КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮ

ТОКТОМ

2013-жылдын 12-апрели № 190

2014-2016-жылдарда Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө

"Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүшүн мамлекеттик болжолдоо жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык, өнүктүрүүнүн макроэкономикалык параметрлерин аныктоо жана 2014-2016-жылдарга бюджеттин орточо мөөнөттүү болжолун түзүү максатында Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн милдеттерин ырааттуу чечүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. Тиркелген 2014-2016-жылдарда Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу бекитилсин.

2. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги бюджеттин орто мөөнөттүү болжолун түзүүдө 2014-2016-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн жактырылган макроэкономикалык параметрлерин негиз катары алсын.

3. Министрликтер, мамлекеттик комитет, администрациялык ведомстволор, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттары, жергиликтүү мамлекеттик администрациялар, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары орточо мөөнөттүү программаларды жана өнүктүрүү стратегияларын иштеп чыгууда 2014-2016-жылдарга жактырылган макроэкономикалык параметрлерди негиз катары алышсын.

4. Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги:

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышына мониторинг жүргүзсүн;

- мониторинг жүргүзүүнүн маалыматтарынын жана социалдык-экономикалык кырдаалга баа берүүнүн негизинде, зарыл болгон учурда 2013-жылга социалдык-экономикалык өнүгүүнүн күтүлгөн параметрлерин жана 2014-2016-жылдарда Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолун өзгөртүү боюнча сунуштарды киргизсин.

5. "2013-2015-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 23-мартындагы № 207 токтому күчүн жоготту деп табылсын.

6. Бул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын экономика жана инвестициялар бөлүмүнө жүктөлсүн.

7. Бул токтом расмий жарыяланган күндөн тартып күчүнө кирет.

2014-2016-жылдарда Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн ОРТО МӨӨНӨТТҮҮ БОЛЖОЛУ

1. Киришүү

Бул документте 2011-2012-жылдардагы макроэкономикалык натыйжалар, 2013-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлүүчү көрсөткүчтөрү жана орто мөөнөттүү келечекке (2014-2016-жылдарга) болжолдонуучу макроэкономикалык параметрлер келтирилген.

2014-2016-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү болжолу 2014-2016-жылдарга Кыргыз Республикасынын орто мөөнөттүү бюджетинин долбоорун иштеп чыгуунун негизи болуп калат жана жыл сайын же зарылдыгына жараша оңдоп-түзөтүлүшү тобокелдиктин жаңы факторлору пайда болгондо, экономиканын иштөөсүнүн ички жана тышкы шарттарынын өзгөрүүсүнүн жаңы тенденциялары айкындалганда такталышы мүмкүн.

2. 2011-2012-жылдардагы макроэкономикалык жагдайдын кыскача баяны

2011-2012-жылдарда Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсү, дүйнөлүк экономикалык өсүшү басаңдаган, еврозонанын бир катар өлкөлөрүндөгү карыз кризиси шарттарында өтүп, бул рыноктун бардык катышуучулары үчүн, анын ичинде негизги соода өнөктөштөр - Россия, Казакстан жана Кытай үчүн коркунучтарды пайда кылган. Мында, өлкөнүн экономикасына ички факторлордун терс таасири, тышкы факторлордун таасиринен маанилүү болуп чыкты.

2010-жылдын апрель жана июнь айларындагы саясий окуялардан кийин 2011-жыл экономиканы калыбына келүү процессинин жылы болду. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишинин негизги натыйжасы макроэкономикалык туруктуулук параметрлерин жакшыртуу фонунда социалдык-экономикалык өнүгүүдөгү оң тенденцияларга жетишүү болуп калды. 2011-жылдын жыйынтыгы боюнча ички дүң продуктунун (мындан ары - ИДП) көлөмү 286,0 млрд. сом суммада келип чыгып, реалдуу өсүш 106,0%ды түздү, ошол эле мезгилде 2010-жылдын ушундай мезгилинде бул көрсөткүч 99,5%ды түзгөн. "Кум-Төр" кенин иштеткен ишканаларды эске албаганда ИДНнын реалдуу өсүшү - 106,3%ды түзгөн (2010-ж. - 99,0%). 2011-жылы экономиканын дээрлик бардык секторлору өсүштүн оң темптерине жетишкен.

Бир эле убакытта баалардын жалпы деңгээлинин өсүү темптери төмөндөгөн. 2011-жыл үчүн инфляциянын деңгээли (2011-жылдын декабры 2010-жылдын декабрына карата) 5,7% деңгээлинде түзүлдү, ал эми 2010-жылы бул көрсөткүч 19,2%ды түзгөн.

Кечиктиргис көйгөйлөрдү оперативдүү чечүү жана экономикалык өсүштүн төмөндөшүнүн алдын алуу, туруктуу бюджетти жана жалпысынан финансылык системаны сактоо, ошондой эле 2011-жылдын ичинде ишкер активдүүлүгүн калыбына келтирүү үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан 2011-жылга карата "Экономика жана коопсуздук" Иш чаралар планы ишке ашырылган. Социалдык саясат айлык акыларды жана пенсияларды жогорулатууга багытталган, атап айтканда мугалимдердин жана врачтардын айлык акылары эки жана андан көп эсеге, пенсиялар - 30%га жогорулады. Бир катар ченемдик укуктук актылары менен түштүк региондордо жапа чеккен чарбакер субъекттер үчүн салыктык жана бажылык жеңилдиктер белгиленген, ишкердик субъекттерин колдоого багытталган ченемдик укуктук актылар кабыл алынган.

1-таблица

2011-2012-жылдар үчүн Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүнүн көрсөткүчтөрүнүн кыймылы (% менен)

2012-жылы экономикалык өсүштүн оң темптери сакталган жок, алар 2011-жылы 6,0% өсүштүн деңгээлинде түзүлгөн эле.

2012-жылдын башынан тартып өлкөнүн экономикасында реалдуу өндүрүштү кыскартуунун терс тенденциясы белгиленген жана жылдын аягына чейин сакталган. 2012-жылдын жыйынтыгы боюнча ИДПнын көлөмү, УСКнын алдын ала баалоосу боюнча 304,4 млрд. сом суммасын түзгөн, анда ИДПнын көлөмүнүн реалдуу төмөндөшү 0,9%ды түзгөн. "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканаларды эске албаганда ИДПнын реалдуу өсүшү 105,0%ды түзгөн. ИДПнын дефлятору 107,4%ды түзгөн.

Мында, дүйнөлүк экономиканын, Россия менен Казакстанды кошо алганда КМШнын өнүгүү көрсөткүчтөрү өнүгүүнүн оң тенденцияларын көрсөткөн. Атап айтканда, негизинен тиешелүүлүгүнө жараша 7,9% жана 5,5% деңгээлинде ИДПнын өсүшү менен Кытай жана Индиянын оң салымдарынын эсебинен дүйнөлүк экономиканы өнүгүү деңгээлинин кумулятивдик көрсөткүчү 2,3%ды түзгөн. Россия жылды ИДПнын 3,4% өсүшү, ал эми Казакстан - 5,2% өсүшү менен аяктаган.

Экономикалык төмөндөөнүн негизги себеби "Кум-Төр" кенинде геологиялык факторлордун таасиринен улам болжолдонгон деңгээлдин жарымына алтынды өндүрүүнүн иш жүзүндөгү төмөндөшү, ошондой эле агрардык секторго жаратылыш-климаттык шарттардын тийгизген терс таасири болду. Өнөр жай өндүрүшүнүн ИДПны түзүүгө тийгизген терс таасири (-) 4,6 пайыздык пункт деңгээлинде бааланат.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсү экономиканын олуттуу төмөндөшүн басаңдаткан негизги сектор болду, анын салымы 2,8 пайыздык пунктта бааланат. Жылдын башынан тартып кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн реалдуу өсүшү 6,2%ды түздү, анын ИДПны өндүрүү түзүмүндөгү салыштырма салмагы 46,6%ды түздү.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан экономиканы колдоо боюнча оперативдүү түрдө кабыл алынган компенсациялык чаралар экономиканын андан ары төмөндөшүнө (жылдын башында өсүш темпи 2011-жылга карата 88,0%ды түзгөн) жол бербөөгө жана жылдын аягында аны 99,1% деңгээлинде кармап турууга мүмкүндүк түздү.

Экономикалык өсүштүн орун алган терс тенденциясына карабастан. 2012-жылы белгилүү бир натыйжаларга жетишилген. Бюджеттин жалпы кирешеси 2011-жылдын көрсөткүчтөрүнө салыштырмалуу 12,1%га өстү жана 86,8 млрд. сомду түздү, ИДПга карата үлүш - 28,5%. 2012-жылга(1) карата белгиленген параметрлерге ылайык мамлекеттин социалдык кепилдиктерин толук жана өз убагында каржылоо камсыздалган. Пенсиянын өлчөмүн эки этаптуу жогорулатуу аны 2011-жылга салыштырмалуу 14%га жогорулатууга мүмкүндүк түздү, бул жашоо минимумун жабууну камсыздады. 2012-жылдын IV кварталында өткөн жылдын тиешелүү мезгилине салыштырмалуу жaшоо минимумунун чоңдугу 6,2% өстү жана 4514,0 сомду түздү. Орточо алганда 2012-жыл үчүн жашоо минимуму 4341,2 сом деңгээлинде болуп калды.

2012-жылы бир жумушчунун орточо номиналдык айлык акысы 11090 сомду түздү жана 2011-жылга салыштырмалуу 19,2%га өстү, керектөө баалар индексин эсепке алуу менен саналган анын реалдуу өлчөмү 16,0%га өстү жана жашоо минимумун дээрлик 2,5 эсеге жабат.

2012-жылы социалдык чөйрөнү жана социалдык коргоону каржылоого карата мамлекеттик чыгымдар олуттуу түрдө жогорулады, мамлекеттик чыгымдардын жалпы көлөмүндө алардын салыштырма салмагы 2011-жылдагы 40,1%га каршы 45,2%ды түзгөн.

Банк секторун өнүктүрүүнүн оң динамикасы белгиленүүдө, бул жылдын башынан тартып банк системасынын суммалык активдери 29,9%, 2012-жылдын 30-ноябрына карата кардарлардын кредиттеринин көлөмү - 28,4% жогорулашы менен коштолгон, ошондой эле, депозиттер боюнча: юридикалык жактар - 33,0%га, жеке жактар - 36,3%га өсүшү белгиленүүдө, бул банк системасына карата ишенимдин өсүшүн чагылдырат.

2011-жылга салыштырмалуу керектөө кредиттеринин көлөмдөрү 37,2%га, экономикага кредиттер - 26,2%га өстү.

Өлкөнүн финансылык туруктуулугу эл аралык резервдердеги олуттуу топтоолор менен камсыздалган, 2012-жылдын 31-декабрына карата жылдын башынан тартып 12,7% ал эми Кыргыз Республикасынын Улуттук банкында коммерциялык банктардын чет өлкөлүк валютадагы депозиттерин эсепке албаганда - 11,4%га өсүп, 2066,6 млн. АКШ долларын түздү.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын натыйжалуу аракеттери инфляциянын деңгээлин пландаштырылган коридордо 7-9%ды кармап турууга мүмкүндүк берди жана 2011-жылдын декабрына карата 7,5%ды түздү.

2012-жылы Өкмөттүн аракеттеринин негизги бөлүгү бизнес үчүн тоскоолдуктарды алып салууга жеке ишкердик чөйрөнү жакшыртууга, өлкөгө чет өлкөлүк капиталдын агымын көбөйтүүгө жана бизнестин өнүгүүсү үчүн жаңы "эрежелерди"/мыйзамдарды кабыл алууга багытталган.

Экономиканы капиталдаштыруунун деңгээли (ИДП карата негизги капиталга карага инвестициялар % менен) негизинен чет өлкөлүк кредиттердин (1,5 эсеге), калктын каражаттарынын (16,4%), ишканалардын жана уюмдардын каражаттары (20,2%), ошондой эле жеке инвестициялардын (2,0) көлөмүнүн көбөйүшүнүн эсебинен 2011-жылдагы 17,3%дан 2012-жылы 20,6%га чейин өстү.

ИДПны пайдалануу түзүмүндө мамлекеттик керектөөнүн салыштырма салмагы ошол мезгилде 18,2%дан 19,8%га чейин, ал эми жеке керектөө 83,4%дан 97,5%га чейин өстү. Жеке керектөөнүн өсүшү негизинен социалдык чөйрөнүн, күч түзүмдөрүнүн кызматчыларынын эмгек акыларын жогорулатуу менен байланыштуу болду. Бюджеттик катаал дисциплинаны кармоо максатында бюджетти кыскартууну караштыруучу бир катар ченемдик укуктук актылардын кабыл алынышына карабастан, мамлекеттик башкаруу системасын кармоодо чыгымдардын өсүү тенденциясы байкалууда.

2-таблица

Колдонуу боюнча ИДП (ИДПга карата % менен)

Экономиканын ачыктыгынын көрсөткүчтөрүнө келсек, ал 2011-жылдагы 104,3%дан 2012-жылы 112,3%га чейин жогорулады. Тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 2012-жылы 7267,7 млн АКШ долларын түзүп, 2011-жылдын деңгээлинен номиналдык жогорулоо менен 11,8%га көбөйдү.

Жалпысынан, ушул жылдары соода балансынын терс сальдосунун өсүшүнүн туруктуу тенденциясын белгилеп кетүү керек. Бул инвестициялык жана орто аралык товарларды, чийки заттарды импорттоого экономиканын керектөөлөрү өсүп бара жаткандыгы менен шартталган, алардын салыштырма салмагы жалпы 43,2%ды түзөт, керектөө товарлары - 35%. Ага карабастан, өлкөнүн экспорттук мүмкүнчүлүгү анча жогору эмес бойдон калууда, ал эми экспорттун түзүмү диверсификацияланган эмес. Экспорт 2012-жылы 7-9 базалык позиция менен берилген, алардын ичинен 29,7% алтын.

Экспортко караганда импорттун өсүшүнүн озуп кеткен динамикасынан улам, ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2011-жылдагыдан (-27,1%дан) 2012-жылы (-50,2%га) жогорулаган.

2012-жыл калктын тышкы миграциялык активдүүлүгүнүн олуттуу төмөндөшү менен мүнөздөлгөн, чыгып кеткендердин саны 45,7 миң адамдын ордуна 13,0 миң адам болду, же дээрлик 3,5 эсеге кыскарды. Бул өлкөдө ички саясий чыңалуунун төмөндөшү, коңшу өлкөлөрдө миграциялык мыйзамдардын катаалдашы менен шартталган.

Эмгек мигранттардын ишинен түшкөн трансферттердин көлөмү өсүү тенденциясына ээ, 2012-жылдын январь-ноябрында жеке адамдардын акча которууларынын таза агымы 1768,5 млн. AKШ долларын түзгөн, бул 2011-жылдын көрсөткүчүнөн 17,5%га жогору. Мында, мурдагыдай эле келип түшкөн которуулардын негизги салыштырма салмагы Россия Федерациясына (90,0%) туура келет.

Бул мезгилде жалпы жумушсуздук орточо алганда 8,5% деңгээлинде кала берген.

2012-жылы айыл чарба дүң продукциясын өндүрүү боюнча көлөмдүн реалдуу өсүшү Баткен облусунун (108,3%), Жалал-Абад (107,1%), Ош (105,6%), Талас (100,0%) облустарынын жана Ош шаарынын (100,6%) чарба субъекттери тарабынан камсыздалган. Нарын (99,1%), Ысык-Көл (93,6%), Чүй (95,9%) облустары 2011-жылдын деңгээлине жетишкен жок.

Аймагында "Кум-Төр" кени жайгашып, анда продукция өндүрүү кыскарган Ысык-Көл облусунан тышкары (2011-ж. деңгээлинин 55,1%), республиканын бардык региондору өнөр жай продукциясынын көлөмүнүн өсүшүнө жетишкен. 2012-жылы өнөр жай продукциясынын көлөмүнүн реалдуу өсүшү Баткен облусунун (15,3%га), Жалал-Абад (4,9%га), Ош (9,4%га), Нарын (3,4%га), Талас (14,5%га), Чүй (1,5%га) облустарынын жана Бишкек (2,2%га) жана Ош (9,4%га) шаарларынын чарбакер субъекттери тарабынан камсыздалган.

Региондор боюнча караганда, сооданын өсүшүнө негизги салымды салт болуп калгандай Чүй, Ош жана Жалал-Абад облустары жана Бишкек шаары кошкон, алардын кумулятивдик салымы 9,0 пайыздык пунктка бааланат. Баткен облусунан тышкары (83,8%) бардык облустар боюнча 2011-жылга салыштырмалуу чекене сооданын көлөмүнүн өсүшүнүн оң темптери байкалууда.

3. 2013-жылы күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөр

2013-жылдын башынан тартып экономиканы өнүктүрүүгө таасир тийгизүүчү айрым бир терс факторлор орун алган:

- үстүбүздөгү жылдын январь-апрель айларынын жыйынтыктары боюнча "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканаларда пландаштырылган милдеттердин аткарылбашы (91,2%) ("Кум-Төр Оперейтинг Компани" ЖАКтагы көйгөйлөр - өндүрүштүк агындарда аралашма заттардын, сульфаттардын жогорку курамы; Коенду жана Үч-Көл лицензиялык аянттар жайгашкан Сарычат-Эрташ мамлекеттик коругунун чек арасын өзгөртүү боюнча талаш маселелер, кендеги шилендилердин кыймылга келүүсү);

- Иштамберды, Жамгыр кендериндеги алтынды казып алуу лицензиясынын аракетинин токтотулушу.

Айтылгандарды, ошондой эле, 2012-жылдагы төмөндөөдөн кийин экономикалык өсүштү акырындык менен калыбына келтирүүнү жана 2013-жылга карата түзүлгөн Кыргыз Республикасынын республикалык бюджетин эске алуу менен (Кыргыз Республикасынын 2013-жылдын 1-февралындагы № 10 Мыйзамы) болжолдун жалпы консенсустук базалык варианты сунушталып, ал бюджеттин, кирешесин баалоону болжолдойт, анда экономикалык өсүштүн көлөмү номиналдык 355,5 млрд. сомду түзүп, 7,2% деңгээлдеги экономикалык өсүш күтүүлүдө. Бул болжолдун негизин төмөнкү факторлор түзөт:

- иш жүзүндө түзүлгөн тенденциялар - 2012-жылдагы төмөнкү базанын таасири;

- "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканалардын ишин калыбына келтирүү;

- айыл чарбасында жана кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө болжолдонгон стабилдүү иш;

- Кыргыз Республикасынын өнөктөш-соодалаш өлкөлөр менен туруктуу өнүгүп жаткан соода-экономикалык мамилелери.

2013-жылдагы экономикалык саясаттын негизги максаты макроэкономикалык стабилдүүлүктү калыбына келтирүү жана экономикалык өсүштүн туруктуу темптерине чыгуу үчүн базалык шарттарды түзүү.

Макроэкономикалык туруктуулук төмөнкү негизги сандык параметрлерге жетишүүдө чагылдырылат:

- экономикалык өсүштү 7,2% деңгээлде камсыздоо, анан ичинде: (1) 18,6%га өнөр жай секторунун продукциянын өсүшү; (2) 1,0%га айыл чарба өндүрүшүнүн өсүшү; (3) 15,5%га курулуш секторунун өсүшү; (4) 5,0%дан кем эмес кызмат көрсөтүү секторунун өсүшү;

- инфляциянын деңгээлин бир орундуу көрсөткүчтөн ашпаган, пландаштырылган коридордо кармап туруу.

3-таблица

ИДПны(2) түзүүчү секторлор боюнча өсүштүн структурасы жана темптери

7,2% деңгээлинде күтүлүүчү экономикалык өсүш экономикага бардык секторлорунун ИДПга кошкон салымы менен камсыздалат. Мында олуттуу салым кызмат көрсөтүү (2,33 пайыздык пункт) жана өнөр жай (3,13 пайыздык пункт) секторунан камсыздалат, ал эми курулуштун (0,60 пайыздык пункт) жана айыл чарбасынын (0,18 пайыздык пункт) салымы анча чоң болбойт.

Экономикалык өсүштүн күтүлүүчү олуттуу деңгээли 2012-жылы өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнүн төмөнкү базасы менен шартталат, ошону менен болжолдонгон 2013-жылдагы ИДПнын түзүмүндө эң чоң оң салым (3,13 пайыздык пункт) камсыз кылынат.

Региондор боюнча алганда 2013-жылы ИДПда өндүрүштүн негизги үлүшү 76,2% салыштырма салмагы менен Бишкек шаарынын, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарынын экономикаларынын иштешинин эсебинен камсыздалат, алардын республиканын ИДПга суммалык салымы 6,3% түзөт. Жалал-Абад (12,2%) жана Ысык-Көл (11,0%) облустарынын ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү ири үлүштөрү республикада өндүрүлүүчү электр энергиянын 90го жакын пайызы Жалал-Абад облусунда өндүрүлгөндүгүнө, ал эми Ысык-Көл облусунун аймагында "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашкандыгына байланыштуу.

Калган бөлүгү башка облустардын ортосунда, 0,94% деңгээлдеги эң аз салымдары менен Ош, Баткен, Нарын жана Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүнгөн.

4-таблица

Региондордун ИДП өндүрүүдөгү салымдары

2013-жылы инфляция (керектөө бааларынын индекси, декабрдын декабрга карата) 8,5-9,5% деңгээлинде күтүлүүдө. Инфляциянын деңгээлин баалоодо төмөнкү факторлор эске алынган: (1) сурамдын жана сунуштун олуттуу ички жана тышкы шокторунун жоктугу; (2) ички рынокто азык түлүк товарларына 10%га чейин, азык түлүк эмес товарларына - 11%га чейин, кызмат көрсөтүү - 12%га чейин баалардын орточо өсүшү; (3) чийки нефтиге(3) солгун баалар; (4) коммуналдык кызматтарга карата баалардын орточо өсүшү; (5) айыл чарба продукциясына карата баалардын сезондуу өзгөрүшү; (6) акча-кредиттик саясат куралдары менен алмаштыруу курсунун кескин өзгөрүүсүн кармап туруу; (7) троя унциясына 1350-1450 АКШ доллары чегинде алтынга карата болжолдонгон дүйнөлүк баалар; (9) негизги соода өнөктөштөр-өлкөлөрүндө инфляциянын болжолдуу тизгинделген көрсөткүчтөрү (Россия - 5,8%, Казакстан - 6,8-8,0%, Кытай - 3,1%, Еврозона - 1,6%, дүйнө - 3,8%)(4).

Мында 2013-жылы максаттуу ориентирлерди жогорулатууга таасир тийгизүүчү керектөө бааларынын индексинин өсүшүнүн мүмкүндүктүү тобокелдиктерин эске алуу зарыл, алар: азык-түлүккө карата дүйнөлүк баалардын өсүшү (2013-жылы баалар өндүрүштүн төмөндөшүнүн жана запастардын аякташынын фонунда бекемделүүгө тийиш); ундун жана дандын импортунан (Россия, Казакстан) нан азыктарынын ички рыногунун салт болуп калган көз карандылыгы; нефтиге дүйнөлүк баалардын өсүшү (2015-жылга чейин нефтинин бааларын болжолдоо негизинен фундаменталдуу факторлор менен аныкталат: дүйнөлүк экономиканын калыбына келүү темптери жана өлкө-өндүрүүчүлөрдүн нефть рынокторунун туруктуулугун колдоо. Ага карабастан, ташып келүүлөрдөгү форс-мажордук бузуу мүмкүндүгү сакталып калууда, ал энергия ресурстарынын ири өндүрүүчүлөрүндө-бир катар өлкөлөрдө саясий жагдайдын туруксуздугу менен шартталат).

Белгиленген ориентирдин алкагында инфляциянын деңгээлин кармап туруу үчүн мамлекеттик жөнгө салуу аркылуу нан азыктарынын жана дан рыногуна монетардык эмес таасир көрсөтүүнүн механизми иштелип чыгат, ошондой эле коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө баанын кескин өсүшүнө жол бербөө үчүн мамлекеттик тарифтик саясаттын реформасы жүргүзүлүүдө.

4. 2014-2016-жылдарга макроэкономикалык болжол

Орто мөөнөттүү келечекте (2014-2016-жылдарда) экономикалык саясаттын негизги максаттары социалдык-экономикалык өнүгүүдө белгиленген оң тенденцияларды чыңдоо, күтүлүүчү көйгөйлөрдүн алдын алуу жана орточо алганда жылына 7,5% туруктуу экономикалык өсүштү камсыздоо.

Орто мөөнөттүү келечекке экономикалык саясаттын негизги багыттары:

- бюджеттик тартыштыкты, тышкы карызды жана инфляцияны кыскартуу аркылуу макроэкономикалык стабилдүүлүккө жетишүү жана сактоо;

- экономикага салыктык жүктү бирдей бөлүштүрүү, инфраструктурага ички жана тышкы инвестицияларды тартуу, бизнес-чөйрөнү жана инвестициялык климатты жакшыртуу, экономиканы региондук экономикалык системага интеграциялоо, ошондой эле, экономиканын негизги тармактарын (энергетика, тоо кен казуу, кайра иштетүүчү айыл чарба продукциясы, транспорт, финансылык сектор ж.б.) өнүктүрүү үчүн структуралык реформаларды ишке ашыруу аркылуу экономикалык өсүүгө дем берүү;

- айыл чарбасында өндүрүмдүүлүктү жана ички өндүрүштүн көлөмүн жогорулатуу аркылуу азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу, ошондой эле, жетиштүү көлөмдө мамлекеттик резервдерди түзүү.

Орто мөөнөттүү макроэкономикалык көрсөткүчтөрдү баалоодо төмөнкү факторлор эске алынган:

1. Тышкы жагымдуу өбөлгөлөр жана шарттар:

- Россия, Казакстан, Өзбекстан жана Кытай сыяктуу өлкөлөр менен коңшулук боюнча Кыргыз Республикасынын жагымдуу географиялык абалы, алардын рыноктору Кыргыз Республикасынын экспорттук потенциалынын өсүшүн камсыз кыла алышат;

- коңшу мамлекеттердеги саясий стабилдүүлүк;

- дүйнөлүк экономиканын акырындык менен оңолушу (орточо алганда өсүш 4,3%), коңшу мамлекеттерде болжолдонгон орточо экономикалык өсүш - Россияда - (4,0%), Казакстанда (6,7%), Кытайда (8,4%);

- Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөрүндө Россияда (5,0%), Казакстанда (6,0-8,0%) жана дүйнөлүк экономикада (3,7%) инфляциянын деңгээлинин тизгинделген көрсөткүчтөрү;

- баррель үчүн 100-105 АКШ доллары - Urals нефть продуктусуна баалардын орточо өсүшү (РФ Экономикалык өнүгүү министрлигинин маалыматтары боюнча);

- ШКУ, ЕврАзЭС, КМШ алкагында тышкы экономикалык кызматташтыктын кеңейиши, БСУда Кыргыз Республикасынын мүчөлүгүн активдүү пайдалануу, эл аралык экономикалык жана финансылык уюмдар менен кызматташтыкты кеңейтүү.

2. Тышкы жагымсыз факторлор/коркунучтар:

- алтынга, энергия булактарына жана башка чийки зат ресурстарына өлкөнүн экономикасынын көз карандылыгы;

- коңшу өлкөлөрдүн (Россия, Казакстан, Кытай) экономикаларынын өсүү темптерине республиканын экономикалык өнүгүүсүнүн көз карандылыгы;

- кыйла даражада тышкы соккулардын таасирине дуушар болгон, экономиканын ачыктыгы;

- ички рыноктук товарлардын азык-түлүк тобунун (ун, өсүмдүк майы, кант, акшак ж.б.), КМШнын импортуна көз карандылыгы;

- азык-түлүк товарларына карата дүйнөлүк баалардын өсүшү (бириккен улуттардын азык-түлүк жана айыл чарба уюмунун маалыматы боюнча азык-түлүк сырьесуна карата баалар орто жана узак мөөнөттүү мезгилде болжол менен кийинки он жылдыктын ичинде салыштырмалуу жогору бойдон калат. ОЭСРдин жана ФАОнун 2011-жылга айыл чарба болжолуна ылайык күрүчкө, буудайга, жүгөрүгө жана май өсүмдүктөрүнө карата дүйнөлүк баалар 2015/16-2019/20 беш жылдыкта өткөн беш жылдыкка караганда 40%, 27%, 48% жана 36% жогору болот);

- Бажы союзунун аракеттенүү шарттарын колдонууга киргизүү;

- миграциялык мыйзамдарды катаалдаштыруунун эсебинен Россияда, Казакстанда жумушчу орундарынын кыскарышы;

- негизги соодалаш өнөктөш-өлкөлөр менен соода шарттарынын белгисиздиги (электр энергиясы, газ).

3. Ички жагымдуу өбөлгөлөр жана шарттар:

- коомдук-саясий стабилдүүлүк;

- макроэкономикалык стабилдүүлүктү калыбына келтирүү;

- акча-кредиттик саясат куралдары менен алмашуу курсунун кескин өйдө-төмөндүгүн тизгиндөө;

- ички керектөө бааларынын орточо өсүшү (орточо эсеп менен 9-10%);

- экономикага мамлекеттин кийлигишүүсүн кыскартуу аркылуу бизнес-чөйрөнүн жагымдуулугун жогорулатуу;

- жаратылыш ресурстарынын жогорку деңгээли (алтын, көмүр, асыл таштар, курулуш материалдары үчүн чийки зат жана башкалар);

- тышкы соода жүгүртүүнү жогорулатуу жана товардык продукцияга карата баанын дүйнөлүк өсүшүнүн натыйжасында импорттук келип түшүүлөрдөн кирешенин өсүү резерви;

- айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө жыл сайын жеңилдетилген кредиттерди берүү;

- мигранттардан келип түшүүлөрдүн өсүү динамикасы (5,0-7,0% чегинде).

4. Ички терс факторлор/шарттар:

- экономиканын жиктелбегендиги: "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканалардын ишинин натыйжасына өнөр жай секторунун жогорку көз карандылыгы;

- агро өнөр жай комплексинин жана энергетиканын өнүгүүсүнө терс таасир тийгизе ала турган жаратылыш-климаттык фактор;

- азык-түлүк товарларына (жашылчалар, жемиштер, эт жана сүт продукциясы) баалардыи сезондук өзгөрүшүнөн улам инфляциялык күч алуулар мүмкүндүгү;

- тышкы соода жүгүртүүнүн түзүмүндө импорттун басымдуулук кылуусу;

- электр жана жылуулук энергиясы менен жабдууда орто мөөнөттүү тарифтик саясаттын жоктугу;

- чарба субъекттеринин материалдык-техникалык базасынын өтө эскириши;

- мамлекеттик карыздын эң чоң өлчөмү;

- формалдуу эмес экономиканын үлүшүнүн жогорулугу;

- жер казынасын пайдалануучулар менен жергиликтүү калктын бир бөлүгүнүн тирешүүсү.

Жылына орточо 7,5% деңгээлде болжолдонгон 2014-2016-жылдарга туруктуу экономикалык өсүш, өлкөнүн ИДПсын түзүүчү реалдуу экономиканын бардык секторлору тарабынан колдоого алынат.

5-таблица

2014-2014-жылдарда ИДПны өндүрүүдөгү секторлордун реалдуу салымдары

Экономикалык өсүштүн жылдык орточо өсүш темпине кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн объекттеринин жана ишканаларынын ишинин максималдык салым кошуусу (3,25 пайыздык пункта) болжолдонууда. ИДПнын түзүмүндө анча чоң эмес салыштырма салмагына (6,5%) карабастан, курулуш секторунун салымы жылына орточо 1,1 пайыздык пунктка барабар. Ал жылына орточо 17,9% деңгээлде болжолдонгон курулуштагы реалдуу өсүштүн жогорку темпи менен шартталган. Өнөр жай өндүрүшүнүн жана айыл чарбанын реалдуу салымдары тиешелүүлүгүнө жараша 1,76 жана 0,43 пайыздык пунктту түзөт.

Региондор боюнча алганда, ИДПны өндүрүүдөгү негизги үлүш Бишкек шаарында жана Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында түзүлөт, алардын ИДПдагы орточо салымы 5,63 пайыздык пунктту түзөт.

6-таблица

ИДП өндүрүүдөгү региондордун салымы

ИДПнын 78% адаттагыдай Бишкек ш., Чүй, Ысык-Көл жана Жалал-Абад облустарында камсыздалат.

Экономикалык артыкчылыктарды ийгиликтүү ишке ашыруу, макроэкономикалык туруктуулукту камсыздоо үчүн координацияланган акча-кредиттик, фискалдык, инвестициялык саясатты жүргүзүүнү талап кылат, ал мамлекеттик бюджеттин дефицитин кыскартууга, калктын ишке орношуусун өстүрүү аркылуу коомдогу социалдык оор абалды төмөндөтүүгө, инфляцияны алдын ала көрө билүү жана тизгиндөө үчүн шарт түзүүгө мүмкүндүк берет.

Акча-кредиттик саясат

Орто мөөнөттүү мезгилде акча-кредиттик саясаттын негизги максаты баалардын жалпы деңгээлинин туруктуулугуна жетишүү жана сактоо, инфляцияны бир сандык көрсөткүчтүн деңгээлинде кармап туруу болот.

Коюлган максаттарга жетишүү үчүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы (мындан ары - КРУБ) акча-кредиттик саясаттын анын карамагындагы куралдарын колдонот. Баалык мүнөздөгү соккулардын пайда болгон инфляциялык басым күчөгөн учурда, эгерде ал соккулар узак созулса, КРУБ акча-кредиттик саясатын катаалдаштырат.

Негизги орто мөөнөттүү милдеттердин бири акча-кредит саясатынын натыйжалуулугун мындан ары жогорулатуу болуп саналат, анын ичинде пайыздык трансмиссиялык механизмдин ишин жакшыртуу, акча-кредит саясатынын куралдарын кеңейтүү, финансылык рынокторду өнүктүрүү жана банк секторунда атаандаштыкты күчөтүү аркылуу жогорулатуу.

Өзгөрүлмө алмашуу курсу саясаты сакталат жана зарыл болгон учурда КРУБ алмашуу курсунун кескин өйдө-ылдый болушуна жол бербөө максатында валюталык операцияларды ишке ашырат. Эл аралык резервдерди башкаруу резервдик активдердин коопсуздугун камсыздоону жана ликвиддүүлүктү колдоонун негизги принциптерин сактоону эске алуу менен жүзөгө ашырылат. Алтын-валюталык резервдин көлөмүн толуктоо максатында КРУБ дүйнөлүк финансылык рыноктордогу абалды эске алуу менен өлкөнүн ички рынокторунда улуттук валютага алтын сатып алат.

Эрте көңүл буруу системасынын принциптерин мындан ары жайылтуу жана башкаруу сапатын баалоону жана ички контролдоо системасын камтыган, коммерциялык банктардын ишин комплекстүү баалоону колдонуу боюнча иш улантылат. Ошондой эле, консервация режиминде болгон банктарды финансылык жакшыртуу боюнча иш-чаралар жүргүзүлөт, түз банктык көзөмөл режиминде болгон банктардын көйгөйлөрү чечилет.

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы террорчулукту (экстремизмди) каржылоого жана кылмыш жолу менен алынган кирешелерди мыйзамдаштырууга (адалдоого) каршы туруу, салымдарды коргоо, инспектордук текшерүүлөрдү өткөрүү маселелери боюнча банктарды жана банктык эмес финансылык-кредиттик мекемелерди жөнгө салуу боюнча ченемдик базаны өркүндөтүү боюнча ишти улантат.

Жалпысынан 2014-2016-жж. мезгилинде инфляциянын чоңдугу соккулар жок болгон шартта бир сандык көрсөткүчтөрдүн деңгээлинде болжолдонот.

Төмөнкү өбөлгөлөр жана шарттар инфляциянын болжолдонгон деңгээлинин негизи катары алынган: а) акча массасынын өсүшүн чектөө жана калктын аманаттарына дем берүү жана сурамды жөнгө салуу жолу менен инфляциянын монетардык курамын төмөндөтүү; б) негизги соода өнөктөрү - өлкөлөрүндө (Россияда - 5,0%, Казакстанда - 6,0-8,0%, дүйнөлүк экономикада - 3,7%) инфляциянын орточо көрсөткүчтөрүн болжолдоо; в) күйүүчү-майлоочу майларды берүүчү өлкөлөрдөн (РФ) туруктуу ташып келүүнүн тобокелдиктерин төмөндөтүү; г) бажы-тарифтик жөнгө салуунун механизмдерин ийгиликтүү колдонуу; д) АКШда сланец кенин өздөштүрүүнүн эсебинен, нефть продуктыларына баалардын орточо өсүшү (Urals 1 баррель үчүн 105 АКШ долларына чейин), е) калктын инфляциялык күтүүлөрү жана (е) кыска мөөнөттүү мезгилде керектөө бааларынын кескин өйдө-ылдый болушунан улам аларды мамлекеттик жөнгө салуу.

Инфляциянын өсүшүнө жол бербөө жана аны пландаштырылган коридордо кармап туруу үчүн ички рынокто баалардын туруктуулугун камсыз кылуу боюнча чаралардын комплексин жүзөгө ашыруу улантылат. Нефть продуктыларына, азык-түлүк товарларына чекене баалар рыногундагы жагдайга мониторинг туруктуу негизде жүргүзүлөт. Монополияга каршы мыйзамдарды бузуулар аныкталган учурда монополияга каршы жөнгө салуу чаралары колдонулат.

Орто мөөнөттүү келечекте атаандаштыкты коргоо, ак ниет эмес атаандаштыкты, баалык сөз байлашууну, рыноктун субъекттери өзүнүн үстөмдүк кылуучу абалы кыянаттык менен пайдаланууну, чайкоочулук кылып бааларды жогорулатууну табуу жана тыюу салуу, продукцияны өндүрүүчүлөр менен акыркы колдонуучулардын ортосунда ортомчулук звенолорду кыскартуу боюнча иш улантылат.

Өкмөттүн тарифтик саясаты кайрадан каралган, дүйнөлүк товардык-сырьелук рыноктордогу, инвестициялык саясаттагы жана мамлекеттик финансы секторундагы жагдай олуттуу өзгөргөн учурда инфляциянын иш жүзүндөгү мааниси белгиленген инфляциялык багыттан жогору болуп калышы мүмкүн, ошондуктан, инфляцияны баалоо кайрадан каралышы мүмкүн.

Азык-түлүк товарлардын айрым бир түрлөрүнө карата баалардын болжолдонгон орточо өсүшүнө карабастан, орто мөөнөттүү келечекте тамактануунун маанилүү продуктыларына карата баалар салыштырмалуу жогорку деңгээлдерде калышы мүмкүн. Тышкы баалык конъюнктурадан көз карандылыкты сактоо факторунан тышкары, ички баалык жагдай көбүн эсе, айыл чарба секторунун структуралык реформалары, өндүрүштүк потенциалды жана ата-мекендик товарлардын атаандаштыкка жарамдуулугун жогорулатуу, өлкөнүн тышкы экономикалык абалындагы өзгөрүү, анын ичинде Бажы союзуна кошулуу процесси менен байланыштуу, товар жана кызмат көрсөтүүлөргө сурам менен сунуштун ортосундагы баланс, администрациялык түрдө белгиленүүчү тарифтер, мамлекеттик кирешенин келип түшүүлөрүнүн туруктуулугун жана баланстуулугун камсыз кылуу жана бюджеттик консолидация боюнча чараларга ылайык финансылык жыл бою мамлекеттик чыгымдарды бир калыпта бөлүштүрүүнү камсыз кылуу сыяктуу факторлор менен аныкталат.

Фискалдык саясат

2014-2016-жылдарга фискалдык саясаттын негизги максаттары салыктык жана бажылык башкаруунун системасын өркүндөтүү, тышкы сооданы өнүктүрүүгө көмөк көрсөтүү, экономиканын экспортко багытталган багыттарына дем берүү, ишкерлер жана контролдоочу органдардын укуктарын акылга сыярлык теңделишине жетишүү, контролдоочу органдардын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу жана ачык-айкындыгын камсыздоо, белгиленген стандарттарга ылайык бажылык жана бажыга байланыштуу объекттердин инфраструктурасын жакшыртуу болот.

Орто мөөнөттүү келечекте фискалдык саясат экономиканы стабилизациялоого жана бюджеттин тартыштыгын план ченемдүү жеңип чыгуу мезгилинин аягында жетишүүгө мүмкүн боло турган чыгымдарга салыштырганда мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүнүн өсүшү чыгаша бөлүгүнөн алга өсүшүнө жетишүүгө жана жалпысынан, төмөнкү милдеттерди чечүүгө багытталган:

- салыктык жана бажылык саясатты экономикалык ишти жөнгө салуунун кыйыр ыкмасы катары колдонуу;

- ар кандай деңгээлдеги бюджеттердин киреше бөлүгүн түзүү жана мамлекеттин фискалдык саясатын чечүү үчүн салыктык төлөмдөрдү пайдалануу.

2014-2016-жылдары фискалдык саясаттын негизги чаралары: а) салык төлөбөгөндөрдү контролдоону катаалдаштыруу жолу менен экономикада атаандаштык шарттарын түзүү, экономиканы көмүскөдөн чыгаруу жана массалык маалымат каражаттарында жарыялоо жолу менен кош бухгалтерия жана көмүскө схемалар менен күрөштү күчөтүү; б) салыктык жана бажылык кызматтарды модернизациялоону жана автоматташтырууну аяктоо; в) чакан жана орто бизнес үчүн атайын салыктык режимди өнүктүрүү жана ыкмаларды өзгөртүү боюнча мамлекеттин стратегиясын аныктоо, ошондой эле, ишин патенттин негизинде жүргүзгөн чакан жана орто бизнести өнүктүрүүнү колдоого багытталган салык салуунун жөнөкөйлөтүлгөн системасын өркүндөтүү; г) Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин Казна системасын, салык органдарын кошо алганда салыктык укуктук мамилелердин катышуучулары менен Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин ортосунда бирдиктүү маалыматтык тармактар түзүү жана электрондук маалымат алмашууну камсыздоо; д) инновациялык ишке дем берүү жана ачык иштеп жаткан ишканаларга салыктык жеңилдиктерди берүү; е) салыктык эсепке алууну, отчеттуулукту, бардык салык жол-жоболорун максималдуу жеңилдетүү жана аларды башкаруунун мамлекеттик жана жергиликтүү органдарынын кызматкерлерине эмес, салык төлөөчүлөр үчүн ыңгайлуулук жагынан карап чыгуу; ж) салыктык сотту жана сотторду даярдоо үчүн тиешелүү шарттарды түзүү; з) бажылык жана бажыга байланыштуу инфраструктураны модернизациялоо, анын ичинде бажылык контролду жана товарларды жана транспорттук каражаттарды бажылык тариздөөнү жүргүзүүдө заманбап маалыматтык технологияларды жайылтуу, бул товарларды жол жоболоштуруу убактысын кыскартууга алып келет; и) алдын ала декларациялоону жайылтуу, бул Тышкы экономикалык иш-аракеттин катышуучуларына декларацияны күн мурунтан тапшырууга жана төлөмдөрдү төлөөгө мүмкүндүк түзөт; к) текшерүүлөр маселелери боюнча бажылык жана салыктык иште тобокелдикти башкаруу системасына өтүү; л) эркин экономикалык зонанын субъекттерине салык салууну оптималдаштыруу; м) бажылык тариздөө жана бажылык контролдоо жол-жоболорун оптималдаштыруу; н) "Бирдиктүү терезе" принциптерине негизделген бажы кызматынын автоматташтырылган маалымат системасын жайылтуу; о) төлөмдөрдү компьютердик системалар аркылуу фискалдаштыруу жана аларды ыйгарым укуктуу органдын мониторингине киргизүү; п) КНС төлөөчүлөргө КНС - эсебин киргизүү.

Инвестициялык саясат

Экономикалык өсүштүн темпин калыбына келтирүүдө, анын ичинде орто мөөнөттүү келечекте өлкөнү туруктуу социалдык-экономикалык өнүктүрүү үчүн базалык шарттарды түзүүнүн негизги учурда өлкөнүн инвестициялык жагымдуулугунун шарттарын жакшыртуу жана экономиканы өнүктүрүүгө багытталган улуттук масштабдагы долбоорлорду максаттуу инвестициялоо болуп саналат.

Бул үчүн саясаттын төмөнкү чаралары ишке ашырылат: (а) өлкөнүн экономикалык потенциалын жогорулатуу үчүн интенсивдүү экономикалык өнүгүүнүн туруктуу борборлорун түзүү. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик өнүктүрүү банкын жана адистештирилген инвестициялык фонддорду түзүү жана натыйжалуу иштетүү жүзөгө ашырылат. Мамлекеттик ресурстар бизнес үчүн жагымсыз, бирок маанилүү социалдык мааниге ээ болгон экономиканын секторлоруна жумшалат: улуттук долбоорлор; социалдык турак жайды кошо алганда, ипотека; лизинг операциялары; (б) инвестицияларды тартуу боюнча институтту түзүү, анын функциясына экономиканын секторлорунун жана жеке сектордун инвестициялык мүмкүнчүлүктөрүн дыкат иштеп чыгуу. артыкчылыктуу долбоорлорду тандоо жана ишкерлерге керектүү маалыматтарды жана башка кызматтарды сунуштоо кирет; (в) өзүнүн аманат каражатын ата-мекендик чакан жана орто бизнеске жумшоону чечкен Кыргызстандан кеткен эмгек мигранттары үчүн жөнгө салуучу, салыктык, администрациялык жана башка жеңилдиктерди түзүү; (г) мамлекеттик инвестициялар программасын кыскартуу жана аны өлкөнүн инфраструктурасы үчүн стратегиялык маанилүү болгон программаларды колдоого гана багыттоо.

"Мамлекеттик-жеке өнөктөштүк жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайыкташтыруу максатында мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүү жана кеңейтүү иштери жүргүзүлөт, анын ичинде салык, бажы жана жер кодекстерине өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизилет.

Мамлекеттик инвестициялар программасынын долбоорлорун ишке ашырууга жана долбоорлорду тандоого контролду күчөтүү, мамлекет тарабынан кошо каржылоо механизмин оитималдаштыруу керек. Ага байланыштуу, тышкы займдарды тартуу жана пайдалануунун конкреттүү механизмин белгилөө, тартылган каражаттарды пайдалануунун ачык-айкындыгын камсыздоо жана экономикага тийгизген таасиринин натыйжалуулугун баалоо керек.

Төмөнкүлөрдү камсыз кылуучу чаралар иштелип чыгат:

- мамлекеттик инвестициялар программасын ишке ашырууга ата мекендик курулуш жана башка компанияларынын катышуусун кеңейтүү, инвестициялык курамдын үлүшүн жогорулатуу жана ушул долбоорлордун алкагында товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдүн импортунун үлүшүн кыскартуу;

- бизнес жана экономика менен байланыштуу эл аралык рейтингдерде позицияларды сактоо жана жакшыртуу үчүн туруктуу мониторинг жана мониторинг жүргүзүүдө табылган көйгөйлөрдү жокко чыгаруу боюнча оперативдүү чечимдерди кабыл алуу;

- мамлекеттик инвестициялар программасын натыйжалуу жөнгө салуу үчүн тиешелүү ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу жана кабыл алуу.

Реалдуу секторду өнүктүрүү

Өнөр жай(5). 2014-2016-жылдары Кыргыз Республикасындагы өнөр жай саясаты ушул сектордун артыкчылыктуу багыттарын өнүктүрүүгө, ошондой эле иштебей токтоп тургандардын ишин жакшыртууга жана жаңы өндүрүштүк кубаттуулуктарды ишке киргизүүгө багытталат.

2014-2016-жылдары өнөр жай продукциясынын өсүү темпи жылына орточо 8,9% деңгээлинде, ал эми "Кум-Төр" кенин иштетүү боюнча ишканаларсыз - 106,2% деңгээлинде болжолдонууда.

Өнөр жай продукциясынын өсүшүнө төмөнкүлөрдун эсебинен жетишүү болжолдонууда:

- иштебей токтоп турган ишканалардын ишин калыбына келтирүү, иштеп жаткан кубаттуулуктарды натыйжалуу пайдалануу жана иш менен камсыздоону жогорулатуу;

- "Кум-Төр Гол Компани" ЖАКтын ишин активдештирүү, "Кыргызалтын" ААКда көлөмдү арттыруу, Бозымчак, Иштамберди, Жамгыр кенин өздөштүрүү;

- жергиликтүү сырьену, ресурстарды кайра иштетүүгө жана колдонууга жана жогорку кошумчаланган наркы менен товарларды өндүрүүгө багыт алган ишканаларды жана тармактарды өнүктүрүү;

- энергетика секторунун өндүрүштүк кубаттуулуктарын ишке киргизүү жана модернизациялоо;

- "Кара-Кече" кенин иштетүүчү көмүр ишканаларынын ишин стабилдештирүү, өлкөнүн энергетикалык коопсуздугун камсыз кылуу максатында ата-мекендик көмүрдү пайдаланууну кеңейтүү;

- ишканаларды жаңыртууга жана модернизациялоого, жаңы лизинг компанияларын түзүүгө көмөк көрсөтүүгө арналган мамлекеттик кредиттер системасын түзүү;

- тигүү бизнесин өнүктүрүү, жаңы ишканаларды куруу жана Бишкек шаарынын жаңы конуштарында тигүү технополисин уюштуруу жолу менен аракеттенүүдөгү өндүрүштү кеңейтүүчү шарттарды түзүү;

- айыл чарба продукциясын кайра иштетүү боюнча мини-цехтерди уюштуруунун жана ички рынокто алкоголь продукциясынын мыйзамсыз жүгүртүү жана контрабанда менен күрөштү катаалдаштыруунун эсебинен кайра иштетүүчү тамак-аш тармагын өнүктүрүү боюнча иш-чаралар;

- тышкы рыноктордо ата-мекендик товарларды өткөрүү;

- ишканалардын финансылык абалын жакшыртууга көмөк көрсөтүүчү ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу.

Ата-мекендик өнөр жайдын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуунун жана инновациялык өнүктүрүүнүн милдети кесиптик-техникалык билим берүү системасында даярдоо жолу менен аны квалификациялуу кадрлар менен камсыздоонун эсебинен чечилет.

Жалпысынан, өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү өндүрүштүн көлөмүн тоо-кен казуу тармагында - 7,0%га, кайра иштетүү өнөр жайында - 10,6%га жана энергетикада - 0,6%га жогорулатуунун эсебинен жетишилет.

Тоо-кен казуу тармагында өндүрүштүн жылына орточо 7,0% реалдуу өсүшүнүн туруктуу темптериие жетишүү төмөнкүлөрдүн эсебинен болжолдонууда:

(а) "Кара-Кече" көмүр кенин иштетүүчү кубаттуулуктарды өнүктүрүүнүн, "Сүлүктүшахтакурулуш" АК, "Сүлүктүкөмүр" АК, "Жыргалаң" АК, "Беш-Бурхан" аракеттенүүдөгү көмүр ишканаларында тоо-кен казуу иштерин өнүктүрүүнүн эсебинен көмүрдү, лигнитти, чымды казып алууну 2016-жылы 2015-жылга карата 16,7%га жогорулатуу. Бюджеттик керектөөчүлөргө, республиканын калкына көмүрдү ташып келүүнүн жетишилген көлөмдөрүн сактоо, ошондой эле, Бишкек шаарынын ЖЭБ жергиликтүү көмүрлөрдү ташып келүүнү 2016-жылы 700 миң тоннага чейин жогорулатуу көмүрдү казып алуунун көлөмүн 1400 миң тоннага чейин арттырууга мүмкүндүк түзөт;

(б) нефтини кайра иштетүүчү ишканаларды айрыкча толук иш менен камсыздоонун эсебинен 2014-жылга карата 2016-жылы 5,9%га нефтини казып алууну жогорулатуу;

(в) жылына орточо 9,4% табигый курулуш материалдарын казып алууну жогорулатуу.

Кайра иштетүү өнөр жайында орто мөөнөттүү мезгилде көлөмдүн өсүшү айыл чарба продукциясын кайра иштетүү (7,2%га), металлургия өндүрүшү (14,9%га), текстиль жана тигүү өндүрүшү (4,0%га), нефть продуктыларын өндүрүү (9,3%га), химиялык өндүрүш (9,0%га) жана курулуш материалдарын өндүрүү (3,9%га) сыяктуу тармактарда орточо өндүрүштүн өсүшүнүн эсебинен болжолдонууда.

Айыл чарба продуктыларын кайра иштетүүнүн көлөмүн жогорулатууга жаңы технологияларды жайылтуунун эсебинен чыгарылуучу продукциянын сапатын жогорулатуу, ички рынокту бажы-тарифтик жөнгө салуу боюнча кабыл алынуучу коргоо чаралары, салыктык мыйзамдарды өркүндөтүү көмөк көрсөтөт. Кыргыз Республикасынын Салык кодексинин 239-беренеси менен мурда сунушталган үч жылдык мөөнөткө КНСти төлөөдөн бошотууну узартуу жолу менен айыл чарба продукциясын кайра иштетүүчүлөргө мамлекеттик колдоо көрсөтүү максатында "Кыргыз Республикасынын Салык кодексине өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын 2012-жылдын 5-декабрындагы № 194 Мыйзамы кабыл алынган.

Металлургия өндүрүшүндө өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшү "Кум-Төр Голд Компани" ЖАКтын ишин калыбына келтирүүнүн жана активациялоонун, Солтон-Сары, Терексай кендеринде, "Макмалалтын" комбинатында иштин көлөмүн жогорулатуунун жана "Иштамберди", "Жамгыр" жана "Бозымчак" - жаңы кендерин ишке киргизүүнүн эсебинен көлөмдү жогорулатуу менен камсыз кылуу болжолдонууда.

2014-2016-жылдары текстиль жана тигүү өндүрүшүндө продукция өндүрүшүнүн көлөмүн жогорулатуу негизинен, сатуунун жаңы рынокторун өздөштүрүүнүн, өндүрүштүк кубаттуулуктарды максималдуу иштетүүнүн, жаңы ишканаларды ишке киргизүүнүн жана экспорттук ташып келүүлөрдү жогорулатуунун эсебинен болжолдонууда. Болжолдуу көрсөткүчтөрдү аткарууну 2013-2015-жылдарга Кыргыз Республикасынын текстиль жана тигүү өндүрүшүн өнүктүрүү программасынын (КРӨнүн кароосунда) алкагында жүзөгө ашыруу каралууда. Ошону менен бирге, тигүү технополисин уюштуруу боюнча иш-чараларды жүргүзүү пландаштырылууда, мында 35 ишкананы жана 10 миңдин тегерегиндеги жумуш орундарын түзүү болжолдонууда.

Нефть продуктыларын жана ядролук материалдар өндүрүшүндө көлөмдүн өсүшү нефтини кайра иштетүүчү заводдорду куруунун жана ишке киргизүүнүн эсебинен камсыздоо болжолдонууда:

- Чүй облусунун Жайыл районунда жылына 750 миңге жакын куб.м даяр продукциясын, анын ичинде тунук күйүүчү майлоочу-материалдар, ар түрдүү октандык сандагы бензин, дизель отуну, мазут алуу менен кубаттуулугу 750 миң чийки нефть болгон "Чайна Петроль Компани "Джунда" ЖЧКсын;

- Чүй облусунун Токмок шаарында кубаттуулугу жылына 410 миң тонна болгон "Токмок ишкер нефтини кайра иштетүүчү заводу" ЖЧКсын (автомобиль бензини, жеңил дизель отуну, суюлтулган газ ж.б. продукция).

Аталган өндүрүштөрдү колдонууга киргизүү республиканы бензин, дизель отуну, ошондой эле суюлтулган газ менен камсыз кылууга мүмкүндүк түзөт, бул ушундай продукцияга Кыргыз Республикасынын импорттук көз карандылыгын кыскартуу маселесин чечүүгө мүмкүндүк түзөт.

Ядролук материалдарды өндүрүү тармагында "Кара-Балта тоо-кен комбинаты" ААКсын комплекстүү өнүктүрүү, зыянсыздандыруу жана жок кылуу максатында анын калдык сактагычтарын кайрадан иштетүү каралууда.

Химиялык өндүрүштө 9,0%га болжолдонгон орточо көлөмдөрдү жогорулатуу 2012-жылдын башынан тартып "Кыргыз химия-металлургия заводу" ААКда монокристалл кремнийин өндүрүүнү кайрадан баштоо, төмөнкү горизонтту суудан арылтууга байланыштуу Айдаркен сымап АКда сымап кенин казып алууну жогорулатуу менен байланыштуу. 2013-жылдан тартып 2016-жылга чейинки мезгилде сырдоочу лак материалдарды, самын каражаттарын, фармацевтика өндүрүшүн стабилизациялоо күтүлүүдө.

Курулуш материалдар өндүрүшүндө өндүрүштүн олуттуу өсүшү, негизинен, цемент жана айнек өндүрүшүнүн өнүгүүсү менен аныкталат, алардын үлүшүнө тармакты өндүрүүнүн жалпы көлөмүнөн 60%ы туура келет. Болжолдонуучу өсүш төмөнкүлөрдүн эсебинен камсыздалат:

- "Иитергласс" ЖЧКнын долбоордук өндүрүштүк кубаттуулугуна жетишүүдөн, мында 2016-жылга карата өндүрүштүн көлему 22,0 млн. кв.метр айнекти түзөт;

- цемент заводдорунун ийгиликтүү иштешинен: "Кант цемент заводу" ААКсы; "Түштүк-Кыргыз Цемент" ЖАКы; "Курулуш материалдарынын түштүк комбинаты" ЖЧКсы; "Курментыцемент" ААКсы;

- бетондон курулуш конструкцияларын, цемент жана бетон конструкциялык элементтерин; товардык бетонду; кургак бетон аралашмаларын өндүрүү; айнектен жана жаратылыш ташынан жасалган буюмдарды, курулушта колдонулуучу жаратылыш ташын кесүү жана иштетүү сыяктуу курулуш материалдарынын номенклатурасын чыгаруу көлөмүн жогорулатуу.

Орто мөөнөттүү мезгилге курулуш секторунун болжолдогон өнүгүүсү жергиликтүү сырьенун негизинде курулуш материалдарын, буюмдарын жана конструкцияларын өндүрүүнүн өсүшүнө, ошондой эле бир катар машина куруу ишканаларында өндүрүштүн өсүшүнө дем берүүчү таасирин тийгизет.

Мындан тышкары, өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнүн болжолдонгон өсүшү жыгач иштетүү боюнча ишканалардын туруктуу ишинин жана жыгач буюмдарын өндүрүүнүн, целлюлоза-кагаз өндүрүшүнүн жана басма ишинин, резина жана пластмасса буюмдарын өндүрүүнүн, машина жана жабдууларды, электр жабдууларын, электрондук жана оптикалык жабдууларды, транспорт каражаттарын өндүрүүнүн эсебинен жетишилет.

2014-2016-жылдары электр энергиясында 14,5-14,8 млрд. кВт. саат электр энергиясын иштеп чыгуу болжолдонууда. 2013-жылдын 1-январына карата Токтогул суу сактагычындагы суунун көлөмү 14,95 млрд. куб.м, бул 2011-жылдын деңгээлинен 2,3 млрд. куб.м аз. Токтогул суу сактагычында суу ресурстарынын запасын топтоо жана аларды рационалдуу пайдалануу маселесине көңүл бурулууда. 2013-2016-жылдарга электр энергиясын иштеп чыгаруунун болжолдуу көрсөткүчтөрү каралып жаткан мезгилге Токтогул гидротүйүнүнө суунун көп жылдан берки орточо агымын эске алуу менен эсептелген. Электр энергияны ички керектөөнү канааттандыруу, ошондой эле Токтогул суу сактагычында суунун терең чыгымдалышына жол бербөө максатында электр энергияны экспорттоонун көлөмүн акырындык менен төмөндөтүү каралган.

Республиканы электр менен камсыздоодо коңшу мамлекеттердин тармактарына көз карандысыздыкты камсыз кылуу үчүн республиканын түштүгүндө 500/220/35 кВ "Датка", республиканын түндүгүндө "Кемин" көмөкчү чордондорунун жана 410 км узундуктагы 500 кВ "Датка-Кемин" электр берүү линияларынын курулушун аяктоо белгиленген.

2013-2016-жылдарга планда төмөнкүлөр каралган:

- 2014-жылы Бишкек шаарынын ЖЭБин реконструкциялоону баштоо (аяктоо - 2016-жыл);

- 2015-жылы Камбар-Ата ГЭЧ-1 курулушун баштоо (2024-жылы аяктоо);

- 2013-жылы Токтогул ГЭЧти реконструкциялоону баштоо (2016-жылы аяктоо);

- 2014-жылы Жогорку Нарын каскадынын ГЭЧтерин курулушун баштоо (2019-жылы аяктоо).

Жалпысынан өлкөдө энергия чыгымдарын төмөндөтүү жана энергия үнөмдөө боюнча чараларды иштеп чыгуу энергетиканы жана экономиканы өнүктүрүүдөгү зарыл учурлардан болуп эсептелет, бул республиканын башка энергия ресурстарына, анын ичинде көмүр-суутек чийки затына болгон көз каранды шарттарында өтө актуалдуу болуп эсептелет.

Электр энергетика секторун финансылык жакшыртууга багытталган саясат чаралары туруктуу бойдон калат, бул үчүн электр энергиясынын жоготууларынын деңгээлин жылына 3,2%га төмөндөтүү жана берилген эсептер боюнча жыйымды 100% чогултуу зарыл, бул энергия компанияларынын техникалык абалын жакшыртууга финансылык каражаттардын көлөмүн жогорулатууга мүмкүндүк түзөт.

Иштебей токтоп турган 67 ишкананы, жарым кубаттуулукта иштеп жаткан миңден ашык ишканаларды иштетүү, Талды-Булак-Сол жээк ("Алтынкен" ЖЧКсы), Насонов ("Кайди" ЖЧКсы), "Жетим", "Кум-Бел", "Шамбесай", "Жерүй", "Куру-Терек", "Андаш" кендерин иштетүү экономикалык өсүштүн реалдуу резерви болуп калат.

Өнөр жай продукциясын өндүрүүдө негизги салым Чүй, Ысык-Көл жана Жалал-Абад облустары жана Бишкек шаары тарабынан күтүлүүдө. 2016-жылы өнөр жай продукциясын дүңүнөн чыгарууда ушул региондордун суммалык салыштырма салмагы 91,8% түзөт.

Орто мөөнөттүү мезгилде өнөр жайда төмөнкү тобокелдиктер жана коркунучтар орун алышы мүмкүн:

- сырьелук жана материалдык ресурстардын импортуна ашыкча көз карандылык;

- квалификациялуу адистердин тартыштыгы;

- жеке жүгүртүү каражаттарынын жетишсиздиги;

- жогорку пайыздык ставкалардан улам коммерциялык кредиттерди алуунун чектелүүлүгү негизги фондду жаңыртууга, жаңы технологияларды өздөштүрүүгө тоскоолдук түзүп, бул баасы жана сапаты боюнча ата-мекендик товарлардын көпчүлүгүнүн атаандаштыкка жөндөмсүздүгүнө алып келет;

- суунун аздыгынан электр энергиясы менен камсыздоодогу көйгөйлөр;

- энергиянын альтернативдүү булактарына өтүүгө байланыштуу кошумча финансылык чыгымдар;

- газ берүүнүн туруксуздугу;

- жаңы объекттерди ишке киргизүү боюнча пландаштырылган иш-чаралардын инвесторлор тарабынан аткарылбагандыгы;

- баалардын рыноктук конъюнктурасынын жана валюталык курстун өйдө-төмөндүгү;

- жабдуулардын интенсивдүү эскириши жана аларды жаңыртууга каражаттардын жоктугу;

- импорт боюнча алынган сырьелордун жана материалдардын кымбаттоосунан, продукциянын өздүк наркынан жогорулугунан улам продукциянын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн төмөндөшү;

- өнөр жай объекттерин ишке киргизүүнү токтотууга алып келүүчү жергиликтүү калктын айрым бөлүгү менен жер казынасын пайдалануучулардын карама-каршы туруусу.

Айыл чарбасы. Агрардык сектор өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун жана калкты жумуш менен камсыздоодо экономиканын негизги секторлорунун бири бойдон калууда. Бул секторду өнүктүрүү өнөр жай ишканаларын сырьелук ресурстар, калкты тамак-аш азыктары менен камсыз кылууга жана ИДП кошумчаланган наркынын ири бөлүгүн калыптандырууга мүмкүндүк түзөт.

2014-2016-жылдары айыл чарбасынын реалдуу өсүшүнүн темпи жылына орточо 2,8% деңгээлинде болжолдонууда, мында ИДПнын түзүмүндөгү орточо салыштырма салмагы 14,7%ды, ал эми ИДПнын өсүшүнө салымы - 0,4 пайыздык пунктту түзөт.

Жалпысынан, орто мөөнөттүү мезгилге агро өнөр жай секторун өнүктүрүү, айыл чарба өндүрүүчүлөрүн каржылоо аркылуу айыл чарба продукциясынын кайра иштетүү жана экспорттоо үлүшүн жогорулатуу жагына багытталышы керек, ал 2011-жылы эле башталган. 2013-жылы фермерлерди колдоо үчүн 400,0 млн. сом өлчөмүндө пландаштырылган жеңилдиктүү кредиттерди субсидиялоо ("Айыл чарбасын каржылоо" долбоорун бекитүү тууралуу" Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 12-январындагы № 10 токтому) айыл чарбасын өнүктүрүүгө көмөктөшүп, орто мөөнөттүү мезгилде мультипликаттуу натыйжа берет.

Айыл чарба өндүрүшүнүн структурасы негизинен, тиешелүүлүгүнө жараша 54,3% жана 44,4% орточо салыштырма салмакта өсүмдүк өстүрүү жана мал чарба продукциясынан турат.

2014-2016-жылдарда өсүмдүк өстүрүүдө 3,6% деңгээлде өсүшү болжолдонгон орточо темптери техникалык өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун, жазгы-талаа иштерин өз убагында өткөрүүнүн жана өсүмдүктөрдүн эгилип жаткан кондициялык үрөндөрүнүн салыштырма салмагын жогорулатуунун, айдоо аянттарынын структурасын оптималдаштыруунун, үрөндөрдүн сортторун жакшыртуунун, кайра себүүнү жайылтуунун, машина-трактордук паркты жаңыртуунун, толугу менен пайдаланылбаган айдоо жерлерди кыскартуунун эсебинен камсыздалат. Өсүштүн орточо темпи, негизинен, төмөнкүлөрдү өндүрүүнүн эсебинен камсыздалат:

- түшүмдүүлүгүн 2,6 ц/га жогорулатуу менен шартталган дан өсүмдүктөрүн;

- кант кызылчасын - түшүмдүүлүктү 7,4 ц/га, ошондой эле айдоо аянтын - 0,3 миң га жогорулатуунун эсебинен;

- картошканы жана жашылчаларды тиешелүүлүгүнө жараша 11,3 ц/га, 9,5 ц/га түшүмдүүлүктү жогорулатуунун эсебинен.

Мал чарбасынын продукциясын өндүрүүдө 1,9% деңгээлинде орточо реалдуу өсүш мал башын көбөйтүү, асыл тукум малдын генофондун жакшыртуу, жайыттарды рационалдуу пайдалануу, зооветсервистердин жана жеке ветеринардык кызматтардын тармактарын кеңейтүүнүн эсебинен селекциялык - асыл тукумдук ишти жакшыртуу жолу менен камсыздалат. Мында тирүүлөй салмакта эт өндүрүү 1,9%, жумуртка - 1,2%, сүт продукциясы - 1,9% жана жүн - 2,3% өсүшү болжолдонууда.

Орто мөөнөттүү мезгилде мамлекеттин айыл чарбасындагы саясаты айыл чарба өндүрүүчүлөрүн төмөнкү багыттарда колдоо аркылуу ишке ашырылат: (1) айыл чарба өндүрүүчүлөрүн укуктук колдоо; (2) айыл чарба өндүрүүчүлөрүн финансылык ресурстар менен колдоо; (3) айыл чарба өндүрүүчүлөрүн үрөнчүлүктүн жана асыл тукум мал чарбасынын жетиштүү жана сапаттуу кызматтары менен камсыздоо; (4) айыл чарба өндүрүшүн өсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын дартка чалдыгышынан коргоо; (5) айыл чарба өндүрүшүнүн суу ресурстары менен жетиштүү камсыздалышына көмөк көрсөтүү; (6) жерлердин азыктуулугун жогорулатууга жана аларды натыйжалуу пайдаланууга көмөк көрсөтүү; (7) айыл чарба өндүрүшүн жогорку деңгээлдеги илимий, технологиялык жана кадрдык колдоо менен камсыздоо; (8) ишти пландаштырууда жана продукцияны сатууда айыл чарба товар өндүрүүчүлөрүнө жардам берүү.

Болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетишүү үчүн төмөнкү чараларды ишке ашыруу пландаштырылууда:

- өндүрүштүн көлөмдөрүнүн өсүшүнө дем берүү;

- айыл чарбалык, сервистик жана башка кызматтарды көрсөтүүчү айыл чарба (агро өнөр жай) товар өндүрүүчүлөрүнүн, уюмдарынын негизги каражаттарын жаңыртууга көмөк көрсөтүү;

- ички рынокту коргоо;

- негизги ресурстарга жана рынокторго жетишүүдө шарттарды теңдөө жана атаандаштыкты өнүктүрүү;

- азык-түлүк рыногунда тең салмактуулукту сактоо (продукцияны сатып алуу жана азык-түлүк интервенциялары).

Агрардык секторду өнүктүрүү саясатынын болжолдонгон мезгилге белгиленген чараларын ишке ашыруу эгүү жана жыйноо иштерин оптималдуу агротехникалык мөөнөттө жүргүзүүгө, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жана айыл чарба товар өндүрүүчүлөрүнүн кирешелүүлүгүн жогорулатууга, айыл чарба продукциясынын экспортун жогорулатууга мүмкүндүк түзөт.

2020-жылга чейин Кыргыз Республикасынын айыл чарбасын өнүктүрүү стратегиясынын долбоору иштелип чыгууда, аны ишке ашыруу ички рыноктун керектөөлөрүн жабуу жана экспорттун ордун толтуруу үчүн сапаттуу атаандаштыкка жөндөмдүү айыл чарба продукциясын жана азык-түлүктү өндүрүүнү камсыздайт.

Орто мөөнөттүү келечекте дээрлик бардык региондордо айыл чарбасынын өсүшүнүн реалдуу темптерин жогорулатуу күтүлүүдө. Айыл чарба продукциясын дүң чыгарууга негизги салымды Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад жана Ош облустары кошот, алардын суммалык салыштырма салмагы 74,2% түзөт.

Бул сектордогу негизги тобокелдиктер болуп төмөнкүлөр эсептелет:

- жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттар;

- отунга жана күйүүчү майлоочу майларга баанын туруксуздугу;

- минералдык жер семирткичтердин тартыштыгы;

- финансылык ресурстарга жетишүүнүн чектелгендиги;

- айыл чарба жерлеринин кунарсыздыгы, айыл чарба продукциясынын жана жабдуунун эскириши жана алардын жетишсиздиги;

- кыргызстандык товар өндүрүүчүлөрдүн чектеш мамлекеттердин рынокторуна чыгуусунда кыйынчылыктарды жараткан соода тоскоолдуктары.

Курулуш. Экономиканын курулуш секторун тездетилген темпте өнүктүрүү болжолдонот жана орто мөөнөттүү келечекте улуттук экономиканын туруктуу өнүгүүсүн камсыз кылуучу маанилүү багыттардын бири болуп калат.

2014-2016-жылдарда экономиканы жана социалдык чөйрөнү өнүктүрүүгө каржылоонун бардык булактары боюнча негизги капиталга инвестициялар 2014-жылдагы 89,6 млрд. сомдон 2016-жылы 142,2 млрд. сомго чейин пайдаланылат жана орточо 17,4%га өсөт.

Капиталдык салымдардын структурасы 2016-жылы ички инвестициялардын 64,3% үлүшүн 65,4%га чейин көбөйүү жагына өзгөрөт жана тиешелүүлүгүнө жараша тышкы инвестициянын үлүшү 35,7%дан 34,6%га чейин кыскарат.

Ички инвестициялардын түзүмүндөгү негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаттары ээлейт, 88,8%дан көбүн түзөт, ал эми тышкы инвестициялардын түзүмүндө чет өлкөлүк кредиттер - 64,5%ды, түз инвестициялар - 25,8%ды түзөт.

Капиталдык салымды өздөштүрүүнүн болжолдуу көлөмүнөн улам 2014-2016-жылдары курулуштун өсүш темпи орточо 117,9% деңгээлинде күтүлүүдө. Ошол эле учурда курулуш тармагынын салыштырма салмагы ИДПга карата 2014-жылдагы 6,0%дан 2016-жылы ИДПга карата 7,7%га өсөт. Болжолдогу мезгилде курулуш секторунун экономикалык өсүш темпине тийгизген таасири оңдуу болуп, орточо 1,09 пайыздык пунктту түзөт.

Курулуш тармагын өнүктүрүү жергиликтүү сырьенун негизинде курулуш материалдарын, буюмдарын жана конструкцияларын өндүрүүнүн өсүшүнө дем берүүчү таасир көрсөтөт.

Курулуш тармагын өнүктүрүүгө жагымдуу шарттарды түзүү үчүн уруксат берүү жол-жоболору олуттуу жөнөкөйлөтүлдү, талап кылынуучу документтердин мөөнөтү жана саны кыскартылды. Артыкчылыктуу милдеттердин бири арзан турак жайды куруу болуп саналат. "Арзан турак жай" программасы кабыл алынат, анда төмөнкүлөр каралат: (1) 10-20 жылда төлөп берүү мөөнөтү менен калк үчүн ипотекалык кредиттөөнүн механизмин ишке киргизүү; (2) калктын турак жай сатып алуусу үчүн жеңилдетилген кредит берүү; (3) сейсмикалык туруктуулук жана коммуникациялар, инженердик тармактар менен камсыздыгы боюнча курулуш райондорун аныктоо; (4) бюджеттик кызматкерлер үчүн көп кабаттуу үйлөрдү куруу.

Курулуш үчүн жер тилкелерин бөлүп берүүдө чечим кабыл алуу системасын өркүндөтүү үчүн төмөнкүлөр: (1) жер тилкелерин бөлүп берүү, сейсмикалык коопсуздуктун талаптарын милдеттүү аткаруу маселелери боюнча ченемдик укуктук актыларга (Жер кодекси, Шаар куруу кодекси, Шаар куруу жана архитектура жөнүндөгү мыйзамга жана башка ченемдик укуктук актыларга) түзөтүүлөр киргизилет; (2) Кыргыз Республикасынын калктуу конуштарындагы курулуш үчүн берилген жер тилкелеринин маалыматтарынын маалыматтык банкы иштелип чыгат; (3) калктуу конуштардын инженердик инфраструктурасын инвентаризациялоо жана акырындап реконструкциялоо боюнча иш-чаралар планы кабыл алынат.

2014-2016-жылдарда курулушта жеке турак жай куруу объекттери; транспорттук магистралдык объекттер; энергетика объекттери (өлкөнүн аймагын бирдиктүү энергетикалык алкакка бириктирүүчү электр берүү линияларын куруу боюнча иштер) артыкчылыктуу багыттар болуп калат.

Ресурстардын чектелүү экендигин эске алуу менен өлкөнүн базалык инфраструктурасын - жолдорду жана коммуникацияларды, энергетиканы, ирригацияны гана каржылоо жана өнүктүрүү колдоого алынат.

2014-2016-жылдарда республикалык бюджеттин эсебинен капиталдык салымдарды төмөнкүлөргө жумшоо болжолдонууда:

- социалдык маанидеги объекттерди, анын ичинде билим берүү, саламаттыкты сактоо, маданият жана спорт чөйрөсүндөгү объекттерди, турак жай куруу объекттерин курууга жана реконструкциялоого, ошондой эле республикадагы авто жолдорду курууга жана реконструкциялоого;

- 2014-жылы Баткен облусунун Баткен районундагы Чарбак, Таян, Сай айылдарында 37,7 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмүндө суу өткөргүч түйүндөрүн курууга;

- 2014-жылы чек арачылар үчүн Баткен облусунун Баткен районундагы Таян айылында 6,2 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен чек ара постунун имаратын курууга;

- 2013-2015-жылдары 30 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Баткен облусунун Баткен районундагы Көкташ-Аксай-Тамдык авто жолун курууга;

- Кыргыз Республикасында 2011-2015-жылдары суу чарба объекттерин куруунун жана жаңы сугат жерлерди өздөштүрүүнүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 16-майындагы № 229 токтому менен бекитилген Мамлекеттик программасы боюнча иш-чараларды ишке ашырууга.

Ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын эсебинен капиталдык салымдарды төмөнкүлөргө:

- каралган капиталдык салымдарды "Кумтөр" кенинин объекттерин курууга жана жабдууларды модернизациялоого жана сатып алууга;

- 2014-жылы 10,8 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Манас эл аралык аэропорту" ААКнын өз каражаттарынын эсебинен "Баткен", "Исфана", "Жалал-Абад" аэропортторун реконструкциялоого;

- 2013-2014-жылдары 11,3 млн. АКШ доллары өлчөмүндө "Манас эл аралык аэропорту" ААКнын өз каражаттарынын эсебинен "Манас", "Ош", "Ысык-Көл" аэропорттору үчүн навигациялык жабдууларды жана техникалык каражаттарды модернизациялоого жана сатып алууга;

- 2014-2017-жылдарда 18,9 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Электр станциялары" ААКнын өз каражаттарынын эсебинен Ат-Башы ГЭЧти реконструкциялоого жумшоо болжолдонууда.

Энергетика тармагында ири инвестициялык долбоорлор пландаштырылган, алар 2014-2016-жылдарда төмөнкү курулуштарга негизги салымды кошот:

- Россия Федерациясынын каражаттарынын эсебинен Жогорку-Нарын ГЭЧ каскадын курууга. Долбоордун жалпы долбоордук наркы 412,0 млн. АКШ долларын түзөт, аны өздөштүрүү 2013-2019-жылдарга пландаштырылган;

- 49,3 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен жеке инвестициялардын эсебинен чакан ГЭЧтерди өнүктүрүү, аларды өздөштүрүү 2014-2017-жылдарга пландаштырылган;

- "Электр станциялары" ААКнын өз каражаттарынын эсебинен 131 млн. AKШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Камбар-Ата 2 ГЭЧинин 2-гидроагрегатын ишке киргизүүнү камсыздоо, аны өздөштүрүү 2014-2016-жылдарга пландаштырылган;

- 2013-2016-жылдары 23,08 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Бишкек жана Ош шаарларын электр менен камсыз кылууну жакшыртуу" (Ислам Өнүктүрүү банкы, кредит) долбоору;

- 376,3 млн. АКШ доллары өлчөмүндө 2012-2015-жылдары каржылоо көлөмү менен "Датка-Кемин" 500 кВ ЭБЛди жана "Кемин" 500 кВ көмөкчү чордонун куруу" долбоору (Кытайдын экспорттук-импорттук банкы, кредит);

- 2013-2015-жылдары АӨБнын каражаттарынын эсебинен 35,16 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен энергетика секторун калыбына келтирүү;

- 2013-2014-жылдары 5 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Бишкек шаарындагы Ак-Ордо турак жай массивинде 110 кВ эки чынжырлуу ЖЛ жана 110/10 кВ көмөкчү чордонун куруу (Түркия Республикасынын Өкмөтүнүн кредиттери);

- түз инвестициялардын эсебинен 150 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо менен Бишкек шаарындагы ЖЭБны реконструкциялоо, алы өздөштүрүү 2014-2017-жылдарга пландаштырылган.

Жол-транспорттук инфраструктура боюнча иштер жагында 2014-жылы төмөнкү долбоорлорду ишке ашырууну улантуу күтүлүүдө:

- 2014-жылы 8,0 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Тараз-Талас-Суусамыр" автожолун 75 км дан 105 км чейин калыбына келтирүү;

- 2013-2016-жылдары 107,2 млн. АКШ доллары өлчөмүндө АӨБ, КЭР, АКТнын (Араб координациялык тобу) каражаттарынын эсебинен каржылоо көлөмү менен "Бишкек-Нарын-Торугарт" автожолун (9-272 км, 272-365 км, 365-539 км) калыбына келтирүүнү камсыздоо;

- 2013-2017-жылдары 148,2 млн. АКШ доллары өлчөмүндө ДБ, ЕРӨБ каражаттарынын эсебинен каржылоо көлөмү менен "Ош-Баткен-Исфана" автожолун (10-25 км, 108-123 км, 220-232 км, 232-248 км, 248-360 км) калыбына келтирүүнү камсыздоо;

- 2013-2016-жылдары 38 млн. AKШ доллары өлчөмүндө ДБнын каражаттарынын эсебинен каржылоо көлөмү менен "Исфана-Сүлүктү-Ходжент (Тажикстан Республикасынын чек арасына чейин), (360 км 404 км га чейин) автожолун калыбына келтирүү долбоорун ишке ашыруу;

- ДБнын каражаттарынын эсебинен 120 млн. АКШ долларынын өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Бишкек-Ош", (Фаза IV) автожолун калыбына келтирүүнү камсыз кылуу;

- 2013-2015-жылдары ДБнын каражаттарынын эсебинен 20,0 млн. AKШ долларынын өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен "Тараз-Талас-Суусамыр" (75 км 105 км чейин), (Фаза III) автожолун калыбына келтирүүнү камсыз кылуу.

Дүйнөлүк жана ата мекендик экономиканы өнүктүрүүнүн азыркы тенденциялары тышкы соккулар жана туруксуз макроэкономикалык жагдайдан улам келип чыккан инфляциялык терс таасирлер андан ары күчөгөн учурда төмөнкүдөй тобокелдиктер жана коркунучтар пайда болуу мүмкүндүгүн көрсөтүүдө:

- өндүрүштүн көлөмүнүн төмөндөшү;

- негизги капиталга инвестициялардын кыскаруусу;

- курулуп жаткан объекттердин токтоп калышы;

- турак жайлар ж.б. өз убагында пайдаланууга берилбеши.

Ошондой эле, турмуш шартын жакшыртуу жана акы көбүрөөк төлөнүүчү иш издөө максатында квалификациялуу жумушчу күчтөрдүн Россия Федерациясына жана Казакстан Республикасына иммиграцияланышы терс фактор болуп калышы мүмкүн.

Региондор боюнча бөлүп караганда курулуштун дүң продуктусунун негизги көлөмү Ысык-Көл, Жалал-Абад, Чүй облустарында жана Бишкек шаарында болжолдонууда. Аталган региондордун суммалык үлүшү курулушту дүң чыгаруунун курамында 2016-жылы 81,0%ды түзөт. Бул Жалал-Абад облусунун энергетика объекттерин куруу иштери, Ысык-Көл облусунда туристтик инфраструктураны куруу, Чүй облусунда жана Бишкек шаарында турак жай курууну болжолдоо иштерине байланышкан.

Капиталдык салымдардын болжолдогу деңгээлинен улам негизги капиталга дүң салымдардын көлөмү номиналдуу 1,4 эсе өсөт (2014-жылдагы 142,9 млрд. сомдон 2016-жылы 201,9 млрд. сомго чейин). Алардын салыштырма салмагы жылына орточо ИДПга карата 35,1%ды түзөт, ал эми реалдуу өсүштүн орточо жылдык темпи 9,0%дын деңгээлинде болжолдонууда. Дүң инвестициялардын өсүшү 2014-2016-жылдары жылына орточо 7,5%дын деңгээлинде, болжолдогу экономикалык өсүштүн ишенимдүү булагы болуп калышы керек. Ошол эле учурда дүң жеке инвестициялардын ИДПдагы салмагы 2014-жылдагы 28,9%дан 2016-жылы 29,8%га чейин өсөт, ошол эле учурда мамлекеттик инвестициялар МТИни кошо, 2014-жылдагы 5,6%дан 2016-жылы 5,8%га чейин төмөндөйт. МТИнин ресурстары негизинен транспорттук инфраструктураны, энергетика, айыл чарбасын, ирригацияны жана айылды суу менен камсыздоо долбоорлорун каржылоого багытталат.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсү орто мөөнөттүк келечекте, мурдагыдай эле ИДПнын түзүмүндөгү негизги үлүштү (46,5%) ээлейт. Бардык кызмат көрсөтүүлөрдүн орточо 7,2%га реалдуу өсүшү, жылына орточо 8,6%дын чегинде болжолдонгон калктын акчалай кирешесинин реалдуу өсүшү менен колдоого алынат.

Кызмат көрсөтүү секторунун саясаты орто мөөнөттүү келечекте турмуштук зарыл болгон байланыш, транспорт, чакан финансылык уюмдардын кызматтарын, сооданын жана башка кызмат көрсөтүүлөрдү кошо алганда кызмат көрсөтүүлөргө жетишүүнү жакшыртууга жана Кыргыз Республикасынын бардык аймагында кеңейтүүгө багытталат. Бул чөйрөдө салыктык жыйымдарды көбөйтүү үчүн расмий эмес иштердин деңгээлин төмөндөтүү боюнча чаралар көрүлөт.

Республикада бизнес үчүн түзүлүүчү жагымдуу шарттар кызмат көрсөтүү чөйрөсүн кеңейтүүгө көмөк берет анын өсүшү негизинен салыштырма салмагы 2014-жылдагы 77%дан 2016-жылы 80%га чейин көбөйө турган рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдү кеңейтүүнүн эсебинен камсыздалат. Мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү оптималдаштыруу жана алардын санын кыскартуу рыноктук кызмат көрсөтүүлөрдү кеңейтүүнүн дем берүүчү фактору болуп калат.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн өсүшүнүн негизги булактары соода, транспорт жана байланыш кызматтары болуп калат, алардын салыштырма салмагы кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн жалпы көлөмүндө орточо 55,1%ын түзөт.

Сооданын реалдуу орточо жылдык өсүш темпи 8,0%дын деңгээлинде болжолдонууда, ал эми кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн түзүмүндөгү салыштырмалуу салмагы 44,8%. Сооданын жалпы көлөмүнүн дээрлик 70% түзүүчү расмий эмес сооданы кыскартуу үчүн төмөнкүдөй негизги милдеттер чечилет: (1) ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү; (2) товарлардын коопсуздугуна жана сапатына карата жарандардын укуктуулугун ар тараптуу камсыз кылуу; (3) калк үчүн керектөө рыногунун экономикалык жеткиликтүүлүгүн аны уюштуруунун цивилизациялуу формаларында камсыз кылуу; (4) соода чөйрөсүндө аткаруу бийлигинин ыйгарым укуктуу органдарынын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын статусун жана компетенциясын жогорулатуу; (5) сооданы кеңейтүү жана расмий эмес иштерди кыскартуу үчүн мамлекеттик - жеке өнөктөштүктү түзүү.

Сооданы арбытуу сооданын ири ишканалар тармагын көбөйтүүгө көмөк көрсөтөт, алар көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатына оң таасир берет. Соода субъекттери менен берүүчүлөрдүн ортосундагы өз ара мамилелерди жөнгө салууга багытталган сооданын ар кандай формаларынын балансына жетишүү, мамлекеттик ойлонуштурулган саясатты түзүү максатында "Ички соода жүргүзүү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын жаңы редакциясы кабыл алынат жана Кыргыз Республикасынын аймагында колдонулуп жаткан Соода жүргүзүүнүн эрежелеринин жыйындысына өзгөртүүлөр киргизилет.

Товар жүгүртүүнү эсепке алуунун жаңы методикасын иштеп чыгуу жана киргизүү пландаштырылууда, бул ички соода жүргүзүүдө байкалбай калуучу экономиканын көлөмүн кыскартуу боюнча чараларды иштеп чыгууга мүмкүндүк берет.

"Дордой" жана "Кара-Суу" соода-рыноктук комплекстеринин атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн чыңдоо жана жогорулатуу, соода жүгүртүүнүн өсүш темпин жана рыноктордогу жумуш орундарынын санын сактоо, салыктын келип түшүүсүн көбөйтүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 26-сентябрындагы № 26 токтому менен бекитилген "Дордой" жана "Кара-Суу" соода-рыноктук комплекстерин өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүү программасы ишке ашырылат.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүн өнүктүрүүнүн башка маанилүү багыты транспорттук кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү болуп саналат, мында кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн жалпы көлөмүндөгү 15,2% салыштырма салмагы менен жыл бою орточо 11,4%га реалдуу өсүшү болжолдонууда.

Республикада пайдаланылуучу транспорттун негизги түрү авто унаа экендигин эске алсак (жол тармагы авто унаа менен бардык ички жүргүнчүлөрдү жана жүктөрдү ташуунун 95%на чейин камсыз кылат) орто мөөнөттүү келечектеги негизги артыкчылыктар төмөнкүлөр: (а) калктын транспорттук жүргүнчү жана жүк ташууга болгон керектөөлөрүн канааттандыруу; (б) автотранспорттук каражаттардын паркын жаңылоо жана толуктоо; (в) жол тармагын калыбына келтирүү жана кармап туруу.

Негизги милдеттер төмөнкүлөр болот: (1) эл аралык транспорттук коридорду түзгөн алты авто унаа жолунун маршрутун калыбына келтирүү; (2) авто унаа жолдорунун ички тармактарын сактап калуу жана жакшыртуу; (3) республиканын бардык калктуу пункттарын автобус каттамдары менен камсыз кылуу; (4) коңшу мамлекеттердин аймагын айланып өтүүчү жолдорду куруунун эсебинен өлкөнүн транспорттук көз карандысыздыгын камсыз кылуу.

Мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизмдерин киргизүү транспорттук кызмат көрсөтүүнү өнүктүрүү чөйрөсүндө саясаттын базалык негизи болуп калат.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн туруктуу өсүшүн колдоонун негизги багыттарынын бири байланыш кызматын көрсөтүү болуп саналат, анын реалдуу өсүшү орточо 8,7%дын деңгээлинде болжолдонууда.

Кыргызстан телекоммуникациялык рыноктун келечектүү сегменттерине катышуусун активдүү кеңейтүүдө. Калкка жогорку технологиялуу, жеткиликтүү маалыматтык-коммуникациялык кызматтарды көрсөтүүнүн мүмкүнчүлүктөрү түзүлөт. Болжолдонгон мезгилде телекоммуникациялык инфраструктураны өнүктүрүү улуттук экономиканы көтөрүүнүн жана калктын ишкердик активдүүлүгүнүн өсүшүнүн жагымдуу факторлорунун бири болуп калат.

Байланыш кызматтарын көрсөтүүнүн өсүшү Кыргыз Республикасынын транзиттик потенциалын жогорулатуу үчүн базис болуп кала турган маалыматтарды берүүнүн заманбап түйүндөрүн куруунун эсебинен камсыздалат. Тажикстан, Өзбекстан жана Кытай багыттары боюнча Кыргыз Республикасында Байланыштын була-оптикалык линияларын (ББОЛ) куруунун долбоорлорун ишке ашыруу, атап айтканда Балыкчы-Каракол, Ош-Эркештам жана Ош-Өзгөн-Жалал-Абад-Таш-Көмүр багыттары боюнча БКОЛду куруу боюнча активдүү иштер улантылат.

2014-жылдын аягында Кыргыз Республикасынын калкынын 90% санариптик берүү менен камтуу пландаштырылууда. Антенналуу - мачталык курулмалардын, санариптик автоматтык теле ретрансляторлордун эскирген жабдууларын алмаштыруу жана жаңыларын куруу, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Транспорт жана коммуникациялар министрлигине караштуу "Кыргыз почтасы" МИнин бөлүмдөрүнүн түйүндөрүн модернизациялоо жана өнүктүрүү боюнча иштер улантылат.

Мамлекеттик чек аралардан өтүүдө тоскоолдуктардын жоктугу, ошондой эле соода өнөктөштөрү болгон өлкөлөрүндөгү экономикалык өсүш туризм чөйрөсүн өнүктүрүүгө көмөк көрсөтөт. Туризмди өнүктүрүү үчүн төмөнкү милдеттер чечилет: (1) курчап турган чөйрөнү коргоонун талаптарын эске алуу менен туризмдин жаңы материалдык базаларын жана инфраструктураларын түзүү, колдо болгондорун модернизациялоо жана реконструкциялоо боюнча инвестициялык долбоорлорду иштеп чыгуу жана ишке киргизүү; (2) туризм чөйрөсүндө инвестициялык иштерди жана мамлекеттик - жеке өнөктөштүктү мамлекеттик колдоонун механизмдерин киргизүү; (3) туризм жана меймандостук чөйрөсүндө кызмат көрсөтүүнүн сапатын жогорулатуу; (4) Кыргызстанда жана чет өлкөлөрдө жалпыга маалымдоо каражаттарында жарнама-маалыматтык өнөктүгүн кеңири масштабда өткөрүү.

Жеңилдетилген салык салуу менен Ысык-Көл облусунун атайын аймактык зонасын түзүү туристтерди тартууга көмөк көрсөтөт. Бул зонанын аймагында маданий-оюн зоок жайлары, рекреациялык-калыбына келтирүү комплекстери, мейманкана жана ресторан бизнеси жайгашат. Мындай зона орто жана бай жашаган чет өлкөлүк жарандар баруучу кеңири белгилүү жай болуп калат деп күтүлүүдө.

Кабыл алынган "Айрым мамлекеттердин жарандары үчүн 60 күнгө чейинки мөөнөткө визасыз режим киргизүү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы, ага ылайык 44 мамлекеттин жарандары үчүн визасыз режимин киргизүү, ошондой эле жаңы кошумча (14) авиа каттамдарынын ачылышы алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдөн туристтердин келишинин көбөйүшүнө көмөк көрсөтөт.

Тышкы соода жүгүртүү

Орто мөөнөттүү мезгилде тышкы сооданын өнүгүүсүнө негизги таасир этүүчү факторлор төмөнкүлөр болот: (а) Россия, Казакстан, Өзбекстан жана Кытай сыяктуу өлкөлөр менен кошуна жайгашкан Кыргыз Республикасынын ыңгайлуу географиялык абалы, алардын рыногу Кыргыз Республикасынын экспорттук потенциалынын өсүшүн камсыз кылышы мүмкүн; (б) коңшу мамлекеттердеги саясий туруктуулук; в) Кыргыз Республикасынын ДСУга мүчөлүгүн активдүү пайдалануу; (г) Бажы союзу менен жакындашуу жана кийин бул уюмга кирүү; (д) Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ), ЕврАзЭС, КМШнын алкагында тышкы экономикалык кызматташууну кеңейтүү; е) эл аралык экономикалык жана финансылык уюмдар менен кызматташууну тереңдетүү.

2014-2016-жылдары тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү орточо жыл сайын 17,2%га өсөт жана 13,4 млрд. АКШ долларынын деңгээлине жетет.

Экспорттун номиналдык көлөмү 3,4 млрд. AKШ долларына чейин жетип, 2014-жылга салыштырмалуу 41,7%га өсөт деп болжолдонууда. Экспорттун өсүшү алтынды экспорттоонун көлөмүн 40,8%га, ошондой эле айыл чарбасында өндүрүлгөн продукцияны (жашылча, мөмө жемиштерди - 37,6%га), курулуш материалдарын (портландцементти - 29,7%) жана кийим-кече предметтерин жана ага тиешелүүлөрдү (44,0%) калыбына келтирүү менен шартталат.

Өлкөгө импорттун келүүсү жылына орто эсеп менен 17,1%га көбөйөт жана 9,95 млрд. AKШ долларынын деңгээлине жетет. Ошол эле учурда импорттолуучу продукциянын көлөмү 2014-жылга салыштырганда 37,1%га көбөйөт. Импорттун өсүшү нефть продуктуларын, анын деңгээли 2014-жылга салыштырганда 137,1%ды түзөт, электр машиналарын, жабдууларды жана машиналардын аппаратураларын - 134,1%, ошондой эле азык-түлүк товарларын - 132,0% ташып келүүнүн көлөмүнүн көбөйүшү менен шартталат. Инвестициялык товарларды ташып келүүнүн жылына орточо эсеп менен 14,0%га өсүшү, инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу менен шартталган.

Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 4,9 млрд. AKШ долларынан 2014-жылы 6,6 млрд. АКШ долларына чейин начарлайт.

ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу алтынды экспорттоону көбөйтүүнүн эсебинен 2014-жылы (-) 46,0%дан 2016-жылы (-) 43,0%га чейин төмөндөйт.

7-таблица

2014-2016-жылдары ИДПга карата % менен ИДПны пайдалануу

Социалдык чөйрө

2014-2016-жылдары Кыргыз Республикасынын мамлекеттик социалдык саясатынын негизги багыттары мамлекет тарабынан өлкөнүн жарандарынын социалдык кепилдиктерин аткарууга, заманбап талаптарды жана мамлекеттин мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен Кыргызстанды гуманитардык өнүктүрүүнүн милдеттерин ишке ашырууга багытталат.

Болжолдонуп жаткан экономикалык өсүш, жаңы жумуш орундарынын пайда болушу жана бюджеттин кирешесинин өсүшү калктын турмуш деңгээлин жогорулатуу, анын ичинде социалдык көйгөйлөрдү чечүү, пенсионерлерге жана калктын аз камсыз болгон башка катмарларына социалдык жардамды жакшыртуу үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө алып келет.

Орто мөөнөттүү келечекте социалдык өнүктүрүү саясаты төмөнкүлөргө багытталат: (а) социалдык кепилдиктер жана акчалай компенсациялар системасын камсыз кылуу; (б) пенсиялардын өлчөмүн бара-бара көбөйтүү жана топтомо пенсиялык системаны өнүктүрүү аркылуу пенсиялык камсыз кылуунун натыйжалуулугун жогорулатуу; (в) эмгек рыногунун жана эмгек ресурстарынын сапатын мамлекеттик жөнгө салуунун активдүү чаралары; (г) адам, өзгөчө ымыркайлардын жана энелердин өлүмүн азайтуу; (д) сапаттуу билим берүү; е) социалдык структураны, өзгөчө айыл жерлеринде олуттуу жакшыртуу.

Болжол менен орточо 8,6%га калктын акчалай кирешесинин өсүшү жылына орточо жеке керектөөнүн 6,4% өсүшүнө көмөк көрсөтөт. Болжолдогу мезгилде ИДПнын түзүмүндө жеке керектөөнүн үлүшү 2014-жылдагы 93,3%дан 2016-жылы 90,9%га чейин азаят, ал эми мамлекеттик керектөөнүн үлүшү 2014-жылга салыштырганда 1,7 пайыздык пунктка кыскарат жана 2016-жылы ИДПга карата 16,5%ды түзөт.

2014-2016-жылдарга болжолдонгон туруктуу экономикалык өсүш акчалай кирешенин өсүшүнүн булагы болуп калат.

Акчалай кирешенин түзүмүндөгү орточо эмгек акынын (ОЭА) номиналдуу өлчөмү орточо 9,9%га өсөт жана 2016-жылы 20825,8 сомду түзөт. Жашоо минимумунун өлчөмү (ЖМ) 2014-жылдагы 5129,3 сомдон 2016-жылы 5993,9 сомго көбөйөт. 2016-жылы эмгекке жарамдуу курактагы жашы жеткен калкка ОЭАнын ЖМга салыштыргандагы коэффициенти 3,1 деңгээлинде түзүлөт.

Пенсиянын номиналдуу өлчөмү 2014-жылга салыштырганда 2016-жылы 35,3%га көбөйүп, 2016-жылы 6992,0 сомду түзөт. Орто мөөнөттүү мезгилдеги негизги максат - бул пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыз кылуу жана кийин пенсиянын өлчөмүн көбөйтүү. Эмгек рыногун жөнгө салуу саясаты төмөнкүлөргө: (а) эмгек ресурстарынын сапатын жогорулатууга; (б) жер-жерлерде өндүрүштөрдү жана долбоорлорду ишке киргизүү аркылуу бардык региондордо жаңы жумуш орундарын түзүүгө көмөк көрсөтүүгө; (в) миграциялык процесстерди мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатууга багытталат.

Жалпы жумушсуздуктун деңгээли төмөндөйт жала 2011-жылы иш жүзүндө түзүлгөн 8,5%дын ордуна 2016-жылы 7,1%ды түзөт деп болжолдонууда.

Региондор боюнча алганда 2014-жылы орточо эмгек акынын салыштырмалуу төмөнкү деңгээли Ош облусунда түзүлүп, 2014-жылдагы 9928,9 сомдон 2016-жылы 14727,8 сомго чейин өсөт. Эмгек акынын эң жогорку деңгээли 2014-жылы Бишкек шаарында - 18537,7 сомго жетиши байкалат жана 2016-жылы 27497,5 сомго чейин көбөйөт. Жашоо минимумунун эң жогорку деңгээли 2014-жылы Жалал-Абад облусунда - 5275,3 сом болот жана 2016-жылы 6171,5 сомго жетет.

Корутунду

Орто мөөнөттүү келечекте (2014-2016-жылдары) жылына орточо эсеп менен 7,5% туруктуу экономикалык өсүш төмөнкүлөрдүн эсебинен камсыз кылынат:

- бизнес-чөйрөсүн жакшыртуу үчүн түп-тамырынан бери реформа жүргүзүү аркылуу улуттук экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу;

- жаңы бюджеттик саясатты ишке ашыруу, мамлекеттик чыгымдарды оптималдаштыруу;

- аткаруу бийлигинин, коррупциянын таасиринен эркин, ачык айкын жана натыйжалуу системасын куруу.

Орто мөөнөттүү максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөр инвестициялык долбоорлорду, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкарууну, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоону ишке ашыруу аркылуу жетишилет.

Экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПны түзүүчү реалдуу экономиканын бардык секторлору тарабынан колдоого алынат. Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн объекттеринин жана ишканаларынын ишинин максималдуу салым кошуусу болжолдонууда.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан зарыл болгон учурда дүйнөлүк конъюнктуранын начарлашына байланыштуу терс процесстеринин экономикага сокку уруусу мүмкүн болгон таасирин жеңилдетүүгө багытталган чаралар системасы иштелип чыгат.

2014-2016-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн орто мөөнөттүк болжолу жыл сайын оңдолуп-түзөтүлүшү же зарылдыгына жараша экономиканын иштөөсүнүн, тобокелдиктердин жаңы факторлору ички жана тышкы шарттарынын өзгөрүүсүнө карай жаңы тенденциялар табылган учурда такталышы мүмкүн.

Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүн болжолдоонун көрсөткүчтөрүнүн тизмеси 2014-2016-жылдарга Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүн орто мөөнөткө болжолдоонун 1-16-тиркемелеринде аныкталган.

2014-2016-жылдарда Кыргыз Республикасынын өнүгүүсүнүн негизги социалдык-экономикалык КӨРСӨТКҮЧТӨРҮ

2014-2016-жылдарда ИДПны өндүрүүнүн жана акыркы колдонуунун ТҮЗҮМҮ

2014-2016-жылдарда Мамлекеттик салык кызматынын жана Мамлекеттик бажы кызматынын салыктык келип түшүүлөрүнүн БОЛЖОЛУ

2014-2016-жылдарда ИДПны түзүүчү секторлордогу дүң продукция жана өсүш темптери

2014-2016-жылдарда Кыргыз Республикасынын айыл чарбасын өнүктүрүүнүн ОРТО МӨӨНӨТТҮҮ БОЛЖОЛДОРУ

2014-2016-жылдарда Кыргыз Республикасынын өнөр жайын иштетип алма чийки затты эске алуу менен жана сатып алынуучу электр энергиясынын наркын алып салуу менен өнүктүрүүнүн ОРТО МӨӨНӨТТҮҮ БОЛЖОЛДОРУ

2014-2016-жылдарда Кыргыз Республикасынын өнөр жайын иштетип алма чийки затын эсепке албастан өнүктүрүүнүн ОРТО МӨӨНӨТТҮҮ БОЛЖОЛДОРУ

2014-2016-жылдарда өнөр жай продукцияларынын натуралай түрлөрүн өндүрүүнү ОРТО МӨӨНӨТТҮҮ БОЛЖОЛДОО

2014-2016-жылдарда алтын өндүрүүнүн БОЛЖОЛУ

2014-2016-жылдарга Кыргыз Республикасынын кызмат көрсөтүү чөйрөсүн өнүктүрүүнүн ОРТО МӨӨНӨТТҮҮ БОЛЖОЛУ