КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ѲКМѲТY

ТОКТОМ

2014-жылдын 24-ноябры № 670

Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо

системасын өнүктүрүү концепциясын бекитүү жөнүндө

(КР Ѳкмѳтγнγн 2015-жылдын 2-декабры № 825, 2017-жылдын 2-февралындагы № 55, 2017-жылдын 15-майындагы № 272 , 2019-жылдын 29-мартындагы № 144, КР Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 14-январындагы № 9  токтомдорунун редакциясына ылайык)

Пенсиялык камсыздоо системасын андан ары өнүктүрүү жана өркүндөтүү максатында, “Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө”  Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 10 жана 17-беренелерине ылайык Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. Төмөнкүлөр бекитилсин:

- Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо системасын өнүктүрүү концепциясы, 1-тиркемеге ылайык;

- Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо системасын өнүктүрүү концепциясын ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планы (мындан ары – Иш-чаралар планы), 2-тиркемеге ылайык.

2. Министрликтер жана администрациялык ведомстволор жыл сайын, отчеттук мезгилден кийинки айдын 15-күнүнөн кечиктирбестен Иш-чаралар планын аткаруунун жүрүшү жөнүндө Кыргыз Республикасынын Социалдык фондуна отчет беришсин.

3. Кыргыз Республикасынын Социалдык фонду отчеттук мезгилден кийинки айдын 25-күнүнөн кечиктирбестен Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратына Иш-чаралар планын аткаруунун жүрүшү жөнүндө отчет берсин.

4. Ушул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын социалдык өнүктүрүү бөлүмүнө жүктөлсүн.

5. Ушул токтом расмий жарыяланган күндөн он беш күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.

1-тиркеме

Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо

системасын өнүктүрүү концепциясы

(КР Ѳкмѳтγнγн 2015-жылдын 2-декабры № 825 токтомдун редакциясына ылайык)

Пенсиялык камсыздоо өзүнүн социалдык маанилүүлүгү боюнча мамлекеттин экономикалык, коомдук-саясий турмушунда жана финансылык-бюджеттик чөйрөсүндө маанилүү ролго ээ. Пенсиялык система эмгек рыногунун жана эмгекке акы төлөө системасынын абалы, салык жана финансы системалары, ошондой эле өлкөдөгү жалпы демографиялык жана социалдык-экономикалык кырдаал менен тыгыз байланыштуу.

Пенсиялык система жалпысынан учурдагы экономикалык абалды эске алышы керек, ага байланыштуу пенсиялык система менен экономиканын өз ара аракеттенүү механизмин кайра карап чыгуу талап кылынат. Пенсиялык камсыздоо системасы экономиканын турукташуусуна көмөк берүүгө тийиш. Жашоо наркы өсүп жаткан шартта пенсионерлердин турмуш деңгээлин колдоо боюнча чараларды дайыма ишке ашыруу зарыл. Мында пенсиялык камсыздоонун негизги максаттары жана милдеттери эң оболу жарандардын пенсия алууга конституциялык укуктарын ишке ашыруу боюнча мамлекеттик кепилдиктерди күчөтүүгө багытталышы керек.

1. Кыргыз Республикасынын пенсиялык

камсыздоо системасынын азыркы абалын талдоо

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик милдеттүү пенсиялык системасы тилектештик жана топтоо принциптеринде негизделген: төлөнгөн камсыздандыруу төгүмдөрүнүн суммалары пенсионерлерге пенсия төлөөлөрдү азыркы каржылоого жана пенсиялык топтоо каражаттарын инвестициялоого жумшалат. Пенсиялык системаны куруунун дагы бир принциби камсыздандыруу принциби болуп эсептелет: ар бир камсыздандырылган адамдын пенсиясы жеке камсыздандыруу эсебинде топтолгон төгүмдөрүнө жараша болот.

1997-жылы Кыргыз Республикасынын пенсиялык мыйзамдарына бир катар олуттуу өзгөртүүлөр киргизилген:

       (КР Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 14-январындагы № 9 токтомуна ылайык күчүн жоготту)

- бир катар жеңилдиктер алынып салынган, атап айтканда айрым кесиптердин жана жарандардын топторунун өкүлдөрүнүн пенсияга эрте чыгуусу жоюлган;

- үч түзүлүштөн турган пенсия формуласы киргизилген:

жетиштүү стажы бар ар бир пенсионерге кепилденген базалык пенсия;

кызматкердин 1996-жылга чейинки орточо эмгек акысынын пайызы катары эсептелген эмгек салымына ылайык пенсиялык камсыздоо;

пенсионердин эсебинде топтолгон жеке пенсиялык төгүмдөрү.

Камсыздандыруу төгүмдөрүнүн дем берүүчү ролун күчөтүү максатында жарандарды персонификациялык эсепке алуу системасын киргизүү оң натыйжалардын бири болуп эсептелет.

2010-жылы шарттуу-топтомо пенсиялык системаны андан ары реформалоо боюнча кадамдар жаралган. Алсак, 2010-жылдын 1-январынан тартып Кыргыз Республикасында шарттуу-топтомо пенсиялык эсептер системасына кызматкердин төгүмдөрүн алдын ала 8%дан 10%га көбөйтүү, 2% өлчөмүндө топтоо компоненти киргизилген.

Пенсиялык системанын түзүмүндөгү топтомо компонент пенсиялык камсыздоо системасынын келечекте мүмкүн болгон демографиялык көйгөйлөргө көз карандылыгын азайтууга жана пенсиялык системанын артыкчылыгын жогорулатууга багытталган.

Топтомо компонент киргизилгенден кийин, Кыргыз Республикасынын пенсиялык системасы үч компоненттен турат:

     - мамлекеттик милдеттүү тилектештик пенсиялык система;

     - милдеттүү топтомо компонент;

     - ыктыярдуу жеке топтомо система.

Биринчи компонент тилектештик пенсиялык системасынан турат, ал пенсиянын базалык бөлүгү, пенсиянын биринчи жана экинчи камсыздандыруу бөлүктөрүн камтыйт.

Экинчи компонент Кыргыз Республикасынын уюшулган сектордо (бюджеттик мекемелерде, түрдүү уюштуруучулук-укуктук формадагы жеке компанияларда) иштеген жарандар үчүн милдеттүү. Жарандар эмгек акысынан (кирешесинен) 2% өлчөмүндөгү камсыздандыруу төгүмдөрүн топтоого которушат.

Үчүнчү ыктыярдуу топтомо компонентке ыктыярдуу жеке топтомо схемасы кирет.

Кыргыз Республикасынын

пенсиялык системасынын параметрлеринин мүнөздөмөсү

1-таблица

Кыргыз Республикасынын пенсиялык системасынын негизин милдеттүү мамлекеттик пенсиялык камсыздандыруу түзөт, ал шарттуу-топтомо пенсиялык система түрүндө берилген: 1996-жылы персонификациялык эсепке алуу киргизилгенге чейин жарандардын иштеп тапкан каражаттары, ошондой эле 1996-жылдан кийин персонификациялык эсепке алуу киргизилгенден кийинки жеке камсыздандыруу эсептеринде топтолгон каражаттары эске алынат.

Ошону менен бирге, Пенсиялык фондго жиберилген каражаттардын бардыгы эле жарандардын жеке камсыздандыруу эсептеринде эсепке алына бербейт. “Мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтери жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык, Пенсиялык фондго түшкөн камсыздандыруу төгүмдөрүнүнүн тарифинин коюмунун 3%ы пенсиялык системанын тилектештик бөлүгүнө жиберилет. Тилектештик бөлүк негизинен майыптыгы боюнча жана баккан адамынан айрылгандыгы боюнча пенсияларды төлөөгө пайдаланылат.

Мындан сырткары, системада пенсионерлерди финансылык жактан колдоо түрүндө мамлекеттик кепилдиктер (пенсиянын базалык бөлүгүн жана пенсияларга компенсацияларды жана кошумчаларды төлөп берүү), ошондой эле республикалык бюджеттин каражатынын эсебинен жарандардын айрым категорияларына түрдүү жеңилдиктер каралган.

Пенсиянын топтомо бөлүгүн түзүүгө иштеп жаткан пенсионерлерден, 1964-жылдын 1-январынан мурда төрөлгөн эркектерден жана 1969-жылдын 1-январынан мурда төрөлгөн аялдардан башкалар, Кыргыз Республикасынын экономикасынын уюшулган секторунун кызматкерлери катышат, анткени бул категориядагы жарандардын милдеттүү топтомо компонентинин алкагында жетиштүү деңгээлде пенсиянын топтомо бөлүгүн түзүүгө пенсияга чыгууга чейин убакыттары жетишпей калат.

Пенсиялык топтоолорду инвестициялоо “Кыргыз Республикасында мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча пенсиянын топтоо бөлүгүн каржылоо үчүн каражаттарды инвестициялоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын Мыйзамы менен жөнгө салынат. Анда субъекттердин жана пенсиялык топтомо каражаттарды түзүү жана инвестициялоо боюнча мамилелерге катышуучулардын укуктук статусу, ошондой эле пенсиялык топтомо каражаттарды инвестициялоо чөйрөсүндө мамлекеттик жөнгө салуунун, контролдоонун жана көзөмөлдөөнүн негиздери аныкталган.

Мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча пенсиянын топтомо бөлүгүн каржылооо үчүн каралган пенсиялык топтомо каражаттарды түзүүдө жана инвестициялоодо камсыздандырылган адамдар бир гана топтомо пенсиялык фондду, топтомо пенсиялык фонддун башкаруучу компаниясын тандоого, ошондой эле өзүнүн пенсиялык топтоолорун бир топтомо пенсиялык фонддон экинчисине которууга укуктуу.

Баштапкы этапта топтомо компоненттин каражаттарын ишенимдүү башкаруу Кыргыз Республикасынын Социалдык фонду тарабынан (мындан ары - Социалдык фонд) жүргүзүлөт, ал пенсиялык топтоолорду Кыргыз Республикасынын мамлекеттик баалуу кагаздарына -70%дан ашык эмес, кредиттик уюмдардын мөөнөттүү депозитине - 25%дан ашык эмес жана күрөө менен камсыздалган облигацияларга, анын ичинде Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык Кыргыз Республикасынын эмитенттери тарабынан чыгарылган, эки эң жогорку категориянын бириндеги фондулук биржаларда листингден өткөн камсыздалган турак жай сертификаттарга, пенсиялык топтоолордун наркынын 20%дан ашык эмес өлчөмдө инвестициялоону жүзөгө ашырат.

Дүйнөлүк пенсиялык системаларды реформалоонун азыркы этабынын шартында жеке ыктыярдуу схемалар пенсиялык системанын жаңы элементи катары киргизилген. Милдеттүү пенсиялык топтоолор ар бир кызматкер үчүн кандайдыр бир топтоолордун минимумун түзүүгө багытталган.

Ыктыярдуу пенсиялык камсыздандыруунун ролу кирешесинин деңгээли жогору адамдар үчүн, айрыкча өз алдынча иштеген жарандар үчүн, эмгек кирешесинин ордун татыктуу жабууну камсыздоодо турат. Ыктыярдуу пенсиялык камсыздандыруу келечектеги пенсияларды топтоо системасы, ошондой эле пенсиялык системанын туруктуулугун узак мөөнөттүү келечекте камсыздоочу фактор болуп эсептелет.

Ыктыярдуу топтоолорду түзүүгө тийиштүү стимулдарды уюштуруу кызматкер тарабынан да, иш берүүчү тарабынан да мындай төгүмдөргө салык төлөөдөн качуу үчүн пайдалануу тобокелчилигин эске алышы жана алдын алышы зарыл. Ыктыярдуу жеке схемалар төгүмдөрү белгиленген толук каржылоо шарттарында иштейт. Катышуучулар өз топтоолору боюнча бардык инвестициялык тобокелчиликтерге өз алдынча жооп беришет.

Ыктыярдуу пенсиялык камсыздандырууда негизги роль мамлекеттик эмес пенсиялык фонддорго таандык. Азыркы учурда мамлекеттик эмес бир гана “Кыргызстан” пенсиялык фонду бар. Жекече пенсиялык камсыздандыруунун начар өнүгүшүнүн негизги себептери – калктын кирешесинин аздыгы, жекече финансылык уюмдарга ишенбөө, финансылык рыноктун өнүкпөгөндүгү.

Пенсиялык камсыздоо чөйрөсүндө төмөнкү натыйжаларга жетишилди:

1) мамлекеттик социалдык камсыздандыруу системасында чет өлкөлүк жарандардын милдеттери аныкталды. Алсак, республикада туруктуу жашаган чет өлкөлүк жарандар мамлекеттик социалдык камсыздандыруу системасына милдеттүү түрдө катышат. Кыргыз Республикасында убактылуу жүргөн кызматкерлер - чет өлкөлүк жарандар үчүн иш берүүчү тарабынан Пенсиялык фонддун тилектештик бөлүгүнө 3 % төлөнөт, базарларда жеке ишкердик жүргүзгөн чет өлкөлүк жарандар үчүн төгүмдөр патент наркынан 30 % өлчөмүндө белгиленген;

2) камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтеринин коюму олуттуу төмөндөдү. Алсак, 1999-жылдан 2010-жылга чейин аталган тарифтер 39дан 27,25%га, т.а., 11,75%га чейин төмөндөтүлгөн, мында, иш берүүчү тарабынан төлөнүүчү камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтеринин коюму 33төн 17,25%га, т.а. 15,75%га төмөндөтүлдү;

3) 2009-жылы пенсионерлердин кызыкчылыктарын коргоону камсыздоо максатында пенсиянын камсыздандыруу бөлүктөрүн индексациялоо боюнча ченем киргизилген. Орточо эмгек акынын жана керектөө бааларынын индексинин көлөмүнүн өсүшү пенсиянын камсыздандыруу бөлүктөрүн индексациялоонун шарттары болуп саналат;

4) Социалдык фонддун иш практикасына убактылуу бош акча каражаттарын банктарга депозиттерге жайгаштыруу жана мамлекеттик баалуу кагаздар менен операцияларды жүргүзүү киргизилди;

5) пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыздоо үчүн резервдик фонд түзүлдү;

6) пенсиялык төлөөлөрдү коммерциялык банктардагы персоналдык пенсиялык эсептерге накталай эмес которуу механизми киргизилди.

Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо чөйрөсүндөгү мыйзамдарына ылайык, пенсия алууга Кыргыз Республикасынын жарандары, республикада жашаган жана камсыздандыруу төгүмдөрүн төлөгөн чет өлкөлүк жарандар жана жарандыгы жок адамдар укуктуу.

Пенсиянын төмөнкүдөй түрлөрү дайындалат:

- курагы боюнча;

- майыптыгы боюнча;

- баккан адамынан айрылгандыгы боюнча.

Мамлекеттик пенсиялык социалдык камсыздандыруу системасынан төлөнүүчү жалпы пенсия тилектештик (базалык жана камсыздандыруу) жана топтомо бөлүктөрдөн турат, ал эми баккан адамынан айрылгандыгы боюнча пенсия базалык жана камсыздандыруучу бөлүктөрдөн гана турат. 

Пенсиянын базалык бөлүгү – пенсиялык мыйзамдарда белгиленген иш стажы бар адамдарга (эркектер үчүн – 25 жыл, аялдар үчүн – 20 жыл) мамлекет тарабынан кепилденген пенсиянын бөлүгү. Пенсиянын базалык бөлүгү эмгек акынын өсүшүнө карата индексацияланат.

Пенсиянын камсыздандыруу бөлүгү – камсыздандыруу стажын, орточо бир айлык эмгек акысын жана топтолгон камсыздандыруу төгүмдөрүн эске алуу менен белгиленген пенсиянын бөлүгү. Мыйзамдарда пенсиянын камсыздандыруу бөлүктөрүн индексациялоо каралган. Индексациялоодон мурдагы календардык жылда түзүлгөн орточо эмгек акынын жана керектөө бааларынын индексинин көлөмүнүн өсүшү пенсиянын камсыздандыруу бөлүктөрүнө индексациялоонун шарттары болуп эсептелет. Бирок өткөн жылдардын тажрыйбасы көрсөткөндөй, пенсиянын камсыздандыруу бөлүктөрүнүн өлчөмүн индексациялоо Социалдык фонддун финансылык мүмкүнчүлүктөрүнө жараша жүргүзүлөт.

Пенсиянын топтомо бөлүгү – жеке камсыздандыруу эсебинин топтомо бөлүгүндө эсепке алынган пенсиялык топтоолордун суммасынан  камсыздандырылган адамга белгилене турган пенсиянын бөлүгү.

Пенсиялык фонддун кирешелери иштеп жаткан жарандардын камсыздандыруу төгүмдөрүнөн жана пенсиянын базалык бөлүгүнө, жеңилдетилген пенсияларга, пенсионерлердин айрым категорияларынын  пенсияларын кошумчалоого, аскер кызматчыларынын пенсиясына республикалык бюджеттен бөлүнгөн каражаттардан турат.

Пенсиялык фонддун кирешесинин 60%га жакынын мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча камсыздандыруу төгүмдөрү түзөт. Пенсиялык фондго камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтик коюму камсыздандыруучулардын уюштуруучулук-укуктук формасына жана иштеринин түрүнө жараша ар кандай өлчөмдөрдө болот. 

2014-жылдын 1-январына карата пенсиянын орточо өлчөмү 4432 сомду түздү, бул пенсионердин жашоо минимумуна (4097 сом) карата 108,2%ды түзөт. 2008-жылы орточо пенсиянын пенсионердин жашоо минимумуна карата катышы 45,7%дын тегерегинде болгон.

2014-жылдын 1-январына карата 336,9 миң пенсионер же алардын жалпы санынын 58%ы (580,8 миң адам) пенсионердин жашоо минимумуна жетпеген пенсия алышат. Орточо эмгек акыга карата орточо пенсиянын ордун жабуу коэффициенти республика боюнча 38,8%ды түздү.

Жалпы пенсия алуучулардын санынан 429,2 миң адам (74%) - курагы боюнча пенсия, 102,8 миң адам (17,7%) - майыптыгы боюнча жана 47,2 миң адам (8,1%) баккан адамынан айрылгандыгы боюнча пенсия алат, пенсия алган аскер кызматчылары жана алардын үй-бүлө мүчөлөрү - 1,6 миң адам.

2008-жылы пенсияга чыгуу курагынын ийкемдүү режими белгиленген. Мында, мөөнөтүнөн мурда пенсияга чыгууда талап кылынган стаж эркектер үчүн - 40 жылды (жалпы негизде болсо - 25 жылды), аялдар үчүн - 35 жылды (жалпы негизде - 20 жылды) түздү.

35 жыл иш стажы бар эркектер үчүн жана 30 жыл иш стажы бар аялдар үчүн пенсия өлчөмүн азайтуу менен чектелет. Мында курагы боюнча мөөнөтүнөн мурдагы пенсия жалпы белгиленген пенсиялык куракка чейинки жетишпеген ар бир ай үчүн пенсиянын өлчөмүн 1,5%га азайтуу менен эсептелет.

1996-жылдан азыркы мезгилге чейин майыптыгы боюнча пенсионерлердин саны 2 эседен ашык көбөйдү жана 102,8 миң адамга жетти. 2010-2012-жылдардын аралыгында эле 13,8 миң адамга майыптыгы боюнча пенсия чектелди же 1996-жылга караганда 3 эсеге жана 2000-жылга караганда 2,5 эсеге көп. Бул мезгилде пенсионерлердин жалпы санындагы үлүшү 17,7%ды түздү, 1996-жылы ал 9%га барабар болгон.

Жеке камсыздандыруу эсептеринде эсепке алынган ар айлык төлөмдөрдүн суммалары пенсионерлердин өмүрүнүн орточо узактыгына жараша эсептелет. Мисалы, пенсиянын экинчи камсыздандыруу бөлүгү актуардык коэффициентке көбөйтүлгөн, төлөмдөрдүн бардык мезгилиндеги камсыздандыруу төгүмдөрүнүн суммаларынан эсептелет. Актуардык коэффициент - пенсия чектелгенден кийинки пенсионердин өмүрүнүн орточо узактыгын эске алуу менен пенсиялык төлөмдөрдүн пайызын аныктаган инструмент.

Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында курагы боюнча ар кандай жашта пенсияга чыгуу укугу каралган, ошондуктан актуардык коэффициент пенсияга чыгуу курагына жараша айырмаланат. Алсак, пенсияга бир кыйла эрте чыккан адамдардын актуардык коэффициенти азыраак, анткени алардын пенсиялык төгүмдөрү пенсияга кечирээк чыккандардыкына караганда узак мөөнөткө бөлүштүрүлөт. Бул белгилүү бир курактан кийин жашоонун ар кандай узактыгына байланыштуу.

2013-жылдын расмий статистикалык маалыматтары боюнча Кыргыз Республикасында эркектердин өмүрүнүн узактыгы 66,3 жылды, аялдардыкы -74,3 жылды түзөт.

Пенсияга чыккандан кийин пенсионерлердин бардыгы эле жогоруда көрсөтүлгөн куракка чейин жашашпайт. 80 жаштан улуу пенсионерлердин саны 33,4 миң адамды түзөт, бул учурда тилектештик принциби иштейт, б.а. аларга Пенсиялык фонддун тилектештик бөлүгүнөн пенсия төлөнөт, анткени пенсионерлер топтогон пенсиянын камсыздандыруу бөлүгү чыгымдалып бүткөн. 

2. (КР Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 14-январындагы № 9 токтомуна ылайык күчүн жоготту)

3. (КР Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 14-январындагы № 9 токтомуна ылайык күчүн жоготту)

4. Күтүлгөн жыйынтыктар 

Концепциянын иш-чараларын аткаруу төмөнкүдөй натыйжаларга жетишүүгө мүмкүндүк берет:

- пенсия менен камсыз кылууда камсыздандыруу принциптерин күчөтүү, пенсиянын өлчөмү менен пенсионерлердин мурунку эмгек акысынын, ошондой эле жана Пенсиялык фондго төлөгөн камсыздандыруу төгүмдөрүнүн суммасынын ортосундагы өз ара байланышты белгилөө;

- баалардын жана орточо эмгек акынын өсүшүнүн темпин эске алып, пенсияларды индексациялоонун оптималдуу механизмин иштеп чыгуу аркылуу пенсиялардын өлчөмүн жогорулатуу;

- айылдык товар өндүрүүчүлөрдү жана өз алдынча иштеген жарандарды пенсиялык камсыздоо системасын реформалоонун, ошондой эле жеңилдетилген пенсиялык камсыздоо системасын жана мамлекеттик социалдык кепилдиктерди оптималдаштыруунун эсебинен пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун жана тең салмактуулугун  камсыз кылуу;

- негизги катышуучуларынын укуктук статусун аныктоо аркылуу пенсиялык системанын ачыктыгын камсыз кылуу;

- милдеттүү пенсиялык топтоолор рыногунда атаандаштыкты өнүктүрүү;

- колдоонун туруктуу институттук механизмдерин түзүү жана калктын пенсиялык сабаттуулук деңгээлин жогорулатуу программасын ишке ашыруу;

- пенсия менен камсыз кылуунун маалыматтык системаларын жана камсыздандырылган жарандардын жана пенсионерлердин укуктарын коргоо механизмдерин өнүктүрүү.

Пенсиялык системанын милдеттүү жана ыктыярдуу топтоо компоненттерин өнүктүрүүнүн максаттуу багыттары катарында төмөнкүдөй натыйжалар болжолдонууда:

- эмгек акысынын деңгээли жогору эмес жана орточо камсыздандырылган адамдар үчүн – камсыздандыруу төгүмдөрүн жана пенсиялык топтоолорго төгүмдөрдү 30 жыл ичинде төлөгөн учурда албай калган эмгек акысынын 40-45%  деңгээлинде курагы боюнча пенсиясы менен милдеттүү жана ыктыярдуу пенсиялык топтоолорунун эсебинен төлөмдөрдү алуу үчүн зарыл болгон шарттарды түзүү;

- чоң өлчөмдөгү эмгек акысы бар камсыздандырылган адамдар үчүн - пенсиялык топтоолорго каражаттарды 30 жыл ичинде төлөгөн учурда эмгек акысынын көрсөтүлгөн чегинин 10-15%  деңгээлинде ыктыярдуу пенсиялык топтоолорунун эсебинен төлөмдөрдү алуу үчүн зарыл болгон шарттарды түзүү;  

- өз алдынча иштеген жарандар үчүн - пенсиялык топтоолорду түзүүгө 30 жыл ичинде төлөгөн учурда пенсионердин жашоо минимумунун деңгээлинде пенсиялык төгүмдөрдүн эсебинен төлөмдөрдү алуу үчүн зарыл болгон шарттарды түзүү;

- мамлекеттик эмес пенсиялык фонддордо пенсиялык топтоо каражаттарын инвестициялоонун өсүшү.

5. Концепцияны ишке ашырууда боло турган

тобокелдиктер жана коркунучтар

Концепциянын максаттарын ишке ашыруу социалдык камсыздандырууну өнүктүрүүнү жана калкты социалдык жактан колдоону, пенсиялык камсыздоодо коомдун жоопкерчилигин жогорулатууну талап кылат. Жогорудагы милдеттердин аткарылышынын камсыз кыла турган чаралар пенсиядагы жарандардын жашоо деңгээлин жана сапатын жогорулатуу маселелеринде мамлекеттик органдардын, иш берүүчүлөрдүн жана кызматкерлердин ишин тескөөгө багытталышы керек.

Социалдык камсыздандыруу системасын мындан ары өнүктүрүүнүн маанилүүлүгүн жана зарылдыгын түшүнүү аталган Концепцияны ишке ашыруу үчүн негизги оң фактор болуп саналат. Пенсия тармагында реформа жүргүзүүнүн зарылдыгы мамлекеттик органдар, бизнес коомчулугу, пенсия алган жарандар тарабынан таанылууда.

Эмгек акы төлөө системасынын өркүндөтүлбөшү, экономиканын көмүскө секторунун өсүшү, формалдуу эмес сектордо иштеген жарандардын санынын өсүшү Концепцияны ишке ашыруу үчүн терс факторлордон болуп калышы мүмкүн.

Концепцияны ишке ашырууда демографиялык (төрөттүн азайышы, тышкы эмгек миграциясынын өсүшү), уюштуруучулук-укуктук (мыйзамдардагы коллизиялар жана кенемтелер), маалыматтык (маалыматтык коопсуздук, маалыматтык технологиялардын бузулушу), жеке (кадрлардын квалификациясынын жана профессионалдык даярдыгынын жетишсиз деңгээли, коррупция) мүнөздөгү тобокелдиктер, ошондой эле форс-мажордук жагдайлардагы (табигый кырсыктар) тобокелдиктер дагы бар.

Аталган тобокелдиктерди минималдаштыруунун төмөнкүдөй мүмкүн болгон жолдору аныкталды:

- төрөткө жана калктын жумуштуулугуна дем берүү боюнча майнаптуу мамлекеттик программаларды ишке ашыруу, көп балалуу энелер үчүн кепилдиктерди сактоо жана эмгек мигранттарын  пенсиялык камсыздандырууну камтуу боюнча чараларды ишке ашыруу;

- мамлекеттин узак мөөнөттүү жана ырааттуу социалдык-экономикалык программаларын ишке ашыруу аркылуу кабыл алынып жаткан чечимдердин ачыктыгын камсыз кылуу;

- экономиканын өсүшүн камсыз кылуу боюнча чаралардын комплексин ишке ашыруу;

- камсыздандырылган жарандардын бардык категориялары үчүн камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтерин кайра карап чыгуу, бул келечекте иш-берүүчүлөргө оордукту азайтууга мүмкүндүк берет. Социалдык камсыздандыруу ар бир жаранга пенсиялык келечегине, жеке жоопкерчилигине жана кызыкдар болушуна дем берген натыйжалуу инструмент катары чыгышы керек, ал эми мамлекеттин колдоосу даректүүлүктүн негизинде социалдык кепилдиктер мүнөзүндө болушу керек;

- маалыматтык технологияларга коркунучтарды азайткан контролдоонун атайын каражаттарын киргизүү;

- мамлекеттик органдардын персоналынын кесиптик деңгээлин жогорулатуу.

6. Ресурстарга муктаждыктарды финансылык баалоо

Социалдык фонддун 2015-жылга бюджетинин долбоору болжолдор менен кирешелер боюнча суммасы 40,9 млрд. сомду жана чыгымдары боюнча суммасы 40,0 млрд. сомду түзөт.

Айылдык товар өндүрүүчүлөр жана юридикалык жакты түзбөй жеке өз алдынча иштеген адамдар үчүн камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтерин жогорулатуу каралууда. Алдын-ала болжолдуу эсептөөлөр боюнча камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтеринин жогорулашынын натыйжасында камсыздандыруу төгүмдөрүнүн жалпы түшүшүндө алардын үлүшү 2014-жылы 3%дан 2017-жылы 7%га чейин, 2020-жылы 12%га  чейин өсүшү керек.

Көрсөтүлгөн индикативдик көрсөткүчтөргө жетишилсе камсыздандыруу төгүмдөрүн эсептөөдө эмгек акынын жогорку чегин киргизүү же болбосо иш берүүчүдөн камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтеринин чендерин азайтуу аркылуу уюшулган сектор үчүн социалдык камсыздандыруунун тарифтик саясатын теңдөөгө финансылык мүмкүнчүлүк пайда болот.

Мындан сырткары Концепциянын алкагында пенсия менен камсыз кылууга республикалык бюджеттин чыгымдарын оптималдаштыруу жана стабилдештирүү боюнча чаралар каралууда. Чаралардын комплекси республикалык бюджеттин чыгымдарын 2017-жылы 1,5 млрд сомго, 2020-жылга чейин 8,7 млрд. сомго кыскартууга мүмкүндүк берет.

Концепцияда пенсияларды эсептөө жана дайындоо саясатынын адилеттүүлүгүн жогорулатуу боюнча чаралар каралууда. Ар бир камсыздандырылган жарандын жеке салымын эске алып пенсияларды индексациялоонун адилеттүү механизми киргизилмекчи. Пенсияларды ар жылдык жогорулатууга чыгымдардын жалпы деңгээли сакталганда жарандарды өз алдынча пенсиялык камсыздоого дем берүү, жана социалдык камсыздандыруу каражаттарынын адилетсиз кайра бөлүштүрүү фактыларын жана жан бактылыкты жок кылуу максатында пенсияларды эсептөөдө камсыздандыруу принциби катуу сакталмакчы.

Пенсиялык камсыз кылуу системасын өнүктүрүүнүн сунушталып жаткан чаралары консолидацияланган мамлекеттик пенсиялык чыгымдарды азайтат.

Концепцияны ишке ашыруунун мониторинги жана баалоо

Концепциянын ишке ашырылышын мониторингдөө жана баалоо Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2013-жылдын 18-декабрындагы № 3694-V токтому менен бекитилген 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча программасында натыйжалар боюнча башкаруу каралган, бул мамлекеттик органдардын стратегияларына жана программаларына мониторинг жана баалоо системасын киргизүүнү болжолдойт.

Мониторинг жана баалоо Концепциянын максаттарына жана милдеттерине жетишүүнүн деңгээлин, пенсионерлердин абалы канчалык жакшы болоорун аныктоого мүмкүндүк берет.

Мониторингдин жана баалоонун жыйынтыктары Социалдык фонддун сайтына жайгаштырылат да, Концепцияны ишке ашыруу боюнча иш-чаралардын планын аткаруунун жүрүшү жөнүндө толук, так жана өз убагында маалыматтар түрүндө бардык кызыкдар тараптар үчүн жеткиликтүү болот. 

Концепцияны ишке ашыруунун жыйынтыктары менен мониторингдин жана баалоонун натыйжасында Концепцияга жана Концепцияны ишке ашыруу боюнча иш-чаралардын планына иштин натыйжалуулугун жогорулатуу жана аны координациялоону жакшыртуу, ресурстарды кайрадан бөлүштүрүү жана оптималдуу пайдалануу боюнча  өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү мүмкүндүгү каралууда.

2-тиркеме

Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо тутумун

өнүктүрүү концепциясын ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планы 

(КР Ѳкмѳтγнγн 2015-жылдын 2-декабры № 825, 2017-жылдын 2-февралындагы № 55, 2017-жылдын 15-майындагы № 272 , 2019-жылдын 29-мартындагы № 144 токтомдорунун редакциясына ылайык)

Кыскартуулардын тизмеси: