштуруучулук, техникалык жана турмуштук кызматтарында илимий чендеги жогорку технологиялык тармактарынын ички дүң продукциясындагы өсүү үлүшүнө алып келген Стратегияны ишке ашыруу 2010-жылга экономикадагы структуралык кайта өзгөрүүнү ишке ашырууга колдоо көрсөтөт.

345. Калыптанган инновациялык система өлкөнүн экономикасын экспорттук-сырьелук өнүгүү зонасынан алып чыгууга жана кайра иштетүүчү тармактарда өсүүнүн жогорку динамикасын кармап турууга, Кыргызстандын дүйнөлүк топто атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн толук камсыз кылат жана анын дүйнөлүк экономикалык мейкиндикке теңукуктуу интеграцияланышына мүмкүндүк берет.

346. 2010-жылга интеллектуалдык ишаракеттин жыйынтыктарын коммерциализация кылуу деңгээли жана динамикасы, жогорку технологиялык тармактарга инвестициялоо үчүн коркунучтарды кыскартуу жана өлкөнүн экономикасынын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн жогорулатуу, калктын жашоосун жакшыртуу, Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык стабилдүүлүгүн жана улуттук коопсуздугун камсыз кылууда чечүүчү фактор болуп калат.

5.2. Коррупция менен күрөшүү

347. Коррупция бүгүн Кыргызстандагы миңжылдыкты өнүктүрүү максатын ишке ашыруу үчүн негизги тоскоолдук болууда. Коомдогу байлыктарды натыйжасыз бөлүштүрүү, коррупциянын себепчиси катары кедейликтин жана теңсиздиктин тереңдешине алып келүүдө. Экономикалык өсүүнүн официалдуу салыштырмалуу жогорку темптеги көрсөткүчтөрүнө карабастан калктын калың катмары экономикалык жетишкендиктердин натыйжасынан алыс калып, акырында 2005-жылдын мартындагы элдик массалык жарандык толкундоолорго алып келди. Коррупция иш жүзүндө мамлекеттик башкаруу системасы менен кошо курулуп калган болду жана мурунку жетекчиликтин айткандарына карабастан, аны кыскартуу боюнча аракеттер сезилбей жатты.

348. Азыркы учурда максаттарды, маселелерди жана коррупцияга каршы чараларды ырааттуу ишке ашырууну аныктаган негизги документ болуп, Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы менен 2005-жылдын 21-июнунда бекитилген Коррупция менен күрөшүүнүн мамлекеттик стратегиясы эсептелет. Коррупция менен күрөшүү боюнча комплекстүү иш-чараларды камсыз кылуу жана ӨӨСтүн коррупция менен күрөшүү бөлүгүндөгү иш-чаралар Планынын жалпы координациясы Кыргыз Республикасынын коррупцияны алдын алуу боюнча улуттук агенттигине жана анын байкоочу органы - Кыргыз Республикасынын коррупция менен күрөшүү боюнча улуттук кеңешине жүктөлөт.

349. Коррупция менен күрөшүүнүн артыкчылык багыттары саясий реформа, экономиканын ирээтсиздиги, мамлекеттик башкаруу реформасы, мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин дараметин жогорулатуу, укуктук реформа болуп эсептелет.

350. Коррупция менен күрөшүү саясатынын максаттары жана маселелери Миңжылдыкты чакыруу эсеби программанын алкагында эларалык колдоого алынуучу өлкөлөрдүн катарына кирүүсү үчүн Кыргызстандын өлкөдөгү коррупция менен күрөшүү боюнча чаралары негизги шарттардан болуп кала берди. Эларалык тажрыйба көрсөткөндөй, абдан көп киреше, инвестиция жана өсүү темпи, ошондой эле кедейликтин төмөнкү деңгээли иштиктүү жана ачык мамлекеттик институттары бар өлкөлөрдө байкалууда. Бул өлкөлөрдө гендердик теңчилик принциптерин кармануу менен талапкерлердин жетишкендиктеринин негизинде ишинен алга жылдыруулар болот, жөнгө салуу жоболору так жана ачык, ал эми жарандык коому жана ММКлары өкмөттүн жоопкерчилигин күчөткөн көз карандысыз "үнү" бар. Атап өткөн максаттар Кыргызстандагы коррупцияга каршы саясаттын негизги маселелери болуп калышы керек.

351. Өлкөдө мониторинг жана башкаруу тармагында жүргүзүлүп жаткан реформаларды баалоонун жоктугу кайта өзгөртүүнүн ийгиликтүү же ийгиликсиз экендигин баалоого мүмкүнчүлүк бербеди жана коомдун көпсандаган программаларга ишенбөөчүлүктү жаратты. Мониторинг жана баа берүүнүн мамлекеттик, ошондой эле көз карандысыз системасы түзүлүшү керек, ал коомчулукка өлкөдөгү коррупциянын жалпы деңгээлин төмөндөтүү чараларынын натыйжалуулук баалары тууралуу жеткирип тура алмак.

352. Комплекстүү маселелерди чечүү үчүн сөзсүз өлкө башчысынын эрки эле эмес, маанилүү ресурстар да, анын ичинде донордук уюмдардыкы да зарыл болот. Эсептөөлөр боюнча ӨӨСтүн алкагында коррупция менен күрөштүн бардык багыттарын ишке ашыруу үчүн 100 миң АКШ доллары талап кылынат.

5.2.1. Саясий реформа

353. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын Конституциясында жалпы эл шайлаган мамлекет башчысы - Кыргыз Республикасынын Президенти өкүлү жана камсыз кылуучусу болгон элдик бийликтин үстөмдүүлүгү, мамлекеттик бийликтин мыйзам чыгаруучу, аткаруучу, сот бутагы болуп бөлүштүрүү, мамлекеттик жана жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу бийлигинин функцияларынын чектөө каралган. Конституция тарабынан мамлекеттик органдардын эле алдындагы жоопкерчилиги жана өздөрүнүн ыйгарым укуктарын элдин кызыкчылыгында ишке ашыруу каралган.

354. Кыргыз Республикасынын Президенти Конституциянын граждандардын эркиндигин жана укуктарын коргоонун гаранты болуп эсептелет жана мамлекеттик органдардын өз ара иш аракеттерин макулдашылган иштөөсүн камсыз кылат, тышкы жана ички саясаттын негизги багыттарын аныктайт. Конституциянын жаңы редакциясы Өкмөттү түзүүнүн жаңы тартибин карайт: Премьер-министрдин кызматына кандидатура Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин составына шайлоодон утуп чыккан саясий партия аркылуу аныкталат. Премьер-министр Өкмөттүн түзүмүн жана анын жеке курамын аныктайт. Мындан тышкары, Президент Премьер-министрди жана Өкмөт мүчөлөрүн дайындайт; өз ыктыяры менен же Премьер-министрдин сунушу менен Өкмөт мүчөсүн бошотот; Премьер-министрдин Өкмөттүн же анын мүчөсүнүн отставка тууралу суранычын кабыл алат; ушул Конституцияда каралган учурларда Өкмөттүн же анын мүчөсүн отставкага кетирүү боюнча чечим кабыл алат.

355. Президент жогорку башкы командалоочу болуп саналат, коргоо жана коопсуздук маселелерине жооп берген мамлекеттик органдардын ыйгарымдарын ишке ашырууну камсыз кылат, мыйзамдарды киргизүү жана ага кол коюу, Парламент тарабынан кабыл алынган мыйзамдарга вето коюуга жана Жарлыктарды чыгаруу полномочияларына ээ.

356. Жогорку Кеңеш (Парламент) саясий партиялардын тизмеси жана бир мандаттуу округдар боюнча түзүлөт. Бул жерде саясий партиялардын тизмеси менен шайланган депутаттар жалпы Жогорку Кеңештин депутаттарынын санынын (90 депутат) жарымын түзүшөт. Конституцияда Президент тарабынан Парламентти таратуу институту каралган эмес. Президентти кызматтан кетирүү укугу Жогорку Кеңеште сакталат. Бул жерде Президентти кызматтан кетирүү процедурасы жеңилдетилген. Конституцияга ылайык, Өкмөт саясий партиялардын депутаттары аркылуу түзүлүп, башында Премьер-министрдин кандидатурасы көрсөтүлөт, ал Өкмөттүн, коргоо жана коопсуздук маселелерине жооп бергендерден башка курамын түзөт. Президент болгону Жогорку Кеңештин жана Премьер-министрдин чечимдерин формалдаштырат. Парламент Премьер-министрдин сунушу менен Өкмөттүн түзүмүн бекитүү полномочиелери бар; Конституцияда каралган учурларда Өкмөткө, Өкмөт мүчөлөрүнө ишеним көрсөтпөөгө полномочиеге ээ.

357. Маселелер. Конституциянын жаңы редакциясын кабыл алгандан кийин мамлекеттик бийликте карама-каршылыктарды четтетүүнүн натыйжалуу системасын түзүү процесси жүрүп жатат. Саясий абалдын туруксуздугу көбүнчө саясий системанын балансташпагандыгына байланыштуу.

358. Приоритеттер. Саясий реформанын приоритеттик багыты Конституциянын жаңы редакциясына жараша мамлекеттик башкаруу системасын реформалоо болуп калышы керек.

359. Максат. Бийлик бутактарынын, коррупцияга каршы туруучу натыйжалуу шайманы жана реалдуу ыйгарымдары жана ресурстары бар саясаттын тең укуктуу элементи боло турган саясий партиялардын ачык отчет берүү жол-жоболорун камтыган токтотуучу жана каршы салмактуулук системасын түзүү реформанын максаты болуп эсептелет.

360. Маселелер. Реформанын негизги маселелери төмөнкүлөр:

(i) өлкөнү башкарууда саясий партиялардын таасир этүүсүн күчөтүү;

(ii) элдин астында мамлекеттик бийликтин бардык бутактарында жоопкерчиликти жана контролдун астында болуусун күчөтүү болуп эсептелет.

361. Саясат жана чаралар. Саясий партиялар биринчи жолу Президентке Премьер-министрдин кандидатурасын сунуш кылуу жана мамлекеттик саясатты түзүүгө мүмкүнчүлүк алышты. Ушул себептен, шайлоо системасына анын пропорционалдуулук бөлүгүн өзгөртүү боюнча атайын чаралар, балким аралаш территориялык шайлоо округдарын түзүү аркылуу, ар биринен эркек, аял жана аралаш тизме боюнча үч депутат шайланат жана ошондой эле партиялык тизмелерде аялдардын санын кеңейтүүнү киргизүү зарыл жана шайлоо фонддорун түзүү жана колдонуу тартибинин ачык өткөрүүнү камсыз кылуу, аларды түзүү жана колдонуу булактары жөнүндө отчетторду түзүү жана жарыялоо.

362. Экономикалык маселелер боюнча, мамлекеттин өлкөнүн экономикасына катышуу маселелери боюнча бардык функциялары жана аткаруучу бийлик бутагынын башка бардык ишаракеттер тармагы кийин ушул функцияларын тармактык жана атайылаштырылган министерство жана ведомстволорго өткөрүп берүүсү менен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн карамагында болушу зарыл.

363. Мыйзам чыгаруу тартибин жогорулатуу үчүн мыйзам долбоорлорун лоббирлөө жол-жоболорун регламентация кылуу зарыл. Коррупцияга каршы чаралар зарыл, мисалы, Парламенттин, Парламенттин аппаратынын бюджетин, Парламенттин иш регламентин жана бюджеттик угууларды түзүүдө.

364. Парламент жана Эсептөө палатасына окшогон контролдук институттардын көз карандысыздыгын күчөтүү, мамлекеттик органдарда коррупциялык шарттарды бошоңдотууга багытталган орто-мөөнөттөгү чара болуп калат. Эсептөө палатасынын максималдуу натыйжалуулугуна жетүү үчүн аудиттин жыйынтыктары боюнча сунуштоолорду аткарылуу контролун камсыз кылуучу механизмдерди иштеп чыгуу жана натыйжалуу аудитти жүргүзүүгө өтүүнү ишке ашыруу зарыл.

365. Башкаруудагы чынжырчаны кыскартууга багытталган башкаруучулук-аймактык кайта өзгөртүү бюрократиялык башкаруучулуктун масштабдарын бир топ кыскартат жана бийликтин чоң контроль астында болуусу үчүн жана анын аракеттеринин ачыктыгына шарт түзөт.

366. Программалар жана долбоорлор. Татаал жана көпкө созулган конституциялык реформанын жүрүш процессинде "2007-жылдын 15-январындагы № 2 Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жаңы редакциясы тууралуу" мыйзамында бекитилген Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жаңы редакциясы кабыл алынган. Парламент менен макулдашылгандан кийин жаңы Премьер-министр дайындалган, Өкмөттүн жаңы түзүмү бекитилген, Премьер-министрдин Аппаратынын ордуна Өкмөттүн Аппараты түзүлгөн. Мындан аркы иштин негизги багыты болуп, бийликтин ар кандай бутактарынын ортосундагы жана аткаруу бийлигинин ичинде өз ара аракеттик механизмин түзүү, чечим кабыл алуу процессине коомчулукту жана саясий партияларды катыштыруу механизмин түзүүлөр эсептелет.

367. Ресурстар. Каржылоо донордук уюмдардын жардамын активдүү издөө аркылуу мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.

368. Натыйжалар. Реформаны ишке ашыруунун негизги жыйынтыктары:

(i) республиканын Конституциясынын жаңы редакциясына ылайык мамлекеттик бийликтин бардык деңгээлинде Президенттин, Өкмөттүн, Парламенттин жана сот бийликтеринин ортосундагы өз ара аракеттенишүү механизмин аныктоо;

(ii) Парламенттеги натыйжалуу иштеп жаткан жана ачык мыйзам чыгаруу жол-жоболору;

(iii) өлкөнү башкарууда саясий партиялардын активдүү катышуусу;

(iv) Парламентте аялдардын калың өкүлдүгү;

(v) мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугун күчөтүү;

(vi) мамлекеттик бийликтин контролдун астында болуусун жана анын аракеттеринин ачыктыгын күчөтүү.

5.2.2. Экономиканы жөнгө салуу

369. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Экономикалык чөйрөдө бизнести алып барууда эң чоң маселе болуп жагымсыз климат эсептелет. Бул инвестицияны жана ишкердүүлүктү, аны менен бирге экономикалык өсүштү токтотот. Жалпысынан алганда, Кыргыз Республикасынын мыйзам чыгаруусу рынок экономикасына, ошондой эле өкмөт тарабынан сунушталган экономикалык стратегияга туура келет. Бирок, алар ишке ашырылып жаткандыктан, көбүнчө рынок экономикасын гүлдөтүүгө жардам бербестен, кайта жолтоо болот. Мыйзам чыгарууну ишке ашырууда негизги жетишпестик болуп мамлекеттин жеке бизнеске өтө көп кийлигишүүсү эсептелет. Коррупция төмөнкү рангдагы чиновниктер пара талап кылган "майда" коррупциядан баштап, беделдүү кишилер талап кылган бир кыйла пара алган дагы чоң масштабдагы коррупцияга чейин кирген бул процесстин маанилүү бөлүгү. Дагы башка маанилүү аспектилер бар, мисалы, чиновниктер болуп берилген кереги жок дискрециондук ыйгарымдар, чектен тыш лицензиялоо жана жөнгө салуу, ошондой эле советтик доордон мураска калган мамилелер жана институттар. Алардын ичинде - экономиканы жана коомду саясатташтыруу, мамлекеттин үстөмдүк кылуучу ролу, инициативаларга каршы туруу жана башкарууда жоопкерчиликтин төмөнкү деңгээли, жана ошондой эле мыйзамдарга жана келишимдик мамилелерге карата сыйдын жоктугу.

370. Проблемалар. Кыргыз Республикасында экономикалык ишаракеттерди ашкере жөнгө салуучулук атаандаштык чөйрөнүн начарлануусуна, көмүскө экономиканын өсүшүнө, товарларга жана кызматтарга алардын наркына официалдуу эмес төлөөлөр салынып баалардын көтөрүлүшүнө, дараметтүү мүмкүнчүлүктөр менен салыштырмалуу бюджеттин кирешелүү бөлүгүнүн өсүшүн кыйындатат. Экономиканы өнүктүрүүгө ашкере жөнгө салуучулук өзүнүн терс таасир тийгизүүсү жогорку салык оордугу менен гана салыштырууга болот, анткени ишкердин транзакциондук жана эмгектик чыгымдардын өсүшүнө алып келип, ишкерлер терс экономикага жеңил өтүп кетишет.

371. Паранын жардамы менен өзүнүн кызыкчылыгын колдоо жана мыйзамсыз иштердин себептерин кеңейтүү үчүн мыйзам бузуулар бар экендигинде мамлекеттик аппараттын белгилүү кызыкчылыгы бар. Натыйжада мамлекет терс бизнес менен биригип кетүүдө. Ошондой эле сот системасынын терс экономиканын көбөйүшүнө же кыскарышына катышуу ролу байкалууда. Мыйзамдар иштебеген жерде ишкерлер мыйзамдын күчүнө жана өз менчигин сот жагынан коргоого ишенишпейт, аларга көмүскө сектордо, анын бекемделе баштаган салттары жана механизмдери менен иштөө пайдалуу.

372. Бул көрүнүштөрдүн бардыгы Кыргыз Республикасында экономикадагы коррупциялык көрүнүштөр менен түздөн-түз байланышта жана экономиканы жөнгө салуу боюнча токтоосуз чараларды колдонууну талап кылат.

373. Артыкчылыктар. Республикадагы түзүлгөн жөнгө салуучулук системадагы кемчиликтерди жеңүү максатында, ошондой эле мамлекеттик органдардын ишкердүүлүк субъектилердин ишаракеттерине киришүүсүн кыскартуу үчүн:

(i) ведомстволук инструкцияларга эмес мыйзамдарга гана таянган мамлекеттик жөнгө салууну ишке ашырууга өтүү;

(ii) өлкөнүн стабилдүү жана болжолдуу мыйзам чыгаруу системасын түзүү;

(iii) ишкерлердин абалын татаалданткан жана алардын укуктарын бузган укук ченемдик актыларды кабыл алууга тыюу салууну киргизүү;

(iv) ишкерлердин бизнеске каттоо жана чыгуу тартибин жеңилдетүү;

(v) ашыкча жөнгө салуучулук функцияларды кыскартуу максатында министрликтердин жана ведомстволордун калкка кызмат көрсөтүүчү ишаракетин жакшыртуу;

(vi) ишкерлердин ишаракетин негизсиз текшерүүлөрү үчүн мамлекеттик структураларды жазалоону катаалдатуу зарыл.

374. Максат. Бизнес чөйрөсүндө коррупциянын өсүүсү үчүн жагымдуу чөйрөнү түзүп берүүчү мамлекеттин жөнгө салуучулук жана контролдук функцияларын төмөндөтүү.

375. Маселелер. Ишкердүүлүк субъектилеринин рыноктун жеткиликтүүлүгүнүн жол-жоболорун жеңилдетүү жана мамлекеттик органдардын ашыкча жөнгө салуучулук функцияларын кыскартуу экономиканы жөнгө салуу чөйрөсүндө негизги маселелер болуп калышы керек.

376. Саясат жана чаралар. Мамлекеттик каттоонун тартибин жана жол-жоболорун аныктаган бирдиктүү мыйзам чыгаруу системасын түзүү максатында "Юридикалык жактардын, филиалдардын же юридикалык жактардын өкүлдүктөрү жана жеке ишкерлердин мамлекеттик каттоосу жөнүндө" жаңы мыйзамды кабыл алуу зарыл. Бул мыйзам төмөнкүлөрдү аткарышы керек:

(i) "бирдиктүү терезе" принцибин киргизүү, анда бардык зарыл документтер бир гана мамлекеттик мекемеге жана так чектелген мөөнөттө (бир жумадан ашпайт) берилип, ишкер бардык мамлекеттик органдардагы каттоо жана учетко тургузууну кошуп бардык каттоочу документтердин пакетин алат;

(ii) юридикалык жактарды, бирдиктүү мамлекеттик тизмени мамлекеттик каттоонун тартибин жана жол-жоболорун аныктаган, ошондой эле субъекттер рыногу үчүн мамлекеттик тизмеге киргизилген маалыматтарды берүүчү бирдиктүү мыйзам чыгаруу системасын түзүү;

(iii) юридикалык жактарды каттоону жүргүзгөн органдардын көптүгүн жоюу;

(iv) каттоодон өткөрүүдөн баш тартуунун конкреттүү так тизмесин жана каттоо боюнча кызмат көрсөтүү акысына бирдиктүү мамиле кылуу маселесин белгилөө;

(v) бизнестин рыноктон натыйжалуу өз каалоосу (юридикалык жактан катталган) менен кетүү маселесин чечүү. Мыйзам ишкананы жоюунун жол-жоболорун тактоосу керек, жоюулуучу юридикалык жакты учеттон алуу жол-жобосун бардык каттоочу органдардан (салык органы, Камсыздандыруу фонду ж.б.) макулдашуудан өткөрүү керек.

377. Ишкерлердин суроо-жоопторуна ылайык, лицензиялык уруксаат кылуучу система, ошондой эле мамлекеттик инспекциялык органдар өткөргөн текшерүүлөр ишкерлердин жана мамлекеттик органдардын ортосундагы мамилелешүүдөгү негизги маселелердин бири болуп келүүдө.

378. Лицензиялык-уруксаат кылуучу системаны жакшыртуу максатында лицензиялык талаптардын жана шарттардын толук тизмеси белгиленген лицензиялоо жөнүндөгү жаңы мыйзам кабыл алуу зарыл. Бул, негизсиз талаптарды белгилеген, ведомстволук актыларга ылайыкташканын далилдеген, көп сандаган документтерди лицензиар арыз ээсинен талап кылууга укуктуу болгон жагдайды жок кылууга мүмкүндүк берет. Жаңы мыйзамда төмөнкүлөр максатка ылайыктуу:

- ишаракеттердин лицензиялануучу түрлөрүнүн бирдиктүү жана толук тизмесин белгилөө. Бардык мамлекеттик коопсуздуктун негиздери, укук тартибин камсыз кылуу, курчап турган чөйрөнү, менчикти, жарандардын өмүрүн жана денсоолугун коргоо боюнча лицензиялык тартипти киргизүү талабына кирбеген ишаракеттердин түрлөрү бул тизмеден алынышы керек;

- "гильотина" аттуу таанымал жол-жоболорго негизделген лицензия кылынуучу ишаракеттердин түрлөрүн карап чыгуу тартибин киргизип, ага ылайык, эгерде мамлекеттик органдар такталган мөөнөттүн ичинде (негизи боюнча катуу критерийлерге ылайыктуу) лицензиянын конкреттүү түрүнүн зарылчылыгын ырастай албаса, анда ал ишаракеттин лицензиялануучу түрлөрүнүн тизмегинен алынып салынат.

379. Ишкерлерден негизсиз текшерүүлөр жүгүн алып салуу үчүн алардын санын жана узактыгын кыскартуу, ошондой эле алардын натыйжалуулугун жогорулатуу зарыл. Ушул максатта "Кожоюндук кылуучу субъектилерди укук берилген органдар тарабынан текшерүүлөрдү жүргүзүүнүн жол-жобосу жөнүндө" мыйзам кабыл алуу керек, анын негизине төмөнкү принциптерди киргизүү зарыл:

- мамлекеттик органдардын текшерүү жүргүзүү боюнча ыйгарымдары мыйзам менен аныкталышы керек. Ыйгарымдары мыйзамдык актылар (мисалы, жоболор же эрежелер) менен аныкталган мамлекеттик органдар тарабынан жүргүзүлгөн бардык текшерүүлөр мыйзамсыз деп табылат жана кожоюндук кылуучу субъектилер үчүн эч кандай укуктук натыйжа болбойт;

- кожоюндук кылуучу субъектилердин ак ниеттүүлүктүн презумпциясы;

- мыйзамдагы карама-каршылыктар жана так эместиктер кожоюндук кылуучу субъектилерге каршы колдонула албайт (пайдаланбайт);

- кожоюндук кылуучу субъектилер тарабынан милдеттүү талаптарды колдонгон же колдонбогон фактыларды аныктоо гана текшерүү үчүн негиз боло алышы керек. Мындай талаптар кожоюндук кылуучу субъектилер үчүн ачык жана жеткиликтүү болушу керек.

380. Стабилдүү жана болжолдуу мыйзамды түзүү, ишкердүүлүк үчүн ачык эместикти жоюу, инвестициялык ишаракеттер үчүн коркунучтарды азайтуу үчүн "Кыргыз Республикасынын укук ченемдик актылары жөнүндө" жаңы редакциядагы Мыйзамды кабыл алуу зарыл. Жаңы Мыйзам төмөнкүлөрдү камтышы керек:

- ченемдик укуктук актылардын так баскычтарын жана так системалаштырууну камсыз кылуучу ченемдер;

- актыларды кабыл алуунун натыйжасын болжолдоо менен милдеттүү укуктук, каржылык-экономикалык жана башка актылардын долбоорлордун атайылаштырылган экспертизасын киргизүү;

- экономикалык субъектилердин мындай мыйзамдарды кабыл алуудагы жоготуулардын алдын алуу мүмкүндүгүн түзгөн мыйзамдарды ишке киргизүү боюнча акылга сыярдык мөөнөттөрүн аныктоо.

381. Программалар жана долбоорлор. Азыркы убакта мамлекеттик башкаруу органдарынын иштерин координациялоо чөйрөсүндө жана экономиканы өнүктүрүү, чет өлкөлүк инвестицияларды тартуу жана ишкердүүлүктү колдоо чөйрөлөрүндөгү мамлекеттик саясатты ишке ашыруудагы жеке сектордун коомдук структурасында көптөгөн ар кандай коомдук-мамлекеттик жана ар кандай формадагы таза мамлекеттик органдар бар. Ушу тапта Кыргызстан мындай институттардын ишин жакшыртуу мүмкүнчүлүгүн караштырууда. Ушундай максат менен бардык аталган органдардын ишаракеттерине талдоо жүргүзүлгөн жана Кыргыз Республикасынын Президентинин 2007-жылы 24-февралындагы № 72 Жарлыгы аркылуу мамлекеттик органдардын, негизги донорлордун (эларалык финансылык уюмдар), жекече сектордун өкүлдөрүнүн катышуусу менен Кыргыз Республикасынын Президентинин алдында Инвестициялык кеңеш түзүлгөн. Түзүлгөн органдын бирден-бир негизги маселелери болуп, Кыргыз Республикасынын Президентине, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө Кыргыз Республикасында инвестициялык климатты жана бизнес-чөйрөнү жакшыртуу, өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүшүн ылдамдатуу боюнча сунуштарды жана пикирлерди даярдоону камсыз кылуу жана аларды ишке ашыруу.

382. Ресурстар. Донордук уюмдардын жардамын активдүү издөө менен мамлекеттик бюджеттин эсебинен каржыланат.

383. Натыйжалар. Бул стратегияда караштырылган чараларды өткөрүүнүн жыйынтыгында, каттоонун (кайта каттоонун) жана юридикалык жактарды жоюунун жана ошондой эле ишкерлердин ишаракетине мамлекеттик органдарынын кийлигишүү деңгээлин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берген, ишкердүүлүк ишаракеттерди жөнгө салуунун жаңы жол-жобосу киргизилет жана ишкердүүлүктүн жаңы субъектилеринин рынокко чыгуусуна түрткү берет.

5.2.3. Мамлекеттик башкаруунун реформасы

384. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүдө ар бир Өкмөттүн негизги ролу - бул жеке секторду өнүктүрүүгө көмөктөшүүчү чөйрөнү берүү. Инвесторлордун ондун ичинен алты суроосу башкаруу маселелерине (мыйзамдардын болжолдуу, бюрократия, натыйжалуу сот системасы, салыктарды башкаруу, коррупция жана ишкердүүлүк ишаракетин жөнгө салуу) тийиштүү. Мунун натыйжасында мамлекеттик башкаруунун реформасы ушул Стратегиянын негизги багыттары болуп эсептелет.

385. Өкмөт тарабынан, БУУӨП жана ТАСИС сыяктуу эларалык уюмдардын колдоосу менен министрликтер жана башкаруу ведомстволорун өзгөртүп түзүү тармагында акыркы жылдарда олуттуу кадам жасалган. Функционалдык талдоо мамилелеринин негизинде көпчүлүк министрликтерде алардын маселелери жана функциялары кайта каралып чыгып, ашыкча жана бири-бирин кайталаган функцияларды жок кылуу боюнча сунуштар берилген. Бирок, өлкөдө мониторинг жана баалоо системасынын жоктугу берилген сунуштардын реалдуу ишке ашырууну толук көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк бербеди. Факт жүзүндө, коррупцияга алып келүүчү көптөгөн пикир келишпестиктер, өзгөчө жөнгөсалуу тармагында сакталып калды.

386. Функционалдык түз талдоо үстүртөн жүргүзүлгөн, бул министрликтер жана ведомстволор ортосунда функциялардын туура эмес бөлүштүрүлүшүнө, мамлекеттик органдардын ортосунда жана алардын ичинде адамдык ресурстардын бир калыпта эмес жайгаштырууга алып келди.

387. Жергиликтүү мамлекеттик башкаруулардын жана жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарынын функцияларын талдоо пилоттук региондордо гана өткөрүлүп жана анын жыйынтыктары бааланган эмес. Жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары өкүлдөндүрүлгөндүн функцияларынын аткарылышын камсыз кылуу үчүн каржылоо механизми аныкталган эмес.

388. Проблемалар. Мамлекеттик башкаруунун структурасы, керексиз жана бири-бирин кайталаган функциялар алынып ташталып, функционалдык сызыктар боюнча реформаланышы керек. Өкмөт бизнести жүргүзүү үчүн талаа түзүп берип жана атайын артыкчылыктар, субсидиялар жана коргоо менен кийлигишпеши керек. Ушуга байланыштуу өкмөттүн ишаракетинде чоң отчет берүүчүлүк жана ачыктык зарыл. Мамлекеттик башкаруу тармагындагы реформасыз ийгиликтүү рынок экономикасы тармагында прогресске жетүү же Кыргыз Республикасынын жарандарынын үмүттөрүн канааттандыруу шектүү.

389. Артыкчылыктар. Мамлекеттик башкаруу чөйрөсүндөгү реформалоонун приоритеттүү багыттары болуп, өлкөнү экономикалык жактан өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүк бере ала турган Өкмөттү түзүү.

390. Максаты. Мамлекеттик башкаруу реформалоодо мамлекеттик органдардын жана мекемелердин маселелерин жана функцияларын экономикалык ишаракетке түздөнтүз кийлигишүү жана катышуудан рыноктук жөнгө салуу жана коомчулукка жыргалды тартуулоо багытына салуу негизги маселе болуп калат.

391. Маселелер. Мамлекеттик башкарууну реформалоодо аткаруучу бийлик органдарынын ишинин натыйжалуулугун алардын структурасын тактоо жана ыйгарымдарын жана функцияларын жогорулатуу аркылуу негизги маселелерден болуп калат. Ошондой эле мамлекеттик башкаруу органдарынын жана жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарынын ортосунда, алардын мыйзам түрүндө аныкталган максаттары жана маселелерине ылайык функцияларды бөлүштүрүүдө так чектелүүгө жетишүү зарыл.

392. Саясат жана чаралар. Өкмөт министрликтердин жана ведомстволордун функцияларын ар тараптуу талдоосунун негизинде ашыкча, бири-бирин кайталаган функцияларды кыскартып, окшош функцияларды консолидациялап, мамлекеттик функциялардын реалдуу децентрализациялоосун өткөрүп жана анын негизинде өзүнүн структуралык бөлүктөрүн кеңири масштабда өзгөртүп түзүүнү өткөрүп, параллелдүү структураларды жоюп, бюрократиялык аппараты кыскартуусу зарыл.

393. Кызыкдар тараптар менен жөнгөсалуу жана консультациялоо натыйжасын талдоо, эларалык тажрыйбанын негизинде чечимдерди кабыл алуу жол-жобосун жайылтуу - коррупцияга каршы маанилүү механизм болушу керек. Азыркы учурда мындай жол-жоболор жок, бирок жаңы өкмөт тарабынан алардын зарылчылыгы жана коомдук саясаттын форматтарынын жана жол-жобосунун негизинде жайылтылат деп айтылган.

394. Коррупцияга каршы мыйзам долбоорун жана ишке киргизилген укук ченемдик актылардын милдеттүү экспертизасы чиновниктер арасындагы коррупция үчүн мүмкүнчүлүктөрдү олуттуу кыскартат. Экспертиза коррупциогендик ченемдерди таап жана аларды мыйзам долбоорун даярдоо баскычында жаап коюшу керек.

395. Ведомстволук ченем чыгаруу коррупциянын болушуна көмөк көрсөтүүдө, анда министрликтер жана ведомстволор өздөрүнүн ыйгарымдарын ишке ашыруу тартибин өздөрү аныкташат. Ошондуктан, министрликтер жана ведомстволордун бардык укук ченемдик актыларга инвентаризациялоо жана ашыкча жөнгө салууну кесе чабуу максатында алардын ишаракеттерин жөнгө салуучу коргоо механизмдерин киргизүү зарыл. Тиешелүү мамлекеттик орган тарабынан белгиленген мөөнөттө негизделбеген актылар жараксыз деп жарыяланышы керек.

396. Мамлекеттик башкаруу системасында коррупцияны алдын алуу боюнча маанилүү жана кечиктирилгис чаралардын бири - мамлекеттик бюджетти натыйжалуу түзүү жана аткарууга байланыштуу маселе эсептелет. Өткөөл өлкөлөр үчүн мамлекеттик бюджет - чиновниктердин коррупциялык аракеттеринин өтө аялуу бөлүгү. Сөз тышкы заемдор жана кирешелерди түзүү системасы жөнүндө гана эмес, ошондой эле каражаттарды бөлүштүрүү системасы жөнүндө да болууда.

397. Салыктык башкарууда реформаны өткөрүү, анда салык төлөөчүлөрдүн жана салык органдарынын укугунун тең салмактуулугуна жетишүү, салык жана бажы органдарында коррупциянын төмөндөшү жана бул органдардын ишаракеттеринин натыйжалуулугун жогорулатуу болжолдонуусу зарыл.

398. Коррупцияга каршы чаралардын маанилүү багыты мамлекеттик каржы системасынын реформасынын ачыктык жана отчеттуулук багыты болуп эсептелет. Бюджетти түзүү жана аткаруунун программалык бюджет ыкмасына өзгөчө көңүл бурулат.

399. Бул коррупцияга каршы чаралардын катарына электрондук өкмөттү түзүү дагы кирет, ал чиновниктер менен жарандардын түз сүйлөшүүлөр санын азайтууга, клиенттерге көрсөтүлүүчү мамлекеттик кызматтардын жана аны көрсөтүү шарттарынын бардык тизмесин ачып берүүгө мүмкүндүк берет.

400. Акыркы жылдарда коррупцияга каршы күрөшүүгө катышуучу негизги элементтердин ичинен бардык жарандык коомдор Кыргызстанда катышты. Бул - жарандык коомдун чечимдерди кабыл алууда катышуусу, пресса эркиндиги, маалыматтын жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү, Парламенттик көзөмөл, коалицияларды түзүү жана коллективдүү аракеттер, аялдарды жергиликтүү уюмдардын деңгээлинде катыштырууга тартуу. Бирок, кээде бул процесстерге бийликтин таасири өтө эле маанилүү болуп, ушуга окшогон жарандык коомдун катышуусу жөнөкөй эле формалдуулукка айлантууда. Ошондуктан коомчулук менен консультация жол-жоболорун бул процессти жөнгөсалуучу укук ченемдик актыларды кабыл алуу жолу менен формалдаштыруу зарыл.

401. Коррупциянын кыскартылышына жергиликтүү деңгээлде мамлекеттик башкарууну реформалоо жана жергиликтүү өзүнбашкарууну өнүктүрүү да түрткү берет. Биринчи кезекте, жергиликтүү өзүнбашкаруунун натыйжалуу укуктук базасын камсыз кылуу, анын ичинде мамлекеттик башкаруу жана жергиликтүү өзүнбашкаруу органдарынын функцияларын жана ыйгарымдарын так чектөө жана бюджеттер аралык мамилелердин реформасы. Көрсөтүлгөн ишчаралар негизинен "Кыргыз Республикасында мамлекеттик башкаруунун децентрализациясы жана жергиликтүү өзүнбашкарууну 2010-жылга чейин өнүктүрүү" Улуттук стратегияны ишке ашыруунун алкагында өткөрүлөт.

402. Программалар жана долбоорлор. Коррупцияга каршы күрөшүүнүн Мамлекеттик стратегиясында функционалдык талдоонун негизинде мамлекеттик башкаруу органдарын өзгөртүп түзүү боюнча чаралар каралган. Бул чаралар бири-бирин кайталоочу функцияларды жана структуралык бөлүктөрдү табуу максатында талдоону тигинен гана эмес, ошондой эле туурасынан да өткөрүүнү караштырат.

403. Мамлекеттик башкаруу тармагында реформаны мониторинг жана баалоо системасын түзүү боюнча ишчараларды өлкөнүн өкмөтү жана БУУӨП менен биргелешип ишке ашыруу болжолдонууда.

404. Жаңы Кыргыз Республикасынын коррупцияны алдын алуу боюнча Улуттук агенттигинин функциясына коррупцияны алдын алуу жана күрөшүү боюнча долбоорлордун пакетин даярдоо, мамлекеттик стратегияны жөнгөсалуу боюнча иштерди өз ара айкаштырууну ишке ашыруу кирет.

405. Ресурстар. Донорлук уюмдардын жардамын активдүү издөө менен бирге финансылоо мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.

406. Натыйжалар. Өткөрүлгөн ишчаралардын натыйжасында төмөнкүлөргө жетүү пландаштырылууда:

(i) тыгыз жана натыйжалуу Өкмөттү түзүү;

(ii) бюрократиялык башкаруунун масштабдарын кыскартуу;

(iii) өткөрүлүп жаткан кайта өзгөртүү, алдын ала эскертүүчү чараларды зарыл болгон учурда гана кабыл алуунун жүрүшүн контролдоо;

(iv) коррупцияны алдын алуу боюнча чараларды кабыл алуу;

(v) мамлекттик органдардын ишаракеттеринде ачыктык;

(vi) мамлекеттик финансыда көбүрөөк ачыктыкка жана жоопкерчиликке жетүү;

(vii) программалык бюджеттөө принцибине негизделген бюджеттин долбоорунун сапатын жакшыртуу;

(viii) мамлекеттик кызматты децентрализациялоо стратегиясын кабыл алуу жана жергиликтүү өзүнбашкарууну өнүктүрүү.

5.2.4. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин дараметин

жогорулатуу

407. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик кызмат жөнүндө" Мыйзамына ылайык Кыргыз Республикасында мамлекеттик кызмат кесипкөйлүк, компетенттүүлүк, чынчылдык, контролдуулук жана отчеттуулук принциптерине негизделет жана иштейт. Мыйзам тарабынан мамлекеттик кызматкерлердин укуктук, экономикалык жана социалдык корголушу, мамлекеттик кызматкерлердин үйбүлөсүнүн татыктуу жашоосу деңгээли үчүн эмгек акысы кепилденет. Мындан тышкары, мамлекеттик кызмат системасын дайыма жакшыртып туруу, тандоодогу ачыктык жана калыстык, ишти баалоо жана конкурстук негизде кадрларды жылдыруу, ошондой эле саясий таасирди жана мамлекеттик кызматкерлердин ишаракеттерине укуксуз кийлигишүүнү алып таштоо болжолдонууда.

408. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматтарынын бүгүнкү чындыктары мыйзамда декларацияланган принциптерден азырынча алыс.

409. Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик кызмат жөнүндө" Мыйзамында Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агенттигинин аракеттенүүсү каралган, ал такай иштеп жаткан мамлекеттик орган болот. Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агенттиги мамлекеттик кызмат тармагында бирдиктүү мамлекеттик саясатын иштеп чыгат жана турмушка ашырат. Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агенттиги ММКна башкаруучу мамлекеттик кызматкерлерди дайындоо жана бошотуу, мамлекеттик кызматтык бош орундарга өткөрүлгөн конкурстук тандоолор боюнча жыйынтыкталган маалыматтарды жарыялап турат.

410. 2004-жылдан Кыргыз Республикасынын "Мамлекеттик кызмат жөнүндө" Мыйзамын кабыл алгандан баштап Кыргыз Республикасында статс-катчылар институту уюштурулду. Статс-катчы Кыргыз Республикасынын министрликтеринде, мамлекеттик комитеттеринде жана башкаруучу ведомстволорунда жогорку башкаруучулук мамлекеттик кызматты ээлеген мамлекеттик кызматкер болот эсептелет.

411. Статс-катчы туруктуу, мамлекеттик органдын жетекчисинин отставкасына же кызматтан бошотуусуна карабаган алмаштырылгыс кызмат болуп саналат.

412. Статс-катчы ваканттык кызматын ээлөөгө тандоо конкурстук негизде өтөт. Статс-катчы аткаруучу бийлик органдарында Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Кеңештин сунушу жана мамлекеттик органдын жетекчисинин макулдугу менен Кыргыз Республикасынын Премьер-министри тарабынан дайындалат жана бошотулат.

413. Мамлекеттик кызматкерлердин кирешелеринин ачыктыгын жана алардын Кыргызстандын элинин алдында жоопкерчилигин көтөрүүнү камсыз кылуу системасын түзүү максатында "Саясий жана башка атайын мамлекеттик кызмат ордун ээлегендердин жана ошондой эле алардын жакын туугандарынын мүлкү жана кирешелери тууралуу маалыматтарды басып чыгаруу жана декларациялоо жөнүндө" Мыйзам кабыл алынган.

414. Проблемалар. Мамлекеттик кызмат системасындагы коррупциянын токтотулгус өсүшүн ачык көрсөткөн эларалык уюмдун сунуштар менен, азыркы Өкмөт 2000-жылдын башындагы түзүлүштөгү мамлекеттик кызмат системасын реформалоо боюнча чараларды колдонууга мажбур болгон. Өзүнчө чаралар Дүйнөлүк банктын жана башка донорлордун колдоосу менен мамлекеттик кызматты реформалоо программасынын алкагында өткөрүү пландаштырылууда. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматтар жөнүндө жаңы мыйзамдар кабыл алынып, атайылаштырылган агенттиктер түзүлдү. Аны менен бирге, Кыргыз Республикасынын мамлекеттик жана муниципалдык кызматтары жалпысынан өнүгүүчү өлкөлөр үчүн бирдей болгон жалпы маселелерге ээ, алар жетишпеген каржылоо, мамлекеттик башкаруу институттарынын институционалдык начардуулугу, маанилүү саясатташуусу, ууручулук жана коррупция менен мүнөздөлөт.

415. Атаандаштык деңгээлден бир топ төмөн болгон мамлекеттик кызматкерлердин эмгек акысы иш сапатынын төмөндүгүнүн бирден-бир себептери, ошондой эле коррупциянын пайда болушу үчүн жагымдуу чөйрө болуп калууда. Мамлекеттик кызмат жөнүндөгү жаңы мыйзамдын кабыл алынганына жана мамлекеттик кызмат боюнча атайылаштырылган агенттикти түзүүгө карабастан, өлкөдө мамлекеттик кызматкерлерди тандоонун меритократикалык принцибин иш жүзүнө чындап жайылтууга мүмкүндүк бербеген өтө төмөнкү дарамет бар. Мамлекеттик кызматкерлер дагы деле социалдык жана укуктук коргонуунун алсыз кепилдиктерине ээ. Мамлекеттик кызматтын натыйжалуулугу жана кесипкөйлүккө саясий процесстердин таасир тийгизүү даражасы өтө жогору бойдон калууда. Өз учурунда бул квалификациялык кадрлардын маанилүү туруксуздугуна алып келет.

416. "Кирешелерди декларациялоо..." Мыйзамынын жоболорун аткарбагандыгы үчүн катуу жоопкерчилик чаралардын жана аларды көзөмөлдөө боюнча иштелип чыккан механизмдердин жоктугу, кээ бир жогорку мамлекеттик кызматчылардын өзүлөрүнүн декларацияларын тапшырбагандыгына алып келет.

417. Азыркы убакта, мамлекеттик сектордо эмгек акысын төлөп берүү фондун түзүүдө принциптерди жана ченемдерди жөнгөсалуучу бир дагы иштеп жаткан механизм жок. Тармактык министрликтер жана башка мамлекеттик органдар куушведомстволук кызыкчылыктарды кубалап, мыйзамчыгаруучулук жана мыйзамченемдүү актылар аркылуу легалдаштырууга жетишүү менен эмгек акысын төлөп берүүчү фондду түзөт (үстөк жана айлык акыга кошумча төлөмдөрдү кошкондо). Эмгек акысын төлөп берүүнүн азыркы системасы жетишерлик ийкемдүүлүк менен айырмаланбайт, ошондой эле ошол эле башкаруудагы же бөлүмдөгү өздөрүн эч нерсеси менен көрсөтө албаган пассивдүү кызматчылардын материалдык сыйлоо акысын кыркуунун эсебинен активдүү жана инициативдүү жумушчуну сыйлоого мүмкүндүк бербейт. Жашоо үчүн зарыл болгон каражат минимумунун жана керектөөчү баалардын индексинин өзгөрүү фонунда, бюджеттик мекемелердин эмгек акыларынын индексациялоо процесси баанын жалпы өсүү динамикасынан бир топ маанилүү даражада артта калууда. Социалдык сектордогу орточо эмгек акысынын көрсөткүчү мамлекетти башкаруу секторуна караганда эки эсеге төмөн, Күч блогунан үч эсеге төмөн, бирок ара катыш мындайча берилиши керек эле: Мамлекеттик кызмат сектору - 1,0, Күч блогу - 1,2 жана Социалдык сектор - 0,8.

418. Артыкчылыктар. Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат системасын өнүктүрүүнүн негизги артыкчылыгы - аны кесипкөй жана чынчыл кызматчылар менен толтуруу болуп эсептелет, ал үчүн эмгек акысын төлөөгө реформа жүргүзүү, ак ниеттүү жана квалификациялуу кызматчыларды саясий өзгөрүүлөрдөн коргоого жетишүү.

419. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматты жакшыртуунун максаты болуп анын кызматчыларынын дараметин жогорулатуу, мамлекеттин жарандар астында функционалдык милдеттерин натыйжалуу аткарууда максималдуу кесипкөй, ачык жана отчет берүүгө милдеттүү болушу эсептелет.

420. Маселелер. Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат системасын өнүктүрүүдө негизги багыттары төмөнкүлөр болот:

(i) мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин эмгек акысын төлөө системасын реформалоо, мамлекеттик жана муниципалдык кызматтын беделин жана анын туруктуулугун коомдун алдында көтөрүүчү социалдык кепилдиктерди камсыз кылуу;

(ii) гендердик принципти эсепке алып, муниципалдык жана мамлекеттик кызматтарды профессионалдык адистер менен камсыз кылуу;

(iii) Кыргыз Республикасынын Президентинин астындагы башкаруу Академиясынын базасында кадрларды окутуу жана кайта даярдоо системасын өнүктүрүү;

(iv) мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин иштиктүү укуктук жана социалдык кепилдиктерин камсыз кылуу;

(v) муниципалдык кызматты уюштуруу үчүн зарыл укуктук базаны түзүү;

(vi) министрликтердин жана ведомстволордун кадрдык кызматтарынын дараметин бекемдөө;

(vii) жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарында кадрдык ишти жакшыртуу;

(viii) коррупция менен күрөшүү боюнча мамлекеттик, муниципалдык жана аскер кызматында, укук коргоочу органдарында жана социалдык ведомстволордо жүрүм-турум кесипкөйлүк кодексин жайылтуу аркылуу алдын ала эскертүүчү чараларды өнүктүрүү;

(ix) мамлекеттик кызматкерлердин кирешелеринин жана чыгымдарынын контролун декларациялоо механизмдерин өнүктүрүү жана декларациялоо боюнча милдеттенмелерди аткарбагандыгы үчүн жазалоону күчөтүү;

(x) жарандык коомдун ар бир мамлекеттик органдагы кабыл алынган коомдук-маанилүү чечимдерге катышуунун иш жүзүндөгү механизмдерин түзүү;

(xi) аткаруучу тартипти күчөтүү.

421. Саясат жана чаралар. Өкмөт тарабынан белгиленген маселелерди чечүү үчүн мамлекеттик жана муниципалдык кызматтарынын реформанын бардык багыттарын каржылык жактан камсыз кылууну деталдаштырылган механизмин иштеп чыгууну камтыган тиешелүү чаралар каралышы керек. Өкмөт эларалык тажрыйбаны изилдеп чыгып жана эмгек акыны төлөө системасын өзгөртүп түзүп, өзүнүн схемасын сунуш кылышы керек. Функционалдык талдоонун жыйынтыгынын негизинде параллелдүү түрдө мамлекеттик кызматкерлердин саны радикалдуу кыскартышы керек.

422. Пара алуучуулук жана кызмат абалынан пайдаланылуучулукка каршы натыйжалуу алдын-ала эскертүүчү чара чиновниктин кызматтык ишаракетинин ченемдик документтердеги деталдаштырылган регламентация болуп эсептелет. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин жүрүм-турумунун тыюу салынган варианттарынын тизмеги ар бирине белгилүү болушу керек, ал үчүн тиешелүү окутуу жана түшүндүрүү иштери өткөрүлөт.

423. Мамлекеттик кызматты өзгөртүп түзүү өзгөчө негиздүү өзгөрүүлөргө Салык жана жыйноолор боюнча Кыргыз Республикасынын мамлекеттик комитети жана Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бажы комитети сыяктуу структуралар кабылышы мүмкүн, алардын ишаракет чөйрөсүндө ишкерлер жана мамлекеттик кызматчылар ортосунда тике контакттар болууда.

424. Программалар жана долбоорлор. Бүгүнкү күндө донорлордун колдоосу аркылуу мамлекеттик башкаруу системасын реформалоо Стратегиясы иштелип чыккан жана жүзөгө ашырылып жатат. Мамлекеттик кызмат иштери боюнча Агентство аркылуу мамлекеттик кызматка конкурс менен тандоо системасы кеңири ишке кирип жатат. Стратегияда жана иш программаларда кадрларды даярдоо жана кайра даярдоо, аларды ротациялоо, кирешелерди декларациялоо боюнча конкреттүү чаралар каралган. Жетекчилердин зомбулугунан мамлекеттик кызматкерлерди коргоо боюнча чаралар иштелүүдө. Финансы министрлиги менен биргеликте эмгек акыны реформалоо боюнча өлкөнүн өкмөтүнө жана Президентине сунуштар даярдалууда.

425. Ресурстар. Финансылоо донордук уюмдардын жардамын активдүү издөө менен бирге мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.

426. Натыйжалар өткөрүлгөн ишчаралардын натыйжасында төмөнкүлөргө жетүү пландаштырылууда:

(i) мамлекеттик кызматтын саясий нейтралдуулугун жана стабилдүүлүгүн жана саясий жана саясий эмес кызматтардын так чектелүүсүн камсыз кылуу;

(ii) кандидаттарды мамлекеттик кызматкерлер кызматына конкурстук негизде тандоонун заманбап критерийлерин аныктоо;

(iii) мамлекеттик жана муниципалдык кызматка жогорку профессионалдык адистерди тартуу;

(iv) мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлердин ишаракеттеринин ачыктыгына жана жоопкерчиликтигине жетүү;

(v) жогорку мамлекеттик кызматтарды ээлөөдө гендердик теңчиликке жетүү;

(vi) кесипкөйлүк кодексте жазылган жүрүш-турушту кабыл алуу.

5.2.5. Укук тармагындагы реформа

427. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык Кыргыз Республикасындагы сот адилеттиги сот, көзкарандысыз соттор аркылуу гана ишке ашырылып жана Кыргыз Республикасынын конституциясына баш ийет. Кыргыз Республикасынын сот системасы Конституциялык сот, Жогорку сот жана жергиликтүү соттордон турат. Мындан тышкары, Конституциялык мыйзамдар менен адистештирилген соттор уюштура алышат.

428. Кыргыз Республикасынын Конституциялык соту Кыргыз Республикасынын Конституциясын коргогон жогорку сот органы болуп эсептелет. Кыргыз Республикасынын Жогорку соту - бул жарандык, кылмыштуулук, башкаруучулук сот өндүрүшү, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган башка иштери боюнча тармактарындагы жогорку сот бийлигинин органы. Кыргыз Республикасынын жергиликтүү соттору болуп райондук, шаардык жана облустук соттор эсептелет. Жергиликтүү соттор мамлекеттин сот системасынын негизги звеносу болуп эсептелет жана аларга Кыргыз Республикасынын процессуалдык мыйзамына ылайык жарандардын, башкаруучулук, чарбачылык жана кылмыш иштеринин негизги бөлүгү тиешелүү.

429. 2007-жылдын 15-январындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясынын жаңы редакциясына тиешелүү соттук органдар кошумча полномочиелерге ээ болушкан: камоого санкция берүү, кайтаруу алдында кармоо, тинтүү, телеграфтык билдирүүнүн жана кат жазуунун жашыруусун чектөө. Мыйзамда каралган учурларда ар ким присяжныйлардын катышуусу менен сотто иш каратууга укукка ээ экендиги Конституцияда бекитилген. Кыргыз Республикасынын Конституциясында соттук өзүн башкаруу - Соттордун кеңеши жана Кыргыз Республикасынын сотторунун съездинин иштеши каралган. Соттордун Кеңеши, соттук системанын бюджетин түзүү, соттордун квалификациясын жогорулатууну уюштуруу, тартип жоопкерчиликтери полномочиелерин аткарууга дайындалат. Конституцияда, правосудие боюнча Улуттук кеңеш соттордон, Жогорку Кеңештин Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн өкүлчүлүктөрүнөн жана коомдук уюмдардан түзүлөрү каралган. Правосудие боюнча Улуттук кеңеш соттордун бош орундарына кандидаттарды тандоо, ротация жүргүзүү, жумуштан алуу полномочиелерине ээ. Биринчилерден болуп Конституцияда Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун жана Жогорку сотунун сотторун чектик жашка чейин, ал эми жергиликтүү соттор биринчи жолу 5 жылга, экинчи жолу 10 жылга, андан ары чектик жашка чейин шайлоо каралып жатат. Ушул мөөнөт ичинде жүрүш-турушу жакшы соттор өзүлөрүнүн полномочиелерин сакташат.

430. Проблемалар. Кыргыз Республикасынын бийлигинин сот бутагы Кыргызстандагы мамлекеттик системанын эң алсыз звеносу болуп эсептелет. Эмгек акынын төмөндүгү, соттордун материалдык-техникалык камсыздыгынын начардыгы, соттордун жан башына келүүчү иштердин көптүгү, соттор арасында бир калыпта иштерди бөлүштүрүү механизминин начардыгы, бөлмөлөрдүн тартыштыгынын негизинде соттук иштерге жана талдоолорго катышуунун чектелгендиги, соттук секретарлардын жана сот аппаратынын жумушчуларынын профессионалдуулугунун начардыгы, сот укуктарын ишке ашырууда граждандардын катышуу механизмдеринин жоктугу, коррупциялар жана көптөгөн соттордун аткаруу бийлигинин көргөзмөлөрүн аткарууга даярдыгы экономикалык субъектилердин жана калктын сот системасына ишенбөөчүлүк менен мамиле кылуусуна алып келди. Буга байланыштуу, соттор аларга жүктөлгөн адамдын конституциялык укуктарын жана эркиндигин коргоо, укуктарын жана менчигин коргоо, контракттарды, башкаруучулук чечимдердин мыйзамдуулугун контролдоо ж.б. функцияларын натыйжалуу аткара алышпайт. 2005-жылдын жазындагы революциядан кийинки окуялары, бир жагынан, сот системасынын терең кризисин, экинчи жагынан - анын рынок экономикасы менен демократиялык укуктук мамлекетте өзүнүн функцияларына толук дал келбешин көрсөттү. Бул кырдаал төмөнкү себептер менен шартталган:

- аларды дайындоонун жана кызматтан алуунун саясий ыргактары менен;

- сот системасы жетишерлик финансыланбашы, анын ичинде соттордун жана прокурорлордун төмөнкү айлык акы деңгээли менен;

- коомчулук үчүн ачык сот иштерин жүргүзүү жана сот чечимдерин камсыз кылуу, анын ичинде зордук менен аткарууну жөнгөсалуу механизминин жоктугу менен.

431. Азыркы убакта сот системасын "басып алуу" реалдуу коркунучу бар, сот органдары саясий күчтөр тарабынан да, ошондой эле криминалитет тарабынан да кысым көрүшүүдө. Соттордун чечимин ишке ашырууну камсыз кылуу механизминин жетишерлик натыйжасыз.

432. Артыкчылыктар. Укуктук тармактагы бирден бир маанилүү багыттардан болуп сот жана укук коргоо системасын комплекстүү реформалоо эсептелет.

433. Максат. Соттук жана укук коргоочулук комплекстүү реформа, конституциялык укуктардын жана эркиндиктердин натыйжалуу кепилдиктерин түзүү, ишкердик жана инвестициялык климатты жакшыртуу, ошондой эле мамлекеттик органдарынын башкаруучулук зомбулуктан кармоо үчүн өтө зарыл.

434. Маселелер. Сунушталган реформа төмөнкү маселелерди чечүүсү керек:

(i) коомго өзгөртүүлөрдүн фундаменталдуу мүнөзү тууралуу белги берилет, алардын натыйжаларында жаңы, компетентттүү жана көзкарандысыз сот системасы курулат;

(ii) комплекстүү мүнөзгө ээ болот, ага юридикалык билим берүү системасынын реформасын, мыйзамдардын материалдык жана процессуалдык реформасын, укук коргоо органдарынын (прокуратура, милиция, мамлекеттик коопсуздук органдары ж.б.) реформасын, ошондой эле сот-аткаруучулук органдарын, жазаларды аткаруу жана укуктук кызматтар системасын (адвокатура, нотариат ж.б.) кошуп;

(iii) сот кызматына кандидаттарды тандоодо жогорку кесипкөйлүк жана моралдык критерийлерин жана аларды бул кызматтан четтетүү мүмкүнчүлүгүн чектөөнү камсыз кылуу; бул соттордун көзкарандысыздыгын жана алардын отчет берүүгө милдеттүүлүгүн кепилдейт, анын үстүнө корпоративдик эмес, жекелик - мыйзам алдында гана жоопкерчиликтүү;

(iv) калкка көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатын төмөндөтпөстөн жаңы системага өтүүнү камсыз кылуу;

(v) сот присяжныйлардын катышуусу менен сот иштерин алып барууну ишке ашыруу;

(vi) камоого санкция берүү полномочиесин берүү, кайтаруу алдында кармоо, тинтүү, телеграфтык билдирүүлөрдү, кат жазууларды жашырышын тергөө жана сот органдарынан чектөө.

435. Саясат жана чаралар. Миңжылдык чакыруулардын корпорациясынын Ирегелик программасынын Концепциясынын алкагында Кыргызстан сот органдарындагы коррупцияны кыскартуу, сот системасынын натыйжалуулугун жана көз карандысыздыгын жогорулатуу, укук коргоо органдарындагы коррупция менен күрөшүү жана натыйжалуу кылмыштуу кубалоо боюнча бир топ чараларды кабыл алышы керек.

436. Бул максаттарда сот системасында анын оптималдуу көлөмүн жана структурасын аныктоо үчүн функционалдык талдоо жүргүзүү керек, "Соттордун статусу жөнүндө" жаңы мыйзамын кабыл алуу керек, анда соттор үстүндө коомдук жана кесипкөйлүк контролду камсыз кылган көзкарандысыз органдын ыйгарымдары (Сот укугу боюнча Улуттук кеңеш), ички тергөөнү жүргүзүү ыйгарымдары менен квалификациялуу персоналды гана тандоо жана дайындоо жол-жоболорду, укуктук саясатты жана соттордун жана башкаруунун ишаракетинин стратегиясын түзүп чыгуу үчүн чараларды көрүү, аларды саясий кол салуучулуктан коргоо, сот жана аткаруучу бийликтин реалдуу бөлүнүшүн камсыз кылуу бекитилет. Соттук өзүн-өзү башкаруу органдарына - соттор съездине жана соттор Кеңешине функцияларды жана полномочиелерди бекитүү.

437. Ишкердүүлүктү өнүктүрүүгө өбөлгөлөрдү түзүү үчүн сот иштерин жүргүзүүнү жеңилдетүүгө жана коммерциялык иштер боюнча соттук процесстин мөөнөттөрү кыскартылууга багытталган өзгөртүүлөр киргизилип, сотто караган иштин жыйынтыктары боюнча алынган мамлекеттик пошлинанын тартиби жана өлчөмдөрү өзгөртүлөт. Ишти автоматтык түрдө бөлүштүрүүнү жана жарандардын соттун чечимдерине Интернет аркылуу ачык жеткиликтүүлүгүн камсыз кылган соттук маалыматтын жана башкаруунун бирдиктүү системасы жайылтылат.

438. 2007-жылдын 15-январындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясынын чендерин аткаруу жана соттук укуктук системанын ачыктыгына жана натыйжалуулугуна жетишүү, калкты сот иштер процессине тартуу максатында Кыргыз Республикасынын Кылмыш процессуалдык кодексинин ченемдерин, сот органдарына камоого санкция берүү, кайтаруу алдында кармоо, тинтүү, телеграфтык билдирүүлөрдү, кат жазууларды жашырышын чектөө боюнча прокуратуранын полномочиелерин берүүнү карап чыгуу зарыл, ошондой эле Кыргыз Республикасында заседателдердин присяждык институтун түзүү суроосун кароо.

439. Укук коргоо органдарынын өзгөртүп түзүүсүн кечиктирилбес маселелердин бири, ал өзүнө миссиясын, максаттарын жана маселелерин, ашыкча, бири-бирин кайталаган жана туура келбеген функцияларды алып таштоону, адамдык дараметти кайта бөлүштүрүүнү, укук коргоо органдарынын өзүндөгү коррупцияны алдына алуу үчүн чараларды камсыз кылууну тактоону киргизиши керек. Алардын ишаракетин саясий таасирден көзкарандысыздыгын камсыз кылуу керек. Компетенттүүлүк жана кесипкөйлүк укук коргоо органдарынын ишине башкы талаптар болушу керек.

440. Коррупциянын алдын алуу жана коррупцияланышкан кызматкерлерге карата текшерүү жүргүзүү максатында укук коргоо органдарынын курамында натыйжалуу бөлүмдөрдү түзүү зарыл. Кызматкерлерге полиграф тестти колдонууну, эмгек акысын көтөрүү, кызматкерлерди окутуу боюнча чаралар керек.

441. Кыргыз Республикасынын баңгизаттарды контролдоо боюнча Агенттиги, ИИМ, Улуттук коопсуздукту сактоо мамлекеттик комитети жана Финансылык полиция да баңгизат, экономикалык жана уюшулган кылмыштуулук менен күрөшүү тармагында бири-бирин кайталаган бөлүмдөрдү жоюу, алардын ишаракетинин натыйжалуулугун жана ачыктыгын жогорулатуу максатында кайта түзүлүшү керек. Мамлекеттик кызматтын өзгөртүп түзүлүүсүндө өзгөчө кардиналдык өзгөртүүлөргө бажы жана салык кызматтары сыяктуу структуралар тартылышы керек, себеби алардын ишаракет чөйрөсүндө ишкерлердин жана мамлекеттик кызматчылардын ортосундагы тикеден-тике түз байланыш болуп турат.

442. Ресурстар. Каржылоо донордук уюмдардын жардамын активдүү издөө аркылуу мамлекеттик бюджеттин эсебинен ишке ашырылат.

443. Натыйжалар. Функционалдык анализге негизделген көптараптуу улуттук сот жана укук коргоо реформасы төмөнкүлөргө:

(i) сот органдарынын анык көз карандысыздыгына жана натыйжалуулугуна жетүүгө;

(ii) сот чечимдерин кабыл алуунун ачык процессине;

(iii) соттордун жана укук коргоо органдарынын баркын элдин алдында көтөрүүгө;

(iv) сот жана укук коргоо системаларындагы коррупциянын жалпы деңгээлинин мониторинг жана баалоо процессинде жарандык коомдун ролун күчөтүүгө алып келет.

5.3. Адамдык жана социалдык өнүгүү

444. Жумушчу орундарын түзүү, кесипчилик ыкмаларды өнүктүрүү, аялдарды жана эркектерди ишке орноштурууда тең мүмкүнчүлүк, эмгекти коргоо, татыктуу эмгектин тартыштыгын төмөндөтүү көйгөйүнө тең тайлаш эле, адамдык жана социалдык өнүгүү көйгөйү Кыргыз Республикасынын мамлекеттик саясатынын күн тартибинде борбордук орунду ээлейт. Бирөөлөр кедейчиликти кыскартууну, билим алуу жана калктын саламаттыгын сактоо үчүн мүмкүнчүлүктөрдү камсыз кылууну жана ал үчүн жагымдуу турмуш шарттарды камсыз кылууну, калктын камкордукка муктаж категориясын кошушат. Бул максаттардын бардыгы эларалык коомчулук тарабынан иштелип чыккан Миң жылдыктын өнүгүү максаттары менен дал келет, ошентип МӨМ 2007-2010-жылдарга Кыргызстандын өнүгүшүнүн стратегиясын түзөт.

445. Бул бөлүмдө түздөн-түз адамдык жана социалдык өнүгүү максаттарга жетүүгө багытталган социалдык саясат каралат. Анын продуктусу болуп адамдык капитал (б.а. билимдүү жана ден-соолугу чың калк) жана социалдык капитал (б.а. өз ара түшүнүүгө негизделген солидардуу коом) милдеттүү шарт катары алардын топтолушу, ошондой эле өлкөнүн экономикалык өнүгүшүнүн жыйынтыгы жана мамлекеттик башкаруунун натыйжалуу системасын түзүү эсептелет. Ошондуктан социалдык чөйрөдө адамдык жана социалдык капиталдын топтолушу Стратегиянын негизги максаты болуп эсептелет. Кедей калктын билим берүүгө жана саламаттык чыңдоого, социалдык коргоо жана социалдык камсыздандыруу системасына жетиштүүлүгүн камсыз кылуу, калкты тийиштүү турмуштук шарттар менен камсыз кылуу аркылуу кедейчилик көйгөйлөрүн чечүү социалдык саясаттын артыкчылыгы болуп эсептелет.

5.3.1. Коом тарабынан талап кылынган билим берүү

446. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Бүгүнкү күндө билим берүү, дүйнөдө коомдук өнүгүүнүн маанилүү көрсөткүчтөрүнүн жана артыкчылыктуу багыттарынын бири бойдон калууда. XXI кылымда билим берүүнүн өнүгүшүнүн багыттарын аныктаган көптөгөн эларалык уюмдардын ар кандай материалдарында билим берүү адамзаттык цивилизациянын прогрессивдүү өнүгүшүнүн маанилүү шарты, ыкмасы болуп эсептелери бир нече жолу белгиленген. Бардык өлкөлөр билим берүүгө карата өз мамилелерин түп-тамырынан бери өзгөртүүдө. Мындай көңүл бөлүүнүн себеби азыркы коомдун эң маанилүү баалуулугу жана негизги капиталы болуп адам эсептелип жатканында.

447. Кыргызстанда билим берүүнүн өнүккөн системасы бар, ал өлкөнү өнүктүрүүдө орчундуу роль ойноодо жана балдарды жана чоңдорду рынок экономикасынын жана демократиянын шартында турмушка жана ишкердүүлүккө даярдоодо алардын коомдун жыргалчылыгы үчүн жемиштүү иштөөгө мүмкүнчүлүктөрүн жана умтулууларын, жаңы инфраструктураны кабыл алууга жана өздөштүрүүгө мүмкүнчүлүктөрүн жана ачыктыгын, инсандык өнүгүүнүн баалуулуктары жана коомдук кызыкчылыктардын ортосундагы балансты сактай билүүнү болжолдойт. Башкача айтканда заманбап педагогика тарабынан иштелип чыккан формулага ылайык билим берүү (а) окутуп, окутууга, (б) иштегенге жана акча тапканга үйрөтүшү, (в) бирге жашоого үйрөтүшү керек. Билим берүү мамлекеттик бюджеттин чыгашалардын ири статьясы болуп саналары азыркы Кыргызстандагы билим берүү системасынын мааниси жөнүндө кабар берет.

448. Өлкөнүн билим берүү системасы өзүнө орто мектепте билим берүүнү, баштапкы, орто жана жогорку кесиптик билим берүүнү, кошумча билим берүүнү камтыйт. Булардын бардыгы билим берүүнүн жалпы системасын түзөт, өзүнчө өзгөчөлүктөргө ээ жана ар кандай көйгөйлөр кездешет.

449. Проблемалар. Заманбап кырдаал билим берүү системасынын алдына бир катар социалдык-экономикалык, коомдук, билим берүүчү жана башкаруу көйгөйлөрүн койду. Бул көйгөйлөрдүн келип чыгышы бир катар себептер менен түшүндүрүлөт.

450. Билим берүү системасын каржылоонун байкалаарлык төмөндөшүнө алып келген Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык абалы, билим берүү мекемелеринин бюджетине өзгөчө педагогикалык курамдын эмгек акысынын азайышына алып келди. Сапаттуу билим алууга коомдун жогорку керектөөсү күндөн-күнгө бул көйгөйдү канааттандырууга, колдогу билим берүү системасынын мүмкүнчүлүктөрү менен чектелүүдө.

451. Билим берүү системасын башкаруунун өркүндөбөшү мурда ийгиликтүү иштеп жаткан башкаруу системасы азыркы шарттарга жооп бербей жатканында. Ошондуктан айрым билим берүү мекемелерин натыйжалуу башкаруу өтө курч турууда. Рынокко өтүү шартында жана жарандык коомдун бутуна турушунда коомдук-мамлекеттик башкарууну түзүү жана жергиликтүү өзалдынча башкарууну күчөтүү зарылдыгы келип чыкты.

452. Туруктуу механизмдердин сапатынын кепилдигинин жоктугу. Колдонуудагы контролдун, лицензиялоонун жана аттестациялоонун формалары сапат кепилдигин бербей жатат. Айрым мектептердин жана ЖОЖдордун аттестацияларынын жана дипломдорунун девальвациясы жүрүүдө.

453. Билим берүү мекемелерин толук каржылоо мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу. Мамлекет бүгүнкү күндө билим берүү мекемелерин толук каржылай албай жатат, ал билим берүү системасын бюджеттен тышкаркы каражаттарды издөөгө алып келүүдө, бирок ченемдик-укуктук базанын начарлыгы кошумча финансы каражаттарын натыйжалуу пайдаланууга мүмкүнчүлүк бербей жатат.

454. Мектепке чейинки мекемелердин кыскарышы. Өткөөл мезгилдин объективдүү социалдык-экономикалык шарттарына байланышкан мектепке чейинки мекемелердин санынын кыскарышы кичинекей балдардын өнүгүү программасынын бир кыйла кыскарышына алып келди. Балдар мектепке чейинки билим берүүчү программаларга тартылуудан айрылып калышты, ошону менен балдардын позитивдүү, бир кыйла жагымдуу, эрте жана заманбап мезгили пайдаланылбай жатат.

455. Окуучуларды ашыра жүктөлтүү. Акыркы жылдарда билим берүү стандартына берилген маалыматтардын көлөмү, окуу пландары жана программалар өсүп кетти, ал окуучулардын кыйналышына алып келди. Мындан сырткары рыноктук мамиле продуктивдүү билим алуунун, сын бааны жана аналитикалык, чыгармачыл ой жүгүртүүнү мындан да чоң көлөмүн талап кылат. Ошондуктан адистештирип окутуу керек, ага ылайык өздөштүрүлүп жаткан предметтердин эң оор бөлүмдөрү жогорку мектептерге которулат. Мурда системалуу-кеңилтилген мүнөздөгү баштапкы, орто жалпы жана кесиптик билим берүүчү окутуучуларды кайра даярдоо, азыркы учурда заманбап талаптарга анча жооп бербейт. Жалпысынан илимий жана педагогикалык кадрларды кайра даярдоо системасы толук калыбына келтирүүнү жана өркүндөтүүнү талап кылат.

456. Баштапкы кесиптик билим берүүдө окугандарды даярдоонун сапатынын бир кыйла төмөндөшү. ПТУнун жана кесиптик лицейлердин окуу-материалдык базасы эскирген. Билим берүү программалары кескин жаңыртууну талап кылат. Кесиптик-техникалык билим берүүнүн алдында кыска мөөнөттүн ичинде жумушчу кадрларды даярдоо системасын түп тамырынан өзгөртүү жүргүзүү жана системанын адистерин жаңы формаларга жана окутуу методдоруна багыттоо зарылдыгы турат.

457. Шаар менен айылдын ортосунда ажырым өсүп жатат, ал айылдын мектептеринде окутуунун бир кыйла начар шарттарында, окуу куралдары менен жетишсиз камсыз болушунда, жалпыга маалымдоо каражаттарына жеткиликтүүлүгүнүн чектелгендигинде, математика, физика, химия, орус тили, чет тили жана информатика өңдүү фундаменталдык предметтер боюнча квалификациялуу мугалимдердин жетишпегендигинен көрүнүп жатат.

458. Башка факторлордон сырткары окуу жайлардын материалдык-техникалык абалынын жана окутуучулардын эмгек акыларынын кыскарышынан келип чыккан коррупция, калктын жалпы билим берүүгө ишенимин начарлатууда.

459. Кадрдык ресурстардын начарлашы жана чыгарып жаткан адистердин санынын, сапатынын жана профилинин рынок талаптарына жооп бербеши. Өзүнө жумуш таба албаган ЖОЖдордун бүтүрүүчүлөрүнүн саны жылдан жылга өсүүдө, бул жумуш орундарынын жоктугуна, ошондой эле бүтүрүүчүлөрдүн кесиптик даярдыгынын начардыгына байланыштуу - бул биринчи кезекте кедейчиликтин өсүшүнө алып келет. Мунун баары кадрларды даярдоо эмгек рыногуна туура келбегендигин көрсөтүп турат. Билим берүү мекемелер эмгек рыногунун керектөөлөрүн изилдешпейт.

460. Билим берүү максаттарын жана тапшырмаларын түшүнүүдө стереотиптерден баш тартуу, билим берүү системаларын реформалоо процессинде ар кандай багыттар жана мамилелер чыгууда. Кыргызстан башка билим берүү системаларындагы - Россия, Америка, немис, англис жана башкаларда болгондордун эң мыктыларын колдонууга умтулушу керек. Билим берүү дүйнөдө өзүбүздүн белгилүү бир ордубузду таба турган чөйрөлөрдүн бири.

461. Бул шарттарда билим берүүнү реформалоо процессин тереңдетүү жана билим берүү реформаларын Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык факторлору менен чектөө муктаждыгы пайда болду.

462. Артыкчылыктар. Жалпы негизги орто билим берүүнүн конституциялык кепилдигин, өлкөнүн экономикасынын жетиштүү жалпы билими жана андан ары окууга/кайра даярдоого жөндөмү бар жумушчу күчкө муктаждыгын, мамлекеттик бюджеттин чектелгендигин эске алып, ошондой эле МӨМ-2 жетишүүнүн зарылдыгын эске алып, базалык орто билимдин жана баштапкы (жана орто) кесиптик билим берүүгө жетимдүүлүктү камсыз кылуу жана сапатын жогорулатуу СРСтин негизги артыкчылыктары болуп эсептелет.

463. Максат. Өлкөнү Өнүктүрүү Стратегиясынын билим берүү чөйрөсүндө негизги максаты болуп өзү өнүгүүчү, натыйжалуу билим берүү түзүлүшү саналат, ал Кыргыз Республикасынын экономикалык көтөрүлүшүнө жана адамдык ресурстарды өркүндөтүүгө, жаңы кылымдын шартында иштөөгө даяр жана жөндөмдүү кадрлар менен камсыз кылууга жана өрчүп жаткан инсандардын билим берүү суроо-талаптарын канааттандырууга түрткү берет.

464. Маселелер. ӨӨСтүн максаттарына жетүү үчүн билим берүү чөйрөсүндөгү төмөндөгү маселелерди чечүү керек:

(i) мектепке чейинки билим берүүнүн жетиштигин кеңейтүү;

(ii) орто билимдин сапатын жогорулатуу жана саясатты жакшыртуу;

(iii) орто билим берүүнүн натыйжалуулугун жана сапатын жогорулатуу;

(iv) рыноктук ресурстарды мобилизациялоо жана мектептерге жардам кылуу боюнча демилгелерди колдоо;

(v) баштапкы кесиптик билим берүүнү өркүндөтүү;

(vi) билим берүү кызматтарын экспорттоо үчүн шарттарды түзүү.

465. Саясат жана чаралар. Билим берүү чөйрөсүндө коюлган тапшырмаларды чечүү саясаттын төмөндөгү чараларын турмушка ашырууну болжолдойт.

466. Орто мектепте билим берүүнү өркүндөтүү. Бул мектепте билим берүүнүн мамлекеттик стандарттарын иштеп чыгууну болжолдойт; базалык окуу планын өркүндөтүү; жаңы мамлекеттик стандарттардын негизинде окуу куралдарын жана окуу-методикалык комплекстерди, балдардын жаш өзгөчөлүгүн эске алып окуу программаларын жана пландарын иштеп чыгуу; экспертизаны (анын ичинде гендердик) жана эксперттик кеңештердин ишинин негизинде окуу куралдарын апробациялоону өркүндөтүү. Жарандык көз-карашты тарбиялоо жана андан ары билим алуунун жана ишке орношууда жаштардын мүмкүнчүлүгүн арттырууда кыргыз, орус, англис тилдеринин, ошондой эле этникалык азчылыктын тилдеринин (окутуулардын тилинде жүргүзүлгөн жерлерде) окутулушун жакшыртуу эсептелет.

467. Мугалимдердин квалификациясын жана алардын ишинин сапатын жогорулатуу, ал педагогикалык ЖОЖдордун бүтүрүүчүлөрүнүн даярдыгынын деңгээлине контролду күчөтүүнү, мугалимдердин квалификациясын жогорулатуу системасын өркүндөтүүнү, квалификациялуу мугалимдерди мектептерге (өзгөчө айылдарда) бекитүү, мугалимдик ишке жаштарды тартуу боюнча чараларды көрүүнү талап кылат. Акыркы тапшырманы чечүү үчүн кадыр баркын көтөрүү жана бир эле мезгилде алардын ишинин сапатына тышкы контролду киргизүү менен мугалимдердин эмгек акысын акырындап көбөйтүүнү талап кылат. "Жаш мугалимдин депозити" жаш мугалимдерди турак жай менен камсыз кылуу программасы турмушка ашырылмакчы. Бул катуу контроль жана өз убагында келип чыккан фактыларга бөгөт коюу менен катар эле окуучулардан "формалдуу эмес" жыйымдардын кыскарышына алып келген чаралардын бири болушу керек.

468. Мектептин ишинин натыйжалуулугун баалоого мүмкүндүк бере турган орто билим берүүнүн бардык тепкичинде көз карандысыз баалоо жана контролдоо системасын түзүү. Бул системада жарандык коомдун уюмдары олуттуу роль ойношу керек. Ал колдонулуп жаткан элементтерге негизделмекчи (республикалык тестирлөө, окутуунун сапатын көз карандысыз иликтөө).

469. Калктын социалдык жактан корголбогон катмарынан чыккан балдарга колдоо көрсөтүү, инклюзивдик билим берүү. Бул багытта өлкөнүн бийик тоолуу жана обочо жайгашкан райондордо төмөнкү класстардын окуучуларын түштөн кийинки тамак менен камсыз кылуу бул чаралардын бири болмокчу.

470. Окуу процессинин материалдык-техникалык базасын жакшыртуу өзгөчө айылдын мектептеринде жаңыртылган окуу куралдарын жана окуу-методикалык куралдарды чыгаруу, керектүү мектеп жабдууларын, компьютерлерди жана эмеректерди сатып алуу, мектеп имараттарын мезгилдик жана капиталдык ремонттоо.

471. Жогоруда аталган чараларды турмушка ашыруу мектептерди ресурстук камсыз кылууну бир кыйла жакшыртууну талап кылат. Негизги орто билим берүүнү мамлекеттик каржылоонун кеңейтилиши жана толук орто билим бирүүгө чыгымдардын деңгээлин колдоо бул мамилелердин негизги чарасы болуп калышы керек. Орто билим берүүгө чыгымдар 2005-жылы ИДПга карата 2,2%тен 2010-жылы 3,5%ке чейин өсөөрү пландалууда. Чыгашалардын көбөйүшү мектепти каржылоо системасынын өзгөрүшү жана жан башына бөлүштүрүү принцибине өтүшү менен коштолушу керек. Каржылоо структурасында окуу куралдарына, окуу жабдууларына жана башка окуу процессин камсыз кылуу элементтерине чыгаша статьяларын керектүү деңгээлге чейин көбөйтүүнү болжолдогон өзгөртүүлөр жүргүзүлөт. Бир тараптан окутууда мыкты жыйынтыктарды көрсөтүп жаткан, окуу жайларына дем берүү системаларын киргизүү мүмкүнчүлүктөрү, экинчи тараптан пайдасыз абалда турган мектептерди каржылоодо иш жүзүндө теңдешсиздикти компенсациялаган механизмдерди колдонуу мүмкүнчүлүктөрү каралат. Бул системаны иштеп чыгууда азыркы учурда өлкөдө ишке ашырылып жаткан жана мектептик билим берүүнү каржылоонун жаңы моделдерин жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу менен өнөктөштүктү камтыган иштелип чыккан пилоттук долбоорлордун тажрыйбасы колдонулат.

472. Стратегия баштапкы жана орто кесиптик билим берүү чөйрөсүндө төмөнкүдөй чаралардын ишке ашырылышын карап жатат.

473. Эмгек рыногунда квалификациялуу кадрларга суроо талапты иликтөө. Бул мамлекеттик жана мамлекеттик эмес иш менен камсыз кылуу кызматынын жана уюмдардын иш берүүчүлөрдүн өз ара аракеттешүүсүнө негизделген талдоо, мониторинг жана эмгек рыногунда кырдаалды божомолдоону түзүүнү болжолдойт. Өлкөдөн чоң тышкы эмгек миграциясынын тенденциясы, ошондой эле бул тенденциянын узак мөөнөттүү мүнөзүн эске алып, суроону иликтөө системасы ичкиге гана эмес, ошондой эле Кыргызстандын жарандарынын негизги тышкы эмгек рыногуна багыт алышы керек.

474. Кесиптик билим берүү системасынын ийкемдүүлүгүн, эскиргендерди жаңы адистиктерге кайра даярдоо, окутуунун модулдук системасын киргизүү, инженердик-педагогикалык кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу, бул системанын мекемелеринин материалдык-техникалык базасын чыңдоо, башка билим берүү мекемелери жана дараметтүү иш берүүчүлөрү менен жигердүү өз ара аракеттешүү аркылуу ар кандай адистиктердеги адистердин суроо талабындагы болуп жаткан өзгөрүүлөргө алардын тез таасир этүү жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу.

475. ЖОЖдордун профессордук-мугалимдик составынын, СПУЗдардын мугалимдеринин квалификациясын жана башталгыч кесипчилик окуу жайларын кайта даярдоо жана жогорулатуу системасын түп-тамырынан бери кайта түзүү боюнча бирдиктүү мамлекеттик саясатты иштеп чыгуу.

476. Калктын социалдык жактан корголбогон катмарынан чыккан жаштар үчүн кесиптик билим алуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүү, ал алардын социалдык маргинализациясын алдын алышы керек.

477. Баштапкы жана орто кесиптик билим берүү системасын өнүктүрүү үчүн финансылык ресурстар мамлекеттик бюджетти каржылоодон жана жеке сектордун каражатынан түзүлүшү керек (ишканалардын заказы боюнча кадрларды даярдоого төлөмдөр, жарандардын окууга үчүн акылары). Мамлекеттик каржылоо каралып жаткан мезгилдин аралыгында бир канча өсүшү керек жана эң башкысы материалдык-техникалык базанын өнүгүшүнө, окутуучу кадрлардын квалификациясын жогорулатууга жана окуучулардын социалдык жактан камкордукка муктаж катмарын колдоого багытталат.

478. Программалар жана долбоорлор. ӨӨСтүн алкагында билим берүү чөйрөсүндө төмөнкүдөй долбоорлорду ишке ашыруу болжолдонууда:

(i) Долбоор "Билим берүү-2". Ишке ашыруу убактысы 2007-2011-жж. Өнөк: Азия Өнүктүрүү Банкы. Долбоордун суммасы 15,5 млн. АКШ доллары.

(ii) Долбоор "Кесиптик техникалык билим берүү". Ишке ашыруу убактысы 2006-2009-жж. Өнөк: Азия Өнүктүрүү Банкы. Долбоордун суммасы 10 млн. АКШ доллары.

(iii) Долбоор "Майып балдар үчүн негизги билим алууга жеткиликтүүлүк". Өнөк: Азия Өнүктүрүү Банкы. Долбоордун суммасы 1 млн. АКШ доллары.

(iv) Долбоор "Общиналар деңгээлинде эрте жаштагы балдарды өнүктүрүү". Ишке ашыруу мезгили 2003-2009-жж. Өнөк: Азия Өнүктүрүү Банкы. Долбоордун суммасы 10,5 млн. АКШ доллары.

(v) Долбоор "Айылдык билим берүү". Ишке ашыруу мезгили 2007-2010-жж. Өнөк: Бүткүл Дүйнөлүк Банк. Долбоордун суммасы 15 млн. АКШ доллары.

(vi) Долбоор "Билим берүүнүн сапатын жана жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу". Ишке ашыруу мезгили 2007-2010-жж. Өнөк: БУУӨП. Долбоордун суммасы 2 млн. АКШ доллары.

479. Ресурстар. 2007-2010-жылдары билим берүү чөйрөсүндө бардык ишчаралардын жана долбоорлордун каржылоонун жалпы көлөмү 800 млн. АКШ долларын түзөт. Чыгашаларды жабуунун булагы болуп, республикалык жана жергиликтүү бюджеттин, донордук уюмдардын каражаттары эсептелет.

480. Натыйжалар. Жалпысынан, билим берүү чөйрөсүндө ушул Стратегияда каралган саясаттын чаралары билим берүүнүн сапатын жогорулатууга, калктын кедей жана камкордукка муктаж топтору үчүн билим алууга жеткиликтүүлүктү камсыз кылууга, артыкчылыктуу багыттарга ресурстарды топтоого багытталган. Стратегиянын ишчараларын ишке ашыруунун жыйынтыгында төмөнкүдөй кийинкиге калтырылган социалдык-экономикалык натыйжаларга жетүүнү болжолдойт:

(i) адамдык капиталдын сапатынын жогорулашы, ургалдуу өнүгүп жаткан экономиканын толугураак канааттандырылышы, эмгек ресурстарын пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу менен шартталган Кыргызстандын экономикасынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жана натыйжалуулугун жогорулатуу;

(ii) билим берүү кызматынын сапатын камсыз кылуунун натыйжалуу системасын түзүүнүн, ага коомдук-мамлекеттик структураларды жана кесиптик уюмдарды кеңири тартуунун эсебинен билим берүү чөйрөсүндө бюджеттик каражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу;

(iii) бардык кызыкдар тараптар үчүн билим берүү маалыматын, анын сапатын, ачыктыгын жана жеткиликтүүлүгүнүн деңгээлин жогорулатуу;

(iv) билим берүү системасында башкаруунун жаңы формаларын киргизүү;

(v) билим берүүнүн технологиялык жана социалдык инфраструктурасын модернизациялоо;

(vi) бардык деңгээлдеги адистерди даярдоо системасын реструктуризациялоо;

(vii) билим берүү системасынын билим берүү кызматтарынын экспортунун көлөмүн жана структурасын көбөйтүү;

(viii) билим берүү чөйрөсүндө ишмердүүлүктүн акыркы жыйынтыгынын каражат сыйымдуулугунун төмөндөшү;

(ix) билим берүү программаларын мамлекеттен тышкаркы каржылоонун өсүшү;

(x) финансылык абалдын жакшырышы жана билим берүү чөйрөсүнүн уюмдарынын ишмердүүлүгүнүн натыйжалуулугунун жогорулашы, алардын инновациялык дараметинин сакталышы жана алга умтулуп өнүгүшү;

(xi) жаштардын кесиптик жактан өздөрүн көрсөтүү мүмкүнчүлүгүнүн кеңейиши;

(xii) квалификациялуу кадрларга суроонун жогорулашы, алардын курактык түзүмүн оптимизациялоо;

(xiii) билим берүү чөйрөсүндөгү кызматкерлердин кирешесинин деңгээлин жогорулатуу;

(xiv) келечектүү педагогикалык кадрлардын башка мамлекеттерге жана тармактарга агылышын алдын алуу;

(xv) квалификациялуу илимий-техникалык кадрларды даярдоо системасынын сакталышы жана өнүгүшү;

(xvi) билим берүү чөйрөсүндө бюджеттик чыгашалардын ачыктыгын жана үзүрдүүлүгүн жогорулатуу;

(xvii) билим берүү уюмдарынын ар кандай уюштуруучулук-укуктук формаларын өнүктүрүүгө көмөктөшүү;

(xviii) билим берүүнү бюджеттен тышкары каржылоонун деңгээлин жогорулатуу, кошумча салыктык түшүүлөрдү камсыз кылуу.

5.3.2. Жеткиликтүү жана сапаттуу саламаттыкты сактоо

481. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Саламаттыкты сактоо терең реформаланууга кабылган Кыргызстандын эл чарбасынын секторлорунун бири. Бул саламаттыкты камсыздоодо, жашоону узартууда жана өлкөнүн жарандарынын жыргалчылыгын жогорулатууда жана миңжылдыкты өнүктүрүүнүн Максаттарына жетүүдө анын негизги ролун чагылдырат (өзгөчө ӨММ-4, ӨММ-5, ӨММ-6). 1996-2006-жылдарда өлкөдө саламаттыкты сактоо реформалоонун "Манас" Улуттук программасы ишке ашырылды. 2006-жылы Өкмөт тарабынан Кыргыз Республикасынын 2006-2010-жылдарга саламаттыкты сактоо реформасынын "Манас таалими" Улуттук программасы бекитилген, ал Кыргыз Республикасынын тийиштүү министрликтеринин жана ведомстволорунун, саламаттыкты сактоодо иштеген бардык адистердин топтору жана донордук уюмдардын активдүү кызматташтыгынын натыйжасында иштелип чыккан.

482. 1990-жылдары өлкөдөгү бардык эл чарбасындагыдай эле саламаттыкты сактоо системасы да олуттуу шокту башынан өткөрдү, ал элдин саламаттыгын сактоонун бардык негизги индикаторлорунун начардануусуна алып келди. Бирок, акыркы жылдарда жарандардын саламаттыгында бир топ оң жылыштар болуп өттү, тактап айтканда, наристелердин (14) өлүмү, кургак учукка чалдыккандардын жана андан өлүмдөр кыскарууда, кызылча жана башка вакцина башкарылуучу инфекциялар менен ооругандар кескин кыскарды. Баары бир өлүмдөрдүн деңгээли жана көптөгөн оорулар менен ооругандардын саны жогорку бойдон калып, энелер өлүмү өстү. Маанилүү өзгөрүүлөр элге медициналык кызматтардын мүмкүндүүлүгүндө болуп өттү: кедейлерге кеткен мамлекеттик каражаттардын үлүшү көбөйдү, официалдуу эмес төлөмдөр аз-аздан официалдуу кошумча акы менен алмашылууда. Бирок, официалдуу эмес төлөмдөрдүн деңгээли мурункудай эле жогору, саламаттыкты сактоо кызматтарынын мүмкүндүүлүгүнө жана сапатына өлкөнүн региондору ортосундагы теңсиздик сакталууда.

483. Проблемалар. Азыркы этапта саламаттыкты сактоодогу олуттуу маселелерге төмөнкүлөр кирет:

(i) саламаттыкты сактоо системасына мамлекеттик каржылоонун жетишсиздиги, тактап айтканда, саламаттыкты сактоо системасын мамлекеттик бюджеттен каржылоо (МИПсиз) 1990-жылдагы 3,7% ИДПдан 2005-жылдагы 2,3% чейин кыскарды;

(ii) официалдуу эмес төлөмдөрдүн уланып жатышынан жана кошумча акынын жогорку деңгээлинен болгон чоң каржылык жүк ошол үй чарбачылыгына түшкөн, ал саламаттыкты сактоонун кызматтарын амбулатордук жана стационардык деңгээлде колдонот;

(iii) системанын баардык деңгээлдеринде саламаттыкты сактоо кызматтарынын жетишсиздик сапатта көрсөтүлүүсү;

(iv) элдин, жергиликтүү топтордун, коомдук уюмдардын элдин ден соолугун чыңдоо боюнча ишаракеттерге жетишсиз тартылуусу;

(v) саламаттыкты сактоонун дараметин өнүктүрүүдө муктаждык, медициналык персоналдын эмгек акысын көбөйтүү, системанын материалдык-техникалык жана маалыматтык базасын чыңдоо;

(vi) Миңжылдыкты өнүктүрүүнүн максатына жетүү үчүн эне жана баланы коргоо, жакырчылык жана жашоонун сергек эмес түрү менен байланышкан фактылардын, маселелердин медициналык аспектисин эске алуу.

484. Артыкчылыктар. Саламаттыкты сактоо тармагында 2007-2010-жж. аралыгында баштапкы саламаттыкты сактоонун натыйжалуулугун жогорулатуу, фельдшердик-акушердик пункттардын жана медициналык тез жардамдын дараметин күчөтүүгө өзгөчө басым жасоо - негизги багыт болуп эсептелет.

485. Максаты. Саламаттыкты сактоонун жеке жана коомдук кызматтарынын мээримдүү, натыйжалуу, комплекстүү, интеграцияланган системасын түзүү, ар бир жарандын, үй бүлөнүн, коомдун, мамлекеттик бийлик жана башкаруу органдарынын ар бир адамдын жана жалпы эле коомдун ден соолугу үчүн жоопкерчилигин жогорулатуу аркылуу калктын ден соолугун жакшыртуу Кыргыз Республикасынын саламаттыкты сактоо реформасынын 2007-2010-жылдардагы негизги максаты болуп эсептелет.

486. Маселелер. Ушул Стратегиянын алкагында максатка жетүү үчүн төмөнкү маселелерди чечүү зарыл:

(i) калктын жана коомдун керектөөсүнө жооп берген саламаттыкты сактоо кызматын көрсөтүүнүн комплекстүү, интеграцияланган системасын түзүү жолу менен саламаттыкты сактоо системасында натыйжалуулукту жана мээримдүүлүктү жогорулатуу.

(ii) саламаттыкты сактоону каржылоонун туруктуулугу, калк үчүн, өзгөчө анын кедей жана социалдык жактан аялуу катмарына саламаттыкты сактоонун сапаттуу кызматтарына мүмкүнчүлүктөрдү жакшыртууга багытталган ресурстарды акыйкат бөлүштүрүүнүн негизинде калк үчүн каржылык жүктү кыскартуу, мамлекеттик кепилдиктер Программасы жана башка артыкчылык программаларынын алкагында мамлекеттик милдеттемелердин тең салмактуулугу.

(iii) саламаттыкты сактоо секторунун дараметин мындан ары да өнүктүрүүнүн, адамдык ресурстарды натыйжалуу башкаруу, саламаттыкты сактоо секторунун материалдык-техникалык базасын жакшыртуунун, маалымат-байланыш технологиясын мындан аркы жакшыртуу ресурстарын колдонуунун натыйжалуулугун жогорулатуу жана саламаттыкты сактоонун ишаракетин уюштурууну оптималдаштыруунун негизинде саламаттыкты сактоо кызматын жакшыртуу.

(iv) ден соолукту сактоо жана чыңдоо, элдин, өкмөттүк эмес жана жамааттардын, жергиликтүү топтордун, массалык маалымат каражаттарынын, мамлекеттик башкаруу жана жергиликтүү өзүн башкаруу органдарынын активдүү катышуусу менен сектор аралык өз ара аракеттешүүсүн күчөтүү артыкчылык маселелерин чечүүнүн негизинде элдин ден соолугун жакшыртуу жана миңжылдыкты өнүктүрүүнүн Максатына жетүү.

487. Саясат жана чаралар. Стратегиянын алкагындагы саламаттыкты сактоо системасын өнүктүрүү Кыргыз Республикасынын 2006-2010-жылдарга саламаттыкты сактоо реформасынын "Манас таалими" Улуттук программасын ишке ашырууга негизделет, ага ылайык саламаттыкты сактоону реформалоо саясатынын негизги принциптери аныкталган:

(i) алган сабактарды эске алуу менен Кыргыз Республикасынын (1996-2006) саламаттыкты сактоо системасындагы реформанын "Манас" Улуттук программасынын ишин улантуу;

(ii) чараларды реформалоо планынын алкагында комплекстүү жана ырааттуу иш алып баруу;

(iii) Стратегиянын кедейчиликти кыскартууга, саламаттыкты сактоо кызматтарын пайдаланууда шаар жана айылдын ортосундагы айырмачылыкты кыскартууга багытталышы;

(iv) чечимдерди кабыл алуу процессинин ачыктыгы, бардык жарандардын, коомдун, мамлекеттик башкаруу органдарынын, жергиликтүү өзүн башкаруу органдарынын ден соолукту сактоо жана чыңдоо маселелерине көрүнөөрлүк жана ачык катышуусу;

(v) мамлекеттик милдеттемелерди саламаттыкты сактоо тармагын финансылык жактан камсыз кылууга ылайыкташтыруу;

(vi) саламаттыкты сактоону реформалоого кеңсекторалдык мамиле жасоо.

488. Саламаттыкты сактоо маселелерин чечүү төмөнкү чараларды ишке ашыруу аркылуу өткөрүлөт:

(i) саламаттыкты сактоого болгон мамлекеттин чыгашасы 2010-жылга жалпы мамлекеттин чыгашасынын түзүмүндө 13%га чейин көбөйөт;

(ii) саламаттыкты сактоо секторундагы чараларга мамлекеттик чыгымдарды көбөйтүү жана кайта карап чыгуу;

(iii) материалдык-техникалык базаны рационалдуу жаңылантуу менен саламаттыкты сактоодо азыркы ресурстарды натыйжалуу колдонууну жогорулатуу;

(iv) донордук жардамды тартуу жана координациялоо;

(v) коомчулукту, жеке медициналык уюмдарды, мамлекеттик башкаруу органдарды жана жергиликтүү өзүн башкаруу органдарды катыштыруу;

(vi) саламаттыкты сактоого республикалык жана жергиликтүү бюджеттен, социалдык фонддун бюджетинен финансылоо көлөмүн сөзсүз толук жана өз убактысында бөлүп берүү;

(vii) 2006-жылдан баштап республикалык деңгээлде саламаттыкты сактоого финансыларды аккумуляциялоону киргизүү жана региондор боюнча ресурстарды туура бөлүштүрүүнү камсыз кылуу үчүн жаңы ыкманы кабыл алуу;

(viii) саламаттыкты сактоо уюмдарын саламаттыкты сактоону кошумча каржылоону камсыз кылуу менен бийликтин жергиликтүү деңгээлде колдоосу;

(ix) бекитилген бюджеттин алкагында саламаттыкты сактоо уюмдарын статьясы жок финансылоого өткөрүү;

(x) ресурстарды пайдалануу маселелери боюнча саламаттыкты сактоонун бардык субъектилерин отчет берүүгө милдеттүүлүгүн бекемдөө; саламаттыкты сактоо бюджетин ӨЭУнун жана коомдук уюмдардын өкүлдөрүнүн катышуусу менен түзүү жана пайдалануу процесстерин ММКда кенен жарыялоо.

489. Программалар жана долбоорлор. Ушул Стратегияны ишке ашыруу алкагындагы ишке ашырылуучу негизги программа Кыргыз Республикасынын 2006-2010-жылдарга саламаттыкты сактоо реформасынын "Манас таалими" Улуттук программасы болот.

490. Ресурстар. Саламаттыкты сактоо тармагындагы бардык чаралардын жана долбоорлордун финансылоонун жалпы көлөмү 2007-2010-жылдарга 450 млн. АКШ долларын түзөт. Жергиликтүү жана республиканын бюджетинин, донордук уюмдардын финансылары чыгымдарды жабуучу булактар болуп эсептелет.

491. Саламаттыкты сактоо реформасын азыркы этапта ишке ашыруу процессинин айырмалоочу өзгөчөлүгү болуп кеңсекторлуу мамилени (SWAp) Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана донорлордун бирге аракеттенүүсүнүн жаңы формасын колдонуу эсептелет. SWApнын айырмалоочу өзгөчөлүгү - биринчи жолу донорлордун каражаттары өзүнчө алынган проектилерге эмес, стандарттык бюджеттик жол-жоболордун алкагында саламаттыкты сактоонун мамлекеттик бюджетин колдоого жумшалат. Программаны ишке ашырууга мындай мамиле постсоветтик мейкиндикте биринчи жолу колдонулууда. Бул мамлекеттик сектордун, донорлордун, жарандык коомдун иш аракетин координациялоо жана айкаштыруунун негизинде ресурстарды колдонуунун натыйжалуулугун жогорулатууга жардам берет.

492. Натыйжалар. Өлкөнү Өнүктүрүү Стратегиясын ишке ашыруу жарандарга нак ресурстардын эсебинен медициналык кызмат көрсөтүү боюнча мүмкүнчүлүк берет. Өкмөт каржылоону 2010-жылга 10,4%тен 13%ке чейин көбөйтөт, бул чыгашалар статьясын план менен иштөө жана систематикалык каржылоодо бюджеттин 100% аткаруусунда болот. Бул үчүн дарылоочу мекемелер көбүрөөк автономия жана стимул алат жана акыры медициналык персонал эң жакшы даярдыкка жана иш шарттарына ээ болот. Жарандар сапаттуураак кызмат алууга мүмкүн болушат. Тажрыйбага негизделген программаларды окутууну жана кайра карап чыгууга мүмкүн болгон реформаларды ишке ашыруу ыкмаларын уюштуруу абдан маанилүү.

5.3.3. Эмгек жана социалдык жактан коргоо жана социалдык

камсыздандыруунун натыйжалуу системасы

493. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын социалдык жактан коргоо системасы социалдык төлөмдөрдү (аз камсыз үйбүлөлөргө мамлекеттик жөлөкпул (бирдей айсайынкы жөлөкпул (БАЖ)) жана эмгек стажы жок ишке жараксыз жарандар үчүн социалдык жөлөкпул), калктын өзүнчө топторуна жеңилдиктер жана калктын аялуу категориясына көрсөтүлүүчү социалдык кызматтар. 2005-жылы мамлекеттик жөлөкпулдарды алуучулардын жалпы саны өлкөнүн калкынын 11%нан ашты. Мамлекет бардык элдин 8,5% камтыган калктын 32 категориясына 38 түрдүү жеңилдиктерди берет. Социалдык кызмат көрсөтүүнү алуучулардан болуп, негизинен атайын мекемелерде жашашкандар - үй-интернаттарда жана социалдык тейлөөнү үйүндө алгандар (11 миң адамга жакын) болуп эсептелинет. Мамлекеттик социалдык камсыздоо системасынын негизги компоненти болуп, жашы боюнча пенсия, майыптуулук, негизги багуучуну жоготуу эсептелет. Ушул категорияларга бардыгы болуп Кыргыз Республикасынын калкынын 10 пайызы кирет.

494. Республикада эмгек акы суроолорун ийкемдөө механизмин түзүү максатында 2010-жылга чейин эмгек акыны реформалоо Концепциясы ишке ашырылып жатат. Эмгек чөйрөсүндөгү жана адам укугундагы болгон бардык маселелерди көтөргөн негизги бардык Конвенциялар ратификацияланган.

495. Иштегендердин ден соолугун жана турмушун, эмгек укугун коргоо боюнча текшерүү-көзөмөл функцияларын Эмгек боюнча мамлекеттик инспекция органдары аткарат, бул жерде коомдук көзөмөл кесиптик союздар(15) аркылуу жүргүзүлөт. Жыл сайын 1,8 миңден ашуун текшерүүлөр жана изилдөөлөр жүргүзүлөт, алардын аймагында 8 миңге жакын бузуулар табылат. Мамлекеттик инспекция тарабынан 100дөн ашык группалык, өлүмгө алып келе турган кокустук учурлар изилденет. Текшерүүлөрдүн натыйжасында, кокустук учурларды изилдөөлөрдө, кат жүзүндөгү жана оозеки түрүндөгү граждандардын кайрылууларынын негизинде, жыл сайын төлөнүүнүн суммасы, кармалган эмгек акыларды жана башка компенсацияларды алардын ичинен эмгек кокустугунан алган жаракаттарды толтуруу жана профессионалдык оорууларды кошуп эсептегенде 20 млн. сомдон ашып кетет.

496. Проблемалар. Социалдык жардамды алуучулардын мынчалык көп саны жана мамлекеттик бюджеттин чектелүү ресурстарынан бул жардамдардын көлөмү аз болуп калууда, ал эми анын алуучуларынын жашоо деңгээлин көтөрүүгө таасир кылуусу жетишсиз. БАЖдын жана 2005-жылдагы социалдык жөлөкпулдун орточо көлөмү жакырчылыктын арткы чегине жараша 24,4% жана 90,2%ды гана түздү. Социалдык жактан коргоо системасынын даректүүлүгү дагы көбөйтүлүшү керек, аны алуучулардын кээ бири кедей эмес адамдар болушат, өзгөчө бул жеңилдиктерге тиешелүү. Дайыма финансылык каражаттардын жетишсиздигинен үй-интернаттарына социалдык кызмат көрсөтүүнүн сапаты абдан төмөн жана кымбат болууда. Учурдагы коомдун рыноктук шарттарды эсепке алган кызмат көрсөтүүлөрдүн жаңы түрлөрүн сунуш кылуу мүмкүнчүлүгү келип чыкты. Азыркы учурда даярдалган адистер жок болуп жатат, социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн түрлөрүн камтуунун жетишсиздиги байкалууда жана аларды сунуш кылууда өзүн-өзү башкаруучу жергиликтүү органдардын кызыкчылыктары жок болууда. Пенсиондук фонддун бюджетинин чектелген мүмкүнчүлүгү орточо пенсиянын төмөндүгүндө чагылдырылат, ал 2006-жылы 906 сомду же болбосо пенсионердин минималдуу керектөө бюджетинин 41,5% же республика боюнча орточо эмгек айлыктын 29,6% түзөт.

497. 2006-жылы мамлекет тарабынан социалдык коргоого жалпы мамлекеттин чыгашасынын 9% багытталды. Акыркы жылдары пенсия кечиктирип берүүнү толук жоюга жетишти. Аны менен бирге социалдык жактан коргоо жана социалдык камсыздандыруу системасын мамлекеттик каржылоону мындан ары да күчөтүү мүмкүнчүлүгү чектелүү болду. Ошондуктан, социалдык жактан коргоо чараларынын даректүүлүгүн жана натыйжалуулугун жогорулатуу жана социалдык камсыздандыруу системасынын туруктуулугун көбөйтүү коомдун өзүнүн жарандарына көрсөткөн социалдык кепилдиктерди чыңдоонун жападан жалгыз аргасы болуп эсептелет.

498. Эмгек акы чөйрөсүндөгү азыркы абал эмгек акынын деңгээли боюнча өсүп келе жаткан тармактык аралык, региондук аралык айырмачылыктары менен мүнөздүү. Азыркы учурда бюджеттик чөйрөдөгү эмгек акынын деңгээли башка чөйрөлөргө караганда бир топ артта калат: финансылык иш аракеттерде, транспорт, байланышка салыштырганда. Анын ичинен мамлекеттик кызматкерлердин эмгек акыларын кароо талап кылынат, ал бүгүнкү күндө кызматкерлерди жакшы жыйынтыкка жетип иштөөгө демилге боло албайт.

499. Бүгүн эмгекти коргоо чөйрөсүндө бирдиктүү саясат жок, эмгекти башкаруунун вертикалдуу системасы бузулган. Тажрыйба көрсөткөндөй, өндүрүштөгү кырсыктардын көпчүлүк бөлүгү, жетекчилердин, адистердин жана башка жумушчулардын эмгекти коргоо боюнча эреже, ченемдерди билбегендигинин кесепетинен болуп жатат, эмгекти коргоо боюнча адистерди жана жетекчилерди окутуу системасы өнүкпөй жатат. Айыл чарба, тоо кен, курулуш тармактарында эмгекти коргоо чаралары өзгөчө сакталбайт.

500. Приоритеттер. Ушул 2010-жылга чейинки Стратегиянын аймагында приоритет болуп, калктын муктаж болгон катмарларын - аз камсыз болгондорду, кризистик абалда турган балдарды жана үй-бүлөлөрдү, жалгыз бой жана картаң граждандарды социалдык коргоо менен камсыз кылуу эсептелет.

501. Максаты. Калктын жашоо сапатын жакшыртуу, социалдык кепилдиктер системасын камсыз кылуу жана социалдык көйгөйлөрдү өз алдынча чечүү үчүн мүмкүнчүлүгү жок социалдык жактан аялуу жарандарды жана социалдык жардамдын натыйжалуулугун жогорулатуу жолу менен мамлекеттик жардамга чындап муктаждарды колдоо - Стратегиянын социалдык жактан коргоо тармагындагы максаты.

502. Маселелер. Стратегиянын максатына жетүү үчүн төмөнкү маселелерди чечүү зарыл:

(i) мамлекеттик жөлөк пулдардын жана пенсиялардын өлчөмүн көбөйтүү;

(ii) мамлекеттик колдоо көрсөтүүнүн даректүүлүгүн жогорулатуу;

(iii) социалдык кызмат көрсөтүү системасын реформалоо жана мындан ары өнүктүрүү;

(iv) бюджеттик чөйрөнүн кызматкерлерине жыл сайын эмгек акыны 20-30 пайызга көтөрүү.

(v) эмгекти жана эмгекти коргоо боюнча КРнын мыйзамдык талаптарын аткаруу.

(vi) Социалдык жардамды бөлүштүрүүнү мониторинг жүргүзүүнү ОЭУ тартуу аркылуу жана коомдук көзөмөлдү экспертизаны пайдалануу аркылуу күчөтүү.

503. Саясат жана чаралар. Мамлекеттик социалдык жардамдын өлчөмүн көбөйтүү бир убакытта эле анын даректүүлүгүн жогорулатып жана аны алуучулардын санын иштей албаган жана социалдык жардамга анык муктаждар менен чектөө үчүн төмөнкү чараларды ишке ашыруу каралган:

(i) керектөөнүн кепилденилген минималдык деңгээлин 280 сомго чейин көтөрүү;

(ii) бааларды индекстөөнү эсептөө менен БАП муктаждыгын аныктоонун ыкмасын жакшыртуу;

(iii) азыркы жеңилдиктерди монетизациялоону улантуу;

(iv) жумуш берүүчүлөрдөн камсыздоо взносунун тарифин пландуу төмөндөтүү жана жумушчулардан камсыздоо взносунун тарифтерин жогорулатуу.

(v) аярлуу балдарга жана алардын үй бүлөлөрүнө көрүлгөн социалдык кызмат көрсөтүү Кыргыз Республикасынын "Балдар жөнүндөгү" Кодексине негизделет.

504. Социалдык кызматтарды көрсөтүү системасын реформалоо өткөрүлөт. Райондук деңгээлде социалдык кызматтарды көрсөтүүнүн натыйжалуу тармагын түзүү божомолдонууда, ал муктаж жарандар жана үй бүлөлөр үчүн пайда болгон социалдык көйгөйлөрдү өз алдынча чечүүгө, социалдык бөлүнгөндүктү жеңүүгө түрткү берген коом менен социалдык байланышты үзбөөгө жардам берген жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталат. Бул система саясаттын төмөнкү чараларын ишке ашырууну болжолдойт:

(i) мамлекеттик органдар, өзүн-өзү башкаруу органдары жана граждандык коом ортосундагы үч жактуу өнөктөштүктү өнүктүрүү. Бул жерде мамлекеттик органдардын полномочиелери жергиликтүү органдарга берилип, алардын социалдык кызмат көрсөтүүдөгү ролу күчөтүлөт;

(ii) биргелешкен социалдык кызмат көрсөтүүнү ишке киргизүүнү координациялоого жоопкерчиликтүү болуп, Социалдык өнүктүрүү жана эмгек министрлиги саналат;

(iii) социалдык жумушчу институтун киргизүү жана анын дараметин көтөрүү;

(iv) Кыргыз Республикасында жашы жетпеген балдардын эмгектин начар түрү менен иштөөсүн жокко чыгаруу үчүн социалдык партнерлордун ишаракетинин Мамлекеттик программасын ишке ашыруу;

(v) жумушсуздуктан коргоонун жана калкты жумушчу орундары менен камсыз кылууга көмөк көрсөтүү жөнүндөгү № 168 Эларалык Конвенцияны ратификациялоо;

(vi) 2006-2009-жылдарга татыктуу эмгек боюнча Кыргыз Республикасынын өлкөлүк программасын толук өлчөмдө ишке ашыруу.(16)

505. Эмгек жана пенсиондук камсыздоо чөйрөсүндө Стратегиянын башка чараларына жарыш төмөнкү чараларды ишке ашыруу каралып жатат:

(i) бюджеттик чөйрөнүн кызматкерлеринин эмгек акы шарттарын жакшыртуу, өндүрүштө эмгекти коргоо боюнча чараларды кабыл алуу;

(ii) пенсиянын базалык бөлүгүн системалуу түрдө көбөйтүү, анын деңгээли республика боюнча орточо эмгек акынын 12% деңгээлинде болуп турушу керек жана пенсиянын камсыздоо бөлүгүн мезгилдүү индексациялоо жүргүзүү.

506. Ресурстар. 2007-2010-жылдарга социалдык камсыздандыруу тармагындагы бардык чараларды жана долбоорлорду финансылоонун жалпы көлөмү 1100 млн. АКШ долларын түзөт. Чыгымдардын ордун толтуруучу булактар болуп жергиликтүү жана республиканын бюджетинин, донордук уюмдардын каражаттары эсептелет.

507. Натыйжалар. Стратегиянын чараларын турмушка ашыруунун натыйжасында социалдык реформалардан реалдуу натыйжа алуу күтүлүүдө, алар экономикалык өнүгүүнүн натыйжаларын акыйкат бөлүштүрүүнү камсыз кылууга жардам беришет. Даректүү социалдык жардам, кызматтар, жеңилдиктер боюнча социалдык инфраструктураны өнүктүрүүнү камсыз кылуу натыйжасы болот. Даректүү социалдык жардам көрсөтүү сапаты жана уюштуруу механизми өркүндөтүлөт, социалдык кызмат көрсөтүүнүн туруктуу системасы түзүлөт. Жер-жерлерде жогорку квалификациялуу адистер пайда болот. Өндүрүшкө байланыштуу болгон жарат алуулар, профессионалдык оорулар жана башка мыйзамды бузуулар төмөндөйт.

5.3.4. Эмгек рыногу жана миграциялык процесстерди оптималдаштыруу

508. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Маалымат коомун, товарлар жана кызматтар рыногун түзүү, эларалык атаандаштык, чет өлкөлүк инвестициялардын өсүшү, менеджменттин бизнестеги жана практикадагы жаңы стратегиялары, бизнестин жаңы уюштуруу формалары эмгек дүйнөсүнө жана аны трансформациялоого таасирин тийгизген абдан маанилүү өзгөрүүлөрдүн бири болду. Бул факторлор республикадагы экономикалык активдүүлүктүн тездетилишине түрткү берет жана заманбап экономикалык ишаракетте машыгуулардын кеңирирээк колдонуусун талап кылат.

509. Республиканын калкынын саны 2006-жылдын 1-январына 5 млн. 166,4 миң кишини түздү жана 2005-жылга салыштырмалуу 0,9 процентке (2005-жылдын 1-январына 5120,5 миң киши) өстү. Кыргыз Республикасы айыл элинин саны (65%) шаардыкын (35%) маанилүү ашып өткөн өлкөлөрдүн категориясына кирет, бул негизинен айыл жергесиндеги, өзгөчө өлкөнүн эл көп турган түштүк райондорундагы төрөттүн жогорулугунан. Кыргыз Республикасынын эли жаш: 33 пайызды балдар жана өспүрүмдөр түзөт, 59 пайызы - ишке жөндөмдүү курактагы эл жана 8 пайызы - пенсия курагындагылар. Калктын 51 пайыздан ашыгын аялдар түзөт.

510. Калктын ишке жөндөмдүү курагындагылар жакынкы жылдарда, төрөттүн жогорулашынан жана төрөттүн жогорулуугу жана көп балалуу үй бүлөлөр кубатталган өткөн жүзжылдыктын сексенинчи жылдарындагы демографиялык дүркүрөөсүнүн натыйжасында көбөйөт. Азыркы убакта репродуктивдик куракка өтүп жаткан жаштар (мектепти, вуздарды, ссуздарды бүткөндөн кийинки ж.б.) аз төлөнүүчү эмгек рыногуна чыгып жаткан кошумча эмгек күчү болуп эсептелет.

511. Азыркы убакта ишке жөндөмдүү курактагы калктын санынын өсүшү иштегендердин санын ашып өтөт, анын натыйжасында эмгек рыногунда эмгек күчүнө суроо-талаптын жана сунуштун пропорциясыздыгы байкалууда.

512. Проблемалар. Системалык социалдык-экономикалык реформалардын жана кайта куруунун бүтпөй калгандыгы, жетиштүү динамиканын, экономиканын реалдуу секторун өнүктүрүүнүн деңгээлинин жана масштабынын жоктугу жана анын туруксуз мүнөзгө ээ болушу - улуттук эмгек рыногун өнүктүрүүнү токтотууга жана анын регионалдык деңгээлдерин теңдештигин бөлүүгө шарт түзгөн негизги факторлордон болду. Мунун баары ишсиздиктин жогорку деңгээлине, жашоо деңгээлинин жана сапатынын төмөндөшүнө, кеңири масштабдуу стихиялык миграциялык процесстердин басымдуулугуна, такай тышкы жана убактылуу эмгек миграциянын жана республика ичиндеги көчүүлөрдүн өзгөчө интенсификациясына алып келди.

513. Баштапкы деңгээлге жеткен ишсиздер курамынын өзгөрүлбөй толукталышы менен бирге болгон тышкы эмгек рыногундагы кырдаалдын узакка тереңдеши, негизинен объективдүү түрдө калктын экономикалык жактан активдүү көпчүлүк массасын эмгектенүү чөйрөсүн ийгиликсиз издөө зарылчылыгына алып келет. Экономиканын реалдуу секторунун толук "жутуу" мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу аларды борбордо же республиканын чегинен тышкары туруктуу жашаган үйүнөн тышкары, алардын чөйрөсүндө калктын эмгек нигилизмин жана экономикалык жактан активдүү эмес категориясына кайтып чыккыс болуп киришине чакырат.

514. Эмгек ресурстук кырдаалдын курчушу, миграциялык процесстердин стихиялуулугун тийиштүү жөнгө салууну жана басымдуулук кылууну жоготууну детерминдештирет, бул өзүнүн артынан социалдык-экономикалык өнүктүрүүнү турукташтыруунун өсүшүнө, улуттук коопсуздуктун жана социалдык чыңалуунун өсүшүнө аргасыз алып келет. Реформалоо убактысында кайта түзүлгөн, бирок бул этапта туруктуу өнүгүп жаткан ички миграциялык агымдардын багыттары жана масштабдары, регионалдык демографиялык жана эмгек ресурстук балансты, аймактык өндүрүштүк-ресурстук жана байланыштык-инфраструктуралык дараметтин болушуна карабастан, калкты орундаштыруунун рационалдык системасын бузат. Элдин сандык жана сапаттык курамынын, стратегиялык жактан маанилүү чек аралык региондорунда, бийик тоолуу райондордо алыскы жайыттарда салттуу мал багууну жүргүзүү жана айылдык перифериянын абдан кыскарышы, экономиканын агрардык секторун өнүктүрүүнүн келечегин жана тоо өнөр жайынын табигый "кенчин" андан аркы өздөштүрүүнү чектейт.

515. Калктын борборго топтолушу уланууда жана анын агломерациясы коркунучтуу масштабтарга ээ болууда. Алардын өндүрүштүк, байланыштык жана инфраструктуралык дараметин өнүктүрүү жана кеңейтүү толук бойдон суверенитетти жана көз карандысыздыкты алгандан баштап токтотулган. Бишкек шаарынын демографиялык жана эмгек ресурстук "көлөмүнүн" эң мүмкүндүү параметрлери 1990-жылдардын ортосунда эле жеңип чыккан. Көп сандаган, маргиналдуу, жаңы көчүп келгендердин жашаган жери жана иштеген иши аныкталбаган контингенти, социалдык чыңалуунун шыкалышы, криминалдык жана жашоонун башка чөйрөлөрүндөгү кырдаалдын курчушу менен катар, турукташтыруунун гана эмес, улуттук коопсуздуктун дагы реалдуу коркунучунун "очогу" жана булагы болууда.

516. Өзгөчө актуалдуулукка калктын чет өлкөгө масштабдуу жана стихиялуу көчүүсү ээ болду. Эмгек мигранттарынын абдан чоң агымы Россия Федерациясында жана Казакстан Республикасында туруктуу топтолду. Алардын курамы, баарынан көп жеке ишкердүүлүктө жана калктын товарларды сатуу үчүн үзгүлтүксүз жана эпизоддуу барып келүүчү - "челноктукта" иштеген жактар аркылуу көрсөтүлгөн. Ошондой эле мезгилдик миграция - Кыргызстандын жарандарын айыл чарба жана курулуш иштерине жалдоо да кеңири жайылтылган. Көрсөтүлгөн өлкөлөрдө КМШнын жарандары үчүн миграциялык жана укуктук тартиптин маанилүү либерализациялоону башталышын эске алып, биздин жарандардын аларда туруктуу жашоочу жерге көчүүсү жана алардын көчкөн жери боюнча жарандыкты алуусунун бир нече жолку активизациясы божомолдонууда.

517. "Темир парданын" түшүшү жана либералдык эл аралык саясатты киргизүү, республиканын инвестициялык жана экономикалык рыногун чет өлкөлүк өкүлдөрдүн активдүү өздөштүрүүсүн шарттады. Борбордук-азиялык мейкиндикте Кыргызстандын ыңгайлуу географиялык жана транспорттук жайгашуусу, анын сервистик жана соодалык комплексин дүркүрөп өнүктүрүүнү активдештирүүгө өбөлгө түздү. Бул, чектеш өлкөлөрдөн көп сандаган чет өлкөлүк жарандарынын келиши жана эмгектик жана ишкердүүлүк иш-аракетин жүзөгө ашыруу менен бирге жүрөт. Алардын жеке соодасын кеңейтүү менен бирге келиши, эреже катары, экономиканын айрым секторлорунун жана сегменттеринин (тигүү жана жыгачты иштетүү тармактарынын) "тирилишин" жана реанимацияланышын камсыз кылат, аларда көп сандаган иш орундары кайтадан түзүлүп жана калыбына келтирилди. Бирок, оптималдуу саны жана калкы өтө көбөйүп кеткен өлкөлөрдөн чет өлкөлүк жарандардын курамын ашырып жиберүү - өзүндө жагымсыз натыйжаны сактап жүрөт.

518. Артыкча терс мүнөз менен бирге, эмгек рыногунда жана республика калкынын миграциялык жандуулугунда, азыркы шарттарда болуп жаткан процесстер, аларда толук бир катар колдонулбаган оң өбөлгөлөр жана дарамет түптөлгөн. Экономикалык жактан активдүү калктын, өзгөчө жаштардын колдонулбаган дараметин, жетиштүү жогорку миграциялык жана эмгектик мобилдүүлүгүн, бул "күтүү" этабында массалык тартипте келечектүү жана прогрессивдүү адистиктерге жана кесиптерге окутууга багытталышы мүмкүн. Акыркылары, долбоорлонгон объектилерге жана жаңы информациялык технологияларга гана эмес, ошондой эле эл аралык эмгек рыногуна да камсыз кылынып жана жолдонулушу керек.

519. Эмгек мигранттарынан жана чет өлкөлөрдөгү "челноктордон" келген олуттуу акчалай каражаттар көп үй-бүлөлөр жана туугандары үчүн тиричилик кылуунун жалгыз булагы болуп эсептелет. Бул финансылык каражаттар бардык калктын жашоо деңгээлинин төмөндөшүн, кедейликтин жана жакырчылыктын кеңири жайылышын кармап турат жана республикага валюталык келүүлөрдүн кошумча булагы жана каналы болуп кызмат кылууда. Азыркы убакта, ал жөнүндө локалдуу жана фрагменттүү мисалдар күбөлөндүрөт, эмгек мигранттарынан келген каражат өлчөмдөрү өтө зарыл тиричилик керектөөлөрдү жабуу үчүн зарыл суммалардан ашып кетүүдө. Бирок, аларды инвестициялык милдети боюнча колдонуунун реалдуу мүмкүнчүлүгүнө карабастан, бул үчүн мамлекеттик деңгээлде тийиштүү өбөлгөлөр жана шарттар дагы деле түзүлүп жана курула элек.

520. Чет өлкөлүк жарандардын, иммиграциялык эмгектик агымдарын дифференциялык жөнгө салууга жетишүүсү, соодалык объектилердин көбөйүшөн жана айрым "каскаддык" тармактарды жана чөйрөлөрдү өнүктүрүүнү эле эмес, ошондой эле жаңы информациялык технологияларды, прогрессивдүү сервистик багыттарды (мейманканалык, рекреациондук жана башка) жана жогорку атаандаштыкка жөндөмдүү продукциянын эмгекти көп талап кылуучу жаңы өндүрүшүн калыбына келтирүүгө инвестициялоону да камсыз кылууну талап кылат.

521. Түзүлгөн жагымсыз тенденциялардын сакталуусу улантуу жана тереңдетүү, улуттук эмгек рыногунун жана курчуган миграциялык кырдаалдын күчөтүлгөн чыңалуусун түзүп, республиканын алга умтулган жана прогрессивдүү социалдык-экономикалык өнүктүрүүгө тоскоол болгон негизги фактор болуп эсептелет. Анын терс таасирин төмөндөтүү жана жоготуу үчүн жаңы адекваттуу стратегия, мамилелер жана турмушка ашыруу механизмдер керек, алар улуттук эмгек рыногун өнүктүрүүдөгү "жарып кирүүнү" жана миграциялык процесстерди жана ошондой эле аларды детерминдештирген жакын секторлорду, чөйрөлөрдү жана тармактарды жөнгө салууну камсыз кылат.

522. Артыкчылыктар. Негизги артыкчылыктарга төмөнкүлөр кирет:

(i) калктын ички миграциясын стабилдештирүү жана жөнгө салуу;

(ii) тышкы эмгек миграциясын цивилизациялуу өнүктүрүүнүн өбөлгөлөрүн жана шарттарын жана экономикалык жактан активдүү калктын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууну камсыз кылуу.

523. Максаты. Стратегияны турмушка ашыруунун алкагында Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик миграциялык саясаттын негизги маселеси болуп миграциялык процесстердин багыттар, динамика жана масштабы боюнча жетишерлик жөнгө салууга жетүү үчүн социалдык-экономикалык, мыйзамдык-укуктук жана идеологиялык өбөлгөлөрдү жана шарттарды түзүү жана камсыз кылуу эсептелет. Бул экономиканын туруктуу өсүшүнө, өлкөнүн мамлекеттик коопсуздугун чыңдоого жана мигранттардын укуктарын турмушка ашыруу үчүн тийиштүү шарттарды камсыз кылууга түрткү берет.

524. Маселелер. Стратегиянын максаттарына жетүү төмөнкү маселелерди чечүүнү камсыз кылууну болжойт:

(i) социалдык-экономикалык өбөлгөлөрдү жана экономиканын реалдуу секторун тез өнүктүрүү шарттарын түзүү, алар үчүн "токтотуу" жана улуттук жана регионалдык эмгек рынокторун прогрессивдүү өнүктүрүү үчүн жана Өкмөттүн 17.08.2006-жылдагы № 591 токтому бекитилген "2010-жылга чейин Кыргыз Республикасынын калкын иш менен камсыз кылуунун улуттук саясаты" Программасына ылайык иш менен камсыз кылууга көмөк көрсөтүүнүн активдүү чараларын турмушка ашыруу;

(ii) топтоштурулган максатка ылайыкталган ишчараларды жана калктын жалпы стихиялуу мүнөздөгү миграциясын жеңүү жана регулятивдик механизмдердин жана аспаптардын таасирин күчөтүү боюнча артыкчылыктарды турмушка ашыруу;

(iii) жергиликтүү өзүн башкаруунун бардык деңгээлиндеги багыттар комплексин жана артыкчылыктарды жүзөгө ашырууну, ички миграциялык агууларды, аларды тең аймактык кайта бөлүштүрүү жана Бишкектик агломерациядагы чыңалууну жоюу боюнча экономикалык жана рыноктук механизмдерди жайылтууну жөнгө салууну активдештирүү;

(iv) тышкы эмгек миграциясынын цивилизациялуу мүнөзүн жайылтууну камсыз кылуу, жаңы стратегияларды, артыкчылыктарды жана миграциялык дараметти алдын ала түзүү механизмдерин турмушка ашыруу аркылуу, алардын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн кең форматтагы сервистик-инфраструктуралык камсыз кылууда жогорулатуу, артык көргөн формаларды, түрлөрдү жана иштиктүү жана элиталуу миграциянын багыттарын табуу жана өнүктүрүү, мыйзамдык-укуктук жана эларалык-макулдашуу базасын андан ары жакшыртуу жана прогрессивдүү миграциялык стреотиптерди, багыттарды жана жүрүм-турумдарды колдоо;

(v) иммиграциялык эмгек миграциясын оптималдаштырууга жетүү, аны өнүктүрүүдө оң жана маанилүү социалдык-экономикалык пайданы табуу жана мүмкүн болгон коркунучтарды, опузаларды жана чет өлкөлүк жарандардын өтө эле көп составда келип кетишинин терс натыйжаларын төмөндөтүү.

525. Саясат жана чаралар. 2007-2010-жылдар аралыгында мамлекеттик миграциялык саясат төмөнкү негизги принциптерге негизделет:

(i) адамдын укугун жана эркиндигин коргоо тармагындагы жалпыга таанылган эларалык ченемдерди милдеттүү түрдө сактоо;

(ii) Кыргызстандын жарандарын анын чегинен ары коргоо боюнча конституциялык кепилдиктерди камсыз кылуу;

(iii) эмгек рыногунун айкалышкан жана динамикалык өнүктүрүү, анын теңдештирүүгө жана мамлекеттик кызыкчылыктарга ылайык келтирүүгө жетүү;

(iv) мигранттардын ар кандай социалдык-демографиялык категорияларына шартка жараша өзгөрүп туруучу мамиле жасоо.

526. Маселелерди чечүү төмөнкү чараларды турмушка ашырууну болжойт:

(i) чыныгы секторду тез өнүктүрүүнү камсыз кылуу (мүмкүн болгон максималдуу жумуш орундарын түзүү менен) эмгек рыногун прогрессивдүү өнүктүрүүгө жетишүүдө жана жумушсуздуктун жогорку деңгээлин кыскартуу;

(ii) бардык мамлекеттик органдардын, жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарынын активдүү катышуусу менен "Кыргыз Республикасынын калкын 2010-жылга иш менен камсыз кылуу" Улуттук программасын максаттуу ишке ашыруу;

(iii) миграциялык процесстерди жөнгө салууда мамлекеттик миграциялык кызматтардын дараметин жана статусун көтөрүү жана чыңдоо, анын техникалык жабдылышы жана тийиштүү илимий-маалыматтык жана финансылык камсыздоонун эсебинен натыйжалуу комплекстүү системасын түзүү;

(iv) алыскы чет элдик өнүккөн өлкөлөрдүн эларалык эмгек рыногуна интенсивдүү кирүү үчүн чет элдик дипломатикалык жана консулдук өкүлчүлүктөрүнүн иш аракеттерин активдештирүү жана дараметтүү иш берүүчүлөрдү издөө боюнча ишаракеттерди активдештирүү;

(v) кызматтык-инфраструктуранын дараметин өнүктүрүү жана активдүү түзүүгө шарттарды жана өбөлгөлөрдү приоритеттик камсыз кылуу, жаштардын, жумушсуздардын жана тышкы эмгек мигранттарынын атаандаштыгын жогорулатуу;

(vi) социалдык артыкчылык жана экономикалык ыңгайлуу формаларда, элиталык жана иштик багыттарда катышышкан мигранттардын составын жогорулатуу;

(vii) миграциялык процесстердин бардык баскычтарында "челнок" мигранттарга социалдык, укуктук жактан колдоо көрсөтүү; Кыргызстандын көп сандагы эмгектенген граждандары бар региондорун тийиштүү миграция жана эмгек боюнча структуралары менен кызматташтыкты орнотуу;

(viii) улуттук эмгек рыногун коргоо максатында критериалдык иммиграциялык квоталардын негиздери боюнча социалдык-экономикалык, инвестициялык, экологиялык, эмгектик жана башка критерийлерди иштеп чыгуу жана жайылтуу;

(ix) жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары тарабынан экологиялык жана коммуникациялык-инфраструктуралык, эмгек ресурстук, демографиялык, социалдык-экономикалык дараметтин балансташкан жеткиликтүү параметрлерин жана критерийлерин иштөө жана ишке киргизүү, экономикалык жана рыноктук механизмдери аркылуу тышкы жана ички миграциялык агымды ирээттештирүү жана ийкемдөө;

(x) легалдуу эмес миграцияны иммиграциялык контролдун бирдиктүү системасын иштеп чыгуу жана түзүү жана тийиштүү мамлекеттик органдардын ишаракеттерин координациясы аркылуу алдын алуу жана кесип өтүү;

(xi) элдин бирдиктүү автоматташтырылган мамлекеттик тизмесин киргизүү жана аракет кылуу боюнча четөлкөлүк гранттарды издөө жана тартуу;

(xii) мигранттардын укугун, эмгекке болгон адам укугун ишке ашыра турган эларалык милдеттенмелерди Кыргызстан тарабынан аткаруунун жана сактоонун шарттарын камсыз кылуу;

(xiii) миграциялык мыйзамдарды сактоо боюнча контролдун натыйжалуу ведомстволор аралык системасын иштеп чыгуу жана турмушка ашыруу;

527. Ресурстар. Стратегияны турмушка ашыруу үчүн финансылоонун зарыл көлөмү 200 млн. АКШ долларын түзөт.

528. Натыйжалар. Стратегияны турмушка ийгиликтүү ашыруунун натыйжасында өлкөдөгү миграциялык процесстерди жөнгө салууда комплекстүү жана натыйжалуу система түзүлөт. Эларалык эмгек рыногундагы өлкө үчүн өлкө пайдалуу жана татыктуу орун алышы мүмкүн. Кыргыз Республикасынын жарандары миграция маселелери боюнча өз убагындагы жана толук укуктуу коргоо мүмкүнчүлүгүн ала алышат. Экономикалык өсүш өлкө ичиндеги жана ошондой эле анын чегинен тышкары да миграциянын темпин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет. Экономиканын артыкчылык багыттарын өнүктүрүү өлкөнүн элин иш орундары менен камсыз кылууга алып келет.

5.3.5. Элдин маданияттуу жашоого катышуусун кеңейтүү

529. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын көпчүлүк учурда байыркы тарыхы жана маданиятынын өнүгүүсүнүн аркасында табигый жана маданий мурасы кайталангыс болуп эсептелет. Кыргыз Республикасынын кайталангыс табигый жана тарыхый-маданияттык мейкиндигин сактап калуу жана андан ары өнүктүрүү Кыргыз Республикасынын мамлекеттик саясатынын негизги маселелери болуп калуусу керек. Демократиялык мамлекетти куруунун негизи өзүнүн саясатында жалпы адамзаттык кызыкчылыктарынын эң маанилүү таанылуулардан алынды. Бул маданият чөйрөсүндө жарандардын руханий, маданий, адеп-ахлактык өнүгүүсүн чыңдоого, ата-бабаларыбыздын мурасына кылдат мамиле кылууга жана муундардын ишти улантууга, улуттук жана тарыхый салттардын өзгөчөлүгүн сактоого багыт алган шарттарды камсыз кылуу негизги мамлекеттик саясатты аныктайт.

530. Проблемалар. Акыркы жылдарда маданият мекемелеринин материалдык-техникалык базасын чыңдоого, ушундай мекемелер ээлеген үйлөрдүн жана имараттардын чоң жана майда ремонт жүргүзүүгө, маданий окуяларды жана чараларды маанилүү санда өткөрүүгө багытталган аракеттерге карабастан, материалдык-техникалык базанын жетишсиздиги жана анын натыйжасында Кыргыз Республикасынын калкына маданий жактан тейлөөлөрдү аз сунуштоо маданият чөйрөсүндөгү борбордук маселелерден болуп кала берүүдө.

531. Дагы башка көп көңүл бурууну талап кылган маселе маданият тейлөөлөрүнүн жалпыга жеткиликтүүлүгү болуп эсептелет. Элдин маанилүү бөлүгүнүн, маданият мекемелеринин көпчүлүгү топтолгон шаардын борборлорунан алыс жашагандыгына себептүү сапаттуу маданий азык-түлүгүнө жетүү мүмкүнчүлүгү чектелүү. Маалыматтын жетишсиздиги, материалдык проблемалар, коомдук транспорттун аз иштегендиги, маданият чөйрөсүндөгү билим берүү программаларынын жана балдар, майыптар, пенсионерлер үчүн маданий тейлөөгө суроо-талаптын жоктугу олуттуу тоскоолдук болууда.

532. Маданияттын баркы дагы абдан олуттуу проблемалардан болуп эсептелет. Кыргызстан, туризмди өнүктүрүү жана инвестицияларды тартуу үчүн өзүнүн кызыгуусун арттырууга маданият факторун колдонгон Борбордук Азиянын башка өлкөлөрү тарабынан эрегишүүнү сезүүдө. Кыргыз Республикасынын ичинде рыноктук экономикалуу коом үчүн мүнөздүү маданият жана бош убакытты өткөрүүнүн башка формаларынын ортосунда керектөөчү үчүн атаандаштык күрөш жүрүүдө. Ушуну менен бирге эле Кыргыз Республикасынын маданиятын позициялоону жүзөгө ашыруу үчүн атайын маркетингдик стратегияны иштеп чыгуу маселеси жакынкы убакка чейин атаандаштыкка кудуреттүү фактору катары аны Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн деңгээлинде чечүү үчүн маанилүү деп саналбаган. Кыргыз Республикасынын маданиятын четөлкөлөргө көрсөтүү, ошондой эле сыртка чыгып гастролдук ишаракет жүргүзүүсү жетишээрлик активдүү болбой жатат.

533. Финансылоо рычагдарынын өзгөртүлүшү, социалдык чөйрөнүн проблемаларын өнүктүрүү тармактын реалдуу абалын жана анын мекемелеринин камсыздалуусун тереңдетти. Бул, өз кезегинде, маанилүү даражада, токтобостон социалдык терс көрүнүштөрдүн көбөйүшүнө алып келди: элдин бош убактысын өткөрүү жана чыгармачылыгын өнүктүрүү проблемалары пайда болду, квалификациялуу кадрлардын чукул кетиши байкалды, элдердин өзүуюушуучулук дарамети иштетилбей калды. Мындан тышкары, тарыхый-маданий комплекстер уроо чегинде калды.

534. Ошондой эле бир топ маданият мекемелеринин коомдук жана экономикалык натыйжалуу иштөөсүнүн төмөндүгүнө да көңүл буруу зарыл, бул, биринчи кезекте, башкаруучулук кадрлардын өтө жетишпестиги, көптөгөн маданият мекемелерин мамлекеттик бийликтин жергиликтүү органдарына өткөрүп берүү, бюджеттик пландоонун программалык-максаттык ыкмасынын жоктугу, ишаракеттердин натыйжасын баалоо системасынын начардыгы, коом менен "кайра байланышуунун" өнүкпөй калуусу менен себептелүү.

535. Артыкчылыктар. Маданияттык өнүктүрүүнүн максаты, коомдун стратегиялык аракети - кыргыз элин, анын мамлекетин, маданиятын жана тилин сактоого жана өнүктүрүүгө жетүүгө багытталган максаттарга ылайык келиши керек. Маданият компоненти Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүктүрүү программасында сөзсүз түрдө алдын ала каралуусу керек. Ушундай программалардын негизине маданият чөйрөсүн башкаруу үчүн төмөнкү принципиалдуу жагынан маанилүү артыкчылыктарды кыстарып коюу керек:

(i) Кыргыз Республикасынын азыркы саясатынын алкагында маданият мамлекеттик саясаттын бардык багыттарынын ажыратылгыс бөлүгү катары каралат, ал анын руханий-баалуу жана адептик-ченемдик аспектилерин чагылдырат;

(ii) Маданият социалдык саясаттын маанилүү түзүүчүсү болушу керек, ал азыркы шарттарда комплекстүү социалдык-маданий-билим берүүчү, саламаттыкты сактоо, жалпы билим берүү, туризм, коомдук коопсуздук, коомдук транспорт, турак жай-коммуналдык чарба жана социалдык жактан коргоо, элдик чеберчилик менен катар калкка кызмат көрсөтүү боюнча Кыргыз Республикасынын социалдык жана экономикалык жашоосуна маанилүү салым кошкон тармактардын бири болушу керек;

(iii) Маданият салымы Кыргызстандын дүйнөлүк рыноктордо атаандаштыкка кудуреттүүлүгүнө жардам көрсөтүүсүндө, калктын жашоо сапатын жана Кыргыз Республикасында курчап турган табигый жана тарыхый-маданий чөйрөнүн сапатын жогорулатуусунда;

(iv) Коомчулук тарабынан маданий саясат мамлекеттик ишаракеттин өзгөчө багыты катары талап кылынат, ошондой эле мамлекет менен Кыргыз Республикасынын жарандарынын маданий ишаракеттеринин социалдык жактан алгылыктуу жана артык көргөн формаларын жана ченемдерин стимулдаштыруу боюнча коомдун ишаракетин жөнгө салуу.

536. Максат. Кыргыз Республикасынын Конституциясынын "Жарандар маданият баалуулуктарына, искусство жана илим алуунун жеткиликтүүлүгүнө укуктуу" 3-пунктунун 36-статьясына ылайык 2007-2010-жылдарга Кыргыз Республикасынын маданият чөйрөсүндөгү саясаттын негизги максаты - элдин маданий жашоого катышын кеңейтүүнү орнотуу болот. Бул максат ар кандай аспектилерде каралат:

(i) адамдын жана коомдун социалдык-маданий байлыктар системасын артараптуу өнүктүрүү, ал Кыргыз Республикасынын маданий модернизациялоо маселелерине ылайык тарыхый социалдык тажрыйбаны жана улуттук маданий мурасты эске алышы керек;

(ii) калктын турмушунун жана көз карашынын калыптанышына жардам берүү, алар жаңы социалдык-экономикалык шарттарда, улуттук-маданий, социалдык-экономикалык жана мамлекеттик-саясий бирдиктүүлүктө жана патриотизмде, өзүнүн руханий жана маданий калыптануунун формаларын, коомдук жана жеке социалдык маданий түшүнүктү аныктоого адекваттуу болот;

(iii) маданий байлыктарды Кыргыз Республикасынын жарандарынын социалдык кызыкчылыктарынын жана керектөөлөрүнүн бардык көрүнүштөрүндө бардык жактан өнүктүрүү, алардын маданий ишаракеттерин социалдык турмуштун фундаменталдык негизине жана маданий керектөөлөргө айландыруу социалдык заказдын ядросуна жашоонун мазмунуна, формасына жана сапатына;

(iv) Кыргыз Республикасынын жарандарын адамзаттын бардык көп түрдүү маданиятын билүүгө жана кызыгууга тартуу, аларды бул билим аркылуу руханий жана интеллектуалдуу баюуга, башка маданияттарга карата толеранттуу мамиле кылууга тарбиялоо, ак ниеттүү маданий иш алпарууга, сүйлөшүүгө, улуттук, конфессионалдык жана социалдык-саясый арасы алыстагандыкка муктаждыкты тарбиялоо;

(v) демократиялык жана плюралисттик дүйнө таанууга тарбиялоо, жалпы адамзаттык баалуулуктардын ар бир улуттук маданияттын түпкү мазмуну менен байланышын түшүнүүгө, адамзаттын келечеги жеке эркиндиктин, бардык кызыкчылыктардын универсалдуу ыкмасы катарында маданият менен гармониялуу айкалышы менен аныкталуусун, ар бирибиздин өзүн көрсөтүүсүнүн шарты экендигин түшүндүрүү.

537. Маселелер. Жаңылантуу процессинде жана маданият чөйрөсүн туруктуу өнүктүрүүдө негизги багыттар катарында төмөнкү категорияларды колдонуу сунушталат:

(i) жалпы коомдук керектөө;

(ii) жалпыга жеткиликтүүлүк;

(iii) коомдук абал жана барк;

(iv) жарандын ар тараптуу туруктуу өнүгүүсү;

(v) натыйжалуулук.

538. Бул көрсөткүчтөргө ылайыктуу маселелер төмөнкү түрдө белгиленет:

- маданият чөйрөсүндө кызмат көрсөтүү жана түзүү процессинде элдин руханий керектөөсүнө жана кызыкчылыгына көңүл бөлүүнү жогорулатуу;

- Кыргыз Республикасынын элинин бардык категориялары жана топтору үчүн маданияттык кызматынын жалпыга жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу;

- Кыргызстандын маданиятынын коомдук абалын жана маданиятынын баркын жана маданияттык ишаракеттерди көтөрүү;

- Кыргыз Республикасынын маданий мейкиндигинде чыгармачылык процесстердин көп түрдүүлүгүн жана байлыгын колдоо;

- Кыргыз Республикасынын маданиятынын уникалдуу ресурстарын сактоо жана салттуу артыкчылыгын жана типтүү өзгөчөлүгүн эске алуу менен аларды өнүктүрүү;

- маданият чөйрөсүндө процесстерди натыйжалуу башкарууну жогорулатуу.

539. Саясат жана чаралар. Маданият чөйрөсүндөгү белгиленген маселелерди чечүү саясаттын төмөнкү чараларын турмушка ашырууну болжойт:

540. Кыргыз Республикасынын элинин бардык топтору жана катмарынын кызыкчылыгында маданият чөйрөсүндөгү кызматтарды модернизациялоо. Кыргыз Республикасындагы маданият сунушун өнүктүрүүдө коомдун өзгөрүлүп туруучу керектөөлөрүн эске алуу керек. Маданият мекемелерине керектөөчүгө көбүрөөк багыт алып, анын суроолоруна жана сунуштарына көп көңүл бөлүүсү керек. Керектөөчүгө анын башка топтун же аудиториянын тигил же бул курактык, социалдык, улуттук тиешелүүлүгүнө карай жекече мамилени колдонуу зарыл.

541. Маданияттын билим берүү ролун жогорулатуу. Маданият ресурстарын билим берүү максатында колдонуу, маданият кызматына суроо-талапты маанилүү өлчөмдө шарттайт, айрым маданий чаралардын жана демилгелердин атаандаштыкка кудуреттүүлүгүнө жана экономикалык ийгилигине түрткү берет.

542. Дене түзүлүшүнүн мүмкүнчүлүктөрү чектелген адамдарга жана калктын азкамсыз катмары үчүн маданият кызматтарынын жана чыгармачылык ишаракетттердин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу. Мамлекет тарабынан азкамсыз шаардыктардын, майыптардын, жетим балдардын, качкындардын, көп балалуу үй бүлөлөрдүн социалдык интеграциясы маселеси өзүнчө көңүл бурууну талап кылат. Бул маселелерди чечүүдө маданияттын ролун көтөрүү керек.

543. Маданият сунуштарын Кыргыз Республикасынын облустары жана райондору боюнча теңөлчөмдө бөлүштүрүүнү камсыз кылуу. Шаардык маданият борборлорунан алыс болгон айыл райондорунун тургундары объективдүү себептер боюнча Кыргыз Республикасынын көпчүлүк маданият мекемелеринин кызматтарынан пайдалануу мүмкүнчүлүгүнөн чектелишкен. Азыркы проблемаларды чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын мамлекеттик бийлигинин аткаруу органдарынын координацияланган жана план менен иштелүүчү аракеттер талап кылынат.

544. Кыргызстандын маданиятынын маалымат мейкиндигин жакшыртуу. Кыргыз Республикасынын элинин маданиятта көрсөтүлүүчү кызматтары тууралуу жетишсиз маалымдалуусу өткөрүлүп жаткан акциялардын жана чаралардын маалыматтык колдоосун жакшыртуу жолу менен толукталышы керек. Кыргыз Республикасынын маданиятынын маалымат талаасынын келечеги - мекемелердин электрондук ресурстарын кеңейтүү жана элди тейлөөнүн маалымат-ресурстук борборлорунун базасында аларды бириктирүүдө.

545. Кыргызстандын маданиятынын баркын Кыргыз Республикасынын элинин ичинде, Борбордук Азия, КМШ жана четөлкөлөрдө көтөрүүгө жардам берген процесстерди колдоо. Туристтик тармакты тез өнүктүрүүгө жардамдашуу - маданияттын бирден-бир актуалдуу маселелери. Кыргыз Республикасынын туристтик кызыктыруучулугу, көбүнчө, Кыргыз Республикасында өткөрүлүп жаткан барктуу маданий окуялардын санына, маданият мекемелеринде тейлөө деңгээлине, Кыргыз Республикасынын табигый жана маданий мурастагы эстеликтеринин абалынын сапатына жараша болот. Кыргыз Республикасынын маданиятынын Борбордук Азия, КМШ жана чет өлкөлөрүнө таасирин күчөтүү, Кыргыз Республикасынын имиджин түптөө - Кыргыз Республикасынын азыркы саясатынын түзүүчү бөлүгү. Регион аралык жана эл аралык маданий кызматташтыктарды, биринчи кезекте - Борбордук Азия өлкөлөрү жана Көзкарандысыз Мамлекеттердин Шериктештигинин чегинде активдүү өнүктүрүү керек.

546. Чыгармачылык процесстин көп түрдүүлүктүн жана байлыктын өсүшүнө жардамдашуу. Маданият процессинин негизинде өзүнчө инсандардын чыгармачылык ишаракети жатат. Инсандын чыгармачылык дараметин профессионалдык же сүйүүчүлүк деңгээлде турмушка ашыруу үчүн кеңири мүмкүнчүлүктөрдү түзүү - азыркы цивилизациялуу коомдун ченеми. Кыргыз Республикасына таандык чыгармачылык көп түрдүүлүк фактор катары каралышы керек, ал Кыргыз Республикасынын кызыктыруучулук образын түзүүгө олуттуу салым кошуп, жашоо сапатына, туризмди өнүктүрүүгө жана Кыргыз Республикасынын экономикасынын орношуна таасирин тийгизет.

547. Кыргыз Республикасынын тарыхый-маданий мурасын сактоо жана маданият чөйрөсүн туруктуу өнүктүрүүнү колдоо. Табигый жана тарыхый-маданий мурастын байлыгы Кыргыз Республикасын маанилүү даражада бизнес, инвестициялар, туризм жана жашоо үчүн кызыктыруучулугуна себеп болууда. Табигый жана тарыхый-маданий мурасын сактоо боюнча негизги артыкчылыктар, критерийлер жана багыттар Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн "Табигый жана тарыхый-маданий мурасты сактоо стратегиясы жөнүндө" документтеринин өзүнчө мыйзамдык папкасына жазуу зарыл. Кыймылдуу мурастын: китепкана, музей, архив, кино-, фото- жана башка окшош фонддорду сактоо боюнча иштин маанилүүлүгүн кошумча белгилей кетүү керек.

548. Маданият объектилерин сактоо менен байланышкан маселелерди чечүү менен бирге маданиятты уюштуруу маселелерин да активдүү чечүү керек. Сөз театрлардагы жаңы постановкалар, музейлердеги экспозициондук-көргөзмөлүк жумуштар, оркестрлердин жана концерттик коллективдердин репертуарларын толтуруу, басма ишаракети багыттары жөнүндө болуп жатат.

549. Маданият мекемелери ээлеген имараттардын жана үйлөрдүн тышкы көрүнүшүн оңдоп-түздөө үчүн бир топ аракеттер талап кылынат. Азыркы убакта Маданият жана маалымат министрлигине тийиштүү ведомстволук уюмдары ээлеген 100дөн ашык кыймылсыз объектилерине ремонттоо-реставрациялоо иштерине абдан муктаж. Айрым маданият мекемелерине жаңы үйлөр жана жаңы имараттар талап кылынат. Башкы архитектуралык планда иштеп жаткан жана жаңы түзүлүп жаткан уюмдар үчүн кыймылсыз объектилерди реконструкциялоо жана куруу боюнча сунуштарды эске алуу керек.

550. Дүйнөлүк рынокто Кыргызстандын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн күчөтүү үчүн оригиналдуу товарларды, кызматтарды, интеллектуалдык азык-түлүктү өндүрүү жана таркатуу максатында маданиятты өнүктүрүү. Ар бир коом үчүн анын максималдуу өзгөчөлүгүнүн чөйрөсү жана курчап турган дүйнө үчүн минималдуу кайта өндүрүүчү болуп маданият эсептелет. Этият жана эстүү мамиле кылса ал оригиналдуу жана аны менен бирге эле оор кайта өндүрүүчү башка маданияттын товарларынын, кызматтарынын, интеллектуалдык азык-түлүктүн өкүлү катарында кызмат кылуучу түгөнбөс ресурс. Алар дүйнөлүк рынокто стандарттык жол-жоболор тизмегинин жардамы менен атаандаштыкка кудуреттүү болуп калат, бирок интеллектуалдык, уюштуруучулук жана финансылык планда коом жана мамлекет тарабынан милдеттүү колдоо шартында. Дүйнөлүк тажрыйба атаандаштыкка катышуунун натыйжалуураак стратегиясы, өзүнүн социалдык маданий керектөөсүнө ылайыкталган жана андан ары аны дараметтүү атаандаштарга таңуулаган стандарттарды түзүү болуп эсептелет.

551. Маданият мекемелерин башкарууну жана финансылык-чарбалык ишаракетин жакшыртуу. Бул багыт башкаруучулук мүнөздөгү эки маанилүү проблеманы чечүүгө багытталган маселелерди бириктирет: кадрдык жетишсиздикти - биринчи кезекте жетекчилик курамдын арасында - жана маданият мекемелеринин жогору эмес экономикалык, натыйжалуу ишаракети. Кадрдык проблема бүгүнкү күндө өтө курч турат. Адистердин тармактан кетиши жана жаштардын аз келиши маданият процессинин өндүрүмдүүлүгүн жана сапатын төмөндөтөт, демилгенин начарлануусуна жана маданият чөйрөсүнөн өнүгүүсүнүн басаңдашына алып келет. Экономикалык көрсөткүчтөрдүн өсүшү маданият мекемелери үчүн максаттын максаты болбойт. Ага жүктөлгөн функциялардын олуттуу бөлүгү стабилдүү бюджеттик финансылоо менен камсыз кылынышы керек. Бирок зарыл бюджеттик колдоо даражасы ар кандай типтеги мекемелерде ар башка болушу мүмкүн. Алардын көпчүлүгү өзүнүн өнүгүүсү үчүн маанилүү каражаттарды тартууга жана иштеп табууга күчү жетет. Бул ишти жакшыртуу жана кеңейтүү зарыл.

552. Программалар жана долбоорлор. Азыркы Стратегияны турмушка ашыруунун алкагында ишке ашырылуучу негизги программа "Кыргыз Республикасынын 2010-жылга чейин айыл жергелеринде маданиятты жана искусствону өнүктүрүүнүн программасы" болот. СРСтин алкагында маданият чөйрөсүндө эларалык банктардын жана фонддордун шериктештик катышуусу аркылуу инвестицияларды тартуу боюнча долбоорлорду даярдоо болжонууда.

553. Ресурстар. 2007-2010-жылдарга маданият чөйрөсүндө бардык чараларды жана долбоорлордун жалпы финансылоо көлөмү 2 млн. АКШ долларын түзөт. Чыгымдарды жабуу булактары жергиликтүү жана республикалык бюджеттин, донордук уюмдардын каражаттары болуп эсептелет.

554. Натыйжалар. Жалпысынан бул Стратегияда каралган маданият чөйрөсүндөгү саясат чаралары - элдин бардык топторунун жана катмарларынын кызыкчылыгында маданият чөйрөсүндөгү кызматтарды жаңылантууга, маданияттын билим берүүчү ролун жогорулатууга, дене түзүлүшүнүн мүмкүнчүлүктөрү чектелген адамдарга жана калктын азкамсыз катмары үчүн маданият кызматтарынын жана чыгармачылык ишаракетттердин жеткиликтүүлүгүн камсыз кылууга, маданият сунуштарын тең өлчөмдө облустар жана райондор боюнча бөлүштүрүүнү камсыз кылууга, маданияттын маалымат мейкиндигин, жакшыртууга, Кыргыз Республикасынын калкынын арасында жана чет өлкөдө Кыргызстандын маданиятынын кадырын өстүрүүгө жардамдашкан процесстерди колдоого, чыгармачылык процесстин көп түрдүүлүктүн жана чыгармачылык процесстердин байлыгынын өсүшүнө жардамдашууга, Кыргызстандын тарыхый-маданий мурасын сактоого жана маданият чөйрөсүн туруктуу өнүктүрүүнү колдоого, маданият мекемелеринин башкаруучу жана финансылык-чарбалык ишаракетин жакшыртууга багытталган.

555. Көрсөтүлгөн багыттар боюнча ишаракеттердин жыйынтыктары конкреттүү сандык индикаторлорго, тармактык ченемдерге жана көрсөткүчтөргө карап бааланат.

5.4. Экологиялык туруктуулукту камсыз кылуу

5.4.1. Экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу

556. Азыркы абалы жана өнүктүрүү өбөлгөлөрү. Жаратылыш жана анын компоненттери Кыргыз Республикасынын улуттук байлыгы анын туруктуу социалдык-экономикалык өнүгүшүнүн негизги фактору болуп саналат. 2006-жылдын 30-декабрдагы редакциясындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 4-статьясына (5-пунктуна) ылайык Жер жана кыртышы, аба мейкиндиги, суулар, токойлор, өсүмдүктөр жана жаныбарлар дүйнөсү жана башка жаратылыш ресурстары Кыргыз Республикасынын менчиги болуп эсептелет, Кыргызстандын элинин жана келечек муунунун жашоосунун жана ишинин негизи катары колдонулат жана өлкөнүн туруктуу өнүгүшү үчүн мамлекеттин өзгөчө коргоосунда турат.

557. Экологиялык коопсуздук улуттук коопсуздуктун ажырагыс бөлүгү катары туруктуу өнүгүүнүн милдеттүү шарты болуп саналат жана жаратылыш системаларын сактоонун жана айлана чөйрөнүн тийиштүү сапатын колдоонун негизи болуп саналат.

558. Улуттук экономиканын бардык тармактарын реформалоо жаратылыш ресурстарын пайдаланууга, айлана чөйрөнү сактоону эске алуу менен социалдык-экономикалык өнүгүүнү жүзөгө ашырууга карата мамилени өзгөртүүнүн негизи болушу керек.

559. Экологиялык коопсуздук Кыргызстандын өнүгүшүнүн орчундуу шарттарынын бири болуп саналат. Анын артыкчылыгы эларалык жана регионалдык милдеттенмелер менен өлкө ичинде экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу муктаждыгы аныкталган. Кыргызстан 13 эларалык экологиялык конвенциялардын жана макулдашуулардын катышуучусу болуп эсептелет. Экологиялык коопсуздук жана туруктуулук донор өлкөлөр үчүн артыкчылык болуп эсептелет.

560. Проблемалар. Кыргыз Республикасынын аймагы кирген бийик тоолуу экосистемалардын физикалык-географиялык өзгөчөлүктөрү алардын өзгөчө табигый туруксуздугун жана антропогендик таасирлерге өтө аярлыгын аныктайт. Кыргызстан турмуш тиричилик үчүн нормалдуу био-климаттык шарттар менен салыштырмалуу анча чоң эмес аймакты (20%) ээлеп турат, калктын негизги бөлүгү жана өнөр жай жана айыл чарба өндүрүшү ал жерлерде топтолгон жана ушул аймактар бардык антропогендик басымга дуушар болууда. Ушул жагдайлар, ошондой эле ресурстук-чыгашанын, администрациялык экономиканын кесепети болгон акылга сыйгыс чарба ишмердиги республиканын экологиялык абалын бир топ начарлатты, анын бир катар райондорунда жана индикаторлорунда ал оңолгус процесстерге жете турган кризистик кубулуштар менен мүнөздөлөт.

561. Жалпысынан жагымсыз экологиялык кырдаалды жаратылыш ресурстарын талап тоноочулук менен пайдаланууга калкты көкүткөн экономикалык көйгөйлөр (токойлорду кыюу, браконьерлик, суу ресурстарынын булганышы, айдоо жерлерин экстенсивдик пайдалануу, мелиоративдик жана башка ишчараларды тоотпостук) күчөтүүдө, бул республиканын экологиялык кырдаалынын дагы бир топ начарлашына алып келүүдө.

562. Кыргызстанда түзүлгөн экономикалык кырдаал экономиканы калыбына келтирүү үчүн токтоосуз натыйжаны бербеген ар кандай бюджеттик чыгымдар менен мүнөздөлүп, артыкчылыгы төмөнкү болуп саналат. Курчап турган чөйрөнү коргоого багытталган чыгымдар, акыркы жылдары кескин төмөнкү деңгээлге түштү жана ИДПнын 0,026% түздү. Капиталдык салымдардын төмөндөө тенденциясы бир катар позициялар боюнча байкалууда, алар курчап турган чөйрөнү коргоого жана жаратылыш ресурстарын рационалдуу колдонууга багытталат.

563. Курчап турган чөйрөнү башкаруу системасы дагы деле стабилдүү эмес жана дараметти көтөрүү аркылуу олуттуу жакшыртууну, жаратылыш ресурстарына жеткиликтүүлүктү мындан ары жакшыртууну жана аны өнүктүрүү максаты үчүн өлчөө жана рационалдуу колдонууну талап кылат. Өлкөдөгү курчап турган чөйрөнүн деградацияланышынын өтө курч проблемаларын чечүү менен катар: (i) кайта баштоого жана жаратылыш ресурстарын кайта баштоону колдоого узак мөөнөттөгү инвестициялардын стимулдаштыруу саясатын иштеп чыгуу; (ii) жергиликтүү уюмдардын муктаждыктарын канааттандыруунун жана курчап турган чөйрөнүн бүтүндүгүнүн өз ара байланышын камсыз кылган иш-чараларды иштеп чыгуу жана практикада жайылтуу; (iii) өлкөнүн экономикалык ишаракеттеринин натыйжасында трансграниттик таасирди көңүлгө алуу, жана (iv) адамдык дараметти, борбордук жана жергиликтүү институттарды жана жаратылыш ресурстарын жана курчап турган чөйрөнү башкаруу процессине тартылган уюмдарды мыйзамдуу жөнгө салуу дараметин күчөтүү зарыл.

564. Артыкчылык. Узак мөөнөттүн негизинде, жаратылыш чөйрөсүн деградациялык өзгөрүүлөргө алып келбеген стабилдүү экономикалык өсүштү камсыз кылууга мүмкүндүк берген өлкөнү өнүктүрүү.

565. Максат. Экологиялык коопсуздукту республиканын туруктуу өнүгүүнүн негизи катары камсыз кылуу.

566. Маселелер. Максатка жетүү үчүн төмөнкү маселелерди чечүү зарыл:

(i) өнүгүү, анын экономикалык, социалдык жана экологиялык түзүмүнө бирдей көңүл бурууну алдын-ала караштыруу жана жаратылыштын деградацияланышында адам коомун өнүктүрүү мүмкүн эместигин таануу;

(ii) жаратылыш ресурстарын колдонуудан түшкөн кирешелерди жана аларга жеткиликтүүлүктү туура бөлүштүрүү;

(iii) айыл чарба ишаракеттердин жыйынтыгында терс экологиялык натыйжаны алдын алуу, мүмкүн болуучу экологиялык натыйжаларды ага чекаралык контекстти да кошо эсепке алуу;

(iv) айыл чарба жана башка жаратылыш системасына таасир кылуу менен байланышкан долбоорлордон, эгерде алардын натыйжалары курчап турган чөйрө үчүн күтүлбөгөн болсо баш тартуу;

(v) акы төлөөнүн негизинде жаратылышты колдонуу жана курчап турган чөйрөнү коргоо жөнүндөгү мыйзамдарды бузуунун жыйынтыгында курчап турган чөйрөгө келтирилген чыгымды толтуруу;

(vi) экологиялык маалыматтын ачыктыгы;

(vii) жарандык коомдун, өзүн башкаруу органдарынын жана ишкердүүлөрдүн курчап турган чөйрөнү коргоо тармагындагы жана жаратылышты рационалдуу колдонуудагы өзгөчө маанилүү чечимдерди даярдоого, талкулоого, кабыл алууга жана турмушка ашырууга активдүү катышуусу;

(viii) жеке сектордун жаратылыш ресурстарын туруктуу башкарууга тартуу;

(ix) жаратылыш ресурстарын жана курчап турган чөйрөнү башкаруунун секторлор аралык координациясынын жакшырган механизмдерин интеграциялоо.

567. Негизинен, маселе экономикалык өсүштү чектөөдө эмес, ага экологиялык туруктуулук формасын берүүдө. Кыргыз Республикасы дайыма болуп туруучу суу көлөмүнүн, жер ресурстарынын жана экосистемалардын чектелүү дараметтүү сыйымдуулугунун шартында калкынын бат өсүшү менен мүнөздөлөт. Экономикалык өсүштү, булгоо менен күрөшүүнүн натыйжалуулугун жогорулатууга багытталган салттуу саясат экологиялык туруктуулукту өндүрүүнүн жана керектөөнүн моделдеринин экологиялык натыйжалуулугун жогорулатуунун натыйжасында күчөтүүгө багытталган саясаттын варианттары менен айкалышын камсыз кылуу маанилүү.

568. Саясат жана чаралар. Жаратылышты сактоонун жана курчап турган чөйрөнүн сапатын жакшыртуу зарылчылыгын эске алып, экологиялык коопсуздукту камсыз кылууда мамлекеттин саясаты төмөнкү чаралар аркылуу жетишет:

(i) экологиялык саясатты жана ченемдик укуктук базаны, ага жаратылышты колдонуунун экономикалык механизмдерин кошо жакшыртуу;

(ii) курчап турган чөйрөнүн абалын жана жаратылышты рационалдуу колдонуунун мониторингин камсыз кылуу;

(iii) жаратылышты колдонууга уруксат берүүчү системаларды жөнөкөйлөнтүү;

(iv) жаратылышты коргоо мыйзамдарын сактоого контролдоо жүргүзүүнү күчөтүү;

(v) өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын түйүндөрүн түзүү;

(vi) биотүрдүүлүктү сактоо жана токойлорду калыбына келтирүү;

(vii) экосистеманын деградацияланышын калыбына келтирүү жана алдын алуу.

569. Программалар жана долбоорлор. Курчап турган чөйрөнү коргоо жана жаратылышты рационалдуу колдонуу тармагында Стратегиянын максаттарына жетүү үчүн төмөнкү программалар жана долбоорлор турмушка ашырылат:

(i) Экологиялык коопсуздуктун Концепциясы курчап турган чөйрөнү коргоо жана жаратылышты рационалдуу колдонуу тармагында мамлекеттик саясатты жүргүзүү үчүн негизги стратегиялык документ.

(ii) Экологиялык Кодекс, курчап турган чөйрөнү коргоо жана жаратылышты рационалдуу колдонуу тармагында колдонуу укугун жөнгө салуу.

(iii) Кыргыз Республикасынын туруктуу өнүгүүгө өтүү Концепциясы экологиялык талаптардын секторалдык саясатка интеграцияланышынын максатында жүргүзүлөт.

(iv) Биотүрдүүлүктү сактоонун Улуттук стратегиясы республиканын флора жана фаунасын сактоо боюнча саясатты жана чараларды иштеп чыгууга багытталат.

(v) Кыргыз Республикасынын токой тармагын 2025-жылга чейин өнүктүрүүнүн Концепциясы, Кыргыз Республикасынын 2005-2015-жылдарга Улуттук токой программасы, Кыргыз Республикасынын 2006-2010-жылдарга токой чарбасын өнүктүрүүнүн Улуттук ишаракеттер планы - токой секторун өнүктүрүүнүн стратегиялык багыттарын, токойдун жаратылышын коргоо маанисин жана анын биологиялык түрдүүлүгүн сактоо, климатты жөнгө салуу, жеке ишкердүүлүктү токой чарбасы менен байланыштарын өнүктүрүүнү сактоо үчүн чагылдырат.

(vi) 2016-жылга чейин жер ресурстарын туруктуу башкаруу боюнча Улуттун алкагындагы программа, донордук жардамды чөлдөө менен күрөшүү жана жер-суу ресурстарынын деградацияланышы боюнча практикалык ишчараларды жүзөгө ашыруу үчүн тартууга багытталган.

(vii) Кыргыз Республикасындагы туруктуу органикалык булгоочулар жөнүндөгү Стокгольм конвенциясын аткаруунун Улуттук планы, туруктуу органикалык заттар менен коопсуз мамиле кылууну уюштурууга, алардын курчап турган чөйрөгө жана адамдын ден-соолугуна терс таасирин тийгизүүсүн алдын алууга багытталган.

570. Ресурстар. Негизинен, өлкөнүн экологиялык коопсуздугун 2007-2010-жылдарга камсыз кылуу маселелерин чечүү муктаждыгы 60 млн. АКШ долларын түзөт.

571. Натыйжалар. Республиканын курчап турган чөйрөнү булгоо деңгээлин жашоо жана ден-соолук үчүн курчап турган чөйрөнү жакшыртууга конституциялык укуктарды камсыз кылуу максатында төмөндөтүү.

5.4.2. Стихиялуу кырсыктардан жана катастрофалардан калктын жана

аймактын комплекстүү коопсуздугун камсыз кылуу

572. Азыркы абалы жана өнүгүүнүн өбөлгөлөрү. Кыргыз Республикасынын аймагы дүйнөдөгү көп тараган табигый процесстердин жана кубулуштардын 70нин 20дан ашууна жолугууга дуушар. Адам өмүрүнө, жашоону камсыз кылуучу объектилерге, калк отурукташкан пункттарга абдан көп коркунучту жер титирөөлөр, зилзалалар, селдер жана ташкындар, кар көчкүлөр, жарылуу коркунучу бар бийик тоолуу көлдөр, жер астындагы суулардын ашышы көрсөтөт.

573. Кыргызстандын аймагында толук эмес маалыматтар боюнча 14 миңден кем эмес коркунучтуу участоктор, райондор жана стихиялуу кырсыктар жана өзгөчө кырдаалдар булагынын зоналары жайгашкан, алар бирдей бөлүштүрүлгөн эмес жана республиканын жети административдик облусунда активдүү сезилип турат, жана уратуучу таасири боюнча трансграниттик мүнөзгө ээ.

574. Жылына орто статистикалык маалыматтар боюнча 200дөн ашык табигый мүнөздөгү өзгөчө кырдаалдар болуп турат жана коркунучтуу зоналардан 1000 ашуун үй-бүлөлөр көчүрүлүп турат.

575. Азыркы убакта МЧСтин балансында 36 хвостохранилищелер жана 23 тоонун иштетүүгө жараксыз катмарлары бар, алардын 30у уран жана 6сы жалпы көлөмү 15 млн. куб.м таштандылары менен токсикалдуу көмүүлөр бар. Кыргызстандын аймагында мүмкүн болгон радиоактивдүү жуктуруулар зонасында 26 миң адам жашайт, Өзбекстандын аймагында 2,4 млн.го жакын адам, Тажикстандын аймагында 0,7 млн. адам, Казастандын территориясында 0,9 млн.го жакын адам жашайт.

576. Проблемалар. Азыркы убакта орто статистикалык маалыматтар боюнча жаратылыш кырсыктарынан жыл сайын 35 млн. АКШ доллар зыян тартат, ал эми өзгөчө кырдаалдардын натыйжаларын жоюуга финансылоо жыл сайын 6 млн. АКШ долларынан ашпайт, б.а. катастрофаларды башкарууга кеткен чыгымдар зыянга кеткенден беш эсе аз. Зыяндын жыл сайын өсүү темпи статистика боюнча 1,5 млн. АКШ долларына жакынын түзөт.

577. Артыкчылыктар. Курчап турган чөйрөнүн абалын жана калкты жана аймакты өзгөчө кырдаалдардан коргоону жакшыртуу тармагындагы артыкчылыктуу багыттар: калкты жана аймакты табигый кырсыктардан жана катастрофалардан комплекстүү коопсуздугун камсыз кылуу, өзгөчө кырдаалдарды башкаруунун мамлекеттик системасын түзүү болуп эсептелет.

578. Алдын алуу жана радиоактивдүү жугуштуруу коркунучун жоюу тармагындагы артыкчылыктуу багыттары - урандык жана токсикалык көмүүлөрдү рекультивациялоо жана реабилитациялоо болуп эсептелет.

579. Максат. Өлкөдө жана Борбордук Азия региондорунда калкты жана аймакты табигый кырсыктардан комплекстүү коопсуздугун камсыз кылуу.

580. Маселелер:

(i) Кыргыз Республикасынын аймагында жайгашкан хвостохранилищелерди жана тоонун иштетүүгө жараксыз катмарларын коопсуз абалга келтирүү боюнча рекультивациялык жана реабилитациялык иштерди жүргүзүү;

(ii) бийик тоолуу көлдөрдүн, жасалма көлмөлөрдүн плотиналарынын жана хвостохранилище дамбаларынын жарылуу коркунучунан коргоону камсыз кылуу;

(iii) жыл сайын коркунучтуу участкаларда илимий-изилдөө жана инженердик-издөө иштерин жүргүзүү;

(iv) калк отурукташкан пункттарда жашоочулардын жана инфраструктуранын сейсмикалык коопсуздугун камсыз кылуу проблемаларын чечүү;

(v) ГИС технологиясынын жана дистанциондук зондирлөөнүн негизинде жер көчкү процесстеринин комплекстүү мониторингин жана божомолдоо системасын түзүү;

(vi) өзгөчө кырдаалдардан калкты жана аймакты коргоо жана коопсуздугун камсыз кылуунун жаңы социалдык багыттагы, экономикалык жактан туруктуу системасын түзүү;

(vii) жер кыртышынын гидрогеологиялык жана сейсмикалык жылышууларынын мониторингинин комплекстүү иштеген түйүндөрүн түзүү.

581. Саясат жана чаралар. Өзгөчө кырдаалдардын алдын алуу жана башкаруунун бирдиктүү мамлекеттик системасын жакшыртуу, ошондой эле эл аралык, анын ичинде донордук уюмдар менен партнерлорду издөө жана гранттарды тартуу боюнча иштерди активдештирүү зарыл.

582. Долбоорлор жана программалар. Өлкөнү Өнүктүрүү Стратегиясынын алкагында төмөнкү долбоорлорду жана программаларды турмушка ашыруу каралууда:

(i) 2010-жылга чейин калкты жана аймакты тынчтык жана согуштук мүнөздөгү өзгөчө кырдаалдарда коргоонун - Кыргыз Республикасынын жарандарын коргоонун Мамлекеттик системасынын комплекстүү системасын түзүү жана жакшыртуу;

(ii) КРнын МЧСинин Мамлекеттик өрт өчүрүүчү-куткаруучу кызматынын базасында КРнын МЧСинин астында Мамлекеттик өрткө каршы кызматын түзүү;

(iii) Кризистик абалда башкаруу борборлорунун бирдиктүү түйүндөрүн жаңы маалымат технологияларын колдонуу менен мындан ары жакшыртуу жана өнүктүрүү;

(iv) Өндүрүштүк коопсуздукту көзөмөлдөө жана тоону көзөмөлдөө боюнча контролду жана инспекциялардын иш сапатын жогорулатуу;

(v) Алдын алуучу, авариялык-кайта куруучу жана долбоордук-издөөчү иштеринин (тоонун эңкейиш процесстеринин активациясынан коргоону камсыз кылган көп сандагы объектилерди киргизүү) программаларын турмушка ашыруу;

(vi) Курчап турган чөйрөнүн абалынын мониторингин жогорулатуу, экологиялык жактан коркунучтуу кырдаалдарды тез табуу жана божомолдоонун бирдиктүү системасын түзүү, кайта иштетүүнүн, гидрометеорологиялык божомолдорду берүүнүн жана коркунучтуу жана стихиялуу гидрометереологиялык кубулуштардын пайда болушун алдын алуунун натыйжалуулугу. Метеорологиялык станциялардын көп санын эксплуатацияга киргизүү;

(vii) "Кыргыз Республикасынын аймагында ГИС технологиясынын жана дистанциондук зондирлөөнүн негизинде жер көчкү процесстеринин комплекстүү мониторингин жана божомолдоо системасын түзүү" долбоору;

(viii) "Кыргыз Республикасынын аймагында жана Борбордук Азия өлкөлөрүнүн чек арага жакын райондорунда жер кыртышынын гидрогеологиялык жана сейсмикалык жылышууларынын мониторингинин комплекстүү иштеген түйүндөрүн уюштуруу жана түзүү" долбоору;

(ix) "Кыргыз Республикасынын аймагында калк отурукташкан пункттарда жашоочулардын жана инфраструктуранын сейсмикалык коопсуздугун камсыз кылуу" долбоору;

(x) Чүй өрөөнүндө "Калк отурукташкан пункттарды жана аймактарды суу алдында калуулардан коргоо" долбоору;

(xi) "Кыргыз Республикасынын калкын жана аймагын бийик тоолуу көлдөрдүн, жасалма көлмөлөрдүн плотиналарынын жана хвостохранилище дамбаларынын жарылуу коркунучунан коргоо" долбоору;

(xii) "Кыргыз Республикасынын аймагында (2006-2010-жж.) калк отурукташкан пункттарда жашоочуларын жана инфраструктураны жер көчкүдөн коопсуздугун камсыз кылуу" долбоору;

(xiii) "Кыргыз Республикасынын аймагында өзгөчө кырдаалдардан калкты жана аймакты коргоо жана коопсуздугун камсыз кылуунун жаңы социалдык багыттагы, экономикалык жактан туруктуу системасын түзүү" долбоору;

(xiv) "Актүз шаар тибиндеги поселогунун № 1 жана № 3 сейрек жердүү элементтердин таштандылары бар хвостохранилищелерди реабилитациялоо" долбоору;

(xv) "Советский п. (Кан) хвостохранилищени реабилитациялоо" долбоору;

(xvi) "Шекафтар п. тоонун иштетүүгө жараксыз катмарлар комплексин рекультивациялоо" долбоору;

(xvii) "Сумсар п. хвостохранилищени реабилитациялоо" долбоору;

(xviii) "Буурдин хвостохранилищесин реабилитациялоо" долбоору;

(xix) "Кажы-Сай хвостохранилищесин реабилитациялоо" долбоору;

(xx) "Майлусуу ш. уран өндүрүшүнүн таштандылары жана төмөнкү радиоактивдүү тоо тектеринин иштетүүгө жараксыз катмарлары бар хвостохранилищени рекультивациялоо жана реабилитациялоо" долбоору.

583. Ресурстар. 2007-2010-жж. өзгөчө кырдаалдарды алдын алуу жана жоюу чөйрөсүндөгү бардык ишчараларды жана долбоорлорду керектүү финансылоонун жалпы көлөмү 400 млн. АКШ долларын жакынын түзөт.

584. Натыйжалар. Кыргыз Республикасын коопсуздугун жаратылыш жана техногендик мүнөздөгү өзгөчө кырдаалдарда, курчап турган чөйрөнү булгануудан коргоону, мониторинг, божомолдоо жана калкка эрте кабар берүү системасынын сапатын жакшыртууну камсыз кылуу.

VI. РЕГИОНДОРДУН ӨНҮКТҮРҮҮДӨГҮ РОЛУ ЖАНА КАТЫШУУСУ

585. Азыркы абалы жана өнүктүрүүнүн өбөлгөлөрү. ККУС-1 программасы регионалдык деңгээлде жергиликтүү уюмдардын бардык деңгээлдеги активдүүлүгүнүн көрүнүктүү жогорулашы менен билине баштады. Ушул процессти колдоп, бардык облустарда жана айрым райондордо кедейликти кыскартуу боюнча локалдуу программалар иштеп чыгарылды. Бул программаларды турмушка ашыруу үчүн республикалык жана жергиликтүү бюджеттин, ишканалардын каражаттары, микрофинансылык уюмдардын, ага кошуп кредиттик бирикмелердин тармактарынын каражаттары тартылды. Бизнести жер-жерлерде орнотуу жана өнүктүрүү үчүн жергиликтүү калктын каражаттары да тике катыштырылат. Конкреттүү долбоорлорго тике инвестицияларды тартуу жана алга жылдыруу үчүн активдүү иш жүргүзүлөт. Донордук уюмдар, анын ичинде ЮСАИД, БУУӨП, Сорос-Кыргызстан фонду тарабынан жергиликтүү деңгээлде көрүнүктүү колдоо көрсөтүлгөн. Регионалдык деңгээлдеги программалардын чектелген финансылык каражаттарда, ККУС-1 сыяктуу өлкөлөр иш жүзүндө, мындан мурунку он жылдан ашык топтолгон бардык проблемаларды аларды үч жылда чечүү үчүн камтыды. Натыйжада чектелүү финансылык каражаттардын "чачуу натыйжасы" жергиликтүү деңгээлде жашоо сапатынын олуттуу өзгөрүүсү жок иштелди.

586. Экономикалык өнүгүүнүн абдан жогорку деңгээли Бишкек шаарында жана Чүй облусунда туруктуу бойдон сакталып калды, алар өлкөнүн ички дүң продукциясынын (2005-жылы - 50,2%) жана ар бир жан башы үчүн дүң региондук продукциянын (ортореспубликалык деңгээлден 2 жана 1,2 эсе жогору) абдан бийик деңгээлин камсыз кылды. Ар бир жан башы үчүн дүң региондук продукциянын эң төмөнкү деңгээли Баткен (ортореспубликалыктан 40,8%) жана Ош (2005-жылдагы маалыматтар боюнча - ортореспубликалыктан 49%) облустарында.

587. Стратегияны турмушка ашыруу процессинде жергиликтүү өзүн башкаруу органдарынын дараметин чыңдоо - реформаны активдүү жылдыруу болот, ал башкарууну децентрализациялоого жана финансылык децентрализациялоого багытталат. 2007-жылдын бюджетинин долбоору финансылык борбордоштурулуудан ажыратуу принцибинде түзүлүп, эки деңгээлде - республикалык жана жергиликтүү деңгээлде жакынкы келечекте губернаторлук институтун сактап калуу менен иштеп чыгарылды.

588. Региондордун экономикаларын өнүктүрүүдө инвестициялык чөйрө маанилүү ролду ойнойт. Ошондуктан, чаралар иштеп чыгарылат, алар инверсторлор үчүн стратегиянын долбоорлорун колдоо үчүн бардык аймактар боюнча жагымдуу инвестициялык климатты түзүп берүүгө багытталат. Бүгүн "Регионалдык деңгээлде инвестициялык программалоо" Европалык бирикмесинин долбоорду колдоодогу техникалык жардамы менен айрым облустар боюнча 2007-2009-жылдар аралыгына инвестициялык программалар даярдалды (Чүй, Ысыккөл, Жалалабат облустары).

589. Проблемалар. Региондордо өнүктүрүүдө пропорциясыздык сакталып калды, ал табигый-климаттык шарттар, көпчүлүк региондордун экономикасынын агрардык багытталышы, тейлөө чөйрөсүнүн жетишпестик деңгээли, өнөржайлык дараметин толук колдонбогондук, өндүрүштүк инфраструктураны жайлаштыруунун, ресурстардын жеткиликтүүлүгүн, өзгөчө финансылык, байланыш жана маалымат кызматтарынын ар түрдүүлүгү менен шартталат.

590. Артыкчылыктар. Бишкек шаарын өнүктүрүүнүн артыкчылыктары: (а) иш туризми; (б) кайра иштетүүчү өнөр жайы. Өлкөнүн башкалаасы болгон Бишкек шаары өлкөнүн иштиктүү жашоосунда "мегаполис" болууда, анда ири банктар, беделдүү мейманканалар, ресторандар, базарлар, соода борборлору, оюн бизнеси жана телебайланыш кызматтары топтолгон. Кызмат секторунун Бишкек шаарындагы ички дүң регионалдык продукциясынын структурасында 60% ашык салыштырма салмакты түзөт. Бул тармакта шаардын экономикасында иштегендердин жалпы санынан 62% же 186 миң адам иштейт. Көрсөткөн кызматтарынын көлөмү боюнча Бишкек шаары өлкөдө биринчи орунду ээлейт. Бул жерде республикада өндүрүлүүчү бардык кызматтардын жарымынан көп көлөмү (52%) көрсөтүлөт. Бишкек шаарындагы сервистик кызматтын туруктуу өсүшү ички суроо-талаптын элдин кирешесинин өлкө боюнча орточо деңгээлге салыштырмалуу 1,5 эсеге тез өсүшүнүн эсебинен сакталып турду. Келечекте шаар статусун жана тиешелүү инфраструктуранын бар болушун эске алуу менен "иш туризми" өнүгүүнү алат, ал телебайланышты, мейманканалык тейлөөлөрдү, маалымат технологиясын, финансылык ортомчулукту, интеллектуалдык кызматтарды ж.б. өнүктүрүү үчүн өбөлгөлөрдү түзөт. Ушуну менен бирге эле салттуу кызматтар (соода, тиричилик, транспорттук кызматтар ж.б.) өнүктүрүлөт.

591. Шаарда 45%дан ашуун республикада өндүрүлүүчү тамак өнөр жайы өндүрүлөт, кондитердик буюмдарды, суусундуктарды, сүт азык-түлүгүн, тамеки буюмдарын, сыра чыгаруу боюнча ири ишканалар жайгашкан, алардын азык-түлүктөрү өлкөнүн башка региондоруна жана кошуна мамлекеттерге экспорттолот. Иштеп жаткан ишканаларды модернизациялоого, аларга жаңы технологияларды жайылтуу жана чыгарылуучу продукциянын ассортиментин кеңейтүү боюнча жаңы долбоорлорду өздөштүрүү үчүн тике инвестицияларды тартуу бирден-бир маанилүү маселелерден болот.

592. Чүй облусун өнүктүрүүнүн артыкчылыктары: (а) айыл чарба, (б) кайра иштетүүчү өнөр жайы, (в) алтынказуу.

593. Чүй облусу айыл чарба азык-түлүгүн өндүрүүчүлөрдүн ирилеринен болуп саналат, анын энчисине республиканын сугарылуучу айдоолорунун 32% туура келет, республиканын айыл чарба өндүрүшүндө (30% үлүш) чоң салымын камсыз кылат жана кант кызылчасын, дан, жашылча жана жемиштердин, сүттүн негизги өндүрүүчүлөрү болуп чыгат. Башка региондорго салыштырмалуу жакшы өнүккөн айыл чарба тармак катары өнүгүп, айыл чарба азык-түлүгүнүн жана сырьенун негизги түрлөрү катары элди камсыз кылат (кайра иштетүү боюнча ишканалар негизинен Чүй облусунда жана Бишкек шаарында топтолгон). Региондогу айыл-чарба секторун өнүктүрүү "Чүй регионалдык долбоору" аттуу АӨБдин инвестициялык долбоорду турмушка ашыруунун алкагында колдоого алынды.

594. Жергиликтүү сырьену кайра иштетүүгө негизделген тамак жана кайта иштетилүүчү өнөр жайынын азык-түлүгү республикадагы өндүрүлүүчү тамак өнөр жайынын азык-түлүгүнүн 35,3% түзөт. Облус кант, спирт, арак-ликер азык-түлүгүнүн негизги өндүрүүчүлөрүнөн болуп эсептелет. Өнүккөн өндүрүштүк базанын (жүндү биринчи иштетүү боюнча, тери-мех сырьелор, жүндөн ийрилген жипти кеңири ассортиментте чыгаруу, тамак азык-түлүгүн өндүрүү), кызыктыруучу инвестициялык климаттын, өнүккөн инфраструктуранын, салттуу жана стабилдүү өтүш рынокторунун бар болушу региондогу кайра иштетүүчү өнөр жайын өнүктүрүүнүн жакшы өбөлгөлөрү болуп эсептелет.

595. "Сол жээктүү Талдыбулак" кенин жана "Курманджайлоо" кичи жер кенин куруу облустун республикадагы алтынказууну өнүктүрүүдөгү салымын камсыз кылат.

596. Алматы-Кемин-Чырпыкты жана Бишкек-Алматы (Георгиевка) автожолдордун оңдоо, ички жолдорду оңдоо региондун экономикасын өнүктүрүү үчүн маанилүү өбөлгө болуп саналат.

597. Ысыккөл облусу. Облустун аймагында уникалдуу Ысыккөл көлү жайгашкандыктан туристтик индустрияны өнүктүрүүдө өзгөчө орунду ээлейт.

598. WEB-сайттарга маалыматтарды жайгаштыруу, эларалык туристтик жарманкелерде катышуу, ошондой эле жаңы туристтик өкүлчүлүктөрдү жана туризмдин экстремалдуу жана башка түрлөрү үчүн жаңы туристтик зоналарды ачуу аркылуу туристтерди тартуу мүмкүнчүлүгү облустагы туристтик индустрияны өнүктүрүүнүн келечектүү багыттары болуп эсептелет. "Ысыккөл" эларалык аэропортун реконструкциялоо облустагы туризмди өнүктүрүү үчүн жагымдуу өбөлгө болот. Туризмди жана региондун экономикасын өнүктүрүү үчүн жалпысынан төмөнкү ири инфраструктура маселелерин чечүү негизги мааниге ээ: (i) Ысыккөл көлүнүн айланасындагы автомагистралдын реконструкциясы, (ii) Кытай Эл Республикасына чыгуу жолу менен Каракол-Эңилчек, ошондой эле Казахстан жана Россияга чыгуу жолу менен Түп-Көгөн автожолдорун куруу жана реконструкциялоо.

599. Тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайы Ысыккөл облусу үчүн пансионаттарды санатордук-курорттук мекемелерди негизги продуктылар менен камсыз кылууда мааниге ээ. Бул болсо туристтик кызмат көрсөтүүнүн сапатын көтөрүүгө өзгөчө маанилүү. Тармак, сүт продукциясын, чапталган жашылча, жемиштер менен байкалат. Региондо туристтик кызмат көрсөтүүлөрдүн кеңейтилиши менен кайра иштетүү тармагынын продукциясына болгон суроо-талап дагы өсөт. Мындан тышкары, кайра иштетүү ишканаларынын продукциясы башка региондорго дагы жана чет жактарга жиберилет (Казахстан, Россиянын кээ бир региондору). Келечекте жемиш сокторун, джемдерди экспортко жиберүүдө чоң дарамети бар.

600. Нарын облусу үчүн өнүгүү келечеги төмөнкүлөрдү өнүктүрүү аркылуу курулат: салт болгондой эле (а) айыл чарба, (б) тоокендерин казып чыгаруучу тармак жана (в) туризм.

601. Айыл чарба 2004-жылы регионалдык дүң продукциянын 61,6% ээледи. Кеңири бийик тоолуу жайыттардын бар болушу, калктын көнүмүш машыгуулары - кой багууну жана топоз багууну өнүктүрүү, башка региондорго экспорттоо үчүн эт жана жүн өндүрүшүн көбөйтүү үчүн өбөлгөлөр болуп эсептелет. Ошондой эле облус уруктук картофель өндүрүү үчүн дараметтүү мүмкүнчүлүктөргө ээ.

602. Тамак-аш жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү региондо негизги маселе болуп эсептелет. Анткени ал калкты жумуш менен камсыз кылууга, калктын кирешелерин, жергиликтүү бюджеттин кирешелерин көбөйтүүгө жол берет. Айыл чарба продукциясынын көбөйүшү келечекте кайра иштетүү өнөр жайын, өздүк сырье менен камсыз кылып: эгин, картошка, эт, сүт, жүн, малдын териси өнүктүрүүгө ыңгайлуу өбөлгө түзөт.

603. Облустун аймагында Кара-Кече ири күрөң көмүр чыккан кен жайгашкан, андан республикада казып алынуучу көмүрдүн жалпы көлөмүнөн 55%дан ашууну казылып алынат. Бул кен чыккан жерге жылуулук конденсациялык электр станциясын курууну белгилөө иштеп жаткан көмүрказуучу ишканалардын кубаттуулугун көбөйтүүнү камсыз кылат.

604. Кытай менен кошуна болуу жана мамлекет аралык Келишимдердин алкагында кызматташтыкка жетүү облустун туризмин жана экономикасын жалпысынан өнүктүрүүгө инвестицияларды тартуу үчүн жагымдуу шарттарды түзөт. "Кон-Кой", "Кашкар СТS", "Кашкар СIТS" жана башка кытайлык туристтик компаниялар менен кызматташтыкты мындан ары да өнүктүрүү боюнча активдүү чаралар, СУАР КНРдан 20-40 миң туристти кабыл алууга мүмкүндүк берет жана алдын ала эсептөөлөр боюнча региондун экономикасына 10 млн. АКШ долларын инвестициялоону камсыз кылат.

605. Талас облусунун экономикасын өнүктүрүүдөгү артыкчылыктар: (а) айыл чарба, (б) кайра иштетүүчү өнөр жайы, (в) алтынказуу.

606. Регионалдык дүң продукциясынын 2004-жылы 72,7%дан ашуун айыл чарба үлүшүн түздү. Айыл чарбасында негизинен дан, кант кызылчасы, картофель, жашылчалар, тамеки, май өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Фасолду өстүрүү келечектүү болууда, ал негизинен Турцияга экспорттолот. Айыл чарба продукциясын көбөйтүү кайта иштетүү тармактарынын (сүт продукциясын, кант, жашылча консерваларын өндүрүү) өсүшүн камсыз кылат. Өндүрүштү жогорулатууга жана өндүрүлгөн продукцияны Казахстан жана Россия базарларына жылдырууга Казахстандын Жамбыл облусундагы Тараз шаарында соода борборун куруу, Тараз-Талас-Суусамыр автожолун оңдоо олуттуу таасирин тийгизет.

607. "Джерүй" кенин иштеп чыгуу облустун алтын казууга, жумушчу орундарын түзүүгө болгон салымын камсыз кылат жана кызмат көрсөтүү чөйрөсүн, социалдык инфраструктураны өнүктүрүүгө өбөлгө болот.

608. Жалалабат облусунда өнүктүрүүнүн артыкчылыктары: (а) айыл чарба, (б) кайта иштетүү өнөр жайы, (в) энергетика, (г) туризм.

609. Облус республикадагы айыл чарба продукциясын негизги өндүрүүчүлөрдүн бири болуп эсептелет, анда 77% эл айыл жергесинде жашайт (15% ашуун үлүштө). Облус, адаттагыдай эле, жер иштетүүчү регион болуп эсептелет, ал пахтанын негизги өндүрүшүн (70% үлүштө), республикадагы кайра иштетилген продукциясы чет өлкөгө экспорттолчу жашылча жана жемиштин негизги бөлүгүн камсыз кылат.

610. Өнүккөн айыл чарбасы региондогу кайта иштетүү өнөр жайын өнүктүрүүнү күн мурунтан белгилейт.

611. Кайра иштетүү өнөр жайды келечекте пахтаны, жашылчаларды, жемиштерди, жемиш консерваларын терендетип кайта иштетүүнүн, продукциянын тизмегин Арсланбап реликттик жаңгак мөмөлүү токойлорунун экологиялык жактан таза сырьесун (бал, жаңгак, жапайы өскөн мөмөлөр) колдонуу менен кеңейтүүнүн эсебинен өнүктүрүү болжолдонууда.

612. Жалалабат облусунун аймагында республикадагы иштеп чыгарылган электр кубаттуулугунун 90%дан ашууну өндүрүлөт (Токтогул ГЭСинин каскады). Камбарата ГЭСинин каскадын курууну белгилөө жаңы иш орундарын ачууну, калктын кирешесинин өсүшүн камсыз кылат, тейлөө чөйрөсүн өнүктүрүү үчүн импульс болуп берет.

613. Туризм чөйрөсү бай жаратылыш ресурстары, туристтик комплекси бар болгондуктан ("Арстанбап", "Азия-Треккинг", "Жалалабат" санаторийи, "Сары-Челек" турбазасы жана эс алуу зонасы ж.б.) региондогу өнүгүүнүн келечеги кең болот. Экологиялык туризм үчүн кеңири мүмкүнчүлүктөр бар: Арсланбап реликттик жаңгак мөмөлүү токойлору, "Кара-Алма" токой массиви, Сары-Челек тоолуу көлү, 15 жаратылышты коргоочу заказник жана коруктары бар. Туризм-зыярат кылуу активдүү өнүгүүдө, анын негизги объектилери болуп "Шах-Фазил", "Арстанбап-Ата" жана башка күмбөздөр эсептелет.

614. Баткен облусундагы артыкчылыктар: (а) айыл чарба, (б) кайра иштетүү өнөр жайы.

615. Айыл жергесинде жашаган 74%га чейинки эли менен Баткен облусу үчүн айыл чарба экономиканын үстөмдүк кылуучу сектору болуп эсептелет (2004-жылы регионалдык дүң продукциясындагы үлүшү - 54,7%). Облус тамеки, жүзүмдүн жана жемиштердин жогорку сортторун өндүрүүчү болуп эсептелет, алар кайта иштетилип экспорттолот (шарап, кургатылган өрүк, жемиш консервалары, ферменттелген тамеки). Мындан тышкары, облус эчки багууну, топоз багууну өнүктүрүү үчүн дараметтүү мүмкүнчүлүктөрү бар. Кара-Кыштак-Боз, Саркент-Тоо-Жайлоо каналдарын куруунун эсебинен жаңы жерлерди колдонууга киргизүү, облустун айыл чарбасын өнүктүрүү үчүн артыкчылыктардын бири. Облус тамекини ферментациялоо, жүзүм шараптарын өндүрүү, жашылча жана жемиш консервалары боюнча маанилүү өнөржайлык кубаттуулуктарга ээ. Айыл чарба продукциясын өндүрүүнү көбөйтүү, кайта иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү, жаңы ишканаларды ачуу үчүн өбөлгөлөрдү түзөт.

616. Региондун экономикасын өнүктүрүү үчүн транспорттук байланышты, анын ичинде Көк-Талаа-Пульгон-Бүргөндү-Баткен айланып өтүүчү жолдун курулушун бүтүрүү, Айгүл-Таш-Согмент-Чарбак айланып өтүүчү жолунун ички жолдорун оңдоо негизги мааниге ээ.

617. "Кадамжай сурьма комбинаты" АК туруктуу иштеши жана Кызыл-Кыядагы цемент заводун курууну аяктоо облустун экономикасынын өнүгүшүнө маанилүү салымды камсыз кылат.

618. Ош облусундагы артыкчылыктар: (а) айыл чарба, (б) кайра иштетүү өнөр жайы.

619. Ош облусунун республикадагы айыл чарба өндүрүшүндөгү салымы 18,7% түзөт. Айыл чарба секторундагы регионалдык дүң продукциясынын үлүшүнө 59,7% туура келет. Айыл чарба тармагында бардык иштегендерден 71,2% иштейт.

620. Облус экспортко багытталган продукцияны: пахта, тамеки, жашылча, жемиш өндүрүүчүлөрдүн бири болуп эсептелет. Облустун аймагында 9 пахта тазалоочу завод, тамекини кайта иштетүүчү "Ош-Дюбек" ири ишканасы, 7 тамекиферментациялык цех бар.

621. Айыл чарба продукциясын өндүрүүнү көбөйтүүдө экологиялык жактан таза продукцияны (органикалык пахта) өндүрүү, ресурс сактоочу технологияны (тамчы сугаты ж.б.) колдонуу, айыл чарба продукциясын тереңдетип кайта иштетүү боюнча ишканаларды киргизүү чоң мааниге ээ болот.

622. Кайта иштетүү өнөр жайында, облустун жана Ош шаарынын элин азык-түлүк тамактары менен камсыз кылган ишканаларды өнүктүрүү менен катар, пахтаны кайта иштетүүчү, тамеки жана мөмөлөрдү кайта иштетүү тармагынын даяр продукциясы боюнча жаңы кубаттуулукту куруу жана киргизүү болжонууда.

623. Ош-Гүлчө-Сары-Таш-Иркештам автожолун оңдоо, Ош-Карасуу-Жалалабат-Торугарт темир жолун куруу Кытай, Тажикстан менен соода-экономикалык мамилелерди чыңдоого жардам берет, региондун ролун бүткүл Борбордук Азия регионунун транспорттук түйүнү катары жогорулатат.

624. Ош шаарындагы артыкчылык - кайра иштетүү өнөр жайы.

625. Ош шаарынын өнөр жайы негизинен айыл чарба продукциясын кайта иштетүү боюнча ишканалар менен көрсөтүлөт. Шаарда республикадагы АО "Ош-Жибек" жибек кездемелерди өндүрүү боюнча жалгыз ишкана, АООТ "Текстильщик", ОсОО "Лиматекс", АО "Ош-Текс" пахта-сырьесун кайта иштетүү боюнча ири ишканалар жайгашкан.

626. Ош шаарын, түштүктүн борбору жана түштүк регионундагы эң ири шаар катары өнүктүрүү, тамак-аш өнөр жайынын продукциясын өндүрүү үчүн өбөлгөлөрдү түзөт. Ош шаарынын жана Ош облусунун элин тамак-аш азык-түлүгү менен камсыз кылуу максатында тамак-аш продукциясын өндүрүү боюнча (сүт азыгы, суусундуктар, өсүмдүк майы, нан азыгы жана макарондук ж.б. буюмдар) тармактар өнүктүрүлөт.

627. Максат. Аймакты баланстуу өнүктүрүүгө импульс берүү жана аларды, стратегияда белгиленгендей, өлкөнү колдоо артыкчылыктарын киргизүү.

628. Маселелер:

(i) региондорду өнүктүрүүнү, өнүктүрүүнүн түзүлгөн салттуу өзгөчөлүгүн эске алуу менен, конкреттүү алынган облус үчүн гана мүнөздүү стратегиянын артыкчылыктарында топтоо;

(ii) өлкөнүн ички дүң региондук продукциясына салымды камсыз кылуу: Бишкек ш. (32%), Чүй облусу (16%), Ысыккөл облусу (12%), Нарын облусу (3%), Талас облусу (6%), Жалалабат облусу (10%), Баткен облусу (6%), Ош облусу (12%), Ош ш. (3%);

(iii) калктын ар бир жанына регионалдык дүң продукциясын өндүрүүнү көбөйтүү: Бишкек ш. (1,7 эсе), Чүй облусу (1,8 эсе), Ысыккөл облусу (1,8 эсе), Нарын облусу (1,3 эсе), Талас облусу (2,4 эсе), Жалалабат облусу (1,6 эсе), Баткен облусу (3,2 эсе), Ош облусу (2,2 эсе), Ош ш. (1,5 эсе);

(iv) жаңы иш орундарын ачуу.

629. Саясат чаралары. Айыл чарба сектору үчүн: (i) айыл чарба продукциясын өткөрүү рыногун кеңейтүү; (ii) фермерлерди кредиттөө шарттарын жакшыртуу; (iii) урук өстүрүүдө жана асыл тукумдуу иште прогрессивдүү технологияны активдүү жайылтуу; (iv) жеке менчик ветеринардык кызматтарды өнүктүрүү; (v) агротехникалык сервисти жакшыртуу; (vi) минералдык семирткичтер, өсүмдүктөрдү коргоо жана айыл чарба техника каражаттар рыногун өнүктүрүү; (vii) сугат жерлерди суу менен камсыз кылууну жогорулатуу; (viii) кайта иштетүү өнөр жай ишканаларынын айыл чарба сырьесуна суроо-талаптын өсүшү жана (ix) айыл чарба сырьесун кайта иштетүү даражасын тереңдетүү.

630. Региондордогу кайта иштетүү өнөр жайды өнүктүрүүдөгү негизги чаралар төмөнкүлөр болот: (i) жаңы технологияны жайылтуу менен иштеп жаткан ишканаларды жаңылантуу, (ii) жаңы ишканаларды киргизүү, негизинен айыл жергесинде жайгаштыруу менен кичи ишканаларды ачуу, (iii) өндүрүлүүчү продукциянын ассортиментин кеңейтүү, (iv) өндүрүлүүчү продукциянын атаандаштыкка кудуреттүүлүгүн жогорулатуу.

631. Туризмди өнүктүрүү үчүн төмөнкү чаралар колдонулат: (i) транспорттук инфраструктураны түзүү, (ii) маалымат, телебайланыш кызматтарын өнүктүрүү, (iii) банк, мейманкана тармактарын кеңейтүү (iv) визалык режимди жөнөкөйлөтүү, (v) курорттук-рекреациондук мекемелерди приватташтыруу процессин бүтүрүү, (vi) жарнакты өнүктүрүү.

632. Ресурстар. Регионалдык долбоорлорду турмушка ашырууга жалпысынан 43982,7 млн. (1,07 млрд. АКШ доллары) талап кылынат. Анын ичинде:

(i) Чүй облусу - 2378,5 млн. сом (59,2 млн. АКШ доллары);

(ii) Бишкек ш. - 223,4 млн. сом (5,6 млн. АКШ доллары);

(iii) Ысыккөл облусу - 8039,0 млн. сом (200 млн. АКШ доллары);

(iv) Нарын облусу - 828,9 млн. сом (20,6 млн. АКШ доллары);

(v) Ош облусу - 292,4 млн. сом (7,3 млн. АКШ доллары);

(vi) Баткен облусу - 6630,1 млн. сом (164,9 млн. АКШ доллары);

(vii) Жалалабат облусу - 21293,4 млн. сом (529,7 млн. АКШ доллары);

(viii) Талас облусу - 84,6 млн. сом (2,1 млн. АКШ доллары);

(ix) Ош ш. - 4212,4 млн. сом (104,8 млн. АКШ доллары).

633. Долбоорлорду турмушка ашырууда чет өлкөлүк тике инвестицияларды, банктардын жана финансылык институттардын кредиттик каражаттары, өкмөттүн кепилдиги алдында тартылуучу инвестициялык долбоорлордун алкагында донорлордун каражаттарын колдонуу болжонууда.

634. Региондогу артыкчылыктарды өнүктүрүүнүн максаттарына жетүүгө багытталган долбоорлор, "Региондор боюнча инвестициялык долбоорлор" тиркемесинде көрсөтүлгөн.

635. Натыйжалар. Ар бир аймак алдына, Кыргыз Республикасынын экономикалык өсүшү болжогон 7,5% деңгээлинде салымы боюнча, коюлган максаттарга жана маселелерге жетүү.

VII. СТРАТЕГИЯНЫ ТУРМУШКА АШЫРУУ ПРОЦЕССИ

7.1. Процессти башкаруу

636. Республиканын социалдык-экономикалык өнүктүрүүсүнүн негизги багыттары документтин алкагында бийликтин, коомдун жана бизнестин шериктештигине негизделет, демек, анын аткарылышын контролдоо да коомдук болушу керек. Ресурстарды бөлүштүрүү жана программаларды корректировкалоо чечимин мониторингдин жана стратегияны аткаруудагы прогрессти баалоо жыйынтыктарын эске алуу менен кабыл алуу зарыл.

637. Сунушталган Структура башкаруучулук ишаракеттин аспабы болуп эсептелет, ал катыштын бардык аспекттерине, Стратегиянын катышуучулары арасына гана эмес, ошондой эле аны турмушка ашыруунун бардык процесстеринин жалпысына багытталат (ресурстар, аны колдонуу, натыйжалар ж.б.). Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы комплекстүү максаттуу программалардын жана бирдиктүү концептуалдык мамилелер, жалпы максаттар жана ресурстардын бириккен локалдык долбоорлорунун жыйындысы катары каралат.

638. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясын турмушка ашыруу процессин башкаруу төмөнкүлөрдү болжойт: (i) ар бир долбоорлорду жана программаларды системалык анализ жасоо, ӨӨС алкагында өлкөнү өнүктүрүүнү камсыз кылуу жана уюштуруу; (ii) ӨӨС долбоорлорунун жана программаларынын болжолдонгон жыйынтыктарына дайыма экспертиза жүргүзүү; (iii) программаларды жана долбоорлорду турмушка ашырууга зарыл чыгымдардын негиздүүлүгү; (iv) финансылоонун мүмкүн болгон булактарын аныктоо, инвестициялык долбоорлорду стимулдоо; (v) программаларды жана долбоорлорду турмушка ашыруу үчүн зарыл шарттарды түзүү; (vi) аткаруучуларды тандоо жана ишин уюштуруу; (vii) Стратегиянын зарыл болгон башкаруучу (ченемдик-укуктук жана ресурстук-кадрдык) базасын түзүү; (viii) турмушка ашырууга кабыл алынган долбоорлорду этаптуу ресурстук камсыз кылууну уюштуруу; (ix) мониторингди уюштуруу, билдирилген максаттардан баш тартууну ачып көрсөтүү, алардын келип чыгуу себептерин талдоо, керектүү коррективдерди киргизүү.

639. Стратегияны турмушка ашыруу боюнча бардык кызыкдар тараптардын ишаракеттеринин макулдашкандыгы Кыргызстанды стратегиялык өнүктүрүү боюнча Улуттук Кеңеш менен камсыз кылынат, анын төрагасы Кыргыз Республикасынын Президенти болуп эсептелет. Улуттук кеңештин ишаракети КР Президентинин Администрациясынын тийиштүү бөлүмү аркылуу камсыз кылынат. Стратегияны турмушка ашыруу процессинин тике катышуучулары болуп, ар кандай деңгээлдеги жергиликтүү жана аймактык өзүнбашкаруу (айыл өкмөтү, шаардык, райондук жана облустук администрациялар), Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн структурасы, Кыргыз Республикасынын Улуттук Банкы, КР Жогорку Кеңеши, соттор, донордук уюмдар, өкмөттүк эмес уюмдар жана өлкөнүн жеке сектору эсептелет.

640. Стратегияны турмушка ашырууда документтердин максаттарын жана багыттарын мыйзамдык жактан камсыз кылуу - Кыргыз Республикасынын Парламентинин негизги маселеси болот. Укуктук-ченемдик базаны куруу, мамлекеттик бюджетти карап чыгуу жана бекитүү, мыйзам чыгаруунун натыйжалуулугун систематизациялоо жана жогорулатуу - мамлекеттик саясатты турмушка ашыруу шартынын артыкчылыктуу багыты катарында КР ЖКнин стратегиянын чараларын турмушка ашыруудагы салымы болушу керек.

641. Зарыл бюджеттик каражаттарды мобилизациялоо, өздөштүрүлгөн финансыларды тартууну координациялоо, аткаруу бийликтин борбордук, тармактык жана регионалдык органдарынын ишаракеттерин макулдашуу, чараларды ишке ашырууда катышуу боюнча жеке сектор жана жарандык коом үчүн институционалдык шарттарды түзүү, Стратегиянын алкагында программаларды жана долбоорлорду иштеп чыгууну жана турмушка ашырууну координациялоо аткаруу бийлик органдарынын негизги маселелери болуп саналат.

642. Стратегия жарандык сектордун стратегияны турмушка ашырууга активдүү катышуусун болжойт. Жарандардын мыкты демилгелерин жыйноо, жыйынтыктоо жана киргизүү, алар менен активдүү жана такай өз ара аракеттешүүнүн натыйжасы катары, стратегияны турмушка ашырууда алардын салымынын негизинен орун алышы керек. Жарандык коом, калктын биринчи кезектеги керектөөлөрү менен байланышкан социалдык жана башка стандарттарды даярдоо процессине, жана аларды камсыз кылуу боюнча чараларды турмушка ашырууга, илимий-изилдөө иштерине жана стратегиянын алкагындагы программаларды жана долбоорлорду даярдоодо илимий мамилени түзүү менен байланышкан аналитикалык иштеп чыгууларга чакыртылат. Каражаттарды натыйжалуу жана максаттуу колдонуу мониторинги жана текшерүүсү, стратегияны турмушка ашырууда чаралардын натыйжалуулугу жөнүндөгү көз карандысыз изилдөөлөрдү жүргүзүү - Стратегияны турмушка ашыруу процессинде жарандык коомдук катышуусунун маанилүү учуру болот.

643. Көз карандысыздыкка ээ болгон учурдан баштап жана бүгүнкү учурга чейин Кыргыз Республикасы донорлордон ар түрдүү тышкы жардамдарды алып келген жана алууда. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясы өлкөнүн өнүктүрүүнүн максаттарына жетүү боюнча донордук уюмдардын жардам көрсөтүүсүнө активдүү катышуусун божомолдойт. Донорлорго документ аркылуу жүктөлчү негизги маселе - бул, биринчи кезекте, өлкөдө болгон каражаттардын жана документте каралуучу чараларды финансылоо көлөмүнүн ортосундагы ажырымды жабуу үчүн өлкөгө финансылык ресурстарды берүү. Бул мамиледе Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана эларалык донордук уюмдардын ишаракетин координациялоо тармагында жетишкен маанилүү прогрессти белгилей өтүү зарыл. Донорлордун азыркы учурдагы өз убагындагы жардамы, донорлордун өздөрүнүн арасында кандай болсо, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен да талкуулоо жолу менен макулдашылган формада жана түрдө берилет, донорлордун өлкөгө жардамы анын саясаты жана көлөмү бирдиктүү Стратегияда топтолгон. 2003-2005-жж. ККУС, бардыгын өзүнө камтыган документ катары донорлорго багыттардын кеңири спектринде көмөк көрсөтүүнү болжогон болсо, учурдагы стратегия донордук уюмдарды өздөрүнүн аракеттерин так эле артыкчылык багыттар жана секторлор боюнча багыттоого чакырат. Донорлордон ошондой эле консультация жана реформаларды турмушка ашырууда интеллектуалдык колдоо көрсөтүү, стратегиянын чараларын турмушка ашырууда дараметти жогорулатууга техникалык жардам түрүндөгү жардам көрсөтүүлөрү күтүлүүдө, бул дагы ошондой эле коюлган максаттарга ийгиликтүү жетүүнүн зарыл шарттары болуп эсептелет.

644. Стратегияны турмушка ашыруу, баары бир, бюрократиялык институттар менен турмушка ашырылгандыктан, ички уюмдук жана уюмдар аралык карама-каршылыктардын жана конфликттердин таасирине кабылат. Ушуга байланыштуу документтин, аны иштеп чыгуу баскычында кандай болсо, ошондой эле аны турмушка ашырууда өзүнүн РR-компаниясын жүзөгө ашыруу маселеси актуалдуу болууда. Стратегияны турмушка ашыруудагы ачыктыкты камсыз кылуу катышуучулар арасындагы конструктивдүү диалог процесси аркылуу жүзөгө ашырылат.

7.2. Ресурстук камсыз кылуу

645. Стратегиянын максаттарын жана маселелерин аткаруу бардык финансылоонун жеткиликтүү булактарынан кубатталып турат. Финансылык булактардын негизгилеринен бири - өлкөнүн мамлекеттик бюджетинин каражаттары болот. Мамлекеттик бюджеттин каражаттары 2010-жылга чейин толук көлөмдө Стратегияга белгиленген артыкчылыктардын чегинде конкреттүү чараларды жана долбоорлорду аткаруу үчүн интеграцияланат. Башка, андан да кем эмес мааниге ээ өлкөнү өнүктүрүүнү колдоо булагы эларалык донордук уюмдардын мамлекеттик инвестициялар Программасынын (МИП) алкагында, ага гранттык түзүүлөрдү кошкондогу инвестициялык жардам болуп келген жана боло бермекчи. Мындан тышкары, программалык кредиттердин чегиндеги бюджеттин дефицитин жабууга жумшалган эларалык донордук уюмдардын каражаттары, ошондой эле техникалык жардамы маанилүү булак болуп эсептелет. Жалпысынан, жаңы карыздын өсүү коркунучун жок кылуу менен ошентип тышкы жардамды тартуу болот. Өкмөт, структуралык кайта өзгөртүүнү эларалык донорлор тарабынан колдоо кредиттик эмес, программалык гранттардын системасы аркылуу жүзөгө ашыруу максатка ылайыктуу деп эсептейт. Мындан тышкары, Стратегиянын артыкчылыктары региондордун жергиликтүү бюджеттеринен, ошондой эле жеке инвестициялардын эсебинен, ага кошуп тике чет элдик инвестициялардын жана микрофинансылык уюмдардын каражаттарынын жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу аркылуу колдоого алынат. Стратегияга тиркелген чаралар Планында финансылоо мүмкүнчүлүгү боюнча өнүктүрүүнүн төрт негизги багыттары келтирилген: (i) экономикалык дараметти жогорулатуу; (ii) коррупция менен күрөшүү жана (iii) адамдык жана социалдык өнүктүрүү; экологиялык туруктуулукту камсыз кылуу. Планда, ошондой эле бул багыттар боюнча "финансылык ажырым" катары белгиленген артыкчылыктарды өнүктүрүүгө финансылоонун жетишпеген көлөмү бааланган.

646. Стратегиянын программаларынын жана долбоорлорунун чараларын аткарылышына финансылык муктаждык 8,75 млрд. АКШ долларын түзөт. Бюджеттин 2007-2010-жылга орто мөөнөттүү божомолу Социалдык фонддун бюджетин эсепке алганда 3,33 млрд. АКШ долларын түзөт. Стратегиянын программаларынын жана долбоорлорунун чараларын мамлекеттик бюджеттин эсебинен каржылоо жалпысынан алганда 2,53 млрд. АКШ долларын түзөт. Донорлук коом стратегиянын аткарылышына 413 млн. АКШ долларын беришет. Финансылык тартыштык 6,22 млрд. АКШ долларын түзөт. Буларды түз инвестицияларды тартуу жана бюджеттен кошумча каражаттарды бөлүү аркылуу жабуу зарыл.

647. Стратегиянын экономикалык артыкчылыктуу багыттарын каржылоого 5,63 млрд. АКШ доллары керек болот. Анын ичинен бюджеттин мүмкүнчүлүгү 333,37 млн. АКШ долларын түзөт. Калган 5,3 млрд. АКШ доллары (Камбарата-1 жана 2 сыяктуу энергетика тармагындагы 2007-2010-жж. ӨӨС аткаруу мөөнөтүнүн чегинен чыгып кеткен инвестициялык долбоорду кошкондо) донорлук уюмдардын эсебинен жана жекече инвестицияларды тартуу аркылуу табыш керек. Ушул артыкчылыктуу багыттарга түз инвестицияларды тартуу боюнча Стратегияда бизнес чөйрөнү, инвестициялык саясатты жакшыртуу боюнча чаралар көрсөтүлгөн. Бизнести жакшы уюштуруу боюнча бир топ алгылыктуу фискалдык чаралар белгиленген.

648. Стратегиянын алкагында коррупция менен күрөшүү, саясий реформаларды жүргүзүү жана дерегулирование чараларына 85 млн. АКШ доллары талап кылынат. Бюджеттин мүмкүнчүлүгү болгону 48,3 млн. АКШ долларын түзөт. Өкмөт 36,7 млн. АКШ доллары түрүндөгү каражатты эларалык донорлор коомчулугунан күтөт.

649. Мурдагы жылдардай эле ушул стратегиянын аймагында бюджет өзүнүн социалдык багытталгандыгын сактайт. Ошондуктан бюджеттин каражаттары биринчи кезекте социалдык жана адамдык өнүгүүгө багытталган чараларды, долбоорлорду каржылоонун туруктуу булагы болуп калат. Бул багытты каржылоонун өлчөмү бюджеттен жана тышкы булактардан биригип 2,6 млрд. АКШ доллар деңгээлинде бааланат, анын ичинен бюджеттен 2,1 млрд. АКШ долларын түзөт. Жетпей калган каражатты мүнөздөгөн финансылык тартыштык 505 млн. АКШ доллары өлчөмүндө бааланат.

650. ӨӨС алкагында экологиялык туруктуулукту өлкөдө камсыз кылуу үчүн 460 млн. АКШ доллары талап кылынат. Мамлекеттик бюджеттин мүмкүнчүлүгү 80,824 млн. АКШ долларын түзөт. Финансылык тартыштык 379,2 млн. АКШ долларын түзөт.

651. Анын ортосунда, стратегияны натыйжалуу турмушка ашыруу үчүн, бюджеттик каражаттарды башкаруу саясаты аны катаалдантуу жана, ошону менен бирге эле, ачыктыкты жогорулатуу контекстинде түп-тамырынан берки өзгөрүүлөргө дуушар болот. Бюджетти статья боюнча түзүүдөн жана аны колдонулган ресурстарга багыттоодон баш тартуу чечими кабыл алынат. Бюджет, стратегиянын алкагындагы ишаракеттердин конкреттүү натыйжалары менен байланышат. Стратегиянын мониторингинин жүрүшүндө, конкреттүү чараларды аткарууда белгиленген финансылоонун өлчөмү жана сапаттуу өзгөрүүлөрдүн арасындагы көз карандылык аныкталат. Бюджет жана ишканалар/жарандар ортосундагы акчалай эмес эсептөөлөрдүн каалаган формасынан (өз ара эсептешүүлөр, накталай формада жөлөкпулдарды төлөп берүү ж.б.) толук жана тез баш тартуу жүзөгө ашырылат, бул бюджеттик каражаттарды натыйжасыз колдонуу жана коррупция үчүн мүмкүндүктөрдү кыскартышы керек. Жеке секторго, бүгүнкү күндө мамлекет тарабынан формалдуу түрдө аткарылган көптөгөн функцияларды өткөрүп берүү жүзөгө ашырылат.

652. Жетпей калган каржылоонун көлөмү (финансылык тартыштык) 6,22 млрд. АКШ доллары өлчөмүндө бааланат, анын ичинен түз инвестициялардын үлүшүнө (жалпы зарыл болгон бюджеттен каржылоо) 5,8 млрд. АКШ доллары жана 0,42 млрд. АКШ доллары эларалык донорлордун үлүшүнө туура келет. Стратегияда коюлган максаттарды ишке ашырууга муктаж болгон финансылык каражаттарды толугу менен табууга Мамлекет жеке өзүнүн кудрети жетпесин белгилейт жана эларалык донорлордук уюмдардын колдоосуна ишенет.

653. 2007-2010-жж. мамлекеттик бюджеттен Стратегиянын артыкчылыктуу багыттарына кирбеген башка статьяларына 887,3 млн. АКШ доллары өлчөмүндөгү каражаттар каралган.

7.3. Коркунучтар жана опузалар

654. Бул өлкөнү өнүктүрүү Стратегияны турмушка ашыруу реалдуу коркунучтар жана опузалар менен байланыштуу, алар пландаштырылган натыйжаларга жетүүгө тоскоол болушу мүмкүн. Мындай коркунучтардын катарына макроэкономикалык, геосаясый коркунучтарын, техногендик жана экологиялык коркунучтарды, ошондой эле операциялык мүнөздөгү коркунучтарды киргизсе болот.

655. Макроэкономикалык коркунучтар, тышкы карыздын азырынча жогорку деңгээлинин сакталышынын натыйжасында, ички жана тышкы нарктык конъюнктуранын мүмкүн болгон начарлануусунун, экономикалык өсүү темпинин жана инвестициялык активдүүлүктүн төмөндөшүнүн, банктык системанын кризисинин, бюджеттик дефициттин ж.б. натыйжасында макроэкономикалык стабилдүүлүктүн көрсөткүчтөрүнүн дисбалансын болжойт. Мындай сценарийинде бул стратегиянын алкагындагы максаттар жана маселелер жеткис болуп калышы мүмкүн.

656. ИДПнын бюджетти түзүүчү мүнөздөмөсүнүн төмөнкү деңгээли өлкөнү туруктуу өнүктүрүүнү колдоого максатталган өлкөнүн бюджетин бекемдөө үчүн реалдуу опуза болушу мүмкүн. ИДПны өндүрүүнүн структурасында тейлөө чөйрөсү жана 70%га чейинки салыштырма салмагы менен айыл чарба адаттагыдай эле үстөмдүк кылууда. Айыл чарбадагы бюджетти түзүүчү мүнөздөмөлөрдүн начардыгы, иштеп жаткан салык жыйноо механизми менен байланыштуу, ал чарбалык ишаракеттердин натыйжасынан эмес, жерге белгилеп коюлган салыкты аныктоодон келип чыгат. Тейлөө чөйрөсүндөгү салыктын начар жыйналышы, соодада гана өлкөнүн чекене товар жүгүртүүсүнүн 70%на жеткен терс ишаракеттердин болушу менен шартталган. Мындай коркунучту жеңип чыгуу оор, бирок анын стратегиянын максаттарына жетүүгө жана маселелерди чечүүгө таасирин, терс ишаракеттерди кыскартууга жана индустрияны, анын артыкчылыктарын (энергосектор, тоокендерин казуу, айыл чарба продукциясын кайта иштетүү) жакшыртуунун жана өнүктүрүүнүн эсебинен кеңейтүүгө багытталган иштиктүү механизмдер аркылуу кыскартуу белгиленген.

657. Экономиканын деиндустриализациясы өлкөнүн экономикалык коопсуздугунун ачык коркунучу болуп эсептелет. ИДПдагы өнөр жайдын салыштырма салмагы 1992-жылга салыштырмалуу эки эсе кыскарды (ИДПга 32% дан ИДПга 16%га чейин), ал убакта өнөр жай ишканаларынын салык кирешелери 50%га чейин өскөн. Ошондуктан, стратегияда өнөр жайды реанимациялоо маселелерин төмөнкүлөрдүн эсебинен чечүү күтүлүүдө: (i) иштеп жаткан ишканаларга өнүктүрүү импульсун берүү, (ii) жаңы ишканаларды куруу, (iii) туруп калган, бирок иштөөгө кудуреттүү ишканаларды жүргүзүү жана (iv) иштебеген ишканалардын балластынан жалпы эле индустрияны бошотуу, алар өнөр жай ишканаларынын жалпы санынын үчтөн бир бөлүгүн түзөт.

658. Энергетикалык сектордун жай жакшыруусу жана экономиканын бул секторундагы квазифискалдык дефицит (КФД) өлкөнүн энергетикалык коопсуздугун колдоо жана макроэкономикалык стабилдүүлүктү сактап калуу үчүн дагы бир коркунуч жана опуза болуп эсептелет. Энергосектордун стабилдүү эмес финансылык-экономикалык ишаракети бюджеттин макроэкономикалык стабилдүүлүгү жана туруксуздугу үчүн реалдуу коркунуч булагы болуп, жана өлкөнүн экономикалык өсүшүн камсыз кылуу аракеттерин начарлантышы мүмкүн. Ошондуктан, өлкөнүн Өкмөтү 2003-жылдан бери КФДны этап боюнча кыскартуу үчүн чаралар комплексин, коммерциялык жоготууларды кыскартуу, төлөмдөрдү акчалай каражаттар менен жыйноону көбөйтүү жана тарифтерди көтөрүүнүн эсебинен турмушка ашырууга киришти.

659. Жаратылыштык-климаттык фактор, Стратегиянын маанилүү артыкчылыктарынын бири - агрардык секторду туруктуу үчүн объективдүү коркунуч болуп эсептелет, себеби өлкөнүн аймагы дыйканчылыктын коркунучтуу зонасында жайгашкан. Бул фактордун таасирин төмөндөтүү үчүн Стратегияда жаратылыштык-климаттык шарттардын начарлануусунда, түшүмдөгү жоготуулардын ордун толтуруу боюнча чаралар каралган.

660. Өлкөдөгү жакырчылыктын сакталып калган жогорку деңгээлинен ички жыйноолорду чогултуу боюнча начар мүмкүнчүлүктөрү, ички ресурстардын өсүшү үчүн дагы бир коркунуч жана тоскоолдук болуп саналат. Стратегияда алардын туруктуу экономикалык өсүшүн камсыз кылуу үчүн керектүү деңгээлде инвестицияларды финансылоого жиберүү пландаштырылууда.

661. Мамлекеттик башкаруунун реформаларын жай жылышы, бул стратегияда белгиленген маселелерди чечүүдө дагы бир тоскоолдук жана коркунуч болуп калышы мүмкүн. Бирок, акыркы жылдарда бул багытта жакшы жылыштар байкалса дагы, бул стратегиянын алкагында өтө татаал маселелерди чечүүгө жана реформаларды практикалык жана натыйжалуу турмушка ашырууга чейин жеткирүүгө туура келет, алар өлкөдөгү коррупциянын деңгээлин түшүрүү жана мамлекеттик башкаруунун ачыктыгын жогорулатуу боюнча реалдуу жыйынтыктарды бериши керек.

662. Геополитикалык коркунучтар. Стратегияны турмушка ашыруунун ийгилиги, баарыдан мурда, өлкөдөгү саясий кырдаалга байланыштуу болот. Сакталуучу саясий туруксуздук экономиканын туруктуу өсүшү жана макроэкономикалык стабилдүүлүк үчүн коркунучтарды жаратууда. Чет өлкөлүк инвесторлордун туруксуз кырдаалда иштөөнү каалабагандыгы экономиканын стагнациясына коркунуч туудурат жана өлкө элинин жашоо деңгээлинин төмөндөшүнө алып келет. Популисттик арыздардан баш тартуу жана элдин кечиктирилбес муктаждыктарын чечүүгө негизделген эстүү мамиле экономикалык реформалардын негизи болушу керек. Кыргызстанды кайта негиздүү курууга ар кандай аракеттерге ишенимдүү бөгөт коюлушу керек. Автократтык диктатура да, ошондой эле демократия катаалдыгы да азыркы этапта өлкө үчүн бирдей туура келбейт, себеби алар башынан эле бир топ сандагы каршы тура алгыс саясий коркунучтарды жаратат.

663. Техногендик жана экологиялык коркунучтар. Жаратылыштык жана техногендик кубулуштар өлкөнүн экономикасына маанилүү зыяндарды алып келип, калктын жашоосуна коркунучту пайда кылат. Дээрлик өлкөнүн бардык территориясы кыян жүрүү коркунучу алдында турат, б.а. 3103 дайра кыян коркунучун алып келет. Ошондуктан жаратылыш процессинин Кыргыз Республикасынын территориясына коркунуч туудуруучулары болуп, жер титирөө, кыян жүрүү, жер көчүү, кар көчкүлөр, нөшөрлөгөн жамгыр, добул эсептелет. Андан сырткары өлкөнүн территориясында бекитилген хвостохранилищелерде 70 млн. куб. м адамдын ден соолугуна зыян келтире турган токсикалык жана радиоактивдүү заттар катылып жатат. Климаттын глобалдуу өзгөргөн шарттарында жана бүткүл дүйнөлүк жылуулук мезгилинде, жаратылыштык жана техногендик процесстер бир паста эле чек аралык мүнөзгө ээ болуп, бир гана республиканын экономикасына эле эмес анын сырткыларына чоң жоготууларды алып келиши мүмкүн. Ошондуктан Кыргыз Республикасынын Өкмөтү ӨӨС аймагында ушул багыттагы ишаракеттерди приоритеттүү деп белгиледи. Өзгөчө кырдаалдарга байланыштуу болгон маселелерди чечүүгө багытталган комплекстүү ыкма, кырсыктардын кесепетин жумшартуу, өзгөчө кырдаалдарды натыйжалуу башкарууну камсыз кыла ала турган механизмдерди жана инфраструктураларды, жакшыртылган институттарды түзүүнү камтыйт. Катуу бюджеттик чектөөлөрдүн шарттарында ар кандай ири техногендик же экологиялык катастрофалар бир топ кошумча капиталдык салымдарды талап кылат. Мына ушундай жагдайда кырсыктардын кесепеттерин жумшартуу жана кыскартуу боюнча приоритеттерди жүзөгө ашыруу, бул процесске эларалык донордук уюмдардын жана финансылык институттардын катышуусунан маанилүү даражада көз каранды болот. Ошондуктан, олуттуу маселелердин бири болуп, өлкөнү жалпы өнүктүрүүгө байланыштуу экологиялык коркунучтарды минимизациялоо болуп эсептелет. Ал үчүн мүмкүн болгон коркунучтарды алдын ала өз убагында божомолдоо жана аныктоо, ага кошуп терс экологиялык натыйжалуу мүмкүн болгон өзгөчө кырдаалдардын чыгуусунун экологиялык факторун баалоо, терс экологиялык натыйжалуу мүмкүн болгон өзгөчө кырдаалдар коркунучун кыскартуу боюнча чараларды иштеп чыгуу жана жүзөгө ашыруу. Экологиялык коркунучтарды кыскартуу боюнча артыкчылык чараларга төмөнкүлөр кирет: (а) калктын денсоолугуна өнөкөт болгон экологиялык коркунучун баалоо жана кыскартуу, (б) жаңы өндүрүштөрдү түзүүдө калктын кызыкчылыгын жана жаратылыш чөйрөсүнүн артыкчылык учетун камсыз кылуу, (в) калктын бардык тобун терс экологиялык натыйжалуу мүмкүн болгон өзгөчө кырдаалдарда жүрүм-турум ишаракеттеринин эрежелерине жана коргонуу ыкмаларына үйрөтүү, (г) терс экологиялык натыйжалуу мүмкүн болгон өзгөчө кырдаалдардын чыгышында, калктын жана аймактын универсалдуу коргонуу каражаттарын иштеп чыгуу жана жакшыртуу.

664. Кабыл алынган жол-жоболордун начардыгы, техникалык жана ченемдик-укуктук аспектилер менен байланышкан операциялык коркунучтар стратегияны турмушка ашыруунун натыйжалуулугун төмөндөтүшү мүмкүн. Мындай коркунучтар такай болуп турат жана тигил же бул ченемде өлкөнү өнүктүрүүнүн натыйжасында терс таасири билинип турат. Стратегияда, 2007-2010-жж. аралыгына белгиленген өлкөнү өнүктүрүү артыкчылыктарын жылдырууга операциялык коркунучтардын таасирин минимизациялоо боюнча маселе коюлган.

VIII. МОНИТОРИНГ ЖАНА БААЛОО

665. Өлкөнү өнүктүрүү стратегиясынын долбоорлорун жана так иш чараларынын аткарылышына регулярдуу мониторинг жана баалоо жүргүзүү аны аткаруудагы натыйжалуу курал болуп, буларга алып келет: (1) ӨӨС приоритеттерин жылдыруу процессине түзөтүүлөрдү киргизүү боюнча алдын-ала чечимдерди кабыл алуу жана (2) анын өлкөнүн жалпы өнүгүшүнө болгон таасирин баалоо жүргүзүү.

666. Бардык кызыккан жактар менен макулдашылган индикаторлордун матрицасы, ушул ӨӨС документинин бөлүнгүс түзүүчүсү болот, мониторинг жана баалоо боюнча электрондук системаны ишке киргизүүнүн "жүрөкчөсү" болуп саналып, стратегиянын максаттары жана багыттары боюнча түзүмдөлөт. ӨӨС мониторинг жана баалоо индикаторлору сандык жана сапаттык мүнөздөргө ээ болот. Мониторинг жана баалоо индикаторлор системасын түзүү төмөндөгүлөрдү өлчөөгө жана талдоого багытталат: (i) пландаштырылган чаралардын аткарылышын жана ресурстун салымын мүнөздөгөн индикаторлордун жардамы менен учураралык стратегиянын жыйынтыктарын; (ii) коюлган максаттарды жана маселелерди жыйынтыктоочу индикаторлор аркылуу түпкүр жыйынтыктарды; (iii) таасир берүү индикаторлору аркылуу узак мөөнөттө өлкөнүн өнүгүшүнө стратегиянын аткарылышынын жыйынтыгынын таасирин; (iv) макроэкономикалык деңгээлде Кыргыз Республикасынын өнүгүү динамикасын чагылдырган улуттук индикаторлор.

667. ӨӨС аткарууну мониторинг жүргүзүүнүн электрондук системасы, иш жүзүндө жетилген жыйынтыктар менен коюлган максаттар (индикаторлор) жана учураралык максаттардын айырмачылыгын белгиленген так мезгил аралыгында баалоого жана талдоого, айырмачылыктар тууралуу алардын себептерин тийиштүү түшүндүрмөлөр менен берүүгө мүмкүнчүлүк берет. Web-багытталган мониторингдин маалыматтык системасы ачык жана колдонуучуларга, алардын ичинен стратегиянын ишке ашып жаткан учурунда максаттарды түздөө боюнча саясий чечим кабыл алуучуларга жеткиликтүү болот. Саясий чечим кабыл алуучуларга оперативдүү түрдө прогресс "векторлору" боюнча жана жайлоо "точкалары" боюнча баа бере турган өзүнчө атайын индикаторлордун форматы каралган. Булар, стратегия боюнча кийинки кадамдар боюнча тийиштүү чечимдерди кабыл алууга шарт түзөт.

668. Бул системага дээрлик бардык мамлекеттик структуралар, борбордук жана региондук деңгээлдегилер кошула алышат. Тийиштүү түрдө ал маалыматтык системанын колдонуучуларына ушул ӨӨС аткарылышын мониторинг жана баалоо системасын натыйжалуу иштетүү боюнча негизги функциялар жана милдеттер бекитилет. Бул маалыматтык система ага киришкен бардык жактардын жоопкерчилик принциптерине негизделет. Мониторинг жана баалоо, бардык мамлекеттик жана региондук структуралардан келип түшкөн маалыматтарды регулярдуу талдоонун негизинде жүргүзүлөт.

669. Ар бир индикатор так даана статистикалык маалыматтар менен камсыз болуп турат. Бул иште башка министрликтер, ведомстволор, агентстволор, Экономикалык өнүктүрүү жана соода министрлиги, Финансы министрлиги сыяктуу эле Улуттук статистика комитети негизги ролду ойномокчу. Улуттук статистиканын бүгүнкү абалы эларалык статистикалык эрежелерди жана стандарттарды, уюштуруу структурасын жакшыртуу, ошондой эле экономикалык жана социалдык маалыматтарды жыйноону жана иштетүүнү программалык жана технологиялык жактан камсыз кылуунун алдыңкы ыкмаларын өздөштүрүү убактысы менен мүнөздөлөт. Статистика алдына, өлкөнү, ошондой эле тиешелүү эларалык программаларды экономикалык жана социалдык өнүктүрүүнүн жалпы улуттук жана мамлекеттик программаларынын натыйжалуу жана сапаттуу мониторингин өткөрүү маселеси коюлган, аны турмушка ашырууда Кыргызстан да катышат, жана алар боюнча Кыргыз Республикасы өзүнө тийиштүү милдеттенмелерди алды. Алардын ичинде өнүктүрүүнүн комплекстүү негиздеринин жана жакырчылыкты кыскартуунун улуттук программасы (ӨКН/ЖКУП), миңжылдыкты өнүктүрүүнүн максаттары (МӨМ) жана башка бир катар программалардын мониторинги жана баалоосу. Ушуга байланыштуу, бардык деңгээлдеги колдонуучуларды статистикалык маалыматтын ачыктыгын жана аныктыгын, иштиктүү маалыматтык камсыз кылууда мамлекеттик статистиканын институционалдык мүмкүнчүлүктөрүн мындан ары да чыңдоо зарыл болууда. Өзгөчө көңүл, жыл сайын өткөрүлүүчү калктын турмуш деңгээлин мониторинг жасоого выборкаларды кеңейтүү жана жакшыртууга бурулат. Бул болсо, республикада жана региондордо, кедейчиликтин көрсөткүчтөрүн жакшыртуу максатында жасалмакчы.

670. ӨӨСтүн иш пландары жана индикаторлор матрицасы өз ара байланышкан, анткени пландын аткарылышы жана стратегиянын түпкү жыйынтыктары мониторингдин түпкү натыйжалары жана учураралык жыйынтыктар аркылуу көзөмөлдөнүп турат. Стратегиянын натыйжаларынын өлкөнү узак мөөнөттө өнүктүрүүгө тийгизген таасири менен шартталган андан аркы жыйынтыктары, таасирин тийгизүү индикаторлору менен байкоо жүргүзүлүүдө, алардын саны, аралык индикаторлорго салыштырмалуу, Миңжылдыкты Өнүктүрүүнүн Максаттарынын индикаторлорун кошкондо (жыйырмага чейин) чектелет.

671. Стратегияны турмушка ашыруунун ачыктыгын жогорулатуу жана анын натыйжаларына жарандык сектор менен жетүүгө жоопкерчиликтерди институционалдык бөлүштүрүү максатында, мониторинг жана баалоо системасын, минимум эки альтернативалык маалымат каналдарды түзүү аркылуу куруу белгиленген: (i) мамлекеттик (официалдуу) жана (ii) мамлекеттик эмес (тышкы), ал жарандык сектордун кызыкдар топтору менен Стратегияны аткаруу мониторингинин жана баалоонун натыйжаларын көрсөтөт. Кыргыз Республикасынын экономикалык өнүктүрүү жана соода министрлиги стратегиянын мониторинг жана баалоо маалымдоо системасынын расмий мамлекеттик каналын түзүү жана ишке киргизүү боюнча иштерди жетектейт. Мамлекеттик эмес каналды (тышкы мониторинг) иштетүүнү, бул ишке бул тармактагы көз карандысыз, улуттук эксперттерди тартууга жөндөмдүү өкмөттүк эмес уюмдардын бири же тобу өзүнө алышы керек. Альтернативалык баалоодо курулган мониторинг, биринчи жолу бул Стратегиянын алкагында демилгеленип турат, бул, жарандык сектор менен шериктештик кызматтын деңгээлин жогорулатуу контекстиндеги анын андан мурунку өлкөнүн бардык программаларынан жана стратегияларынан айырмалантат. КР Президентинин Администрациясынын тийиштүү бөлүмү мониторинг жана баалоо системасынын түзүлүшүн жана аны ишке киргизүү боюнча иштерди координациялоочу орган болуп калат.

672. Альтернативдүү бааларда түзүлгөн мониторинг, биринчилерден болуп ӨӨС аймагында демилгелинип жатат. Бул болсо анын ушул убакка чейин иштелип чыккан программалардан, граждандык сектор менен партнердук кызматташтыктын деңгээлин жогорулатуу контекстинде айырмаланат.

673. Мониторинг жана баалоо системасын ишке киргизүү, жыйынтыктарды регулярдык негизде көзөмөлдөө менен Экономикалык өнүктүрүү жана соода министрлигине тийиштүү маалыматтар "агымын" расмий отчеттуулуктун негизинде ӨӨСтүн индикаторлору боюнча бүтүндөй абалды түзүү үчүн жиберип турууну талап кылат. Көз карандысыз эксперттер тобу аркылуу сырткы мониторинг жана баалоо жүргүзүү үчүн расмий каналдар жана көз карандысыз изилдөөлөр колдонулушу мүмкүн. Бул жагдайда өлкөнүн саясий адамдарынын алдында ӨӨС аткарылышынын мониторинги боюнча маалыматтардын расмий жана расмий эмес жактарын тандоо мүмкүнчүлүктөрү пайда болот.

674. Стратегияны турмушка ашыруунун натыйжалуулугун баалоо мониторингдин маалыматтарына негизделип, мезгил-мезгили менен өткөрүлүп турат. Бул баалоонун жүрүшүндө жетишкен прогресстер деталдуу талданат, стратегиянын иш-чараларын жана долбоорлорун аткаруунун жүрүшүндөгү "алсыз жерлери" жана кемчиликтери аныкталат. Алынган натыйжалардын негизинде альтернативалык мүмкүнчүлүктөрдү тандоо боюнча, ӨӨС аткаруунун кийинки кадамдары, ресурстарды кайта бөлүштүрүү жана аларды оптималдуу колдонуу, донордук уюмдар менен аракеттерди координациялоону жакшыртуу, коомдун күткөндөрүн толук канааттандыруу боюнча тез чечимдер кабыл алынат.

675. Мониторинг жана баалоонун толук баалуу системасын иштетүү үчүн негизги проблема, өлкөнүн бүгүнкү институционалдык алсыздыгы болуп эсептелет. Мониторинг жана баалоо боюнча бүгүнкү күндө бар болгон эксперттик дараметти, салыштырмалуу начар деп мүнөздөөгө болот, анткени билим, негизинен, үзгүлтүктүү жана бытыранды мүнөзгө ээ, ал эми аны алып жүрүүчүлөрдүн байланышы жок. Бул проблеманы, бардык бар болгон ресурстардын интеграциясы жана аракеттердин андан аркы координациясы жок чечүү мүмкүн эмес. Бул жерде маанилүү роль, мониторинг жана баалоо тармагындагы билимди жана тажрыйбаны алып жүрүүчүлөр катары, донордук уюмдарга таандык. Ошондуктан, Стратегиянын иш-чаралар Планында донордук уюмдардын колдоосу менен бул маселелерди чечүүгө максатталган чаралар белгиленген, аларга бул тармактагы иш үчүн техникалык жабдуу жана улуттук эксперттерди окутуу боюнча долбоорлорду иштетүү кошулат. Донордук уюмдар Стратегиянын натыйжалуулугун көз карандысыз баалоо боюнча мүмкүнчүлүктөрдүн консолидациясында да чечүүчү ролду ойношу мүмкүн. ООНдун, АӨБ, Дүйнөлүк Банктын, Европалык Комиссиянын жана башка эларалык уюмдардын институтунун балдардын жана аялдардын абалын баалоо, мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугу, адам укугу тармагындагы кырдаал боюнча тажрыйбасы, өлкөдөгү мониторинг жана баалоо институттарын курууга жана бекемдөөгө максатталган алдыдагы иштин өзгөчө маанилүү түзүүчүсү болуп эсептелет. Жалпысынан, официалдуу структуралардын, жарандык сектордун жана донордук уюмдардын бириккен аракеттери, өлкөдөгү мониторинг жана баалоонун натыйжалуу системасын түзүү жана чыңдоо ишинде ийгиликке жетүү шарты болуп эсептелет.

676. Ушул багыт боюнча так кадам болуп, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө Азия Өнүгүү банкы тарабынан техникалык жардамдын берилиши болду. Бул жардам ӨӨС мониторинг жана баалоо боюнча маалыматтык системаны улуттук жана регионалдык деңгээлде түзүүгө багытталган эки долбоордун ишке кириши болду. Мунун баары ӨӨС иштеп чыгуу жана аткаруу боюнча колдоонун аймагында болду. Ушул эки долбоордун аткарылышынын аймагында төмөнкүлөр белгиленген: (1) бардык кызыккан жактардын катышуусу менен ӨӨС мониторингинин индикаторлорун иштеп чыгуу; (2) электрондук форматта ӨӨС мониторинг системасын ишке киргизүү боюнча программа иштеп чыгуу; (3) тийиштүү жабдууларды коюу анын ичинен региондор боюнча; (4) өлкөнү жана анын региондорун өнүктүрүү боюнча мониторинг жана баалоо системасын түзүүнүн негиздерин, колдонуучулардын кеңири айланасында окутуу.

677. Жалпысынан, бардык расмий структуралардын, граждандык коомдун жана донордук коомдун биргелешкен ишаракети, өлкөнү өнүктүрүү боюнча мониторинг жана баалоо системасын түзүүнүн жана аны чыңдоонун, натыйжалуу иштешинин ийгилигинин күрөөсү болуп эсептелет.

IX. ТИРКЕМЕЛЕР

X.1. Тиркеме. Өлкөнү 2010-жылга чейин өнүктүрүү Стратегиясына макроэкономикалык көрсөткүчтөр

Таблица Х.1. 2006-2010-жж. макроэкономикалык көрсөткүчтөр

┌────────────────────┬───────┬───────┬────────┬───────┬───────┬───────┐

│Көрсөткүчтөр        │ 2005  │ 2006  │ 2007   │ 2008  │ 2009  │ 2010  │

│                    │ Факт  │ Алдын │Божомол │Божомол│Божомол│Божомол│

│                    │       │ -ала  │        │       │       │       │

├────────────────────┴───────┴───────┴────────┴───────┴───────┴───────┤

│ИДП                                                                  │

├────────────────────┬───────┬───────┬────────┬───────┬───────┬───────┤

│Номиналдык ИДП      │ 100,9 │ 113,2 │  128,3 │ 144,5 │ 163,4 │ 185,5 │

│(млрд. сом)         │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Номиналдык ИДП      │2461   │2835   │ 3249   │3659   │4137   │4695   │

│(млн. АКШ доллары)  │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│ИДПнын реалдуу      │  -0,2 │   2,7 │    8,0 │   8,0 │   8,5 │   9,0 │

│өсүү темпи (%)      │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Калктын ар бир      │ 479   │ 543   │  620   │ 692   │ 775   │ 872   │

│адамына ИДП         │       │       │        │       │       │       │

│(АКШ доллары)       │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┴───────┴───────┴────────┴───────┴───────┴───────┤

│Баалар жана эмгек акы                                                │

├────────────────────┬───────┬───────┬────────┬───────┬───────┬───────┤

│ИДП дефлятору       │   7,2 │   9,2 │    5,0 │   4,3 │   4,2 │   4,1 │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Мурунку жылдын      │   4,9 │   5,1 │    6,0 │   5,0 │   5,0 │   5,0 │

│декабрына ИПЦнын %  │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Мурунку жылга       │   4,3 │   5,6 │    5,0 │   5,0 │   5,0 │   5,0 │

│ИПЦнын %            │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Алмаштыруу курсу,   │  41,0 │  40,2 │   42,0 │  42,0 │  42,0 │  42,0 │

│сом/АКШ долл.       │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Номиналдык орто     │  62,6 │  76,1 │   91,7 │ 110,4 │ 132,9 │ 160,8 │

│эмгек акы, АКШ долл.│       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┴───────┴───────┴────────┴───────┴───────┴───────┤

│Улуттук эсептер (ИДПдан %да)                                         │

├────────────────────┬───────┬───────┬────────┬───────┬───────┬───────┤

│ИДП рыноктук баада  │ 100   │ 100   │  100   │ 100   │ 100   │ 100   │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Азык-түлүккө        │  10,8 │  12,3 │   12,2 │  11,8 │  12,2 │  12,2 │

│салыктар            │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Керектөө            │  96,1 │ 110,5 │  106,0 │ 101,6 │  96,6 │  92,2 │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│жеке                │  78,5 │  92,6 │   89,1 │  85,6 │  81,6 │  78,2 │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│мамлекеттик         │  17,5 │  17,9 │   16,9 │  15,9 │  15,0 │  14,0 │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Дүң инвестициялар   │  22,4 │  26,3 │   26,7 │  28,7 │  33,3 │  36,5 │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│мамлекеттик         │   4,6 │   4,1 │    4,2 │   3,9 │   3,1 │   1,8 │

│инвестициялар       │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│жеке инвестициялар  │  17,8 │  22,2 │   22,5 │  24,9 │  30,2 │  34,6 │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Экспорт (товарлар   │  38,3 │  41,2 │   41,6 │  43,3 │  44,4 │  42,3 │

│жана фактордук эмес │       │       │        │       │       │       │

│тейлөөлөр)          │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Импорт (товарлар    │  56,8 │  77,8 │   74,2 │  73,6 │  74,4 │  70,9 │

│жана фактордук эмес │       │       │        │       │       │       │

│тейлөөлөр)          │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Таза экспорт        │ -18,5 │ -36,6 │  -32,7 │ -30,3 │ -30,0 │ -28,6 │

├────────────────────┴───────┴───────┴────────┴───────┴───────┴───────┤

│Мамлекеттик финансылар (ИДПдан %)                                    │

├────────────────────┬───────┬───────┬────────┬───────┬───────┬───────┤

│Мамлекеттик         │  26,1 │  25,7 │   25,6 │  24,8 │  24,0 │  22,9 │

│бюджеттин жалпы     │       │       │        │       │       │       │

│каражаттары         │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Жалпы кирешелер     │  20,0 │  19,5 │   19,7 │  19,8 │  19,8 │  19,3 │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│анын ичинен салыктык│  16,3 │  15,8 │   16,2 │  16,4 │  16,5 │  16,2 │

│түшүүлөр            │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Жалпы чыгымдар      │  26,1 │  25,7 │   25,6 │  24,8 │  24,0 │  22,9 │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│анын ичинен МИП     │   3,9 │   4,4 │    4,7 │   3,5 │   2,3 │   1,1 │

│(тышкы)             │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│пайыздык төлөөлөр   │   0,8 │   2,1 │    0,9 │   0,8 │   0,9 │   0,8 │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│дефицит (МИПни      │   4,2 │   3,5 │    3,0 │   2,8 │   2,6 │   2,4 │

│кошуп)              │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Дефицит Соц. Фондду │   4,2 │   4,1 │    3,3 │   3,4 │   3,6 │   3,7 │

│эске алуу менен     │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┴───────┴───────┴────────┴───────┴───────┴───────┤

│Акча жана кредит                                                     │

├────────────────────┬───────┬───────┬────────┬───────┬───────┬───────┤

│М2 өсүү темптери    │  17,6 │  51,1 │   24,0 │  18,3 │  16,7 │   8,2 │

│(жыл аягына)        │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Акча жүгүртүүлөрдүн │   6,3 │   5,1 │    4,5 │   5,3 │   5,2 │   5,2 │

│ылдамдыгы           │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Айсайынкы импорттор │   3,4 │   4,0 │    3,9 │   3,5 │   3,2 │   3,5 │

│резерви             │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┴───────┴───────┴────────┴───────┴───────┴───────┤

│Тышкы сектор                                                         │

├────────────────────┬───────┬───────┬────────┬───────┬───────┬───────┤

│Учурдагы операциялар│       │       │        │       │       │       │

│эсеби (млн. АКШ     │-203,5 │-663,5 │ -609,2 │-658,0 │-758,4 │-801,3 │

│долларында)         │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Учурдагы операциялар│  -8,3 │ -23,4 │  -18,8 │ -18,0 │ -18,3 │ -17,1 │

│эсеби (ИДПга %да)   │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Товарлар жана       │ 942   │1167   │ 1350   │1583   │1837   │1986   │

│тейлөөлөр экспорту, │       │       │        │       │       │       │

│млн. АКШ долл.      │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Товарлар жана       │ -11,3 │   8,3 │    9,6 │  13,2 │  12,6 │   5,3 │

│тейлөөлөрдүн        │       │       │        │       │       │       │

│экспортунун өсүү    │       │       │        │       │       │       │

│темпи               │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Товарлар жана       │1397   │2205   │ 2412   │2693   │3078   │3330   │

│тейлөөлөрдүн        │       │       │        │       │       │       │

│импорту, млн. АКШ   │       │       │        │       │       │       │

│долл.               │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Товарлар жана       │   6,4 │  42,7 │    4,8 │   8,8 │  11,3 │   5,4 │

│тейлөөлөрдүн        │       │       │        │       │       │       │

│импортунун өсүү     │       │       │        │       │       │       │

│темпи               │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┴───────┴───────┴────────┴───────┴───────┴───────┤

│Карыз жана карыздарды тейлөө                                         │

├────────────────────┬───────┬───────┬────────┬───────┬───────┬───────┤

│Тышкы карыз         │  77,10│  66,71│   65,06│  57,79│  50,24│  42,92│

│(ИДПга %да)         │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Карызды тейлөө/     │   6,52│   5,54│    6,33│   5,33│   5,50│   5,35│

│экспорт             │       │       │        │       │       │       │

│(тов. жана          │       │       │        │       │       │       │

│тейлөөлөр)          │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Карызды тейлөө/ИДП  │   2,50│   2,29│    2,63│   2,31│   2,44│   2,26│

├────────────────────┴───────┴───────┴────────┴───────┴───────┴───────┤

│Социалдык көрсөткүчтөр                                               │

├────────────────────┬───────┬───────┬────────┬───────┬───────┬───────┤

│Калктын саны        │   5,14│   5,19│    5,24│   5,29│   5,34│   5,38│

│(млн. адам)         │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Кедейчилик          │  43,1 │  40,6 │   37,4 │  34,8 │  32,8 │  30,9 │

│(калкка %да)        │       │       │        │       │       │       │

├────────────────────┼───────┼───────┼────────┼───────┼───────┼───────┤

│Жумушсуздук         │   9,7 │   9,3 │    8,1 │   6,8 │   5,8 │   4,7 │

│(калкка %да)        │       │       │        │       │       │       │

└────────────────────┴───────┴───────┴────────┴───────┴───────┴───────┘

2007-2010 жылдарга Өлкөнү өнүктүрүү

стратегиясынын каражаттарын баалоо

┌────┬─────────────────────────────────┬──────────────────────────────┬

│  № │          Бөлүм/тармак           │         Муктаждыктар         │

│    │                                 ├──────────────────────────────┼

│    │                                 │           Баардыгы           │

│    │                                 ├───────────────┬──────────────┼

│    │                                 │    миң сом    │миң  АКШ долл.│

├────┼─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│ 1  │               2                 │       3       │      4       │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│1   │5.1.1. Энергетика

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │144900000,00   │3450000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │   197820,00   │   4710,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │144702180,00   │3445290,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│2   │5.1.2. Тоо кен казуу

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │ 22680000,00   │ 540000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │   583800,00   │  13900,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │ 22096200,00   │ 526100,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│3   │5.1.3. Айыл чарба жана кайра иштетүүнү өнүктүрүү

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │ 12600000,00   │ 300000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │  4051320,00   │  96460,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  8548680,00   │ 203540,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│4   │5.1.4. Кичи жана орто бизнести өнүктүрүү

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │ 12600000,00   │ 300000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │  4051320,00   │  96460,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  8548680,00   │ 203540,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│5   │5.1.5. Курулуш

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │  8400000,00   │ 200000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │  5104680,00   │ 121540,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  3295320,00   │  78460,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│6   │5.1.6. Туризмди өнүктүрүү

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │  7140000,00   │ 170000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │    19320,00   │    460       │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  7120680,00   │ 169540,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│7   │5.1.7. Транспорттук инфраструктура

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │ 25620000,00   │ 610000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │  2350320,00   │  55960,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │ 23269680,00   │ 554040,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│8   │5.1.8. Байланыш жана маалыматташтыруу

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │  5040000,00   │ 120000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │  1007160,00   │  23980,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  4032840,00   │  96020,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│9   │5.1.8. Инновациялык технологияны өнүктүрүү

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │  4200000,00   │ 100000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │   414960,00   │   9880,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  3785040,00   │  90120,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│10  │                 5.2. Коррупция каршы күрөшүү

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │  3570000,00   │  85000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │  2028180,00   │  48290,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  1541820,00   │  36710,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│11  │5.3.1. Коом тарабынан талап кылынган билим берүү

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │ 33600000,00   │ 800000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │ 28282800,00   │ 673400,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  5317200,00   │ 126600,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│12  │5.3.2. Жетиштүү жана сапаттуу саламаттыкты сактоо

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │ 18900000,00   │ 450000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │ 13956600,00   │ 332300,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  4943400,00   │ 117700,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│13  │5.3.3. Натыйжалуу социалдык коргоо жана социалдык камсыздоо

│    │       системасы

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │ 46200000,00   │1100000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │ 43178520,00   │1028060,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  3021480,00   │  71940,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│14  │5.3.4. Эмгек рыногу жана миграциялык процесстерди оптималдаштыруу

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │  8400000,00   │ 200000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │   636720,00   │  15160,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  7763280,00   │ 184840,00    │

│    │инвестициялардын, донорлордун    │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│15  │5.3.5. Калкты маданий турмушка катыштырууну кеңейтүү

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │   840000,00   │  20000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │   641340,00   │  15270,00    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │   198660,00   │   4730,00    │

│    │инвестициялардын, донор          │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│16  │5.4.1. Экологиялык коопсуздукту камсыз кылуу

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │  2520000,00   │  60000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │   444551,52   │  10584,56    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │  2075448,48   │  49415,44    │

│    │инвестициялардын, донор          │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│17  │5.4.2. Стихиялуу кырсыктардан жана катастрофалардан калктын жана

│    │       аймактын комплекстүү коопсуздугун камсыз кылуу

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │ 16800000,00   │ 400000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │  2950071,60   │  70239,80    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │ 13849928,40   │ 329760,20    │

│    │инвестициялардын, донор          │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┴─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│               ӨӨСтүн артыкчылыктары боюнча жыйынтыгы

├────┬─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│18  │2007-2010-жж. тармак боюнча      │367290000,00   │8745000,00    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │106120323,12   │2526674,36    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │261169676,88   │6218325,64    │

│    │инвестициялардын, донор          │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анан ичинен донордук жардамдын   │ 17337600,00   │ 412800,00    │

│    │каражаттарынын эсебинен          │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │243832076,88   │5805525,64    │

│    │инвестициялардын жана кошумча    │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

├────┼─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

│19  │   Башка багыттар боюнча жыйынтык (ӨӨСна кирбей калгандар)

├────┼─────────────────────────────────┬───────────────┬──────────────┬

│    │2007-2010-жж. тармак боюнча      │ 33871976,88   │ 806475,64    │

│    │жыйынтыгы                        │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен ОМБП                 │ 33871976,88   │ 806475,64    │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен, жекече              │      -        │     -        │

│    │инвестициялардын, донор          │               │              │

│    │каражатынын жана кошумча         │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│    │анын ичинен донордук жардамдын   │      -        │     -        │

│    │каражаттарынын эсебинен          │               │              │

│    ├─────────────────────────────────┼───────────────┼──────────────┼

│   -│анын ичинен, жекече              │      -        │     -        │

│    │инвестициялардын жана кошумча    │               │              │

│    │бюджеттик каржылоонун эсебинен   │               │              │

└────┴─────────────────────────────────┴───────────────┴──────────────┴

┬───────────────────────────────────┬─────────────────────────────────┐

│   Мүмкүнчүлүктөр, миң бирдик      │ Финансылык тартыштык, миң бирдик│

┼───────────────────────────────────┤                                 │

│             Баардыгы              │                                 │

┼──────────────────┬────────────────┼────────────────┬────────────────┤

│      миң сом     │  миң АКШ долл. │     миң сом    │  миң АКШ долл. │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│        5         │      6         │       7        │       8        │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│   197820,00      │   4710,00      │144702180,00    │3445290,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│   197820,00      │   4710,00      │     -          │       -        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│     -            │    -           │144702180,00    │3445290,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│   583800,00      │   13900,00     │ 22096200,00    │ 526100,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│   583800,00      │   13900,00     │      -         │       -        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│          -       │         -      │ 22096200,00    │ 526100,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│  4051320,00      │   96460,00     │  8548680,00    │ 203540,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│  4051320,00      │   96460,00     │      -         │    -           │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│           -      │         -      │  8548680,00    │ 203540,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│   272160,00      │    6480,00     │  5607840,00    │ 133520,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│   272160,00      │    6480,00     │      -         │       -        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│         -        │          -     │  5607840,00    │ 133520,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│  5104680,00      │  121540,00     │  3295320,00    │  78460,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│  5104680,00      │  121540,00     │      _         │       _        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│           -      │         -      │  3295320,00    │  78460,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│    19320,00      │     460        │  7120680,00    │ 169540,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│    19320,00      │     460        │      _         │       -        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│          -       │        -       │  7120680,00    │ 169540,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│  2350320,00      │   55960,00     │ 23269680,00    │ 554040,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│  2350320,00      │   55960,00     │       -        │       -        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│           -      │          -     │ 23269680,00    │ 554040,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│  1007160,00      │   23980,00     │  4032840,00    │  96020,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│  1007160,00      │   23980,00     │      -         │       -        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│          -       │         -      │  4032840,00    │  96020,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│   414960,00      │    9880,00     │  3785040,00    │  90120,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│   414960,00      │    9880,00     │       -        │      -         │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│           -      │          -     │  3785040,00    │  90120,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│  2028180,00      │   48290,00     │  1541820,00    │  36710,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│  2028180,00      │   48290,00     │      -         │       -        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│         -        │         -      │  1541820,00    │  36710,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│ 28282800,00      │  673400,00     │  5317200,00    │ 126600,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│ 28282800,00      │  673400,00     │       -        │      -         │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│         -        │         -      │  5317200,00    │ 126600,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│ 13956600,00      │  332300,00     │  4943400,00    │ 117700,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│ 13956600,00      │  332300,00     │       -        │       -        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│         -        │      -         │  4943400,00    │ 117700,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│ 43178520,00      │1 028060,00     │  3021480,00    │  71940,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│ 43178520,00      │1 028060,00     │       -        │        -       │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│         -        │        -       │  3021480,00    │  71940,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│   636720,00      │   15160,00     │  7763280,00    │ 184840,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│   636720,00      │   15160,00     │       -        │       -        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│         -        │        -       │  7763280,00    │ 184840,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│   641340,00      │   15270,00     │   198660,00    │   4730,00      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│   641340,00      │   15270,00     │       -        │      -         │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│         -        │        -       │   198660,00    │   4730,00      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│   444551,52      │   10584,56     │  2075448,48    │  49415,44      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│   444551,52      │   10584,56     │      -         │      -         │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│        -         │        -       │  2075448,48    │  49415,44      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│  2950071,60      │   70239,80     │ 13849928,40    │ 329760,20      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│  2950071,60      │   70239,80     │       -        │        -       │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│        -         │       -        │ 13849928,40    │ 329760,20      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│106120323,12      │ 2526674,36     │261169676,88    │6218325,64      │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│106120323,12      │ 2526674,36     │        0,00    │     -          │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│        0,00      │       -        │261169676,88    │6218325,64      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│ 17337600,00      │  412800,00     │        0,00    │       -        │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│        0,00      │      -         │243832076,88    │5805525,64      │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┤

                                                                      │

┬──────────────────┬────────────────┬────────────────┬────────────────┤

│ 33871976,88      │  806475,64     │      -         │       -        │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│ 33871976,88      │  806475,64     │      -         │       -        │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│      -           │       -        │      -         │       -        │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│      -           │       -        │      -         │       -        │

│                  │                │                │                │

┼──────────────────┼────────────────┼────────────────┼────────────────┤

│      -           │       -        │      -         │       -        │

│                  │                │                │                │

│                  │                │                │                │

┴──────────────────┴────────────────┴────────────────┴────────────────┘

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж.

Өнүктүрүү Стратегиясынын иш-чараларынын

ПЛАНЫ

┌──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┐

│  │Иш-чаралары/Бөлүмдөрү│    Жооптуу      │Аткаруу │    Күтүлүүчү    │

│  │                     │  аткаруучулар   │мезгили │    жыйынтык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│№ │         1           │       2         │   3    │        4        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│               5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу               │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                          5.1.1. Энергетика                          │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│         Сектордун институционалдык жана түзүмдүк реформалары        │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│1 │Сеттерге жетишүү     │Өнөр жай,        │2007-ж. │Учурдагы электр  │

│  │боюнча эрежелерди    │энергетика жана  │        │энергиясы боюнча │

│  │иштеп чыгуу, ишке    │отун ресурстардын│        │дүң рыногун толук│

│  │киргизүү жана        │министрлиги,     │        │кандуу чекене    │

│  │альтернативдик       │Монополияга каршы│        │рыногуна айлантуу│

│  │булактардан электр   │жана             │        │                 │

│  │энергиясын сатуу жана│атаандаштыкты    │        │Рыноктун жаңы    │

│  │аларды субсидиялоо   │өнүктүрүү боюнча │        │субъектилерине   │

│  │механизмдери.        │Мамлекеттик      │        │электр энергиясын│

│  │                     │агентствосу,     │        │сатууга жана     │

│  │                     │Кыргыз           │        │сеттерге жетүүгө │

│  │                     │Республикасынын  │        │дискриминациялык │

│  │                     │Өкмөтү.          │        │эмес шарттарды   │

│  │                     │                 │        │түзүү.           │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│2 │"АК "Кыргызгаз"      │Мамлекеттик      │2007-ж. │Өлкөнү газ       │

│  │менчиктештирүүнү     │мүлктү           │        │менен жабдууну   │

│  │аяктоо               │башкаруу боюнча  │        │камсыз кылуу.    │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │комитет,         │        │                 │

│  │                     │Өнөр жай,        │        │                 │

│  │                     │энергетика жана  │        │                 │

│  │                     │отун ресурстардын│        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Өкмөтү,          │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Жогорку Кеңеши.  │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│3 │Бөлүштүрүү           │Мамлекеттик      │2007-ж. │Концессиядан же  │

│  │компанияларды        │мүлктү башкаруу  │        │менчиктештирүүдөн│

│  │менчиктештирүү же    │боюнча           │        │каражаттардын    │

│  │концессияга берүү.   │мамлекеттик      │        │казынага түшүүсү,│

│  │                     │комитет,         │        │компаниялардын   │

│  │                     │Өнөр жай,        │        │корпоративдик    │

│  │                     │энергетика жана  │        │жана финансылык  │

│  │                     │отун ресурстардын│        │башкаруусун жана │

│  │                     │министрлиги,     │        │электр энергиясын│

│  │                     │Кыргыз           │        │берүүнү          │

│  │                     │Республикасынын  │        │жакшыртуу.       │

│  │                     │Өкмөтү,          │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Жогорку Кеңеши   │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│4 │Мамлекеттик мүлктү   │Мамлекеттик      │2007-   │Органдын         │

│  │башкаруу боюнча      │мүлктү башкаруу  │2010-жж.│дареметин жана   │

│  │мамлекеттик          │боюнча           │        │компетентин      │

│  │комитеттин дареметин │мамлекеттик      │        │жогорулатуу.     │

│  │күчөтүү.             │комитет,         │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Өкмөтү.          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│5 │Энергокомпаниялардын │Мамлекеттик      │2007-ж. │Компаниянын      │

│  │жетекчилерин         │мүлктү башкаруу  │        │кирешесин жана   │

│  │компаниянын          │боюнча           │        │активдерин       │

│  │финансылык           │мамлекеттик      │        │жогорулатуу      │

│  │көрсөткүчтөрүнө жана │комитет,         │        │боюнча           │

│  │жетишкендиктерине    │Кыргыз           │        │жетекчилердин    │

│  │жараша сыйлоо        │Республикасынын  │        │кызыгуусун       │

│  │механизмдерин иштеп  │Өкмөтү.          │        │арттыруу.        │

│  │чыгуу жана ишке      │                 │        │                 │

│  │ашыруу.              │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│6 │Сектордун ишиндеги   │Монополияга каршы│2007-   │Секторду         │

│  │саясатты             │жана             │2010-жж.│өнүктүрүү боюнча │

│  │регламенттештирлөөчү │атаандаштыкты    │        │укуктук чөйрөнү  │

│  │мыйзамдык жана       │өнүктүрүү боюнча │        │жакшыртуу.       │

│  │нормативдик-укуктук  │Мамлекеттик      │        │                 │

│  │актыларды жакшыртуу  │агентствосу,     │        │                 │

│  │жана ошондой эле     │Өнөр жай,        │        │                 │

│  │энергия сактоого     │энергетика жана  │        │                 │

│  │дем берүү.           │отун ресурстардын│        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Өкмөтү, Кыргыз   │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Жогорку Кеңеши.  │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                             Тарифтик саясат                         │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│7 │Энергия              │Эмгек жана       │2007-ж. │Даректүү жана    │

│  │алыпбаруучуларга     │социалдык        │        │адилеттүү        │

│  │жеңилдиктерди        │өнүктүрүү        │        │социалдык коргоо.│

│  │монетизациялоо жана  │министрлиги,     │        │                 │

│  │социалдык коргоо     │Финансы          │        │                 │

│  │реформаларын аяктоо. │министрлиги.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│8 │2010-жылга чейинки   │Монополияга каршы│2007-ж. │Энергияны        │

│  │жылуулук жана электр │жана             │        │өндүрүүгө        │

│  │энергиясына,         │атаандаштыкты    │        │жана берүүгө,    │

│  │жаратылыш газына орто│өнүктүрүү боюнча │        │бөлүштүрүүгө     │

│  │мөөнөттүү тарифдик   │Мамлекеттик      │        │кеткен чыгымдарды│

│  │саясатты иштеп чыгуу │агентствосу,     │        │жабуу деңгээлине │

│  │жана жүзөгө ашыруу.  │Өнөр жай,        │        │чейин этап менен │

│  │                     │энергетика жана  │        │тарифдерди       │

│  │                     │отун ресурстардын│        │жогорулатуу.     │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Өкмөтү,          │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Жогорку Кеңеши.  │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│9 │Экспорттук тарифди   │Монополияга каршы│2007-ж. │Электр энергиясын│

│  │ачык кылуунун        │жана             │        │экспорттоодон    │

│  │механизмин киргизүү. │атаандаштыкты    │        │компаниялардын   │

│  │                     │өнүктүрүү боюнча │        │жана бюджеттин   │

│  │                     │Мамлекеттик      │        │кирешелерин      │

│  │                     │агентствосу,     │        │көбөйтүү.        │

│  │                     │Өнөр жай,        │        │                 │

│  │                     │энергетика жана  │        │                 │

│  │                     │отун ресурстардын│        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Өкмөтү.          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│10│Генерирлеген         │Монополияга каршы│2007-ж. │Энергияны        │

│  │компанияларга электр │жана             │        │экспорттоодон    │

│  │энергиясын экспорттоо│атаандаштыкты    │        │компаниялардын   │

│  │функциясын бекитип   │өнүктүрүү боюнча │        │жана бюджеттин   │

│  │берүү.               │Мамлекеттик      │        │кирешелерин      │

│  │                     │агентствосу,     │        │көбөйтүү.        │

│  │                     │Өнөр жай,        │        │                 │

│  │                     │энергетика жана  │        │                 │

│  │                     │отун ресурстардын│        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Өкмөтү,          │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Жогорку Кеңеши   │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│11│Энергия сактоо жана  │Монополияга каршы│2007-ж. │Энергия сыйымдуу │

│  │энергия              │жана             │        │өндүрүштү        │

│  │натыйжалуулугу боюнча│атаандаштыкты    │        │кыскартуу.       │

│  │программаларды иштеп │өнүктүрүү боюнча │        │Энергияны        │

│  │чыгып аны ишке       │Мамлекеттик      │        │натыйжалуу жана  │

│  │ашыруу, анын ичинен  │агентствосу,     │        │ченемдүү         │

│  │жана биринчи кезекте │Өнөр жай,        │        │колдонууну       │

│  │мамлекеттик уюмдар   │энергетика жана  │        │камсыз кылуу.    │

│  │үчүн.                │отун ресурстардын│        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Өкмөтү,          │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Жогорку Кеңеши.  │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│12│Энергетика секторунда│Өнөр жай,        │2007-   │Субъектилерди    │

│  │финансылык тартипти  │энергетика       │2010-жж.│жана секторду    │

│  │жана көзөмөлдү       │жана отун        │        │жалпысынан       │

│  │күчөтүү.             │ресурстардын     │        │чыңдандыруу.     │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │мүлктү башкаруу  │        │                 │

│  │                     │боюнча           │        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │комитет,         │        │                 │

│  │                     │Финансы          │        │                 │

│  │                     │министрлиги.     │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                          Инвестициялык саясат                       │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│13│Экспорттук дареметти │"Электр          │2007-   │Электр энергиясын│

│  │жогорулатуу үчүн     │станциялар" ААК, │2010-жж.│регионалдык      │

│  │кошумча              │Мамлекеттик      │        │рынокто          │

│  │генерирлештирүүчү    │мүлктү башкаруу  │        │экспорттук       │

│  │кубаттуулуктарды     │боюнча           │        │катарды жана     │

│  │киргизүү             │мамлекеттик      │        │дареметин        │

│  ├─────────────────────┤комитет,         │        │көбөйтүү.        │

│  │Камбарата ГЭС-1      │Өнөр жай,        │        │                 │

│  │(куруу мезгили       │энергетика жана  │        │                 │

│  │8 жыл).              │отун ресурстардын│        │                 │

│  ├─────────────────────┤министрлиги,     │        │                 │

│  │Камбарата ГЭС-2      │Кыргыз           │        │                 │

│  │(куруу мезгили 4 жыл)│Республикасынын  │        │                 │

│  ├─────────────────────┤Өкмөтү,          │        │                 │

│  │ЖЭЦ-2 (куруу мезгили │Кыргыз           │        │                 │

│  │3 жыл)               │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Жогорку Кенеши.  │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│14│Электр энергиясын    │"Улуттук электр  │2007-   │Экономикалык     │

│  │экспорттоону камсыз  │сети" АК,        │2010-жж.│жана             │

│  │кылуу боюнча         │Өнөр жай,        │        │энергетикалык    │

│  │инфраструктураны     │энергетика жана  │        │коопсуздукту     │

│  │жакшыртуу жана жаңы  │отун ресурстардын│        │чыңдоо, берүүчү  │

│  │иштеп чыгууну ишке   │министрлиги,     │        │кубаттуулуктарды │

│  │ашыруу боюнча жогорку│                 │        │көбөйтүү         │

│  │вольттук линияларды  │                 │        │                 │

│  │жана подстанцияларды │                 │        │                 │

│  │куруу жана киргизүү. │                 │        │                 │

│  ├─────────────────────┤                 │        │                 │

│  │ВЛ220 и подстанция   │                 │        │                 │

│  │"Датка" 22ОкВ        │                 │        │                 │

│  ├─────────────────────┤                 │        │                 │

│  │ВЛ500                │                 │        │                 │

│  │"Камбарата-Кемин".   │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│15│Болгон генерирлөөчү  │"Электр          │2007-   │Анчалык эмес     │

│  │кубаттуулуктарды     │станциялар" ААК, │2010-жж.│капиталдык       │

│  │реконструкция жазоо  │Өнөр жай,        │        │салымдар аркылуу │

│  │(Учкурган жана Атбашы│энергетика жана  │        │кошумча энергия  │

│  │ГЭС, ЖЭЦ-1).         │ отун            │        │алуу.            │

│  │                     │ресурстардын     │        │                 │

│  │                     │министрлиги.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│16│Кичине ГЭСстерди     │Өнөржай,         │2007-   │Жергиликтүү      │

│  │калыбына келтирүү    │энергетика жана  │2010-жж.│маанидеги        │

│  │жана техникалык      │отун             │        │энергияны        │

│  │жактан жаңылап       │ресурстардын     │        │кошумча алууну   │

│  │жабдуу.              │министрлиги.     │        │көбөйтүү.        │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│17│Энергетикалык        │Энергетика       │2007-   │Секторду жана    │

│  │системадагы          │компаниялар,     │2010-жж.│субъектилерди    │

│  │жоготууларды         │Өнөр жай,        │        │финансылык       │

│  │кыскартуу боюнча     │энергетика жана  │        │чыңдоо.          │

│  │иш-чаралардын        │отун ресурстардын│        │Түпкү            │

│  │комплексин ишке      │министрлиги.     │        │керектөөчүлөргө  │

│  │ашыруу, биринчи      │                 │        │энергияны берүүнү│

│  │кезекте бөлүштүрүү   │                 │        │жакшыртуу.       │

│  │сеттеринде.          │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│18│Салттуу эмес кайра   │Өнөр жай,        │2007-   │Энергия          │

│  │калыбына келүүчү     │энергетика жана  │2010-жж.│булактарын       │

│  │энергиянын булактарын│отун ресурстардын│        │диверсификация-  │

│  │колдонууга жана      │министрлиги.     │        │лоо.             │

│  │өнүктүрүүгө шарттарды│                 │        │                 │

│  │түзүү.               │                 │        │                 │

└──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┘

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж.

Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын

ПЛАНЫ

┌──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┐

│  │Иш-чаралары/Бөлүмдөрү│    Жооптуу      │Аткаруу │    Күтүлүүчү    │

│  │                     │  аткаруучулар   │мезгили │    жыйынтык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│№ │         1           │       2         │   3    │        4        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│               5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу               │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                        5.1.2. Тоокен тармагы                        │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│         Сектордун институционалдык жана түзүмдүк реформалары        │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│1 │Тоо кодексинин жаңы  │ФИР Гранты,      │2007-ж. │Мыйзамдарды      │

│  │долбоорун даярдоо.   │Геология жана    │        │ирээттештирүү    │

│  │Анда бардык жер      │минералдык       │        │жана рыноктук    │

│  │байлыгын колдонууну  │каражаттар боюнча│        │шарттарга        │

│  │ийкемдеген мыйзамдык │мамлекеттик      │        │ыңгайлаштыруу.   │

│  │актыларды бириктирип │агентствосу,     │        │                 │

│  │башка мыйзамдар      │Өкмөттүк эмес    │        │                 │

│  │менен болгон көптөгөн│уюмдар           │        │                 │

│  │карам-каршылыктарды  │(макулдашуу      │        │                 │

│  │четтетүү керек.      │менен),          │        │                 │

│  │                     │Тоо кен казуучу  │        │                 │

│  │                     │компаниялар      │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│2 │Жербайлыгын колдонуу │ФИР Гранты,      │2007-ж. │Тоокен казуу     │

│  │боюнча мамлекеттик   │Геология жана    │        │тармагын         │

│  │саясатты иштеп чыгуу │минералдык       │        │ийкемдөөдө       │

│  │төмөндөгүлөргө       │каражаттар боюнча│        │рынок            │

│  │багытталган          │мамлекеттик      │        │принциптерине    │

│  │инвесторлорго кызмат │агентствосу,     │        │өтүү.            │

│  │көрсөтүүнү кеңейтүү, │Өкмөттүк эмес    │        │                 │

│  │кичи жана орто       │уюмдар           │        │                 │

│  │кенбайлыктарды ишке  │(макулдашуу      │        │                 │

│  │ашырууга дем берүү,  │менен)           │        │                 │

│  │геологиялык          │Тоо кен казуучу  │        │                 │

│  │инфраструктураны     │компаниялар      │        │                 │

│  │жакшыртуу,           │(макулдашуу      │        │                 │

│  │командалык-көзөмөл   │менен).          │        │                 │

│  │функциясын кыскартуу.│                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│3 │Тоо кен казуу        │ФИР Гранты,      │2007-ж. │Укуктук          │

│  │компанияларына болгон│Геология жана    │        │тобокелдерди     │

│  │административдик     │минералдык       │        │төмөндөтүү,      │

│  │басымды төмөндөтүү,  │каражаттар боюнча│        │тоокен казуу     │

│  │кенбайлыктар запасына│мамлекеттик      │        │өнөр жайын       │

│  │болгон рыноктук эмес │агентствосу,     │        │ийкемдөөнү       │

│  │талаптардагы         │Өкмөттүк эмес    │        │азайтуу.         │

│  │мамлекеттик          │уюмдар,          │        │Мамлекеттик      │

│  │апробацияларды жана  │(макулдашуу      │        │органдар менен   │

│  │геологиялык-эко-     │менен),          │        │болгон           │

│  │номикалык экспертиза │Тоо кен казуучу  │        │байланышууларга  │

│  │ТЭО жана долбоорду   │компаниялар      │        │кеткен убакытты  │

│  │кыскартуу.           │(макулдашуу      │        │жана чыгымдарды  │

│  │                     │менен).          │        │азайтуу.         │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│4 │Инвесторлордун       │ФИР Гранты,      │2007-ж. │Административдик │

│  │тобокелчилигин       │Геология жана    │        │тобокелдерди     │

│  │жогорулаткан         │минералдык       │        │төмөндөтүү.      │

│  │мыйзамдык            │каражаттар       │        │Мейкиндикке      │

│  │актылардагы          │боюнча           │        │болгон жетишүү   │

│  │жазылгандарды,       │мамлекеттик      │        │укугун каттоонун │

│  │алардын ичинен       │агентствосу,     │        │мөөнөтүн         │

│  │Кылмыш кодексин,     │Өкмөттүк эмес    │        │кыскартуу.       │

│  │Административдик     │уюмдар           │        │                 │

│  │кодексти, Жер        │(макулдашуу      │        │                 │

│  │кодексин, Балуу      │менен),          │        │                 │

│  │металлдар тууралу    │Тоо кен казуучу  │        │                 │

│  │Мыйзамды,            │компаниялар      │        │                 │

│  │ишкерчиликтин кээ бир│(макулдашуу      │        │                 │

│  │түрлөрүн лицензиялоо │менен).          │        │                 │

│  │тууралу Мыйзамды     │                 │        │                 │

│  │жана башка           │                 │        │                 │

│  │мыйзамдарды кайрадан │                 │        │                 │

│  │карап чыгуу.         │                 │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                    Лицензиялоо тартибин жөнөкөйлөтүү                │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│5 │Жермейкиндигин       │ФИР Гранты,      │2007-ж. │Укуктук          │

│  │лицензиялоо тартибин │Геология жана    │        │тобокелдерди     │

│  │жакшыртуу, конкурс   │минералдык       │        │төмөндөтүү жана  │

│  │аркылуу бөлүштүрүү   │каражаттар       │        │убакытты азайтуу.│

│  │жана биринчи заявка  │боюнча           │        │                 │

│  │берүү укугу боюнча   │мамлекеттик      │        │                 │

│  │объектилерди бөлүү   │агентствосу,     │        │                 │

│  │аркылуу.             │Өкмөттүк эмес    │        │                 │

│  │                     │уюмдар           │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен),          │        │                 │

│  │                     │Тоо кен казуучу  │        │                 │

│  │                     │компаниялар      │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│6 │Лицензиялоонун       │ФИР Гранты,      │2007-ж. │Укуктуулукту     │

│  │тартибин дүйнөлүк    │Геология жана    │        │каттоо           │

│  │жакшы тажрыйбага алып│минералдык       │        │убактысынын      │

│  │келүү, аны рыноктун  │каражаттар боюнча│        │кыскарылышы.     │

│  │шарттарына ылайыктоо │мамлекеттик      │        │                 │

│  │лицензиялык          │агентствосу,     │        │                 │

│  │макулдашуулардан,    │Өкмөттүк эмес    │        │                 │

│  │геология-экономикалык│уюмдар           │        │                 │

│  │экспертизадан, ТЭО   │(макулдашуу      │        │                 │

│  │долборлордон баш     │менен),          │        │                 │

│  │тартуу аркылуу.      │Тоо кен казуучу  │        │                 │

│  │                     │компаниялар      │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│7 │"Биринчи келген      │ФИР Гранты,      │2007-ж. │Геология изилдөө │

│  │биринчи катталат"    │Геология жана    │        │жана тоо         │

│  │принцибинде          │минералдык       │        │компанияларынын  │

│  │заявкаларды каттоо   │каражаттар боюнча│        │тобокелчилигин   │

│  │китепчесин иштеп     │мамлекеттик      │        │бир далай        │

│  │чыгуу. Лицензия берүү│агентствосу,     │        │кыскартуу.       │

│  │жана лицензия        │Өкмөттүк эмес    │        │Лицензиялоо      │

│  │алгандардын иштерин  │уюмдар           │        │тартибиндеги     │

│  │мониторинг жүргүзүү  │(макулдашуу      │        │коррупциялык     │

│  │функцияларын         │менен),          │        │деңгээлин        │

│  │ажыратуу.            │Тоо кен казуучу  │        │кыскартуу.       │

│  │                     │компаниялар      │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│8 │Лицензиянын негизинде│Геология жана    │2007-ж. │Жер укугун каттоо│

│  │жермейкиндигин       │минералдык       │        │тартибин         │

│  │колдонууга жер каттоо│каражаттар       │        │жөнөкөйлөтүү     │

│  │тартибин жөнөкөйлөтүү│боюнча           │        │жана ылдамдатуу. │

│  │максатында, азыркы   │мамлекеттик      │        │                 │

│  │мыйзамдарга          │агентствосу,     │        │                 │

│  │өзгөртүүлөрдү иштеп  │Кыймылсыз        │        │                 │

│  │чыгуу жана киргизүү  │мүлккө болгон    │        │                 │

│  │("Жермейкиндиги      │укукту каттоо    │        │                 │

│  │тууралу" Мыйзам,     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │Жер кодекси).        │агентствосу.     │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                       Фискалдык режимди жакшыртуу                   │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│9 │Башка мамлекеттер    │Геология жана    │2007-ж. │Тармактын        │

│  │менен атаандаштык    │минералдык       │        │инвестициялык    │

│  │боло турган роялтинин│каражаттар       │        │тартуусун        │

│  │ставкасын бекитүү    │боюнча           │        │жакшыртуу.       │

│  │(Салык кодексинин    │мамлекеттик      │        │Тармакка         │

│  │жаңы редакциясында   │агентствосу,     │        │инвестицияны     │

│  │кароо).              │Салык жана       │        │көбөйтүү.        │

│  │                     │жыйноолор боюнча │        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │комитети,        │        │                 │

│  │                     │Финансы          │        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │ФИР Гранты.      │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│10│Кен байлык жерин     │Геология жана    │2007-ж. │Тармактын        │

│  │иштетүүнүн чектелген │минералдык       │        │инвестициялык    │

│  │мөөнөтүн эсепке ала  │каражаттар       │        │тартуусун        │

│  │турган негизги       │боюнча           │        │жакшыртуу.       │

│  │каражаттарга         │мамлекеттик      │        │Тармакка         │

│  │амортизация          │агентствосу,     │        │инвестицияны     │

│  │механизмин           │Салык жана       │        │көбөйтүү.        │

│  │киргизүү (Салык      │жыйноолор        │        │                 │

│  │кодексинин жаңы      │боюнча           │        │                 │

│  │редакциясында кароо).│мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │комитети,        │        │                 │

│  │                     │Финансы          │        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │ФИР Гранты.      │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│           Тоо кен казуу тармагынын ишканаларын менчиктештирүү       │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│11│Мамлекеттин толук же │Геология жана    │2007-ж. │Экономиканы      │

│  │толук эмес менчигинде│минералдык       │        │ийкемдөөнү       │

│  │болгон бардык иштеп  │каражаттар боюнча│        │азайтуу.         │

│  │жаткан тоо кен казуу │мамлекеттик      │        │Приватизациянын  │

│  │тармагынын           │агентствосу,     │        │эсебинен         │

│  │ишканаларын          │Мамлекеттик      │        │казынага         │

│  │менчиктештирүү.      │мүлктү           │        │каражаттарды     │

│  │                     │башкаруу боюнча  │        │тартуу.          │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │комитет.         │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│12│ААК "Кыргызалтын"    │Геология жана    │2007-   │Мамлекеттик      │

│  │менчиктештирүү       │минералдык       │2008-жж.│дотациядан баш   │

│  │программасын, биринчи│каражаттар боюнча│        │тартуу.          │

│  │сунуш кылган акциянын│мамлекеттик      │        │                 │

│  │(IPO: I№itial Public │агентствосу,     │        │                 │

│  │Offeri№g) негизинде  │Мамлекеттик      │        │                 │

│  │иштеп чыгуу. Ал акция│мүлктү           │        │                 │

│  │биржалык аянтчанын   │башкаруу боюнча  │        │                 │

│  │альтернативдик       │мамлекеттик      │        │                 │

│  │инвестициялык        │комитет,         │        │                 │

│  │рыногунда болгон     │"Кыргызалтын"    │        │                 │

│  │(АIМ.                │ААК              │        │                 │

│  │Alter№ative          │(макулдашуу      │        │                 │

│  │I№vestme№t           │менен).          │        │                 │

│  │Market).             │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│13│Биргелешкен          │Мамлекеттик      │2007-ж. │Экономиканы      │

│  │ишканаларга катышкан │мүлктү башкаруу  │        │ийкемдөөнү       │

│  │мамлекеттик үлүштү   │боюнча           │        │азайтуу.         │

│  │менчиктештирүү.      │мамлекеттик      │        │                 │

│  │Иштетүүгө            │комитет.         │        │Биргелешкен      │

│  │кызыкчылыкты пайда   │                 │        │ишканаларга      │

│  │кылган бош           │                 │        │берилген         │

│  │жермейкиндигин       │                 │        │жеңилдиктерден   │

│  │конкурстук сатууга   │                 │        │баш тартуу.      │

│  │коюу.                │                 │        │                 │

│  │                     │                 │        │Лицензия         │

│  │                     │                 │        │алгандардын      │

│  │                     │                 │        │тобокелин        │

│  │                     │                 │        │азайтуу.         │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│14│Көмүр казуу өнөр жай │Мамлекеттик      │2007-   │Экономиканы      │

│  │ишканаларын акырындык│мүлктү башкаруу  │2008-жж.│ийкемдөөнү       │

│  │менен менчиктештирүү │боюнча           │        │азайтуу.         │

│  │программасын иштеп   │мамлекеттик      │        │Жеңилдиктерден   │

│  │чыгуу жана ишке      │комитет.         │        │жана             │

│  │ашыруу жана акырындык│                 │        │дотациялардан баш│

│  │менен мамлекеттик    │                 │        │тартуу.          │

│  │дотациядан баш       │                 │        │                 │

│  │тартуу.              │                 │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   Тармакты башкаруу түзүмүн жакшыртуу               │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│15│Тоо кен казуу        │Кыргыз           │2007-ж. │Тоо кен казуу    │

│  │тармагын ийкемдеген  │Республикасынын  │        │тармагын         │

│  │орган катары Геология│Өкмөтү.          │        │тейлеген         │

│  │жана минералдык      │                 │        │бирдиктүү орган. │

│  │каражаттар боюнча    │                 │        │                 │

│  │мамлекеттик          │                 │        │                 │

│  │агентствосунун ролун │                 │        │                 │

│  │күчөтүү.             │                 │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│          Тоо кен казуу ишканаларынын милдеттенмелерин күчөтүү       │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│16│Кен казуу            │Финансы          │2007-   │Тоо кен казуу    │

│  │тармактарынын иш     │министрлиги,     │2010-жж.│компанияларынын  │

│  │аракеттерин ачыктыгын│Улуттук          │        │иш аракетинин    │

│  │жогорулатуу тууралу  │статистика       │        │ачыктыгынын      │

│  │демилгенин аймагында │комитети.        │        │жогорулашы.      │

│  │(ИППДДО) кирешелер   │                 │        │                 │

│  │жана башка топтомдор │                 │        │                 │

│  │тууралу маалыматтарды│                 │        │                 │

│  │басып чыгаруу жана   │                 │        │                 │

│  │дайым отчеттуулугун  │                 │        │                 │

│  │камсыз кылуу.        │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│17│Компаниялардын       │Геология жана    │2007-   │Рудниктерди      │

│  │айлана-чөйрөнү       │минералдык       │2010-жж.│жапкандан кийин  │

│  │калыбына келтирүү    │каражаттар боюнча│        │айлана чөйрөнү   │

│  │кепилдигин күчөтүү.  │мамлекеттик      │        │коргоо боюнча    │

│  │Жерди рекультивация  │агентствосу.     │        │жана             │

│  │кылбай кеткен        │                 │        │рекультивация    │

│  │компанияларга каршы  │                 │        │боюнча резервдик │

│  │коргоо чараларын     │                 │        │фонду түзүү.     │

│  │колдонуу.            │                 │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                 Геологиялык инфраструктураны жакшыртуу              │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│18│Архивдик             │Геология жана    │2007-   │Тоо              │

│  │документтерди        │минералдык       │2010-жж.│компанияларына   │

│  │электрондук          │каражаттар       │        │кызмат           │

│  │ташуучуларга которуу │боюнча           │        │көрсөтүүнүн      │

│  │(фонддук             │мамлекеттик      │        │кеңейиши.        │

│  │материалдарды).      │агентствосу.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│19│ГИСтин протативин    │Геология жана    │2007-   │Кен байлыктуу    │

│  │иштеп чыгуу жана     │минералдык       │2010-жж.│жерлерди издөөнү │

│  │геологиялык          │каражаттар боюнча│        │жана чалгындоонун│

│  │маалыматтардын       │мамлекеттик      │        │натыйжалуулугун  │

│  │электрондук          │агентствосу.     │        │жогорулатуу.     │

│  │ташуучуларда         │                 │        │Инвестицияларды  │

│  │векторлоштурулган    │                 │        │тартуу.          │

│  │базасын түзүү.       │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│20│ГИСти жана архивдик  │Геология жана    │2007-ж. │Маалыматтык      │

│  │маалыматтарды        │минералдык       │        │камсыздоону      │

│  │колдонуу үчүн төлөө  │каражаттар боюнча│        │арттыруу.        │

│  │системасын иштеп     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │чыгуу жана бекитүү.  │агентствосу.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│21│Бардык картографиялык│Коргоо           │2007-ж. │Компанияны       │

│  │материалдарды ачыкка │министрлиги,     │        │маалыматтык      │

│  │чыгаруу.             │Геология жана    │        │камсыздоону      │

│  │                     │минералдык       │        │жакшыртуу.       │

│  │                     │каражаттар боюнча│        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │агентствосу,     │        │                 │

│  │                     │Улуттук          │        │                 │

│  │                     │коопсуздук       │        │                 │

│  │                     │Мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │комитет.         │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│22│Жермейкиндигин       │Геология жана    │2007-ж. │Геологиялык      │

│  │колдонуучулар үчүн   │минералдык       │        │информациянын    │

│  │отчеттуулуктун       │каражаттар       │        │компьютердик     │

│  │стандартын бекитүү   │боюнча           │        │системасын       │

│  │жана геологиялык     │мамлекеттик      │        │толуктоо жана    │

│  │отчетторду дайыма    │агентствосу.     │        │ишке киргизүү.   │

│  │берип туруусунун     │                 │        │                 │

│  │талаптарын иштөө,    │                 │        │                 │

│  │байкоонун            │                 │        │                 │

│  │электрондук базасын  │                 │        │                 │

│  │берип турууну        │                 │        │                 │

│  │камтый турган.       │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│23│Электрондук          │Кыймылсыз мүлккө │2007-ж. │Компанияларды    │

│  │инфраструктуралык    │болгон укукту    │        │маалымат менен   │

│  │карталары бар        │каттоо           │        │камсыз кылууну   │

│  │мамлекеттик уюмдарды │мамлекеттик      │        │жакшыртуу.       │

│  │алардын көчүрмөсүн   │агентствосу,     │        │                 │

│  │Геология жана        │Гидроэнергетика  │        │                 │

│  │минералдык           │жана суу         │        │                 │

│  │каражаттар боюнча    │маселелери       │        │                 │

│  │мамлекеттик          │институту (УИА), │        │                 │

│  │агентствосу берүүнү  │"Электрдик       │        │                 │

│  │милдеттендирүү.      │сеттер" ААК      │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                     Тоо кен тармагынын жергиликтүү                  │

│                    общиналар менен болгон байланышы                 │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│24│Роялтинин жана       │Финансы          │2007-   │Жергиликтүү      │

│  │лицензиялык          │министрлиги.     │2010-жж.│общиналардын тоо │

│  │төлөмдөрдүн бөлүгүн  │                 │        │компаниялардын   │

│  │жергиликтүү          │                 │        │болуп турушуна   │

│  │администрацияларга   │                 │        │кызыгуусу,       │

│  │жиберип туруу.       │                 │        │компания үчүн    │

│  │                     │                 │        │социалдык        │

│  │                     │                 │        │форс-мажордук    │

│  │                     │                 │        │тобокелдин       │

│  │                     │                 │        │төмөндөшү.       │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│25│Жергиликтүү коомдорду│Геология жана    │2007-   │Калкты           │

│  │экологиялык          │минералдык       │2010-жж.│экологиялык      │

│  │мониторингдин        │каражаттар       │        │жактан тарбиялоо,│

│  │жыйынтыктары менен   │боюнча           │        │айлана чөйрөнү   │

│  │ар дайым маалымдоону │мамлекеттик      │        │мониторингдөө    │

│  │камсыз кылуу.        │агентствосу,     │        │системасын       │

│  │                     │Өзгөчө кырдаалдар│        │бекитүү.         │

│  │                     │министрлиги.     │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                                Башкалар                             │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│26│Тоо кен казуу        │Геология жана    │2007-ж. │Азыркы учурдун   │

│  │ишканаларынын жогорку│минералдык       │        │башкаруусуна жана│

│  │жана орто            │каражаттар       │        │рыноктук         │

│  │звенолорундагы       │боюнча           │        │экономиканын     │

│  │адистердин жана      │мамлекеттик      │        │талаптарына жооп │

│  │башкаруучу           │агентствосу.     │        │бере турган      │

│  │персоналдардын       │                 │        │жергиликтүү      │

│  │дареметтерин өстүрүү │                 │        │кадрларды        │

│  │боюнча квалификацияны│                 │        │экспатрианттар   │

│  │жогорулатуу          │                 │        │менен айырбаштоо.│

│  │борборлорун түзүү.   │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│27│Азыркы учурда тартыш │Билим берүү жана │2007-ж. │Тоо адистиги     │

│  │болуп жаткан тоо     │илим министрлиги,│        │боюнча кадрлардын│

│  │адистиги боюнча      │Геология жана    │        │тартыштыгынын    │

│  │жумушчу кадрларды    │минералдык       │        │төмөндөшү, тоо   │

│  │даярдоону уюштуруу.  │каражаттар боюнча│        │кен казуу        │

│  │                     │мамлекеттик      │        │компанияларынын  │

│  │                     │агентствосу.     │        │талаптарын       │

│  │                     │                 │        │канааттандыра    │

│  │                     │                 │        │турган жана рынок│

│  │                     │                 │        │экономикасынын   │

│  │                     │                 │        │талаптарына жооп │

│  │                     │                 │        │берген кадрларды │

│  │                     │                 │        │уюштуруучулук    │

│  │                     │                 │        │даярдоо.         │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│28│Импорт алмаштырууга  │Геология жана    │2007-ж. │Иштелип чыгуучу  │

│  │дем берүү максатында │минералдык       │        │кен казуулардын  │

│  │республиканын        │каражаттар боюнча│        │көбөйүшү, кошумча│

│  │территориясында      │мамлекеттик      │        │өндүрүштүн       │

│  │иштелип чыккан       │агентствосу,     │        │өнүгүшү.         │

│  │минералдык сырьену   │Өнөр жай,        │        │                 │

│  │колдонууну артыкча   │энергетика жана  │        │                 │

│  │белгилөө механизмин  │отун ресурстардын│        │                 │

│  │иштеп чыгуу.         │министрлиги.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│29│Өлкөдө ювелирдик     │"Кыргызалтын"    │2007-   │Ювелирдик        │

│  │тармактын өнүгүшү    │ААК (макулдашуу  │2010-жж.│жазалгалардын    │

│  │үчүн ички рынокко    │менен),          │        │жана салыктык    │

│  │өлкөдө чыгарылган    │Финансы          │        │түшүүлөрдүн      │

│  │товардык алтындын    │министрлиги.     │        │көбөйүшү.        │

│  │жана күмүштүн келишин│                 │        │Калтырылган      │

│  │демилгелөө.          │                 │        │нарктын          │

│  │                     │                 │        │жогорулашы.      │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                          Инвестициялык саясат                       │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│30│Геологиялык чалгындоо│Геология жана    │2007-   │Пайдалуу         │

│  │жумуштарынын көлөмүн │минералдык       │2010-жж.│кендердин        │

│  │жана өлчөмүн         │каражаттар боюнча│        │запасынын өсүшү, │

│  │көбөйтүү.            │мамлекеттик      │        │инвестициянын    │

│  │                     │агентствосу.     │        │келишинин кошумча│

│  │                     │                 │        │мүмкүнчүлүгү.    │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                          Алтын казуу өнөр жайы                      │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│31│Кумтор кен казуу     │Геология жана    │2007-   │Өндүрүштүн       │

│  │жеринин флангаларын  │минералдык       │2010-жж.│стабилдүү        │

│  │запастарын чалгындоо │каражаттар боюнча│        │иштөөсүн         │

│  │карьердик запастарды │мамлекеттик      │        │камсыз кылуу.    │

│  │максималдуу чыгаруу. │агентствосу,     │        │                 │

│  │                     │Кумтор Голд      │        │                 │

│  │                     │Компании         │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│32│"Кыргызалтын" ААК    │Геология жана    │2007-   │Өндүрүштүн       │

│  │стабилдүү иштөөсүн   │минералдык       │2010-жж.│стабилдүү        │

│  │камсыз кылуу.        │каражаттар       │        │иштөөсүн         │

│  │Өндүрүштүн көлөмүн   │боюнча           │        │камсыз кылуу.    │

│  │сактап калуу үчүн    │мамлекеттик      │        │                 │

│  │стратегиялык         │агентствосу,     │        │                 │

│  │инвесторлор менен    │"Кыргызалтын"    │        │                 │

│  │алтынды Терексай     │ААК              │        │                 │

│  │группасында жана     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │Солтонсарыда         │менен).          │        │                 │

│  │өндүрүү боюнча       │                 │        │                 │

│  │жана Макмалдын       │                 │        │                 │

│  │флангаларында        │                 │        │                 │

│  │геологиялык          │                 │        │                 │

│  │чалгындоо жүргүзүү   │                 │        │                 │

│  │иштери боюнча        │                 │        │                 │

│  │суроолорду чечүү.    │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│33│Анча чоң эмес кен    │Геология жана    │2007-   │Ишкананын        │

│  │иштетүүгө лицензия   │минералдык       │2010-жж.│стабилдүү        │

│  │алган ишканаларды    │каражаттар       │        │иштөөсүн жана    │

│  │куруу жана ишке      │боюнча           │        │өсүштү камсыз    │

│  │киргизүү (Курутегерек│мамлекеттик      │        │кылуу.           │

│  │Джамгыр,             │агентствосу,     │        │                 │

│  │Куран-Джайлоо,       │Кыргыз           │        │                 │

│  │Андаш ж.б.)          │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Өкмөтү.          │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                           Түстүү металлургия                        │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│34│ААК "Карабалта       │Геология жана    │2007-   │Уран чыгаруу     │

│  │тоорудалык           │минералдык       │2010-жж.│өндүрүшүн        │

│  │комбинатты" ишке     │каражаттар боюнча│        │иштетүү.         │

│  │киргизүү:            │мамлекеттик      │        ├─────────────────┤

│  │Урандык сырье менен  │агентствосу,     │        │Ишкананын        │

│  │чыга турган негизги  │Мамлекеттик      │        │стабилдүү        │

│  │өндүрүштү камсыз     │мүлктү           │        │иштөөсүн камсыз  │

│  │кылуу максатында     │башкаруу боюнча  │        │кылуу.           │

│  │сырье коюу суроосун  │мамлекеттик      │        │                 │

│  │чечүү.               │комитет.         │        │                 │

│  │                     │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│35│АК "Хайдарканский    │Геология жана    │2007-   │Кен казуунун     │

│  │ртутный комбинат":   │минералдык       │2010-жж.│зарыл болгон     │

│  │Плавивдик шпатты жана│каражаттар       │        │запастарын       │

│  │ртутту чыгарууну     │боюнча           │        │калыбына         │

│  │стабилдештирүү.      │мамлекеттик      │        │келтирүү.        │

│  │                     │агентствосу.     │        │Ишкананын        │

│  │                     │Мамлекеттик      │        │стабилдүү        │

│  │                     │мүлктү башкаруу  │        │иштөөсүн мындан  │

│  │                     │боюнча           │        │ары камсыз       │

│  │                     │мамлекеттик      │        │кылуу.           │

│  │                     │комитет.         │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│36│ААК "Кадамжайский    │Геология жана    │2007-   │Ишкананын        │

│  │сурьмяной комбинат": │минералдык       │2010-жж.│иштетүү. Сырье   │

│  │Өндүрүштү концентрат │каражаттар боюнча│        │жана финансы     │

│  │сырьесу менен        │мамлекеттик      │        │менен камсыз     │

│  │үзгүлтүксүз камсыз   │агентствосу,     │        │кылуу.           │

│  │кылуу жылына         │Мамлекеттик      │        │Ишкананын        │

│  │4000 тонн чыгаруу    │мүлктү башкаруу  │        │стабилдүү        │

│  │үчүн мындан ары      │боюнча           │        │иштөөсүн мындан  │

│  │анын көлөмүн         │мамлекеттик      │        │ары камсыз       │

│  │көбөйтүү менен.      │комитет.         │        │кылуу.           │

│  │                     │                 │        │                 │

│  │                     │                 │        │                 │

│  │                     │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│37│Олово-вольфрам       │Геология жана    │2007-   │Ишкананын        │

│  │чыгуучу жерлерди     │минералдык       │2010-жж.│стабилдүү        │

│  │иштетүүгө иштерди    │каражаттар боюнча│        │иштөөсүн камсыз  │

│  │ылдамдатуу           │мамлекеттик      │        │кылуу, өсүштү    │

│  │("Трудовое",         │агентствосу,     │        │камсыз кылуу.    │

│  │"Учкошкон" "Кенсу"). │                 │        │                 │

│  │Ушул жерлерди иштетүү│Кен чыгуучу      │        │                 │

│  │үчүн лицензия алган  │жерлерди         │        │                 │

│  │ишканаларды куруу    │колдонуучулар    │        │                 │

│  │жана ишке киргизүү.  │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                           Көмүр казуу тармагы                       │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│38│Иштерди              │Геология жана    │2007-   │Көмүр казуунун   │

│  │стабилдештирүү жана  │минералдык       │2010-жж.│өсүшү.           │

│  │көмүр казууну        │каражаттар боюнча│        │                 │

│  │көбөйтүү.            │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │агентствосу,     │        │                 │

│  │                     │Мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │мүлктү башкаруу  │        │                 │

│  │                     │боюнча           │        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │комитет.         │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│39│Кичи ишканалардын    │Геология жана    │2007-   │Көмүр казуунун   │

│  │иштөөсүн ылдамдатуу. │минералдык       │2010-жж.│өсүшү.           │

│  │Кошумча өндүрүштүк   │каражаттар боюнча│        │                 │

│  │кубаттуулуктарды     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │киргизүү             │агентствосу,     │        │                 │

│  │"Беш-Бурхан", шахта  │Мамлекеттик      │        │                 │

│  │"Жыргалан" сыяктуу   │мүлктү           │        │                 │

│  │шахталарды.          │башкаруу боюнча  │        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │комитет.         │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                         Нефтегаз табуу тармагы                      │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│40│АК "Кыргызнефтегаз"  │Геология жана    │2007-   │Нефть алып       │

│  │иштерин ыкчамдатуу:  │минералдык       │2010-жж.│чыгуунун өсүшү.  │

│  │Инвесторлор менен    │каражаттар боюнча│        │                 │

│  │белгиленген иштерди  │мамлекеттик      │        │                 │

│  │аткаруу.             │агентствосу,     │        │                 │

│  │Нефть жана           │Мамлекеттик      │        │                 │

│  │жаратылыш газын алып │мүлктү башкаруу  │        │                 │

│  │чыгуу боюнча азыркы  │боюнча           │        │                 │

│  │болгон жерлерде жаңы │мамлекеттик      │        │                 │

│  │технологияларды ишке │комитет,         │        │                 │

│  │киргизүү.            │                 │        │                 │

│  │Перспективдүү        │Ишканалардын     │        │                 │

│  │жерлерде             │жетекчилери      │        │                 │

│  │геологиялык чалгындоо│(макулдашуу      │        │                 │

│  │иштерин көбөйтүү.    │менен).          │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                Курулуш материалдарын өндүрүү ишканалары             │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│41│Курулуш материалдарын│Геология жана    │2007-   │Көлөмдөрдү       │

│  │табууну көбөйтүү     │минералдык       │2010-жж.│көбөйтүү         │

│  │(кум, кыш чыгаруучу  │каражаттар боюнча│        │курулуш          │

│  │чопо, кум-гравийлик  │мамлекеттик      │        │материалдары     │

│  │кошумча, сынган таш, │агентствосу,     │        │боюнча ар кандай │

│  │керамзит ж.б.).      │Өнөр жай,        │        │жерлерди иштетүү │

│  │Цемент чыгаруучу     │энергетика жана  │        │аркылуу          │

│  │курулуш материалдарын│отун             │        │болжолдонот.     │

│  │табууну көбөйтүү. ААК│ресурстардын     │        │                 │

│  │"КЦШК" иштөөсүн      │министрлиги,     │        │                 │

│  │күчөтүү. ААК "МВМ    │Мамлекеттик      │        │                 │

│  │кант заводу"         │мүлктү           │        │                 │

│  │өндүрүшүн калыбына   │башкаруу боюнча  │        │                 │

│  │келтирүү.            │мамлекеттик      │        │                 │

│  │Кызыл Кия жана       │комитет,         │        │                 │

│  │Ноокаттагы цемент    │Ишканалардын     │        │                 │

│  │заводдорунун         │жетекчилери      │        │                 │

│  │курулушун тездетүү.  │(макулдашуу      │        │                 │

│  │Долбоорлук           │менен).          │        │                 │

│  │документтерди        │                 │        │                 │

│  │даярдоо.             │                 │        │                 │

└──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┘

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж.

Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын

ПЛАНЫ

┌──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┐

│  │Иш-чаралары/Бөлүмдөрү│    Жооптуу      │Аткаруу │    Күтүлүүчү    │

│  │                     │  аткаруучулар   │мезгили │    жыйынтык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│№ │         1           │       2         │   3    │        4        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу              │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│    5.1.3. Айыл чарбасын жана кайра иштетүү өнөр жайынын өнүгүшү     │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│         Айыл чарбасын жана кайра иштетүүнү институционалдык         │

│                   жана түзүмдүк өзгөртүп түзүүлөр                   │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│1 │Жер рыногу боюнча    │Кыймылсыз мүлккө │2007-ж. │Туруктуу жер     │

│  │мыйзамдык жана       │болгон укукту    │        │рыногун пайда    │

│  │укуктук-нормативдик  │каттоо           │        │кылуу.           │

│  │базаны түзүү.        │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │агентствосу,     │        │                 │

│  │                     │Айыл, суу чарба  │        │                 │

│  │                     │жана кайра       │        │                 │

│  │                     │иштетүү өнөр жай │        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │администрациялар.│        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│2 │Каттоонун            │Кыймылсыз мүлккө │2008-   │Кыймылсыз мүлк   │

│  │автоматташтырылган   │болгон укукту    │2010-жж.│боюнча бирдиктүү │

│  │системасын ишке      │каттоо мамлекетти│        │маалымдоо        │

│  │киргизүү аркылуу     │агентствосу.     │        │системасын түзүү │

│  │кыймылсыз мүлк       │                 │        │жана кыймылсыз   │

│  │тууралу бирдиктүү    │                 │        │мүлк боюнча      │

│  │маалыматтык системаны│                 │        │Геомаалыматтык   │

│  │түзүү, кадастрдык    │                 │        │системасын ишке  │

│  │базаны, кадастрдык   │                 │        │киргизүү, жер    │

│  │картография жазоону  │                 │        │кадастрын ишке   │

│  │түзүү жана кыймылсыз │                 │        │киргизүүнү       │

│  │мүлккө болгон салык  │                 │        │жакшыртуу.       │

│  │салуунун баалоо      │                 │        │                 │

│  │ыкмаларын иштеп      │                 │        │                 │

│  │чыгуу.               │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│3 │Айылдык              │Кыргыз           │2007-ж. │Айылдык товар    │

│  │финансылык-кредиттик │Республикасынын  │        │өндүрүүчүлөргө   │

│  │системасын жакшыртуу.│Улуттук банкы    │        │кредит берүүнү   │

│  │                     │(макулдашуу      │        │көбөйтүү.        │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│4 │Кыргыз               │Айыл, суу чарба  │2007-   │Айыл чарбасынын  │

│  │Республикасынын      │жана кайра       │2010-жж.│мыйзамдарынын    │

│  │Мыйзамдарын иштеп    │иштетүү өнөр     │        │бүтүндөй         │

│  │чыгуу жана кабыл     │жай министрлиги, │        │системасын түзүү.│

│  │алуу:                │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │"Айыл чарбасын       │мамлекеттик      │        │                 │

│  │өнүктүрүү тууралу";  │администрациялар,│        │                 │

│  │"Айыл чарба банкы    │Агрардык ИИИ,    │        │                 │

│  │жөнүндө";            │Кыймылсыз мүлккө │        │                 │

│  │"Мамлекеттик         │болгон укукту    │        │                 │

│  │муктаждыкка сырье    │каттоо           │        │                 │

│  │жана тамак-аш        │мамлекеттик      │        │                 │

│  │продукцияларын сатып │агентствосу.     │        │                 │

│  │алуу жана коюу       │                 │        │                 │

│  │тууралу";            │                 │        │                 │

│  │"Айыл чарбасын       │                 │        │                 │

│  │камсыздандыруу       │                 │        │                 │

│  │тууралу";            │                 │        │                 │

│  │"Сугат сууларын      │                 │        │                 │

│  │берүү жана ага       │                 │        │                 │

│  │тарифтерди           │                 │        │                 │

│  │бекитүү жөнүндө";    │                 │        │                 │

│  │"Жайыттар жөнүндө",  │                 │        │                 │

│  │"Мал чарбачылыгында  │                 │        │                 │

│  │асыл тукум иштери    │                 │        │                 │

│  │тууралу":            │                 │        │                 │

│  │"Дүң рыноктор        │                 │        │                 │

│  │жөнүндө",            │                 │        │                 │

│  │"Суу каражаттарын    │                 │        │                 │

│  │жана суу объектилерин│                 │        │                 │

│  │колдонуу үчүн        │                 │        │                 │

│  │алынуучу төлөмдөрдү  │                 │        │                 │

│  │белгилөөнүн тартиби  │                 │        │                 │

│  │жана шарттары        │                 │        │                 │

│  │тууралу",            │                 │        │                 │

│  │"Банкроттуулук       │                 │        │                 │

│  │жөнүндөгү" Мыйзамына │                 │        │                 │

│  │өзгөртүүлөрдү        │                 │        │                 │

│  │киргизүү тууралу".   │                 │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                        Өсүмдүкчүлүктү өнүктүрүү                     │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│5 │Айыл чарба           │Финансы          │2007-   │Айыл чарба       │

│  │шаймандарын сатып    │министрлиги,     │2010-жж.│өндүрүшүндө      │

│  │алуу үчүн айылдык    │Айыл, суу чарба  │        │кол менен        │

│  │товар өндүрүүчүлөргө │жана кайра       │        │аткарган жумуштун│

│  │кредиттерди бөлүү.   │иштетүү өнөр жай │        │үлүшүнүн         │

│  │                     │министрлиги.     │        │кыскарышы.       │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│6 │Агрардык илимий      │Финансы          │2007-   │Айыл чарба       │

│  │уюмдарды мамлекет    │министрлиги,     │2010-жж.│өндүрүшүнүн      │

│  │жактан колдоо.       │Айыл, суу чарба  │        │натыйжалуулугун  │

│  │                     │жана кайра       │        │жогорулатуу.     │

│  │                     │иштетүү өнөр жай │        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Улуттук илимдер  │        │                 │

│  │                     │академиясы.      │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│7 │Өсүмдүктөрдүн        │Айыл, суу чарба  │2007-   │Өсүмдүк          │

│  │карантини жана       │жана кайра       │2010-жж.│продукциясынын   │

│  │фитосанитария иштерин│иштетүү өнөр жай │        │сапатын көзөмөлгө│

│  │жүргүзүү боюнча жаңы │министрлиги,     │        │алуучу           │

│  │ыкмаларды иштеп      │Улуттук илимдер  │        │мамлекеттик      │

│  │чыгуу.               │академиясы.      │        │система жакшырат │

│  │                     │                 │        │жана аларды кайра│

│  │                     │                 │        │иштетүүдө        │

│  │                     │                 │        │фитосанитария    │

│  │                     │                 │        │абалы жакшырат.  │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                         Мал чарбасын өнүктүрүү                      │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│8 │Айыл чарба           │Айыл, суу чарба  │2007-   │Айыл чарба       │

│  │жаныбарларын жасалма │жана кайра       │2010-жж.│жаныбарларынын   │

│  │жол менен            │иштетүү өнөр жай │        │тукумдуулугун    │

│  │уруктандыруучу       │министрлиги,     │        │жогорулатуу.     │

│  │кошумча 150 пунктту  │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │түзүү.               │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │администрациялар,│        │                 │

│  │                     │Айыл өкмөтү.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│  │Жогорку породалуу уяң│Финансы          │2008-   │Айыл чарба       │

│  │жүндүү эт багытындагы│министрлиги,     │2010-жж.│өндүрүшүнүн      │

│  │кой өстүрүүнү        │Айыл, суу чарба  │        │натыйжалуулугун  │

│  │жакшыртуу боюнча     │жана кайра       │        │жогорулатуу.     │

│  │чараларды кабыл алуу.│иштетүү өнөр жай │        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Улуттук илимдер  │        │                 │

│  │                     │академиясы.      │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│9 │220 зооветеринардык  │Айыл, суу чарба  │2007-   │Айыл чарба       │

│  │кошумча кызмат       │жана кайра       │2010-жж.│жаныбарларынын   │

│  │көрсөтүү пункттарын  │иштетүү өнөр жай │        │тукумдуулугун    │

│  │түзүү.               │министрлиги,     │        │жогорулатуу.     │

│  │                     │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │администрациялар,│        │                 │

│  │                     │Айыл өкмөтү.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│10│Мамлекеттик асыл     │Айыл, суу чарба  │2007-   │Мал чарба        │

│  │тукум заводдорунда   │жана кайра       │2010-жж.│продукциясынын   │

│  │койлордун уруктарын  │иштетүү өнөр жай │        │сапатын          │

│  │тоңдуруу боюнча 8    │министрлиги,     │        │жогорулатуу.     │

│  │лабораторияны        │Финансы          │        │                 │

│  │калыбына келтирүү.   │министрлиги.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│11│Айыл чарба           │Айыл, суу чарба  │2007-   │Мал чарбачылык   │

│  │айбандарынын,        │жана кайра       │2010-жж.│продукциясынын   │

│  │канаттуулардын,      │иштетүү өнөр жай │        │сапатын көзөмөлгө│

│  │аарынын, балыктын тез│министрлиги,     │        │алуучу           │

│  │жуга турган ооруларын│Финансы          │        │мамлекеттик      │

│  │алдын ала байкоо     │министрлиги.     │        │система жакшырат │

│  │жүргүзүү жана        │                 │        │жана аларды кайра│

│  │дарылоо, таркатпоо   │                 │        │иштетүүдө        │

│  │боюнча жаңы ыкмаларды│                 │        │жагдайлуу        │

│  │иштеп чыгуу.         │                 │        │эпизоотикалык    │

│  │                     │                 │        │абал камсыз      │

│  │                     │                 │        │болот.           │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   Кайра иштетүү ишканалардын өнүгүүсү               │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│12│Нарын облусунда эт   │Финансы          │2007-   │Жергиликтүү      │

│  │консерваларын иштетип│министрлиги,     │2008-жж.│сырьедон чыккан  │

│  │чыгаруу боюнча 3     │Айыл, суу чарба  │        │продукцияны      │

│  │кичи-ишканаларды     │жана кайра       │        │өндүрүү көбөйөт. │

│  │куруу үчүн           │иштетүү өнөр жай │        │                 │

│  │инвестицияларды      │министрлиги,     │        │                 │

│  │тартуу.              │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │администрациялар.│        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│13│Эттен чыккан         │Финансы          │2007-   │Жергиликтүү      │

│  │продукцияларды       │министрлиги,     │2008-жж.│сырьедон чыккан  │

│  │өндүрүү боюнча       │Айыл, суу чарба  │        │продукцияны      │

│  │облусттарда 8        │жана кайра       │        │өндүрүү көбөйөт. │

│  │кичи-цехтерди куруу  │иштетүү өнөр жай │        │                 │

│  │боюнча               │министрлиги,     │        │                 │

│  │инвестицияларды      │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │тартуу: Таласта - 1, │мамлекеттик      │        │                 │

│  │Ошто - 2,            │администрациялар.│        │                 │

│  │Баткенде - 1,        │                 │        │                 │

│  │Жалалабатта - 2,     │                 │        │                 │

│  │Чүйдө - 2.           │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│14│Сүттү кайра иштетүү  │Финансы          │2007-   │Жергиликтүү      │

│  │боюнча облусттарда 11│министрлиги,     │2010-жж.│сырьедон чыккан  │

│  │кичи-ишканаларды     │Айыл, суу чарба  │        │продукцияны      │

│  │куруу боюнча         │жана кайра       │        │өндүрүү көбөйөт. │

│  │инвестицияларды      │иштетүү өнөр жай │        │                 │

│  │тартуу: Баткенде - 3,│министрлиги,     │        │                 │

│  │Нарында - 3,         │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │Таласта - 1,         │мамлекеттик      │        │                 │

│  │Чүйдө - 1,           │администрациялар.│        │                 │

│  │Жалалабатта - 2,     │                 │        │                 │

│  │Ошто - 1.            │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│15│Ош облусунун Ноокат  │Финансы          │2007-   │Жергиликтүү      │

│  │жана Кара-Суу        │министрлиги,     │2010-жж.│сырьедон чыккан  │

│  │райондорунда         │Айыл, суу чарба  │        │продукцияны      │

│  │кичи-сигарет         │жана кайра       │        │өндүрүү көбөйөт. │

│  │фабрикаларын куруу   │иштетүү өнөр жай │        │                 │

│  │боюнча               │министрлиги,     │        │                 │

│  │инвестицияларды      │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │тартуу.              │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │администрациялар.│        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│16│Кондитердик продукция│Финансы          │2007-   │Жергиликтүү      │

│  │чыгаруу боюнча       │министрлиги,     │2010-жж.│сырьедон чыккан  │

│  │облустарда 14        │Айыл, суу чарба  │        │продукцияны      │

│  │кичи-цехтерди куруу  │жана кайра       │        │өндүрүү көбөйөт. │

│  │үчүн инвестицияларды │иштетүү өнөр жай │        │                 │

│  │тартуу: Нарында - 3, │министрлиги,     │        │                 │

│  │Ысыккөлдө - 3,       │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │Чүйдө - 2,           │мамлекеттик      │        │                 │

│  │Жалалабатта - 2,     │администрациялар.│        │                 │

│  │Ошто - 2,            │                 │        │                 │

│  │Баткенде - 2.        │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│17│Кант заводдорун куруу│Финансы          │2007-   │Жергиликтүү      │

│  │үчүн инвестицияларды │министрлиги,     │2010-жж.│сырьедон чыккан  │

│  │тартуу: Ысыккөл      │Айыл, суу чарба  │        │продукцияны      │

│  │облусунда - 1,       │жана кайра       │        │өндүрүү көбөйөт. │

│  │Ош облусунда - 1.    │иштетүү өнөр жай │        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│18│Өсүмдүк              │Финансы          │2007-   │Жергиликтүү      │

│  │продукцияларын жана  │министрлиги,     │2010-жж.│сырьедон кайра   │

│  │картошканы кайра     │Айыл, суу чарба  │        │иштетилип чыккан │

│  │иштетүү боюнча       │жана кайра       │        │продукциянын     │

│  │облусттарда 16 кичи  │иштетүү өнөр жай │        │өндүрүшү         │

│  │цехтерди курууга     │министрлиги,     │        │көбөйөт.         │

│  │чарбачылык кылган    │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │субъектилерге кредит │мамлекеттик      │        │                 │

│  │берүү:               │                 │        │                 │

│  │Жалалабатта - 5,     │                 │        │                 │

│  │Ошто - 3, Чүйдө - 4, │                 │        │                 │

│  │Ысыккөлдө - 2,       │                 │        │                 │

│  │Таласта - 2.         │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│19│Айыл чарба сырьесун  │Финансы          │2007-   │Жергиликтүү      │

│  │кайра иштетүү боюнча │министрлиги,     │2010-жж.│сырьедон чыккан  │

│  │ишканаларды жаңылоо  │Айыл, суу чарба  │        │продукцияны      │

│  │үчүн кайра           │жана кайра       │        │өндүрүү көбөйөт. │

│  │иштетүүнүн тереңдеген│иштетүү өнөр жай │        │                 │

│  │технологиясын        │министрлиги,     │        │                 │

│  │колдонуу аркылуу     │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │облусттарда          │мамлекеттик      │        │                 │

│  │инвестицияларды      │администрациялар.│        │                 │

│  │тартуу:              │                 │        │                 │

│  │Жалалабатта - 2,     │                 │        │                 │

│  │Ошто - 2, Чүйдө - 3, │                 │        │                 │

│  │Ысыккөлдө - 2,       │                 │        │                 │

│  │Таласта - 1,         │                 │        │                 │

│  │Нарында - 2,         │                 │        │                 │

│  │Баткенде - 1.        │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│20│Алкоголдук тармакты  │Айыл, суу чарба  │2007-ж. │Өндүрүштүн өсүшү │

│  │2010-жылга чейин     │жана кайра       │        │жана бюджетке    │

│  │өнүктүрүүнүн         │иштетүү өнөр жай │        │салыктык жана    │

│  │программасын иштеп   │министрлиги.     │        │салыктык эмес    │

│  │чыгаруу.             │                 │        │төлөмдөрдүн      │

│  │                     │                 │        │көбөйүшү.        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│            Экспорт жана сатып алуу системасын өнүктүрүү             │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│21│Облусттук            │Айыл, суу чарба  │2007-   │Кайра иштетилген │

│  │маалымдоо-маркетинг  │жана кайра       │2008-жж.│жана айыл чарба  │

│  │борборлорунда айыл   │иштетүү өнөр жай │        │продукцияларын   │

│  │чарба жана кайра     │министрлиги,     │        │сатуунун көлөмү  │

│  │иштетилген           │Жергиликтүү      │        │көбөйөт.         │

│  │продукцияларды сатуу │мамлекеттик      │        │                 │

│  │боюнча дүң өткөрүү   │администрациялар,│        │                 │

│  │жана фирмалык соода  │Айыл өкмөтү,     │        │                 │

│  │сеттерин түзүү.      │Айылдык ишкерлер │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│22│Кайра иштетилген жана│Айыл, суу чарба  │2007-   │Кайра иштетилген │

│  │айыл чарба           │жана кайра       │2010-жж.│жана айыл чарба  │

│  │продукцияларын сатуу │иштетүү өнөр жай │        │продукцияларын   │

│  │боюнча республикалык │министрлиги,     │        │сатуу боюнча дүң │

│  │товардык-өткөрүүчү   │Жергиликтүү      │        │өткөрүүчү жана   │

│  │биржалык системаны   │мамлекеттик      │        │фирмалык соода   │

│  │түзүү.               │администрациялар,│        │сеттери пайда    │

│  │                     │Айыл өкмөтү,     │        │болот,           │

│  │                     │Айылдык ишкерлер │        │продукцияны      │

│  │                     │(макулдашуу      │        │экспорттоо       │

│  │                     │менен).          │        │көбөйөт, өткөрүү │

│  │                     │                 │        │рынокторунун     │

│  │                     │                 │        │географиясы      │

│  │                     │                 │        │кеңейет.         │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│23│Экспортко багытталган│Айыл, суу чарба  │2007-   │Продукцияларды   │

│  │ишканалардын         │жана кайра       │2010-жж.│сатуу рыногунун  │

│  │катышуусу менен КМШ  │иштетүү өнөр жай │        │кеңейиши,        │

│  │өлкөлөрүндө жана     │министрлиги,     │        │экспорттун       │

│  │алыскы чет өлкөлөрдө │Тышкы иштер      │        │көлөмүнүн өсүшү. │

│  │чарбалык             │министрлиги,     │        │                 │

│  │эсептешүүнүн         │Жергиликтүү      │        │                 │

│  │негизинде соода      │мамлекеттик      │        │                 │

│  │үйлөрүн түзүү.       │администрациялар,│        │                 │

│  │                     │Айыл өкмөтү,     │        │                 │

│  │                     │Экспортко        │        │                 │

│  │                     │багытталган      │        │                 │

│  │                     │ишканалар        │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

└──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┘

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж.

Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын

ПЛАНЫ

┌──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┐

│  │Иш-чаралары/Бөлүмдөрү│    Жооптуу      │Аткаруу │    Күтүлүүчү    │

│  │                     │  аткаруучулар   │мезгили │    жыйынтык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│№ │         1           │       2         │   3    │        4        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу              │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                5.1.4. Орто жана кичи бизнести өнүктүрүү             │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│1 │Ишкердик чөйрөсүн    │Экономикалык     │2007-   │КОБ              │

│  │ийкемдөөчү           │өнүктүрүү жана   │2008-жж.│субъектилеринин  │

│  │мыйзамдуулукту       │соода            │        │ишаракетинин     │

│  │жакшыртуу анын       │министрлиги,     │        │туруктуулугун    │

│  │ичинен:              │Юстиция          │        │жогорулатуу.     │

│  │2015-жылга чейин     │министрлиги.     │        │                 │

│  │ишкердикти           │                 │        │                 │

│  │өнүктүрүүнүн         │                 │        │                 │

│  │Концепциясын иштеп   │                 │        │                 │

│  │чыгуу, "Ишкердикти   │                 │        │                 │

│  │мамлекеттик колдоо   │                 │        │                 │

│  │жөнүндө" Мыйзам;     │                 │        │                 │

│  │"Ишкерлердин укугун  │                 │        │                 │

│  │коргоо жөнүндө"      │                 │        │                 │

│  │Мыйзамга             │                 │        │                 │

│  │толуктоолорду жана   │                 │        │                 │

│  │өзгөртүүлөрдү        │                 │        │                 │

│  │киргизүү.            │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│2 │КОБ ишканаларына     │Салык жана       │2007-   │Салыктык         │

│  │салык салуунун       │жыйноолор        │2008-жж.│тоскоолдун       │

│  │кыскартылган         │боюнча           │        │алсызданышы, КОБ │

│  │системасын түзүү,    │мамлекеттик      │        │субъектилеринин  │

│  │анын ичинен жаңы     │комитети,        │        │өсүшү.           │

│  │Салык кодексин кабыл │Финансы          │        │                 │

│  │алуу жана ишке       │министрлиги,     │        │                 │

│  │ашыруу, "КР Салык    │Юстиция          │        │                 │

│  │кодексине            │министрлиги.     │        │                 │

│  │өзгөртүүлөрдү жана   │                 │        │                 │

│  │толуктоолорду        │                 │        │                 │

│  │киргизүү тууралу"    │                 │        │                 │

│  │Мыйзам (социалдык    │                 │        │                 │

│  │камсыздандырууга     │                 │        │                 │

│  │багытталган негизги  │                 │        │                 │

│  │сумманы ишкерден     │                 │        │                 │

│  │жумушчуга, менчикти  │                 │        │                 │

│  │жана бизнести        │                 │        │                 │

│  │камсыздандырууга     │                 │        │                 │

│  │кеткен чыгымды       │                 │        │                 │

│  │өндүрүштүк чыгымга   │                 │        │                 │

│  │кошуу).              │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│3 │Мамлекеттик көзөмөлдү│Экономикалык     │2007-   │Текшерүүчү       │

│  │жана текшерүүнүн     │өнүктүрүү жана   │2008-жж.│органдардын      │

│  │башка формаларын     │соода            │        │жоопкерчилигин   │

│  │ийкемдөөчү           │министрлиги,     │        │жогорулатуу жана │

│  │мыйзамдарды жакшыртуу│Юстиция          │        │алардын          │

│  │анын ичинен:         │министрлиги.     │        │иштериндеги      │

│  │"полномочиялуу       │                 │        │бирин-бири       │

│  │органдар аркылуу     │                 │        │кайталоочу       │

│  │чарбачылык           │                 │        │функцияларды     │

│  │субъектилерди        │                 │        │жокко чыгаруу.   │

│  │текшерүү жүргүзүүнүн │                 │        │                 │

│  │тартиби тууралу"     │                 │        │                 │

│  │жаңы Мыйзамды        │                 │        │                 │

│  │кабыл алуу жана ишке │                 │        │                 │

│  │киргизүү";           │                 │        │                 │

│  │"Административдик    │                 │        │                 │

│  │жоопкерчилик жөнүндө"│                 │        │                 │

│  │Кодекске             │                 │        │                 │

│  │толуктоолорду        │                 │        │                 │

│  │киргизүү.            │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│4 │"Жеке ишкерлерди жана│Юстиция          │2007-ж. │Рынокко жаңы     │

│  │юридикалык жактардын │министрлиги,     │        │чарбачылык       │

│  │өкүлчүлүктөрүн       │Финансы          │        │субъектилерди    │

│  │юридикалык жактарды  │министрлиги,     │        │келиши.          │

│  │мамлекеттик каттоо   │Экономикалык     │        │                 │

│  │жөнүндө" Мыйзамды    │өнүктүрүү жана   │        │                 │

│  │жакшыртуу.           │соода            │        │                 │

│  │                     │министрлиги.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│5 │Лицензиялык-уруксаат │Юстиция          │2007-   │Лицензия берүү   │

│  │берүү системасын     │министрлиги,     │2008-жж.│процедураларынын │

│  │жакшыртуу, анын      │Экономикалык     │        │кыскарышы        │

│  │ичинен: "Лицензиялоо │өнүктүрүү жана   │        │                 │

│  │жөнүндө" жаңы        │соода министрлиги│        │                 │

│  │Мыйзамды кабыл алуу, │                 │        │                 │

│  │"аутосорсинг" -      │                 │        │                 │

│  │кызмат көрсөтүү      │                 │        │                 │

│  │функциясын жекече    │                 │        │                 │

│  │секторго берүү       │                 │        │                 │

│  │элементин иштеп чыгуу│                 │        │                 │

│  │жана кабыл алуу.     │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│6 │"КР ченемдик укуктук │Экономикалык     │2007-ж. │Министерство-    │

│  │актылары жөнүндө"    │өнүктүрүү жана   │        │лордун ченемдик  │

│  │Мыйзамдын жаңы       │соода            │        │актылар боюнча   │

│  │редакциясын кабыл    │министрлиги,     │        │ишаракетин       │

│  │алуу.                │Юстиция          │        │ирээттештирүү.   │

│  │                     │министрлиги.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│7 │Экспорттук-импорттук │Мамлекеттик      │2007-   │Бажылык көзөмөлдү│

│  │декларацияларды      │бажы комитети    │2010-жж.│жана каттоо      │

│  │иштетүүнү жана ага   │                 │        │процедураларын   │

│  │байланышкан          │                 │        │ылдамдатуу.      │

│  │операцияларды        │                 │        │                 │

│  │электрондук толтуруу │                 │        │                 │

│  │үчүн бажы кызматын   │                 │        │                 │

│  │толугу менен         │                 │        │                 │

│  │автоматташтырууну    │                 │        │                 │

│  │камсыз кылуу.        │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│8 │Техникалык ийкемдөөнү│Экономикалык     │2007-   │Продукциянын     │

│  │жакшыртуу,           │өнүктүрүү жана   │2010-жж.│сапатынын        │

│  │анын ичинен:         │соода            │        │жогорулашы       │

│  │ISO 9000 стандартынын│министрлиги,     │        │(жумуштар,       │

│  │талабына өндүрүштү   │Стандарттоо жана │        │процесстер)      │

│  │жана продукцияларды  │метрология       │        │жана кызмат      │

│  │туура келүүнү баалоо │Улуттук          │        │көрсөтүүлөр,     │

│  │боюнча процедураларды│институту.       │        │ишкердиктин      │

│  │иштеп чыгуу          │                 │        │субъектилеринин  │

│  │продукциянын жана    │                 │        │чынчылдык        │

│  │кызмат көрсөтүү      │                 │        │принципин        │

│  │коопсуздугуна        │                 │        │камсыз кылуу.    │

│  │(иштерге             │                 │        │                 │

│  │процесстерге)        │                 │        │                 │

│  │минималдык талапты   │                 │        │                 │

│  │аныктай турган       │                 │        │                 │

│  │техникалык           │                 │        │                 │

│  │регламенттерди иштеп │                 │        │                 │

│  │чыгуу.               │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│9 │Карыз же микрокредит │Миграция жана    │2007-   │Карыз берүүчү    │

│  │алууга күрөөсү жок   │жумушчу орундарын│2010-жж.│каражаттардын    │

│  │кичи жана орто       │түзүү мамлекеттик│        │көлөмүнүн        │

│  │ишкерлерди колдоо.   │комитети         │        │көбөйүшү.        │

│  │                     │(жумушсуз        │        │                 │

│  │                     │граждандарды     │        │                 │

│  │                     │микрокредиттөө   │        │                 │

│  │                     │агентствосу),    │        │                 │

│  │                     │Облустук         │        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │администрациялар.│        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│10│Банктык кредиттөөнүн │Улуттук банк     │2007-   │Узак мөөнөттүү   │

│  │жаңы түрлөрүн        │(макулдашуу      │2010-жж.│кредиттердин     │

│  │өнүктүрүү анын ичинен│менен),          │        │жеткилеңдиги.    │

│  │синцидирленген       │Коммерциялык     │        │                 │

│  │кредиттер, ипотекалык│банктар          │        │                 │

│  │кредиттер.           │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен),          │        │                 │

│  │                     │Экономикалык     │        │                 │

│  │                     │өнүктүрүү жана   │        │                 │

│  │                     │соода            │        │                 │

│  │                     │министрлиги      │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│11│Кыргыз ишкерлеринин  │Соода-өнөр жай   │2007-   │КОБ              │

│  │продукцияларын       │палатасы         │2010-жж.│субъектилеринин  │

│  │жылдыруу, анын ичинен│(макулдашуу      │        │продукцияларынын │

│  │Кыргызстандын        │менен),          │        │керек болушу.    │

│  │ишкерлеринин чет     │Экономикалык     │        │                 │

│  │өлкөлөрдөгү          │өнүктүрүү жана   │        │                 │

│  │көргөзмө-ярмаркаларга│соода            │        │                 │

│  │катышуусуна, жаңы    │министрлиги.     │        │                 │

│  │партнерлорду, жаңы   │                 │        │                 │

│  │технологияларды жана │                 │        │                 │

│  │инвесторлорду табууга│                 │        │                 │

│  │көмөк берүү.         │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│12│Бизнес-интернет      │Экономикалык     │2007-   │Ишкердиктин      │

│  │борборлорун түзүү.   │өнүктүрүү жана   │2009-жж.│субъектилеринин  │

│  │                     │соода            │        │маркетингдик     │

│  │                     │министрлиги,     │        │тейлөөлөрүн      │

│  │                     │Транспорт жана   │        │жакшыртуу.       │

│  │                     │коммуникация     │        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Облусттук        │        │                 │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │администрациялар.│        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│13│Бизнес чөйрөсүндө    │Билим жана       │2007-   │Ишкердиктин      │

│  │адистерди окутуу.    │илим министрлиги,│2010-жж.│субъектилеринин  │

│  │                     │Профессионалдык- │        │экономикалык     │

│  │                     │техникалык билим │        │активдүүлүгүн    │

│  │                     │берүү боюнча     │        │жана билим       │

│  │                     │мамлекеттик      │        │деңгээлин        │

│  │                     │агентство.       │        │жогорулатуу.     │

└──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┘

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж.

Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын

ПЛАНЫ

┌──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┐

│  │Иш-чаралары/Бөлүмдөрү│    Жооптуу      │Аткаруу │    Күтүлүүчү    │

│  │                     │  аткаруучулар   │мезгили │    жыйынтык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│№ │         1           │       2         │   3    │        4        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу              │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                             5.1.5. Курулуш                          │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                      Турак-жай курулушун өнүктүрүү                  │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│1 │Турак-жай курулуш    │Курулуш жана     │2007-   │Үй куруу боюнча  │

│  │аймагында мыйзам     │архитектура      │2008-жж.│мыйзамдардын     │

│  │ченемдик базаны      │боюнча           │        │бүтүндөй         │

│  │жакшыртуу, анын      │мамлекеттик      │        │системасын түзүү.│

│  │ичинен: "Архитектура │агентство,       │        │                 │

│  │жана градокурулуш    │Юстиция          │        │                 │

│  │жөнүндө" Мыйзамга    │министрлиги.     │        │                 │

│  │өзгөртүүлөрдү жана   │                 │        │                 │

│  │толуктоолорду        │                 │        │                 │

│  │киргизүү;            │                 │        │                 │

│  │"Жеке турак-жай      │                 │        │                 │

│  │куруу тууралу"       │                 │        │                 │

│  │Мыйзамына,           │                 │        │                 │

│  │Турак-жай            │                 │        │                 │

│  │кодексинин           │                 │        │                 │

│  │долбоорун иштеп      │                 │        │                 │

│  │чыгуу.               │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│2 │2010-жылга чейин     │Курулуш жана     │2007-ж. │Турак-жай курууну│

│  │Кыргыз               │архитектура      │        │кеңейтүү жана    │

│  │Республикасында      │боюнча           │        │үйлөрдү          │

│  │турак-жай куруунун   │мамлекеттик      │        │реконструкциялоо.│

│  │Улуттук программасын │агентство,       │        │                 │

│  │иштеп чыгуу жана     │Юстиция          │        │                 │

│  │кабыл алуу.          │министрлиги.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│3 │Коркунучтуу жаратылыш│Курулуш жана     │2007-   │Үйлөрдүн         │

│  │жана техногендик     │архитектура      │2008-жж.│коопсуздугун     │

│  │процесстерди         │боюнча           │        │камсыз кылуу.    │

│  │мониторинг системасы │мамлекеттик      │        │                 │

│  │үчүн жана үй курулуш │агентство,       │        │                 │

│  │объектилерин ошол    │Өзгөчө кырдаал   │        │                 │

│  │процесстерден коргоо │министрлиги.     │        │                 │

│  │чөйрөсүндө иштелип   │                 │        │                 │

│  │чыккандардын         │                 │        │                 │

│  │методикалык-уюштуруу │                 │        │                 │

│  │негизин түзүү,       │                 │        │                 │

│  │экологиялык таза     │                 │        │                 │

│  │материалдарды жана   │                 │        │                 │

│  │конструкцияларды     │                 │        │                 │

│  │ишке киргизүү.       │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│4 │Инвестициялык        │Курулуш жана     │2007-   │Жеке             │

│  │долбоорлордун        │архитектура      │2008-жж.│инвестициянын    │

│  │портфелин түзүү,     │боюнча           │        │көлөмүн көбөйтүү.│

│  │турак-жай курулушуна │мамлекеттик      │        │                 │

│  │жекече               │агентство,       │        │                 │

│  │инвестицияларды      │Экономикалык     │        │                 │

│  │тартуунун натыйжалуу │өнүктүрүү жана   │        │                 │

│  │механизмдерин иштеп  │соода            │        │                 │

│  │чыгуу жана жүзөгө    │министрлиги,     │        │                 │

│  │ашыруу.              │Финансы          │        │                 │

│  │                     │министрлиги.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│5 │Курулуш материалдар  │Курулуш жана     │2007-   │Үй куруунун      │

│  │өнөр жайынын         │архитектура      │2010-жж.│бааларынын       │

│  │ишканаларын, чоң     │боюнча           │        │төмөндөшү.       │

│  │панелдүүү үй куруу   │мамлекеттик      │        │                 │

│  │ишканаларын          │агентство,       │        │                 │

│  │модернизациялоо,     │Экономикалык     │        │                 │

│  │курулуш өндүрүшүнө   │өнүктүрүү жана   │        │                 │

│  │натыйжалуу курулуш   │соода            │        │                 │

│  │машиналарын жана     │министрлиги.     │        │                 │

│  │механизмдерин ишке   │                 │        │                 │

│  │киргизүү.            │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│6 │Курулуп жаткан       │Курулуш жана     │2007-ж. │Үйлөрдү ишке     │

│  │объектилерди өз      │архитектура      │        │киргизүүнүн      │

│  │мөөнөтүндө ишке      │боюнча           │        │көлөмүнүн өсүшү. │

│  │берилишинин          │мамлекеттик      │        │                 │

│  │экономикалык         │агентство.       │        │                 │

│  │рычагдарын ишке      │                 │        │                 │

│  │киргизүү, бүтпөй     │                 │        │                 │

│  │калган үй            │                 │        │                 │

│  │курулуштарын ишке    │                 │        │                 │

│  │киргизүүнү уюштуруу. │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│7 │Уруксаат берүүчү     │Курулуш жана     │2008-ж. │Үй курууну       │

│  │документтерди алуу,  │архитектура      │        │даярдоо          │

│  │долбоорлорду         │боюнча           │        │мөөнөтүнүн       │

│  │макулдашуу боюнча    │мамлекеттик      │        │кыскарышы.       │

│  │административдик     │агентство.       │        │                 │

│  │процедураларды       │                 │        │                 │

│  │жөнөкөйлөтүү.        │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│8 │Аз этаждуу турак үй  │Курулуш жана     │2007-   │Натыйжалуу       │

│  │курууну региондордун │архитектура      │2010-жж.│архитектура-куру-│

│  │шарттарына           │боюнча           │        │луш системасына  │

│  │ылайыкташтыруу, жеңил│мамлекеттик      │        │өтүү.            │

│  │конструкцияларды жана│агентство,       │        │                 │

│  │ар кандай үйлөрдү    │Өнөр жай,        │        │                 │

│  │комплектация кылуучу │энергетика жана  │        │                 │

│  │материалдарды        │отун ресурстар   │        │                 │

│  │чыгарууну жолго коюу │министрлиги,     │        │                 │

│  │жана аларды          │Облустук         │        │                 │

│  │региондорго жана     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │территорияларга      │администрациялар.│        │                 │

│  │ылайыкташтыруу.      │                 │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                 Турак-үйдүн жетиштүүлүгүн камсыз кылуу              │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│9 │Калкты узак мөөнөттүү│Курулуш жана     │2007-ж. │Ипотекалык       │

│  │ипотекалык турак-жай │архитектура      │        │турак-жай        │

│  │кредиттөө системасын,│боюнча           │        │кредиттеринин    │

│  │ипотекалык           │мамлекеттик      │        │көлөмүнүн        │

│  │кредиттердин экинчи  │агентство,       │        │көбөйүшү.        │

│  │рыногун, ипотекалык  │Улуттук банк     │        │                 │

│  │эмиссиондук баалуу   │(макулдашуу      │        │                 │

│  │кагаздарды           │менен),          │        │                 │

│  │өнүктүрүүгө зарыл    │Финансы          │        │                 │

│  │болгон ченемдик      │министрлиги.     │        │                 │

│  │укуктук базаны иштеп │                 │        │                 │

│  │чыгуу, анын ичинен:  │                 │        │                 │

│  │"Ипотекалык баалуу   │                 │        │                 │

│  │кагаздар тууралу",   │                 │        │                 │

│  │"Турак-жай           │                 │        │                 │

│  │сертификаты          │                 │        │                 │

│  │тууралу",            │                 │        │                 │

│  │"Топтомо турак-жай   │                 │        │                 │

│  │кредити тууралу"     │                 │        │                 │

│  │Мыйзамдарды кабыл    │                 │        │                 │

│  │алуу.                │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│10│Турак-жай кредитинин │Курулуш жана     │2007-   │Турак-жай        │

│  │топтомо механизмин   │архитектура      │2010-жж.│куруу            │

│  │иштеп чыгуу,         │боюнча           │        │сактоолордун     │

│  │"Жаш мугалимдин      │мамлекеттик      │        │системасын       │

│  │депозити",           │агентство,       │        │түзүү.           │

│  │"Жаш врачтын         │Улуттук банк     │        │                 │

│  │депозити"            │(макулдашуу      │        │                 │

│  │программаларын жүзөгө│менен),          │        │                 │

│  │ашыруу.              │Финансы          │        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Эмгек жана       │        │                 │

│  │                     │социалдык өнүгүү │        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Билим берүү      │        │                 │

│  │                     │жана илим        │        │                 │

│  │                     │министрлиги,     │        │                 │

│  │                     │Саламаттыкты     │        │                 │

│  │                     │сактоо           │        │                 │

│  │                     │министрлиги.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│11│Социалдык үй курууда │Финансы          │2007-ж. │Үй менен камсыз  │

│  │үлүштүк катышуу      │министрлиги,     │        │кылуунун         │

│  │механизмин иштеп     │Курулуш жана     │        │максаттуу        │

│  │чыгуу.               │архитектура      │        │даректүү         │

│  │                     │боюнча           │        │программасын ишке│

│  │                     │мамлекеттик      │        │киргизүү.        │

│  │                     │агентство,       │        │                 │

│  │                     │Коммерциялык     │        │                 │

│  │                     │банктар          │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен),          │        │                 │

│  │                     │Эмгек жана       │        │                 │

│  │                     │социалдык        │        │                 │

│  │                     │өнүгүү           │        │                 │

│  │                     │министрлиги.     │        │                 │

└──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┘

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж.

Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чаралырынын

ПЛАНЫ

┌──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┐

│  │Иш-чаралары/Бөлүмдөрү│    Жооптуу      │Аткаруу │    Күтүлүүчү    │

│  │                     │  аткаруучулар   │мезгили │    жыйынтык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│№ │         1           │       2         │   3    │        4        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу              │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                        5.1.6. Туризмди өнүктүрүү                    │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│1 │Мамлекеттик бийлик   │Туризм           │2007-   │Конок кабыл      │

│  │органдарынын         │Мамлекеттик      │2010-жж.│алуунун          │

│  │туризмдин маселелери │агентствосу.     │        │жүрүш-туруш      │

│  │боюнча регионалдык   │                 │        │моделин ишке     │

│  │түзүмдөрүнө окуу     │                 │        │киргизүү.        │

│  │семинарларын         │                 │        │                 │

│  │өткөрүү:             │                 │        │                 │

│  │курорттук зоналарда  │                 │        │                 │

│  │жашаган калк үчүн    │                 │        │                 │

│  │алып жүрүү моделин   │                 │        │                 │

│  │ишке ашыруу боюнча,  │                 │        │                 │

│  │конокторду кабыл     │                 │        │                 │

│  │алуунун жүрүш        │                 │        │                 │

│  │моделдерин УКК, МАИ, │                 │        │                 │

│  │ИИМдин түзүмдөрүнө   │                 │        │                 │

│  │киргизүү жана        │                 │        │                 │

│  │ошондой эле туристтик│                 │        │                 │

│  │тармактардын өкүлдөрү│                 │        │                 │

│  │үчүн тренниг өткөрүү.│                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│2 │Алмата, Новосибирск, │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │Екатаринбург, Москва │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │шаарларында          │агентствосу.     │        │жана             │

│  │өкүлчүлүктөрдүн жана │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │консулдуктардын      │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │уюткусунда Кыргыз    │                 │        │катары имиджинин │

│  │Республикасынын      │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │туристтик маалымдоо  │                 │        │                 │

│  │борборлорун түзүү.   │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│3 │Улуттук стендди      │Туризм           │2007-   │                 │

│  │уюштуруу аркылуу     │Мамлекеттик      │2010-жж.│                 │

│  │2007-жылдын          │агентствосу.     │        │                 │

│  │февралында Берлин    │                 │        │                 │

│  │(Германия) шаарында  │                 │        │                 │

│  │өтө турган Эларалык  │                 │        │                 │

│  │туристикалык         │                 │        │                 │

│  │көргөзмө-ярмаркасына │                 │        │                 │

│  │"IТВ-2007" катышуу.  │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│4 │Улуттук стендди      │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │уюштуруу аркылуу     │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │2007-жылдын майында  │агентствосу.     │        │жана             │

│  │Москва шаарында өтө  │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │турган Эларалык      │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │туристикалык         │                 │        │катары имиджинин │

│  │көргөзмө-ярмаркасына │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │"МITТ-2007" катышуу. │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│5 │Улуттук стендди      │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │уюштуруу аркылуу     │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │Эларалык туристикалык│агентствосу.     │        │жана             │

│  │көргөзмө-ярмаркасына │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │"Турсиб-2007"        │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │(Новосибирск)        │                 │        │катары имиджинин │

│  │катышуу.             │                 │        │түзүлүшү.        │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│6 │Улуттук стендди      │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │уюштуруу аркылуу     │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │2007-жылдын апрелинде│агентствосу.     │        │жана             │

│  │Алматы шаарында өтө  │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │турган Эларалык      │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │туристикалык         │                 │        │катары имиджинин │

│  │көргөзмө-ярмаркасына │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │"KITF-2007" катышуу. │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│7 │Улуттук стендди      │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │уюштуруу аркылуу     │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │2007-жылдын июнунда  │агентствосу.     │        │жана             │

│  │Пекинде, Кытай өтө   │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │турган Эларалык      │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │туристикалык         │                 │        │катары имиджинин │

│  │көргөзмө-ярмаркасына │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │"ВIТЕ-2007" катышуу. │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│8 │Улуттук стендди      │Туризм           │2007-   │Кыргызстанды     │

│  │уюштуруу аркылуу     │Мамлекеттик      │2010-жж.│туризм өлкөсү    │

│  │2007-жылдын ноябрында│агентствосу.     │        │катары көргөзүү. │

│  │Лондондо өтө турган  │                 │        │                 │

│  │Эларалык туристикалык│                 │        │                 │

│  │көргөзмө-ярмаркасына │                 │        │                 │

│  │"WТМ-2007" катышуу.  │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│9 │Улуттук стендди      │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │уюштуруу аркылуу     │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │2007-жылдын мартында │агентствосу.     │        │жана             │

│  │Москвада өтө турган  │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │Москвалык Эларалык   │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │туристикалык         │                 │        │катары имиджинин │

│  │көргөзмө-ярмаркасына │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │"Интурмаркет-2007"   │                 │        │                 │

│  │катышуу.             │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│10│Улуттук стендди      │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │уюштуруу аркылуу     │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │2007-жылдын          │агентствосу.     │        │жана             │

│  │сентябрында Токиодо, │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │Япония, өтө турган   │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │Эларалык туристикалык│                 │        │катары имиджинин │

│  │көргөзмө-ярмаркасына │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │"J АТА-2007" катышуу.│                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│11│Улуттук стендди      │Туризм           │2007-   │Кыргызстанды     │

│  │уюштуруу аркылуу     │Мамлекеттик      │2010-жж.│туризм өлкөсү    │

│  │2007-жылдын апрелинде│агентствосу.     │        │катары көргөзүү. │

│  │Екатеринбургда өтө   │                 │        │                 │

│  │турган Эларалык      │                 │        │                 │

│  │туристикалык         │                 │        │                 │

│  │көргөзмө-ярмаркасына │                 │        │                 │

│  │"Лето-2007" катышуу. │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│12│Улуттук стендди      │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │уюштуруу аркылуу     │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │2007-жылдын апрелинде│агентствосу.     │        │жана             │

│  │Ташкентте өтө турган │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │Эларалык туристикалык│                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │көргөзмө-ярмаркасына │                 │        │катары имиджинин │

│  │"Uzbekista№          │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │Leisure-2007"        │                 │        │                 │

│  │катышуу.             │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│13│Чет өлкөлөрдөгү      │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │негизги туристтик    │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │рыноктордо (Россия,  │агентствосу.     │        │жана             │

│  │Казахстан, КНР,      │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │Европалык Байланыш)  │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │Кыргызстандын        │                 │        │катары имиджинин │

│  │туристикалык         │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │дараметин            │                 │        │                 │

│  │презентациялоо.      │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│14│Бишкекте 2007-жылдын │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │май айында экинчи    │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │"ВIТF-2007" Кыргыз   │агентствосу.     │        │жана             │

│  │Эларалык туристикалык│                 │        │Кыргызстандын    │

│  │ярмаркасын уюштуруу. │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │                     │                 │        │катары имиджинин │

│  │                     │                 │        │түзүлүшү.        │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│15│Чет өлкөлүк ММК,     │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │ишкерликтерге, туризм│Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │боюнча уюмдарга      │агентствосу.     │        │жана             │

│  │туризм боюнча        │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │маалыматтарды        │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │өткөрүү.             │                 │        │катары имиджинин │

│  │                     │                 │        │түзүлүшү.        │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│16│Рекламалык видео     │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │тартууларды түзүү    │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │үчүн                 │агентствосу.     │        │жана             │

│  │видеоматериалдарды   │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │негизги тилдерде     │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │(орусча, англисче    │                 │        │катары имиджинин │

│  │кытайча жана         │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │жапончо) даярдоо.    │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│17│Кыргыз               │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │Республикасынын      │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │туристтик дарамети   │агентствосу.     │        │жана             │

│  │тууралуу басма       │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │продукцияларды       │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │даярдоо: туристтик   │                 │        │катары имиджинин │

│  │маршруттардын        │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │каталогун, жол       │                 │        │                 │

│  │көрсөтүүчүлөр        │                 │        │                 │

│  │баракчасын,          │                 │        │                 │

│  │буклеттер,           │                 │        │                 │

│  │календарлар          │                 │        │                 │

│  │плакаттар.           │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│18│"Кыргызстан - туризм │Туризм           │2007-   │Туристтердин     │

│  │өлкөсү" деген        │Мамлекеттик      │2010-жж.│санынын көбөйүшү │

│  │бренддин алдында     │агентствосу.     │        │жана             │

│  │"онлайн" заказ       │                 │        │Кыргызстандын    │

│  │берип, туристикалык  │                 │        │туризм өлкөсү    │

│  │кызматка брондорду   │                 │        │катары имиджинин │

│  │алуу мүмкүнчүлүгүн   │                 │        │түзүлүшү.        │

│  │ала турган           │                 │        │Туристтик кызмат │

│  │издөө-маалымат       │                 │        │көрсөтүү         │

│  │системасы бар        │                 │        │провайдерлердин  │

│  │ВЭБ-порталды түзүү.  │                 │        │жекече секторун  │

│  │                     │                 │        │өнүктүрүү.       │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│19│Курорттук-рекреация- │Туризм           │2007-   │Эларалык         │

│  │лык уюмдардын кичүү  │Мамлекеттик      │2010-жж.│стандарттарга    │

│  │жана орто            │агентствосу.     │        │тийиштүү тейлөө  │

│  │звенолордогу         │                 │        │кызматтарынын    │

│  │персоналардын        │                 │        │сапатын          │

│  │квалификациясын      │                 │        │жакшыртуу.       │

│  │жогорулатуу боюнча   │                 │        │                 │

│  │дайым окууларды      │                 │        │                 │

│  │уюштуруу, меймандык  │                 │        │                 │

│  │жана тамак аш        │                 │        │                 │

│  │секторлорунун        │                 │        │                 │

│  │адамдары үчүн        │                 │        │                 │

│  │окуу-методикалык     │                 │        │                 │

│  │борбордун туристтик  │                 │        │                 │

│  │кадрлардын           │                 │        │                 │

│  │квалификациясын      │                 │        │                 │

│  │жогорулатуу боюнча   │                 │        │                 │

│  │базасында Ысыккөл,   │                 │        │                 │

│  │Ош жана Жалалабат    │                 │        │                 │

│  │облустарындагы.      │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│20│Курорттук-денсоолукту│Туризм           │2007-   │Мейманканалык    │

│  │чыңдоо уюмдарынын    │Мамлекеттик      │2010-жж.│кызмат секторунда│

│  │жана мейманканалык   │агентствосу.     │        │"баа-сапат"      │

│  │ишканалардын         │                 │        │катышын          │

│  │классификациясынын   │                 │        │оптималдаштыруу, │

│  │жаңы системасын иштеп│                 │        │курорттук-       │

│  │чыгуу жана кабыл     │                 │        │рекреациондук    │

│  │алуу.                │                 │        │кызмат көрсөтүү  │

│  │                     │                 │        │объекттерин      │

│  │                     │                 │        │эларалык         │

│  │                     │                 │        │стандартка       │

│  │                     │                 │        │жеткирүү.        │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│21│Туристтерди тейлөөнүн│Туризм           │2007-   │Туристтерди      │

│  │сапатынын улуттук    │Мамлекеттик      │2010-жж.│тейлөөнүн        │

│  │стандартын иштеп     │агентствосу      │        │сапаттык         │

│  │чыгуу.               │                 │        │стандартын       │

│  │                     │                 │        │эларалык         │

│  │                     │                 │        │стандарттарга    │

│  │                     │                 │        │жараша киргизүү. │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│22│Региондордо Туристтик│Туризм           │2007-   │Туристтерди      │

│  │Маалымдоо борборлорун│Мамлекеттик      │2010-жж.│маалымат менен   │

│  │түзүү (ТМО).         │агентствосу      │        │камсыздоо.       │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│23│Кыргыз               │Туризм           │2007-   │2010-жылга       │

│  │Республикасынын      │Мамлекеттик      │2010-жж.│чейинки мастер   │

│  │туристтик дараметин  │агентствосу.     │        │планды иштөө     │

│  │изилдөө боюнча илимий│                 │        │(туризмди        │

│  │ишти жүргүзүү.       │                 │        │өнүктүрүүнүн     │

│  │                     │                 │        │генпланы).       │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│24│Отелдерди,           │Туризм           │2007-   │Туристтик        │

│  │кемпингддерди курууга│Мамлекеттик      │2010-жж.│инфраструктураны │

│  │жана жол жээгиндеги  │агентствосу.     │        │өнүктүрүүнүн     │

│  │инфраструктураны     │                 │        │Генералдык       │

│  │жакшыртууга жер берүү│                 │        │схемасын иштеп   │

│  │иштерин жүргүзүү жана│                 │        │чыгуу боюнча     │

│  │уюштуруу.            │                 │        │маалыматтардын   │

│  │                     │                 │        │банкын түзүү жана│

│  │                     │                 │        │инвесторлорду    │

│  │                     │                 │        │тартуу.          │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│25│"Манас" аэропортунда │Туризм           │2007-   │Өлкө тууралу так │

│  │туристтик            │Мамлекеттик      │2010-жж.│маалыматтарды    │

│  │башкармачылыктын     │агентствосу.     │        │келген           │

│  │темир жол вокзалында,│                 │        │туристтерге      │

│  │"Тамчи" аэропортунда │                 │        │жардам катары    │

│  │туристтик офисин     │                 │        │берүүнү          │

│  │түзүү бардыгы болуп  │                 │        │камсыздоо.       │

│  │15 кишиден турган.   │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│26│Илимий өндүрүштүк    │Туризм           │2007-   │Туризмди         │

│  │аянтчаларда, окуу    │Мамлекеттик      │2010-жж.│экономиканын     │

│  │базаларында туризм   │агентствосу.     │        │артыкчылыктуу    │

│  │тармагы боюнча       │                 │        │багыты катары    │

│  │изилдөөлөрдү         │                 │        │калыптануу       │

│  │жүргүзүү.            │                 │        │стратегиясын     │

│  │                     │                 │        │иштеп чыгуу      │

│  │                     │                 │        │жана туризмди    │

│  │                     │                 │        │өнүктүрүүнүн     │

│  │                     │                 │        │туруктуу         │

│  │                     │                 │        │моделин түзүү.   │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│27│Окуу жайлар жана     │Туризм           │2007-   │Региондордо жаңы │

│  │туристтик тармактар  │Мамлекеттик      │2010-жж.│жумуш орундарын  │

│  │үчүн окуу-методикалык│агентствосу.     │        │түзүүгө дем      │

│  │адабияттарды иштеп   │                 │        │берүү, тейлөөнүн │

│  │чыгуу жана басып     │                 │        │сапатын жана     │

│  │чыгуу.               │                 │        │деңгээлин        │

│  │                     │                 │        │жакшыртуу.       │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│28│Жай айларында Кыргыз │Туризм           │2007-   │Туристтерди      │

│  │Республикасына       │Мамлекеттик      │2010-жж.│маалымат жактан  │

│  │туристтердин коопсуз │агентствосу.     │        │жана коопсуздук  │

│  │келүүсүн камсыз кылуу│                 │        │жактан колдоо.   │

│  │үчүн күнү-түнү       │                 │        │                 │

│  │диспетчердик кызматты│                 │        │                 │

│  │уюштуруу.            │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│29│Элдик прикладдык     │Туризм           │2007-   │Туризм менен     │

│  │искусствонын жана кол│Мамлекеттик      │2010-жж.│шайкеш           │

│  │өнөрчүлөрдүн эларалык│агентствосу.     │        │тармактарды      │

│  │фестивалдарын        │                 │        │өнүктүрүү.       │

│  │өткөрүү.             │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│30│Кыргыз               │Туризм           │2007-   │Чет өлкөлүк      │

│  │Республикасынын      │Мамлекеттик      │2010-жж.│туристтердин     │

│  │туристтик даремети   │агентствосу.     │        │санынын көбөйүшү.│

│  │тууралу              │                 │        │                 │

│  │РR-компанияларды жана│                 │        │                 │

│  │презентацияларды     │                 │        │                 │

│  │өткөрүү.             │                 │        │                 │

└──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┘

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж.

Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын

ПЛАНЫ

┌──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┐

│  │Иш-чаралары/Бөлүмдөрү│    Жооптуу      │Аткаруу │    Күтүлүүчү    │

│  │                     │  аткаруучулар   │мезгили │    жыйынтык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│№ │         1           │       2         │   3    │        4        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу              │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                    5.1.7. Транспорттук инфраструктура               │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│           Жергиликтүү товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн        │

│           рыногуна, эмгекке жана социалдык кызматка жетишүүнү       │

│        камсыз кылуу үчүн транспорттук инфраструктураны өнүктүрүү    │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│1 │Жол-эксплуатациялык  │Транспорт жана   │2007-   │Министрликтин    │

│  │ишканалардын         │коммуникация     │2010-жж.│өндүрүштүк       │

│  │административдик     │министрлиги.     │        │функциясынын     │

│  │башкаруу             │                 │        │кыскарылышы,     │

│  │персоналдарынын      │                 │        │жол чарбачылыгын │

│  │түзүмүн              │                 │        │башкаруунун      │

│  │оптималдаштыруу.     │                 │        │рыноктук         │

│  │                     │                 │        │механизмин       │

│  │                     │                 │        │ишке киргизүү.   │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│2 │Автомобиль жолдорунун│Транспорт жана   │2007-   │Автомобиль       │

│  │техникалык абалын,   │коммуникация     │2010-жж.│жолдорунда талап │

│  │аларды               │министрлиги.     │        │кылынган         │

│  │артыкчылыкташтыруу   │                 │        │транспорттук-экс-│

│  │аркылуу камсыз кылуу │                 │        │плуатациялык     │

│  │(жолдорду кармоо жана│                 │        │мүнөздөмөлөргө   │

│  │орточо оңдоо).       │                 │        │жетүү жана жол   │

│  │                     │                 │        │коопсуздугун     │

│  │                     │                 │        │сактоо.          │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│3 │Ысык-Көл кольцолук   │Транспорт жана   │2007-ж. │Долбоорду ишке   │

│  │жолун                │коммуникация     │        │ашыруу боюнча    │

│  │реабилитациялоонун   │министрлиги.     │        │финансылык       │

│  │так долбоорун жана   │                 │        │каражаттарды     │

│  │ТЭО иштеп чыгуу.     │                 │        │издөө            │

│  │                     │                 │        │мүмкүнчүлүгү.    │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│4 │Жол куруу техникасын │Транспорт жана   │2007-ж. │Автожолдорун     │

│  │коюуну камсыздоо.    │коммуникация     │        │кармоо жана      │

│  │                     │министрлиги.     │        │оңдоо боюнча     │

│  │                     │                 │        │жолдук ремонттук │

│  │                     │                 │        │иштерди          │

│  │                     │                 │        │механизациялоо.  │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│5 │Орку жана Сурх таджик│Транспорт жана   │2007-   │Таджик чек арасын│

│  │кыштагынын чек       │коммуникация     │2010-жж.│кесип өтүү       │

│  │арасынын бою менен   │министрлиги.     │        │маселесин чече   │

│  │кете турган жол куруу│                 │        │турган долбоордун│

│  │боюнча долбоорду     │                 │        │түзүлүшү. Бул    │

│  │иштеп чыгуу.         │                 │        │болсо Ош жана    │

│  │                     │                 │        │Кызыл Кыя        │

│  │                     │                 │        │шаарларындагы    │

│  │                     │                 │        │жумушчу рыногуна │

│  │                     │                 │        │калктын киришин  │

│  │                     │                 │        │жеңилдетет.      │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   Регионалдык товарлардын жана кызмат               │

│             көрсөтүүлөрдүн рыногуна жетишүүнү камсыз кылуу          │

│              үчүн транспорттук инфраструктураны өнүктүрүү           │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│7 │"Бишкек-Ош а/ж       │Транспорт жана   │2007-   │Жүрүүнүн         │

│  │реабилитациялоо"     │коммуникация     │2009-жж.│коопсуздугун     │

│  │долбоорунун 3-фазасы.│министрлиги.     │        │камсыз кылуу,    │

│  │                     │                 │        │жолдун жээгиндеги│

│  │                     │                 │        │кызмат көрсөтүүнү│

│  │                     │                 │        │өнүктүрүү,       │

│  │                     │                 │        │жол жээгиндеги   │

│  │                     │                 │        │өнөр жай         │

│  │                     │                 │        │ишканаларын      │

│  │                     │                 │        │калыбына         │

│  │                     │                 │        │келтирүү,        │

│  │                     │                 │        │туризмди         │

│  │                     │                 │        │өнүктүрүү,       │

│  │                     │                 │        │ошол зонада      │

│  │                     │                 │        │жашаган калктын  │

│  │                     │                 │        │кедей катмарынын │

│  │                     │                 │        │тиричилигин      │

│  │                     │                 │        │жогорулатуу.     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│8 │"Бишкек-Ош а/ж       │Транспорт жана   │2007-ж. │Жүрүүнүн         │

│  │реабилитациялоо"     │коммуникация     │        │коопсуздугун     │

│  │долбоору (2-фаза,    │министрлиги.     │        │камсыз кылуу,    │

│  │2-пакет жабдууларды  │                 │        │жолдун           │

│  │сатып келүү)", 2-фаза│                 │        │жээгиндеги кызмат│

│  │                     │                 │        │көрсөтүүнү       │

│  │                     │                 │        │өнүктүрүү,       │

│  │                     │                 │        │жол жээгиндеги   │

│  │                     │                 │        │өнөр жай         │

│  │                     │                 │        │ишканаларын      │

│  │                     │                 │        │калыбына         │

│  │                     │                 │        │келтирүү,        │

│  │                     │                 │        │туризмди         │

│  │                     │                 │        │өнүктүрүү,       │

│  │                     │                 │        │ошол зонада      │

│  │                     │                 │        │жашаган калктын  │

│  │                     │                 │        │кедей катмарынын │

│  │                     │                 │        │тиричилигин      │

│  │                     │                 │        │жогорулатуу.     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│9 │"Бишкек-Алматы а/ж   │Транспорт жана   │2007-ж. │Сооданы          │

│  │реабилитациялоо      │коммуникация     │        │өнүктүрүү,       │

│  │долбоору             │министрлиги.     │        │регионалдык      │

│  │(Георгиевка)".       │                 │        │рынокторго       │

│  │                     │                 │        │жетишүү          │

│  │                     │                 │        │мүмкүнчүлүктөрдү │

│  │                     │                 │        │кеңейтүү.        │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│10│"Түштүк транспорттук │Транспорт жана   │2007-   │Товарлардын,     │

│  │коридор а/ж          │коммуникация     │2009-жж.│кызмат           │

│  │реабилитациялоо"     │министрлиги.     │        │көрсөтүүнүн      │

│  │долбоору, АӨБ.       │                 │        │жана эмгектин    │

│  │                     │                 │        │регионалдык      │

│  │                     │                 │        │рыногуна         │

│  │                     │                 │        │жетишүүнү        │

│  │                     │                 │        │камсыздоо.       │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┤                 │

│11│"Түштүк транспорттук │Транспорт жана   │2007-   │                 │

│  │коридор а/ж          │коммуникация     │2009-жж.│                 │

│  │реабилитациялоо"     │министрлиги.     │        │                 │

│  │долбоору, ИӨБ.       │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│12│Сарыташ-Карамык а/ж  │Транспорт жана   │2007-ж. │Долбоорду ишке   │

│  │реабилитациялоонун   │коммуникация     │        │ашыруу боюнча    │

│  │так долбоорун жана   │министрлиги.     │        │финансылык       │

│  │ТЭО иштеп чыгуу.     │                 │        │каражаттарды     │

│  │                     │                 │        │издөө            │

│  │                     │                 │        │мүмкүнчүлүгү.    │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│13│Жол курулуш          │Транспорт жана   │2007-ж. │Автожолдорун     │

│  │техникасын коюуну    │коммуникация     │        │кармоо жана      │

│  │камсыз кылуу         │министрлиги.     │        │оңдоо боюнча     │

│  │(7-8 бирдикке жакын) │                 │        │жолдук ремонттук │

│  │ТРАСЕКА.             │                 │        │иштерди          │

│  │                     │                 │        │механизациялоо.  │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│14│"Тараз-Талас-Сусамыр"│Транспорт жана   │2007-   │Жүрүүнүн         │

│  │а/ж реабилитациялоо" │коммуникация     │2009-жж.│коопсуздугун     │

│  │(0-52км) долбоору,   │министрлиги.     │        │камсыз кылуу,    │

│  │1-фаза.              │                 │        │жолдун           │

│  │                     │                 │        │жээгиндеги       │

│  │                     │                 │        │кызмат көрсөтүүнү│

│  │                     │                 │        │өнүктүрүү, жол   │

│  │                     │                 │        │жээгиндеги өнөр  │

│  │                     │                 │        │жай ишканаларын  │

│  │                     │                 │        │калыбына         │

│  │                     │                 │        │келтирүү,        │

│  │                     │                 │        │туризмди         │

│  │                     │                 │        │өнүктүрүү,       │

│  │                     │                 │        │ошол зонада      │

│  │                     │                 │        │жашаган калктын  │

│  │                     │                 │        │кедей катмарынын │

│  │                     │                 │        │тиричилигин      │

│  │                     │                 │        │жогорулатуу.     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│15│Узундугу 539 км.     │Транспорт жана   │2008-   │Жергиликтүү      │

│  │болгон "Бишкек-      │коммуникация     │2010-жж.│жана эларалык    │

│  │Торугарт а/ж         │министрлиги.     │        │жүк ташуулардын  │

│  │реабилитациялоо"     │                 │        │инфраструктурасын│

│  │долбоорун иштеп      │                 │        │жакшыртуу.       │

│  │чыгуу.               │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│16│"Ош-Баткен-Исфана"   │Транспорт жана   │2008-   │Өлкөнүн          │

│  │а/ж реабилитациялоо" │коммуникация     │2010-жж.│түштүк-батыш     │

│  │долбоору.            │министрлиги.     │        │тарабына каттоону│

│  │                     │                 │        │жакшыртуу жана   │

│  │                     │                 │        │катуу жабылыштуу │

│  │                     │                 │        │автожолдордун    │

│  │                     │                 │        │сеттерин сактоо. │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│17│"Узбекистан-Кыргыз-  │Транспорт жана   │2007-ж. │Темир жолду      │

│  │стан-Китай"          │коммуникация     │        │өнүктүрүү.       │

│  │магистралын куруунун │министрлиги.     │        │Темир жол        │

│  │ТЭО иштеп чыгуу.     │                 │        │аркылуу жүк      │

│  │                     │                 │        │өтүүлөрдү        │

│  │                     │                 │        │көбөйтүү.        │

└──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┘

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж.

Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын

ПЛАНЫ

┌──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┐

│  │Иш-чаралары/Бөлүмдөрү│    Жооптуу      │Аткаруу │    Күтүлүүчү    │

│  │                     │  аткаруучулар   │мезгили │    жыйынтык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│№ │         1           │       2         │   3    │        4        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу              │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                   5.1.8. Байланыш жана информатизация               │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│1 │Байланыштын          │Транспорт жана   │2007-   │Магистралдык     │

│  │магистралдык         │коммуникация     │2010-жж.│байланыштын      │

│  │оптоволокондук       │министрлиги.     │        │алтернативдик    │

│  │тармагын түзүү.      │                 │        │операторун түзүү.│

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│2 │Телефондоштурулбаган │Транспорт жана   │2007-   │Бардык айыл      │

│  │элдик пункттарды     │коммуникация     │2010-жж.│жерлерин         │

│  │телефондоштуруу.     │министрлиги,     │        │телефондоштуруу, │

│  │                     │облустук         │        │цифралаштыруу    │

│  │                     │мамлекеттик      │        │жана             │

│  │                     │администрациялар │        │жергиликтүү      │

│  │                     │                 │        │инфраструктураны │

│  │                     │                 │        │өнүктүрүү        │

│  │                     │                 │        │(бардыгы болуп   │

│  │                     │                 │        │526 элдик пункт  │

│  │                     │                 │        │телефондоштурул- │

│  │                     │                 │        │баган).          │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│3 │Республиканын элдик  │Транспорт жана   │2007-   │Республиканын    │

│  │пункттарын телерадио │коммуникация     │2010-жж.│калкын маалыматка│

│  │берүү программалары  │министрлиги,     │        │толугу менен     │

│  │менен толук камтуу.  │облустук         │        │камсыз кылуу.    │

│  │                     │мамлекеттик      │        │                 │

│  │                     │администрациялар.│        │                 │

│  │                     │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│4 │"КР өнүгүүсүнүн ИКР" │Транспорт жана   │2007-   │Өлкөнүн бардык   │

│  │Улуттук стратегиясын │коммуникация     │2010-жж.│территориясында  │

│  │рационалдаштыруу жана│министрлиги.     │        │маалымдоо-комму- │

│  │байланыштын          │                 │        │никациялуу кызмат│

│  │административдик     │                 │        │көрсөтүүнү       │

│  │бөлүнгөн сетин       │                 │        │кеңейтүү, калкка │

│  │түзүү.               │                 │        │сапаттуу жана    │

│  │                     │                 │        │тийиштүү баадагы │

│  │                     │                 │        │маалыматтык      │

│  │                     │                 │        │кызмат көрсөтүүнү│

│  │                     │                 │        │бирдей жеткирүү. │

└──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┘

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж.

Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын

ПЛАНЫ

┌──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┐

│  │Иш-чаралары/Бөлүмдөрү│    Жооптуу      │Аткаруу │    Күтүлүүчү    │

│  │                     │  аткаруучулар   │мезгили │    жыйынтык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│№ │         1           │       2         │   3    │        4        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                5.1. Экономикалык дареметти жогорулатуу              │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│               5.1.9. Инновациялык технологияны өнүктүрүү            │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│1 │Инновациялык         │Стратегиялык     │2007-   │Атаандаштыкка    │

│  │продукциянын ички    │реформалар       │2010-жж.│жөндөмдүү        │

│  │жана дүйнөлүк        │борбору,         │        │областтарында    │

│  │рыногуна мониторинг  │Улуттук илимдер  │        │тажрыйба-конс-   │

│  │жүргүзүүнү уюштуруу, │академиясы,      │        │труктордук       │

│  │өнүгүшүнүн           │Мамлекеттик      │        │иштерди,         │

│  │динамикасын жана     │патент кызматы.  │        │илимий-изилдөө   │

│  │параметрлерин        │                 │        │иштерин мамлекет │

│  │изилдөө, өлкөнүн     │                 │        │тарабынан        │

│  │инновациялык-тех-    │                 │        │ийкемдөөнү жана  │

│  │нологиялык           │                 │        │колдоону күчөтүү.│

│  │өнүгүшүнүн божомолун │                 │        │Өзгөчө төмөнкү   │

│  │иштеп чыгуу.         │                 │        │секторлордо:     │

│  │                     │                 │        │энергетика, тоо  │

│  │                     │                 │        │кен казуу өнөр   │

│  │                     │                 │        │жайы, байланыш   │

│  │                     │                 │        │жана             │

│  │                     │                 │        │телекоммуникация,│

│  │                     │                 │        │биотехнология,   │

│  │                     │                 │        │программалык     │

│  │                     │                 │        │камсыздоону      │

│  │                     │                 │        │өндүрүү.         │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┤                 │

│2 │Илимий-техникалык    │Улуттук илимдер  │2007-   │                 │

│  │иштин жыйынтыктарын  │академиясы,      │2010-жж.│                 │

│  │көзөмөлдөө системасын│Мамлекеттик      │        │                 │

│  │түзүү жана өнүктүрүү.│патент кызматы.  │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┤                 │

│3 │Инновациялык         │Улуттук          │2007-   │                 │

│  │системанын өнүгүшүнүн│статистика       │2010-жж.│                 │

│  │негизги индикаторлору│комитети,        │        │                 │

│  │аркылуу инновациялык │Мамлекттик       │        │                 │

│  │иш алып баруу        │патент кызматы,  │        │                 │

│  │чөйрөсүндө           │Улуттук илимдер  │        │                 │

│  │статистикалык байкоо │академиясы.      │        │                 │

│  │системасын түзүү.    │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│4 │Инновация иштерине   │Мамлекеттик      │2007-   │Ата мекендик     │

│  │Ата мекендик         │патент кызматы,  │2010-жж.│илимдин кадрлык  │

│  │катышуучуларды       │Өнөр жай,        │        │дараметин        │

│  │мамлекеттик колдоону │энергетика жана  │        │өнүктүрүүгө      │

│  │өнүктүрүү, анын      │отун ресурстардын│        │шарттарды түзүү  │

│  │ичинен алардын       │министрлиги,     │        │жана илимий жана │

│  │инновациялык         │Финансы          │        │технологиялык    │

│  │продукциясын         │министрлиги,     │        │чөйрөлөрдө       │

│  │мамлекеттин          │Улуттук илимдер  │        │жугушууларды     │

│  │муктаждыгына сатып   │академиясы.      │        │камсыз кылуу.    │

│  │алуу, жана           │                 │        │                 │

│  │мамлекеттик          │                 │        │                 │

│  │заказдарды берүү     │                 │        │                 │

│  │конкурстун негизинде │                 │        │                 │

│  │менчиктин ар кандай  │                 │        │                 │

│  │түрүндөгү ишканалар  │                 │        │                 │

│  │үчүн.                │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┤                 │

│5 │Инновациялык иштер   │Мамлекеттик      │2007-   │                 │

│  │чөйрөсүндө           │патент кызматы,  │2010-жж.│                 │

│  │башкаруунун жана     │Билим берүү      │        │                 │

│  │уюштуруунун адистерин│жана илим        │        │                 │

│  │үзгүлтүксүз даярдоо  │министрлиги.     │        │                 │

│  │системасын өнүктүрүү.│Улуттук илимдер  │        │                 │

│  │                     │академиясы.      │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┤                 │

│6 │Инновациялык иштер   │Билим берүү      │2007-   │                 │

│  │чөйрөсүндө таланттуу │жана илим        │2010-жж.│                 │

│  │жаштарды тартуу      │министрлиги,     │        │                 │

│  │боюнча шарттарды     │Мамлекеттик      │        │                 │

│  │түзүү.               │кызмат боюнча    │        │                 │

│  │                     │агентствосу.     │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│7 │Илимий сыйымдуу      │Мамлекеттик      │2007-   │Өлкөнүн          │

│  │жогорку технологиялык│патент кызматы,  │2010-жж.│экономикасынын   │

│  │тармактардын         │Финансылык       │        │илимий сыйымдуу  │

│  │ишканаларынын баалуу │көзөмөл жана     │        │жогорку          │

│  │кагаздарын сатууну   │отчеттулук       │        │технологиялык    │

│  │өнүктүрүүгө түрткү   │мамлекеттик      │        │тармактарына     │

│  │берүү, алардын       │кызматы.         │        │чет элдик        │

│  │ликвидностун         │                 │        │инвестицияларды  │

│  │жогорулатуу          │                 │        │тартууга дем     │

│  │максатында, аларга   │                 │        │берүү.           │

│  │илимий-техникалык    │                 │        │                 │

│  │иштин жыйынтыгына    │                 │        │                 │

│  │укук берген          │                 │        │                 │

│  │опциондорду сатууну  │                 │        │                 │

│  │кошуп.               │                 │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│8 │Уникалдуу илимий,    │Мамлекеттик      │2007-   │Өлкөнүн          │

│  │технологиялык        │патент кызматы,  │2010-жж.│энергетика,      │

│  │өндүрүштүк           │Финансылык       │        │жаратылыш        │

│  │жабдууларды          │көзөмөл жана     │        │каражаттарын     │

│  │финансылык ижарага   │отчеттуулук      │        │колдонуунун      │

│  │берүү системасын     │мамлекеттик      │        │натыйжалуулугун  │

│  │жакшыртуу, анын      │кызматы,         │        │жогорулатууга    │

│  │ичинен технопарктарды│Улуттук илимдер  │        │багытталган      │

│  │түзүү.               │академиясы.      │        │инновациялык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┤технологияларды  │

│9 │Инновациялык иш алып │Мамлекеттик      │2007-   │өнүктүрүүнү      │

│  │барып жаткан         │патент кызматы,  │2010-жж.│камсыз кылуу:    │

│  │компанияларга узак   │Кыргыз           │        │- экономиканын   │

│  │мөөнөттүү кредиттөөнү│Республикасынын  │        │атаандаштыкка    │

│  │ишке ашырууга жана   │Улуттук банкы    │        │жөндөмүн         │

│  │инвестициялык        │(макулдашуу      │        │жогорулатуу үчүн │

│  │долбоорлорго дем     │менен),          │        │илимий иштер     │

│  │берүүгө шарттарды    │Коммерциялык     │        │менен өндүрүштү  │

│  │түзүү.               │банкта           │        │жуурулуштуруу    │

│  │                     │(макулдашуу      │        │процессин        │

│  │                     │менен).          │        │ылдамдатууну     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┤камсыз кылуу;    │

│10│Инновациялык         │Мамлекеттик      │2007-   │- илимий         │

│  │чөйрөдөгү болгон     │патент кызматы,  │2010-жж.│өндүрүштүк       │

│  │ийгиликтерди жана    │Улуттук илимдер  │        │жуурулушкан      │

│  │тажрыйбаларды        │академиясы,      │        │түзүмдөрдү       │

│  │массалык маалымат    │Массалык маалымат│        │түзүүгө          │

│  │каражаттарында       │каражаттары      │        │мамлекеттик      │

│  │пропагандалоо,       │(макулдашуу      │        │дем берүүнү      │

│  │инновациялык жана    │менен).          │        │аткаруу, алар    │

│  │венчурдук            │                 │        │жогорку          │

│  │көргөзмөлөрдү        │                 │        │технологиялык    │

│  │жүргүзүүнү кошуп.    │                 │        │кичи ишканалар   │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┤менен бирдикте   │

│11│Ата мекендик         │Мамлекеттик      │2007-   │инновациялык     │

│  │атаандаштыкка        │патент кызматы.  │2010-жж.│продукцияларды   │

│  │жөндөмдүү            │                 │        │чыгарып жана     │

│  │импорталмаштыруучу   │                 │        │сатканга         │

│  │инновациялык         │                 │        │багытталган;     │

│  │продукцияларды       │                 │        │- мамлекеттик    │

│  │өстүрүүгө дем берүүгө│                 │        │деңгээлдеги      │

│  │шарттарды түзүү.     │                 │        │маанилүү         │

│  │                     │                 │        │инновациялык     │

│  │                     │                 │        │долбоорлорду     │

│  │                     │                 │        │ишке ашырууда    │

│  │                     │                 │        │мамлекеттик-     │

│  │                     │                 │        │жекелик          │

│  │                     │                 │        │партнерлуктун    │

│  │                     │                 │        │натыйжалуулугун  │

│  │                     │                 │        │жогорулатууну    │

│  │                     │                 │        │камсыз кылуу.    │

└──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┘

Кыргыз Республикасынын 2007-2010-жж.

Өнүктүрүү стратегиясынын иш-чараларынын

ПЛАНЫ

┌──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┐

│  │Иш-чаралары/Бөлүмдөрү│    Жооптуу      │Аткаруу │    Күтүлүүчү    │

│  │                     │  аткаруучулар   │мезгили │    жыйынтык     │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│№ │         1           │       2         │   3    │        4        │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                   V. Багыттар жана артыкчылыктар                    │

├─────────────────────────────────────────────────────────────────────┤

│                      5.2. Коррупцияга каршы күрөш                   │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│1 │Өлкөдө коррупциянын  │Коррупция менен  │2010-ж. │Коррупцияны      │

│  │деңгээлин баалай     │күрөшүү боюнча   │        │жана анын        │

│  │турган Улуттук       │Улуттук кеңеш,   │        │динамикасын,     │

│  │системаны иштеп      │Коррупцияны      │        │тенденциясын     │

│  │чыгуу.               │эскертүү боюнча  │        │көзөмөлдөөгө     │

│  │                     │Улуттук          │        │шарт түзүү.      │

│  │                     │агентство,       │        │                 │

│  │                     │Кыргыз           │        │                 │

│  │                     │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Өкмөтү,          │        │                 │

│  │                     │Өкмөттүк эмес    │        │                 │

│  │                     │уюмдар           │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен),          │        │                 │

│  │                     │Эларалык уюмдар  │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                          5.2.1. Саясий реформа                      │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│2 │Жогорку Кеңешке жана │Референдумдарды  │2007-   │Жогорку Кеңешке  │

│  │бийликтин жергиликтүү│жана шайлоолорду │2010-жж.│шайлоого калктын │

│  │шайлануучу           │өткөрүү боюнча   │        │ар кандай        │

│  │органдарына шайлоого │Борбордук        │        │катмарынын       │

│  │партиялык тизме      │комиссия,        │        │кенен            │

│  │боюнча жана          │Кыргыз           │        │катышуусунун     │

│  │кандидат-аялдарды    │Республикасынын  │        │мүмкүнчүлүгү.    │

│  │каттоону             │Өкмөтү,          │        │                 │

│  │жеңилдетилген шартта │Саясий партиялар │        │                 │

│  │өткөрүүнү атайын     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │чараларды киргизүү   │менен),          │        │                 │

│  │менен.               │Өкмөттүк эмес    │        │                 │

│  │                     │уюмдар,          │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен),          │        │                 │

│  │                     │Эларалык уюмдар  │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│3 │Саясий партиялардын  │Референдумдарды  │2007-ж. │Саясий           │

│  │финансылык           │жана шайлоолорду │        │партиялардын     │

│  │отчеттуулугунун      │өткөрүү боюнча   │        │иштеринин        │

│  │ачыктыгынын          │Борбордук        │        │ачыктыгы жана    │

│  │механизмдерин иштеп  │комиссия, Кыргыз │        │тунуктугу.       │

│  │чыгуу.               │Республикасынын  │        │                 │

│  │                     │Өкмөтү.          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│4 │Шайлоо фонддорун     │Референдумдарды  │2008-   │Шайлоо           │

│  │түзүүнүн булактары   │жана шайлоолорду │2010-ж. │фонддорунун      │

│  │тууралу маалыматтарды│өткөрүү боюнча   │        │ачыктыгы         │

│  │жарыкка чыгаруунун   │Борбордук        │        │жана тунуктугу.  │

│  │механизмдерин        │комиссия,        │        │                 │

│  │иштеп чыгуу.         │Өкмөттүк эмес    │        │                 │

│  │                     │уюмдар           │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен),          │        │                 │

│  │                     │Эларалык уюмдар  │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│5 │Мыйзам долбоорлорун  │Кыргыз           │2008-   │Мыйзам           │

│  │ачык сүрөө           │Республикасынын  │2010-жж.│долбоорлорун     │

│  │(лоббирлөө) процессин│Өкмөтү,          │        │жылдыруунун      │

│  │регламенттөө.        │Профессионалдык  │        │тактыгы жана     │

│  │                     │союз (макулдашуу │        │айкындыгы.       │

│  │                     │боюнча, Өкмөттүк │        │                 │

│  │                     │эмес уюмдар      │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен),          │        │                 │

│  │                     │Эларалык уюмдар  │        │                 │

│  │                     │(макулдашуу      │        │                 │

│  │                     │менен).          │        │                 │

├──┼─────────────────────┼─────────────────┼────────┼─────────────────┤

│6 │Өкмөттүк саат,       │Кыргыз           │2007-ж. │Аткаруу          │

│  │Парламенттик изилдөө,│Республикасынын  │        │бийлигинин       │

│  │Парламенттик угуу    │Жогорку Кеңеши,  │        │үстүнөн          │

│  │сыяктуу функцияларды │Кыргыз           │        │Парламенттик     │

│  │Парламенттин         │Республикасынын  │        │көзөмөлдү        │

│  │контролдук функциясы │Өкмөтү.          │        │күчөтүү.         │

│  │нормативдик          │                 │        │                 │

│  │актыларында          │                 │        │                 │

│  │регламенттөө.        │                 │        │                 │

├──┴─────────────────────┴─────────────────┴────────┴─────────────────┤

│                5.2.2. Экономиканы ийкемдөөнү алсыздатуу             │

├──┬─────────────────────┬─────────────────┬────────┬─────────────────┤

│7 │Нормативдик          │Кыргыз           │2007-ж. │Кыргыз           │

│  │актылардын так       │Республикасынын  │        │Республикасынын  │

│  │систематизациясын    │Өкмөтү,          │        │так жана ийкемдүү│

│  │жана иерархиясын     │Эксперттик       │        │экономикалык иш  │

│  │бекитүү; сөзсүз түрдө│өкмөттүк эмес    │        │аракеттерди      │