КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН МИНИСТРЛЕР КАБИНЕТИНИН ТОКТОМУ

2024-жылдын 1-июлу № 344

2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолу жөнүндө

Кыргыз Республикасын орто мөөнөттүү мезгилге өнүктүрүүнүн макроэкономикалык параметрлерин аныктоо максатында, Кыргыз Республикасынын Бюджеттик кодексинин 74-беренесине, "Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети жөнүндө" Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 13, 17-беренелерине ылайык Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети токтом кылат:

1. 2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолу тиркемеге ылайык бекитилсин.

2. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги 2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттарын түзүүдө 2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн бекитилген макроэкономикалык параметрлерин негиз катары алсын.

3. Аткаруу бийлигинин мамлекеттик органдары, Кыргыз Республикасынын Президентинин облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрү, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары, Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Инвестициялар боюнча улуттук агенттик, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы (макулдашуу боюнча):

1) экономикалык өсүштүн темптеринин максаттуу көрсөткүчтөрүн камсыз кылуу үчүн тейлеген багыттары боюнча өндүрүштүн жана ресурстардын кошумча резервдерин табуу боюнча толук чараларды көрсүн;

2) Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышына мониторинг жүргүзсүн жана ай сайын, отчеттук мезгилден кийинки айдын 15инен кечиктирбестен Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигине Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун жүрүшү жөнүндө маалымат берсин.

4. Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлиги:

1) квартал сайын Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышына мониторинг жүргүзүүнүн натыйжаларын жалпыласын жана Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрациясына отчеттук мезгилден кийинки айдын 30унан кечиктирбестен отчеттук мезгил үчүн Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышы жөнүндө маалымат берсин;

2) 2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолун Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигинин расмий веб-сайтына жарыяласын.

5. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 8-сентябрындагы № 454 "2024-2028-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолу жөнүндө" токтому күчүн жоготту деп таанылсын.

6. Бул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Президентинин Администрациясынын Президенттин жана Министрлер Кабинетинин чечимдерин аткарууну контролдоо башкармалыгына жүктөлсүн.

7. Бул токтом расмий жарыяланган күндөн тартып жети күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.

“Эркин-Тоо” мамлекеттик расмий гезитинин 2024-жылдын 05-июнундагы № 50 (3603) саны менен жарыяланды.

2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн БОЛЖОЛУ

1. Киришүү

2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолунун негизги максаты болуп социалдык-экономикалык процесстерди жана тенденцияларды талдоо, өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүнүн колдо болгон ресурстарын жана мүмкүн болуучу тобокелдик факторлорун аныктоо жолу менен орто мөөнөттүү мезгилге макроэкономикалык өнүктүрүүнүн сандык багыттарын жана параметрлерин аныктоо саналат.

Болжолдо 2024-жылга экономиканын негизги тармактарын өнүктүрүүнүн негизги багыттары жана тармактык министрликтердин, ведомстволордун жана региондордун расмий болжолдорунун базасында түзүлгөн 2025-2029-жылдарга өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүнүн келечеги аныкталган.

Болжол 2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасынын фискалдык саясатынын негизги багыттарын жана кезектеги бюджеттик жылга жана кийинки пландык мезгилге республикалык бюджеттин долбоорун иштеп чыгуу үчүн негиз болуп саналат.

2. 2023-жылы жана 2024-жылдын январь-мартында Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн негизги тенденциялары

2.1. 2023-жылдын кыскача жыйынтыктары

Глобалдык белгисиздик шарттарында 2023-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн жыйынтыктары жогорку натыйжаларды көрсөттү. Акыркы үч жылдагы орточо 6,9%га (2021-ж. - 105,5%, 2022-ж. - 109,0%, 2023-ж. - 106,2%) экономикалык өсүш экономиканын туруктуулугун жана анын экономиканын секторлоруна дем берүү боюнча чаралардын комплексин ийгиликтүү ишке ашыруу, ресурстарды жана фискалдык реформаларды натыйжалуу башкаруу менен шартталган ковидден кийинки жана учурдагы түзүлгөн геосаясий кырдаалга акырындык менен адаптацияланышын күбөлөндүрөт.

2023-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн негизги натыйжасы болуп макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылуу жана социалдык коргоо жана пенсиялык камсыздоо жаатында мамлекеттин бардык пландалган милдеттенмелерин өз убагында аткаруу саналат.

Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин алдын ала баалоосу боюнча 2023-жылы ички дүң продуктунун (мындан ары - ИДП) көлөмү 1228,9 млрд. сом суммасында түзүлдү жана реалдуу өсүү темпи 106,2%ды түздү (2022-жылы - 109,0%). ИДПнын дефлятору 113,4% деңгээлинде түзүлдү.

Экономикалык өсүш экономиканын бардык секторлору тарабынан камсыз кылынды: курулушта өндүрүштүн көлөмү 10,3%га, кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндө - 6,2%га, өнөр жайда - 2,7%га, айыл чарбасында - 0,6%га өстү.

1-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча түзүм жана өсүш темптери(1)

2023-жылдын экономикалык жыйынтыктары күтүлүүчү болжолдорго каршы келет. Өткөн 2023-жыл дүйнөлүк экономика үчүн тынч болгон жок, бирок чоң даражада пессимисттик болгон болжолдорду актаган жок. Пайыздык ставкалардын кескин жогорулашына карабастан, айрым экономисттер күткөн АКШ рецессиясынан качууга мүмкүн болду. Глобалдык инфляция 2023-жылы болжолдонгондон кыйла басаңдады; фондулук рыноктор өстү, ал эми облигациялардын кирешелүүлүгү төмөндөдү - бирок негизинен тескерисинче болжолдонгон.

2-таблица

Дүйнөлүк экономиканын жана ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин ИДПсынын реалдуу өсүш темптери, % менен

2023-жыл ичинде ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин экономикасында 2022-жылдын экинчи жарымында - 2023-жылдын башында түзүлгөн оң тенденциялар сакталды. Өзгөргөн геосаясий шарттарга түзүмдүк адаптация, региондогу ички суроо-талаптын жана инвестициялык активдүүлүктүн калыбына келиши экономикалык активдүүлүктүн өсүшүнө өбөлгө түздү жана ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин көпчүлүк экономикаларында экономикалык өсүш

2023-жылдын башында түзүлгөн болжолдук маанилерден жогору болду. Ошол эле учурда Арменияда 2022-жылы жетишилген жогорку өсүш темптеринин фонунда ишкердик активдүүлүктүн басаңдашы байкалууда.

Жылдын жыйынтыгы боюнча бардык ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде инфляциянын деңгээли басаңдады. Инфляциялык процесстердин интенсивдүүлүгүнүн төмөндөшүнө бир катар факторлор өбөлгө түздү: азык-түлүк рыногунда дүйнөлүк баалардын өсүшүнүн басаңдашы (ФАО бааларынын индекси 2023-жылы 13,7%га төмөндөдү, 2022-жылга салыштырмалуу) жана товардык рыноктордогу кырдаалдын турукташуусу.

Жалпысынан мүчө мамлекеттер үчүн реалдуу эмгек акынын, үй чарбаларына кредит берүүнүн көлөмүнүн көбөйүшүнүн (дээрлик бардык мүчө мамлекеттерде байкалат) жана фискалдык дем берүүнүн натыйжасында керектөө суроо-талабынын тез өсүшү саналат.

3-таблица

2022-2023-жылдарда ЕЭАБге мүчө мамлекеттердеги керектөө бааларынын индекси (өткөн жылдын декабрына карата % менен)

2023-жылы Кыргыз Республикасында инфляциянын деңгээлин мүнөздөөчү керектөө бааларынын индекси 107,3%ды түздү жана эки эсеге басаңдады (өткөн жылдын декабрына карата 2023-жылдын январь-декабры), ал эми 2022-жылы ушундай көрсөткүч 114,7%ды түзгөн. Инфляциянын орточо жылдык мааниси (2022-жылдын январь-декабрына карата 2023-жылдын январь-декабры) 110,8%ды түздү (2021-жылдын январь-декабрына карата 2022-жылдын январь-декабры үчүн 113,9%ды түздү).

2023-жылга мамлекеттик бюджеттин кирешелеринин көлөмүнүн үлүшү ИДПнын көлөмүндө 2020-жылдагы 23,8%га караганда 31,9%га чейин көбөйдү. 2023-жылы мамлекеттик бюджет ИДПга карата 1,0% өлчөмүндө 12,7 млрд. сом суммасында профицит менен аткарылган.

Жүргүзүлүп жаткан фискалдык реформалардын аркасында 2023-жылы салыктарды жыйноону олуттуу жакшыртууга жетишилди. Алдын ала маалыматтар боюнча 2023-жылы салыктык кирешелердин көлөмү 294,4 млрд. сомду түзүп, 2022-жылга салыштырмалуу 28,6%га көбөйгөн.

2023-жылдын 31-декабрына карата мамлекеттик карыздын ИДПга карата деңгээли 45,5%ды түздү.

2.2. Учурдагы кырдаал - 2024-жылдын январь-марты үчүн жыйынтыктар

2024-жылдын башынан бери экономикалык өсүш жалпысынан жогорку деңгээлди көрсөтүүнү улантууда. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин алдын ала баалоосу боюнча 2024-жылдын январь-мартында ИДПнын көлөмү 248,8 млрд. сом суммасында түзүлдү жана реалдуу өсүш темпи 108,8%ды түздү (2023-жылдын январь-мартында - 102,8%).

Иш жүзүндө экономиканын бардык секторлорунда оң динамика байкалууда жана көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө түзүлдү: курулушта өндүрүштүн көлөмү 1,5 эсеге, кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндө - 8,0%га, өнөр жайда - 4,7%га, айыл чарбасында - 1,4%га өстү.

4-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча түзүм жана өсүш темптери(2)

2024-жылдын I кварталында өсүштүн негизги драйвери кызмат көрсөтүүлөр жана курулуш сектору болду.

Кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсү мурдагыдай эле ИДПнын түзүмүндө 50%дан ашык басымдуу үлүштү ээлейт. Дүң жана чекене соода жүгүртүүнүн, автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоонун көлөмү 2023-жылдын январь-мартына салыштырмалуу 25,2%га (мында негизинен чекене сооданын көлөмү 12,5%га жана дүң соода - 45,1%га өскөн), транспорт иши жана жүктөрдү сактоо - 5,7%га жана байланыш кызматтары - 8,6%га көбөйгөн. Мейманканалар жана ресторандар көрсөткөн кызматтардын көлөмү мурдагыдай эле жогорку көрсөткүчтөрдү көрсөтүп, 16,5%га көбөйдү.

Курулуш сектору ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен улуттук экономиканын өсүшүн камсыз кылуучу маанилүү багыттардын бири болуп саналат. Алдын ала маалыматтар боюнча 2024-жылдын январь-мартында негизги капиталга инвестициялардын көлөмү бардык каржылоо булактарынын эсебинен 66,6%га көбөйгөн (2023-жылдын январь-мартында өсүш 3,1%) жана 27,7 млрд. сомду түзгөн. Негизги капиталга инвестициялардын көлөмүнүн көбөйүшү ички каржылоо булактарынын (64,4%га), ошондой эле тышкы булактардын (83,9%га) өсүшүнүн эсебинен камсыздалган. Экономиканы капиталдаштыруунун көлөмүнөн улам курулуштун дүң продукциясынын жалпы көлөмү 26,9 млрд. сомду түздү жана 1,5 эсеге көбөйдү (2023-жылдын январь-мартында өсүш 2,2%). Курулуштун көлөмүнүн олуттуу өсүшү мурда курулган жана киргизилген турак жай курулушунун айрым объекттерин эсепке алуунун жакшырышы менен шартталган.

Өнөр жай продукциясын дүң өндүрүүнүн көлөмү январь-мартта 114,5 млрд. сомду түздү жана 4,5%га көбөйдү (2023-жылдын январь-мартында өсүш 9,4%).

2024-жылдын январь-мартында айыл чарбасынын дүң продукциясынын көлөмүнүн өсүшү 101,4%ды түздү, ал негизинен жумуртка өндүрүүнү 10,0%га, сүттү 1,9%га жана этти 0,6%га көбөйтүүнүн эсебинен мал чарба продукциясын өндүрүүнүн 1,4%га көбөйүшү менен камсыздалды. Мал чарбачылыгын, өсүмдүк өстүрүүчүлүктү, айыл чарба продукциясын кайра иштетүү секторун өнүктүрүү үчүн айыл чарба субъекттерине мамлекеттик колдоо көрсөтүү улантылууда, бул максаттарга жыл сайын 5-6 млрд. сом өлчөмүндө финансылык каражат жумшалат. 2024-жылдын башынан бери АЧК-12 ишке ашыруунун алкагында 1454 алуучуга 656,8 млн. сом суммасында жеңилдетилген кредит бөлүнгөн. Ошондой эле агроөнөр жай кластерлерин өнүктүрүү үчүн жыл сайын 3 млрд. сомдон ашык каражат бөлүү менен "Агроөнөр жай комплексинкредиттөө" долбоорун ишке ашыруу улантылууда.

2024-жылдын январь-февралынын жыйынтыгы боюнча бардык ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде экономикалык өсүштүн оң динамикасы байкалууда. Экономиканын кыйла жогорку өсүш темпи Арменияда (13,6%га) жана Кыргыз Республикасында (8,6%га) белгиленген.

5-таблица

ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде ИДПнын реалдуу өсүш темптери, % менен

Азык-түлүккө жана энергия ресурстарына дүйнөлүк баалардын төмөндөшүнүн жана инфляциялык процесстерди кармап турууга багытталган акча-кредит саясатынын курсун сактап туруунун натыйжасында инфляция күтүлгөндөн көбүрөөк төмөндөдү.

Инфляциянын деңгээлинин төмөндөшү туруктуу мүнөзгө ээ болуп жатканы байкалат. Бирок инфляциялык тобокелдиктер бар, өсүмдүк майларына, сүт азыктарына жана этке дүйнөлүк котировкалардын өсүшү азык-түлүк товарларына дүйнөлүк баалардын базалык индексинин жогорулашына алып келди - бул көрсөткүч мартта 1,1%га өскөн. Бирок мартта азык-түлүк товарларына дүйнөлүк баалардын өзгөрүүсүнө ай сайын байкоо жүргүзүүгө мүмкүндүк берген Азык-түлүк жана айыл чарба уюмунун (мындан ары - ФАО) азык-түлүк бааларынын индексинин орточо мааниси 118,3 пунктту түздү, бул 2023-жылдын ошол эле мезгилиндеги тиешелүү көрсөткүчтөн 7,7%га төмөн. 2024-жылдын мартында 2023-жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу бардык ЕАЭБ өлкөлөрүндө инфляциялык процесстердин басаңдашы байкалган.

6-таблица

2023-2024-жылдардын мартында ЕАЭБге мүчө мамлекеттердеги керектөө бааларынын индекси (өткөн жылдын декабрына карата % менен)

(1) экономикалык активдүүлүк көрсөткүчү.

Кыргыз Республикасында керектөө бааларынын индекси 101,2%ды түздү (өткөн жылдын декабрына карата 2024-жылдын марты). Инфляциянын орточо жылдык мааниси 105,4%ды түздү (2022-жылдын январь-мартына карата 2023-жылдын январь-мартында 114,7%ды түздү).

Алдын ала маалыматтар боюнча 2024-жылдын январь-мартында салыктык кирешелердин көлөмү 69,3 млрд. сомду түзүп, 2023-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырмалуу 28,8%га көбөйгөн.

Мамлекеттик карыздын ИДПга карата катышы 2024-жылдын биринчи кварталында 44,5%ды түздү.

3. 2024-2029-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн шарттары жана факторлору/тобокелдиктери

Учурдагы кырдаалды төмөнкү негизги аспекттер мүнөздөйт: дүйнөлүк экономикалык өсүштүн басаңдоо перспективалары; 2022-2023-жылдары батыш борбордук банктары тарабынан акча-кредит саясатын катаалдатуудан кечиктирилген натыйжаны ишке ашыруу мүмкүнчүлүгүнө байланыштуу өлкөлөрдүн алдында турган көйгөйлөр, дүйнөлүк экономиканын фрагментациясы.

Тышкы шарттар:

1) геосаясий чыңалуунун жана кагылышуулардын сакталышы:

- чыңалуунун күчөшүнөн улам күтүлгөндөн кыйла начар дүйнөлүк экономикалык өсүш темпи;

- деглобализация, өсүп келе жаткан популизм, протекционизмдин күчөшү, коргоого чыгымдарды көбөйтүү зарылчылыгы жана "жашыл өткөөл" дүйнөлүк экономикадагы узак мөөнөттүү ставкаларды кийинки он жылдыкта 2012-2021-жылдардагы деңгээлден бир топ жогору кармап турат;

- куралсыз согуштан берки эң күчтүү дүйнөлүк экономиканын фрагмантациясы. Анын баасы инфляциянын өсүшү гана эмес, глобалдык өсүштүн басаңдашы;

- 2024-жыл "глобалдык шайлоолордун" жылы болуп саналат - президенттик жана парламенттик шайлоолор 64 өлкөдө (анын ичинде Россия Федерациясында) өтөт жана жалпы 4,2 млрд. адам, дүйнө калкынын жарымынан көбү катышат. Шайлоолордун мындай тыгыз графиги кошумча белгисиздикти жаратат. Ал эми алардын жыйынтыктары өлкөлөрдүн ички күн тартибине гана эмес, көбүн эсе глобалдык экономиканын келечегине да таасирин тийгизет;

2) финансы жана чийки зат рынокторундагы өзгөрмөлүүлүк:

- жогору реалдуу пайыздык ставкалардын сакталышы инвестициялык активдүүлүктүн жана экономикалык өсүштүн андан ары басаңдашына алып келиши мүмкүн. Банктар АКШнын Федералдык резервдик системасынын (мындан ары - ФРС) негизги ставкасынын жогорулоо циклинин жакын арада бүтүшүн күтүүдө, жөнгө салуу саясатынын өзгөрүшү инвесторлордун депозиттердин наркы жана кредиттердин сапаты боюнча тынчсыздануусун басаңдатып, ошол эле учурда керектөөчүлөрдү жана компанияларды зайым алууну көбөйтүүгө үндөйт. Бирок ставкалардын төмөндөшүнүн темпи жана масштабы дагы эле белгисиз, ап эми геосаясий чыңалуу күчөп жаткандыктан, банктар өздөрүнүн 2024-жылга болжолдоолорунда этият болот. Бирок Европа борбордук банкы жана Англия банкы дагы эле жогорку пайыздык ставкаларды кыйла узак мөөнөткө кармап туруу стратегиясын карманат;

- эгерде Газа секторундагы кагылышуу "Хезболла" жана Иран катышкан кыйла кеңири региондук согушка айланып кетсе, энергия алып жүрүүчүлөргө баанын көтөрүлүшүнөн улам жаңы стагфляциялык шок болушу мүмкүн, экономисттер учурдагы кагылышуу дүйнөлүк экономикага чектелген гана таасирин тийгизет деп эсептейт, бирок Газадагы кырдаал контролдон чыкса, кыйла олуттуу кесепеттерден коркот;

- мунайга болгон баанын өсүшүнө таасирин тийгизүүчү кармап туруучу факторлор Европа экономикаларындагы мүмкүн болгон рецессиядан, Кытайдын курулуш секторундагы көйгөйлөрдүн уланышынан, көмүргө импорттук алымдын өсүшүнөн улам дүйнөлүк экономиканын өсүшү басаңдашы мүмкүн. Баанын деңгээли салттуу түрдө мунай рыногундагы суроо-талап менен сунуштун тең салмактуулугуна жараша болот, ага 2024-жылы фундаменталдык факторлор, анын ичинде АКШда боло турган президенттик шайлоолор жана ОПЕК+ өлкөлөрүнүн андан аркы аракеттери таасирин тийгизет.

Орто мөөнөттүү мезгилде мунай рыногунда баа түзүүгө таасирин тийгизиши мүмкүн болгон төмөнкү тобокелдиктердин сакталышы белгиленүүдө: дүйнөлүк деңиз аркылуу мунай соодасынын үчтөн бир бөлүгүн түзгөн Жакынкы Чыгышта геосаясий чыңалуунун күчөшү; электромобилдердин ылдам прогресси, "жашыл" технологияларды ишке киргизүү процессин тездетүү; экономикалык чектөөлөргө жана россиялык мунай боюнча баанын чегине байланыштуу дүйнөлүк рыноктордо мунайдын чектелген сунушу; дүйнөлүк экономикалык көрсөткүчтөрдүн начарлашы, атап айтканда Кытайда, бул суроо-талаптын жана акырында мунайга дүйнөлүк баанын төмөндөшүнүн олуттуу тобокелдигин жаратат; АКШда сланец мунай өндүрүүнүн жай өсүш темпи;

- региондук жаңжалдардан, аба ырайынын жагымсыз шарттарынан жана энергия алып жүрүүчүлөргө жана өндүрүштүк ресурстарга баанын жогорулашынан келип чыккан үч жылдык рекорддук өсүштөн кийин азык-түлүк товарларына дүйнөлүк баанын өсүшүнүн басаңдашы күтүлүүдө.

ФАОнун болжолу боюнча дүйнөлүк каатчылыктар азык-түлүккө баанын өсүшүнө алып келиши мүмкүн, ошол эле учурда алардын жогорулоо темпи 2023-жылдагы деңгээлге салыштырмалуу басаңдайт. Хусит кыймылынын Баб-эль-Мандеб куймасы менен Кызыл деңизди бөгөттөөсүнөн улам дүйнөлүк азык-түлүк соодасына терс таасирин тийгизген жана баалардын өсүшүнө алып келген каатчылыкты жаратты. Бул маршрут боюнча жүк ташуунун наркы дээрлик төрт эсеге өстү, ал эми жүк ташуунун көлөмү 30%га азайды. Жүк ээлери альтернативдүү жолдорду издөөгө мажбур болушууда, бул чыгымдарды жана азык-түлүк инфляциясын жогорулатат. Аналитиктердин баасы боюнча учурдагы каатчылыктар баалардын динамикасына бирдей эмес таасирин тийгизет. Логистикалык көйгөйлөр чындыгында айыл чарба продукциясын алуучуларда бааларды көтөрүшү мүмкүн, бирок аны өндүргөн жерлерде ушул эле көйгөйлөр суроо-талаптын азайышынан улам бааларды төмөндөтөт, анткени дүйнөлүк бааларды жана алардын жыйынды индекстерин эсепке алуу өндүрүүчүлөрдүн бааларына таянат, анда аталган факторлордун таасири астында алардын олуттуу өсүшү күтүлбөйт. Азыр айыл чарба продукцияларынын негизги түрлөрүнө баа пандемия жылдарындагы макроэкономикалык кырдаалга байланыштуу 2020-2022-жылдардагы туу чокусунан кийин кадимки маанисине кайтып келүүдө. Көпчүлүк өнүккөн өлкөлөрдө продукттарга баанын жогорулоо темпи да басаңдоодо. Атап айтканда АКШда, Food Price Outlook by USDA's февраль отчетуна ылайык 2024-жылы продукттарга баанын өсүш темпинин 2,9%га чейин басаңдашы болжолдонууда (2023-жылы тамак-аш азыктарына баа 5,8%га өскөн).

2030-жылга чейинки мезгилде дүйнөдө айыл чарба продукциясын керектөөнүн жалпы көлөмү жылына 1,2% темп менен өсөт. Айыл чарба продукциясын тамак-ашка, малга тоютка, отун өндүрүү жана өнөр жайлык пайдалануу үчүн пайдалануу картинасы олуттуу өзгөрбөйт, анткени керектөөдө олуттуу түзүмдүк өзгөрүүлөр күтүлбөйт. 2024-жылы керектөөчүлөр аба ырайынын жагымсыз шарттарынан, экспорттук чектөөлөрдөн жана биоотунга болгон талаптардын катуулашынан улам жеткирүүлөрдүн кыскарышына туш болушу мүмкүн.

Азык-түлүк бааларына төмөнкүлөр таасирин тийгизиши мүмкүн: глобалдык жеткирүү чынжырларын калыбына келтирүү процесси; климаттын өзгөрүшү (кургакчылык, суу ташкыны, катуу ысык жана токой өрттөрү сыяктуу көрүнүштөр көбөйдү); жер семирткичтердин наркынын өсүшүнө алып келген энергия алып жүрүүчүлөргө баалардын өсүшү; айрым өлкөлөрдүн протекционизм саясаты - көптөгөн өлкөлөр дан жана өсүмдүк майын берүүнү токтотушууда (бүгүнкү күндө жыйырмага жакын мамлекет ушундай сыяктуу экспорттук чектөөлөрдү киргизди);

3) инфляциялык басымдын сакталышы:

- бир катар инфляциялык факторлордун таасири сакталат. Жалпысынан ЕАЭБге мүчө мамлекеттер (Армения Республикасынан тышкары) үчүн реалдуу эмгек акынын, үй чарбаларына кредит берүүнүн көлөмүнүн көбөйүшүнүн натыйжасында керектөө суроо-талабынын тез өсүшү жалпы болуп саналат. Дээрлик бардык ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин улуттук (борбордук) банктарынын баасы боюнча калктын жогорку инфляциялык күтүүлөрү сакталууда (ЕЭКтин маалыматы боюнча).

Инфляция - жакынкы келечекте баалуу металлдын наркына таасир этүүчү негизги фактор. Алтындын инфляцияга каршы хеджирлөөнүн башкы инструменти катары статусу баалардын андан ары өсүшүнө алып келет. Алтын дүйнөдөгү чыңалып турган геосаясий кырдаалдын фонунда коргоо инструменти катары суроо-талапка ээ боло берет жана институционалдык инвесторлордун жана Борбордук банктардын активдүү сатып алуулары менен колдоого алынат. Экономикалык шарттарды жана саясий чыңалууну эске алуу менен көпчүлүк эксперттер 2024-жылы алтындын баасы көтөрүлөт деген пикирге кошулат, анткени барган сайын көбүрөөк керектөөчүлөр өз байлыктарын сактоо үчүн коопсуз жай издеп жатышат. Көптөгөн аналитикалык агенттиктер жана экономикалык уюмдар 2024-жылга болжолдук диапазонду кеңири калтырууда;

4) негизги соода өнөктөш өлкөлөрдүн экономикаларынын басаңдоо тобокелдиктери:

- Кытайдын экономикасы адаттагы жогорку темптерден бир кыйла жайыраак өсүп жатат жана кыймылсыз мүлк секторунда жана ага байланышкан финансы секторунда бүткүл дүйнөлүк экономикага таасирин тийгизүүчү көйгөйлөрдүн белгилери бар;

- ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин экономикаларында калыбына келтирилген өсүш фазасынын кийин болжолдонулуучу кармалып турган өсүш, катаал акча-кредит саясатынын, эмгек рыногундагы суроо-талаптын/сунуштардын тең салмаксыздыгынын жана сакталып турган геосаясий белгисиздиктин шарттарында экономикаларга өсүү булактарын издөөгө туура келет;

5) экономикалык активдүүлүккө, өндүрүмдүүлүккө, түшүмдүүлүккө таасирин тийгизиши мүмкүн болгон климаттык кырсыктар:

- эксперттер 2024-жыл Эль-Ниньодон улам тарыхта эң ысык жыл болушу мүмкүн деп болжолдошууда. Рекорддук температурага эки фактор таасирин тийгизет: глобалдык жылуулук жана Эль-Ниньо кубулушу, Тынч океандын экватордук бөлүгүндө суунун үстүнкү катмарынын температурасынын өзгөрүшү. Тынч океандагы суунун ысышы жер бетинин температурасынын кечирээк жогорулашына таасирин тийгизет, ошондуктан Эль-Ниньонун таасири астында экинчи жыл көбүнчө биринчисине караганда жылуу болот. Адатта Эль-Ниньо глобалдык температурага эң көп таасир этет (2023), ошондуктан 2024-жылы ысыктын күчөшү ыктымал. Муну менен бирге күндүн ысышы күндүн активдүүлүгүнөн улам болушу мүмкүн. Болжолдуу түрдө 2024-жылы 11 жылдык күн циклинин туу чокусу болот, ал да аба ырайына таасирин тийгизиши мүмкүн.

- океандын жылышы, ошондой эле мөңгүлөрдүн жана муз катмарларынын эриши Европада катуу бороон-чапкындарга алып келиши мүмкүн;

- Эль-Ниньонун Түштүк-Чыгыш Азияга тийгизген таасиринен улам, өзгөчө океанга жакын аймактарда кургакчылык менен бирге токой өрттөрү да чыгышы мүмкүн.

Ички шарттар:

- өлкөдөгү социалдык-саясий туруктуулук;

- энергетикада, ирригацияда, жол-транспорт чөйрөсүндө ири улуттук инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу;

- экспорттук потенциалы жогору артыкчылыктуу секторлорду өнүктүрүү;

- финансылык инструменттерге жеткиликтүүлүктү түзүү;

- ишкердик үчүн жагымдуу бизнес-чөйрөнү түзүү;

- экономиканы толук масштабдуу санариптештирүү боюнча жүргүзүлүп жаткан иштер, бизнести көмүскөдөн чыгаруу боюнча көрүлүп жаткан чаралар ж.б.

Мүмкүн болуучу макроэкономикалык тобокелдиктер:

- санкцияларга дуушар болгон компаниялар менен кызматташуудан улам экинчи санкцияларга кабылуу коркунучу;

- ишкердик ишениминин төмөндөшүнөн улам инвестициялардын агымын кыскартуу;

- экономикалык абалдын начарлашынан улам акча которууларынын азайышы;

- тышкы суроо-талаптын жана сунуштун кыскарышы, негизги соода өнөктөш өлкөлөр менен соода шарттарынын начарлашы;

- дүйнөлүк финансы рынокторунда кырдаалдын начарлашы тышкы карыз алуулардын түшүшүнө тоскоолдуктарды жаратышы же тартылган ресурстардын наркынын өсүшүнө алып келиши мүмкүн;

- баалардын кымбатташы жана инфляция деңгээлинин өсүшү (анткени керектөө куржунунда болгон товарлардын көпчүлүгү импорттук товарларды түзөт), бул өз кезегинде экономика секторлорунда чыгымдардын өздүк наркынын өсүшүнө алып келет;

- ишкердик активдүүлүктүн басаңдашынан жана финансы рыногундагы жогорку өзгөрүлмөлүүлүктөн улам мамлекеттик тышкы карыздын көлөмүнүн өсүшү.

Эл аралык финансы институттарынын болжолу боюнча дүйнөлүк экономикалык өсүш темпи 2023-жылдагы 2,7%га салыштырмалуу 2024-жылы 2,4%га басаңдайт. Эксперттер белгилегендей глобалдык экономиканын өсүш темпи дагы эле пандемияга чейинки көрсөткүчтөн төмөн.

Жогорку пайыздык ставкалар, кагылышуулардын андан ары күчөшү, эл аралык сооданын солгундашы жана климаттык кырсыктардын күчөшү глобалдык өсүшкө олуттуу тоскоолдуктарды жаратууда.

Эл аралык институттар экономикалык келечекке ар кандай багытта баа берет.

7-таблица

Эл аралык институттардын болжолдоруна салыштырмалуу сереп

(пайыздар менен)

Дүйнөлүк Банктын (мындан ары - ДБ) эксперттери 2024-жылга глобалдык ИДПнын өсүшүн 2,4% деңгээлинде болжолдоодо, ал эми 2025-жылга карата 3,0%дан 2,7%га чейин төмөндөдү.

Көптөгөн экономикасы өнүгүп келе жаткан өлкөлөр үчүн орто мөөнөттүү болжол көпчүлүк ири экономикалардагы өсүштүн темптеринин басаңдашы, дүйнөлүк сооданын токтоп калышы жана акыркы ондогон жылдардагы кредит берүүнүн шарттары катаалдады.

Өнүккөн өлкөлөрдө экономикалык өсүш темпи жалпысынан ДБ болжолу боюнча 2024-жылы 1,2% жана 2025-жылы 1,6%, экономикасы өнүккөн өлкөлөрдө тиешелүүлүгүнө жараша 3,9% жана 4,0% түзөт.

ДБ 2024-жылы еврозонанын экономикасынын өсүүсү боюнча болжолун 0,7% чейин төмөндөттү, бул 2023-жылдын июнундагы мурунку баадан 0,6 пайыздык пунктка төмөн. 2025-жылы региондогу экономикалык өсүш 1,6% деңгээлинде болушу күтүлүүдө (болжол 0,7 пайыздык пунктка төмөндөгөн), ал эми 2024-жылы АКШнын экономикалык өсүүсүнүн болжолу 1,6%га жогорулаган жана 2025-жылы 1,7%га төмөндөгөн.

Кытайдын экономикалык өсүш темпи 2024-жылы 4,5%га, ал эми 2025-жылы 4,3%га чейин басаңдашы күтүлүүдө, бул пандемия жылдарын кошпогондо, акыркы отуз жылдан ашык убакыт ичинде экономикалык өсүштүн эң жай көрсөткүчү болгон. Экономикалык активдүүлүккө алсыз керектөөчүлүк маанайы жана кыймылсыз мүлк секторунда уланып жаткан басаңдоо таасир этүүдө.

Инфляциянын темптери 2024-2025-жылдары басаңдашы күтүлүүдө, бирок 2024-жылдын аягына чейин ковидге чейинки деңгээлден жогору бойдон калат.

Эл аралык валюта фонду (мындан ары - ЭВФ) 2024-жылга карата дүйнөлүк экономиканын өсүү болжолун жакшыртып, 0,3 пайыздык пунктка көбөйүп, 3,2%ды түздү, ал эми 2025-жылга глобалдык экономиканын өсүшү 3,2%га өсүшүн болжолдоодо. Ошол эле учурда 2024-2025-жылдарга болжол дагы эле тарыхый орточо көрсөткүчтөн (2000-2019) 3,8% төмөн.

ЭВФ еврозонадагы экономикалык өсүштү баалоо 2023-жылы 0,5% төмөн темпинен 2024-жылы 0,8%га жана 2024-жылы 1,5%га чейин калыбына келтирилүүдө. Кытайдагы өсүш ЭВФ эксперттери тарабынан 2024-жылы 4,6% жана 2025-жылы 4,1% деңгээлинде болжолдонууда, 2024-жылга карата болжолду кароо менен 2023-жылдын октябрь айындагы чыгарылышка салыштырмалуу 0,4 пайыздык пунктка жогорулаган. Мартта Пекинде өткөн бүткүл кытай эл өкүлдөр жыйыны 2024-жылга карата ИДПнын максаттуу өсүү көрсөткүчү 5% тегерегинде сакталарын жарыялаган.

АКШда ЭВФ экономикалык өсүштүн 2023-жылдагы 2,5%дан 2024-жылы 2,7%га чейин көбөйүшү жана 2025-жылы 1,9%га чейин төмөндөшү болжолдонууда, мында акча-кредиттик саясатты катаалдаштыруунун кечиктирилген кесепеттери, бюджеттик саясатты акырындык менен катаалдаштыруу жана эмгек рыногунун кырдаалын жеңилдетүү жыйынды суроо-талапты басаңдатат. ФРС 2024-2025-жылдары күтүлүп жаткан экономиканын өсүш темпи тиешелүүлүгүнө жараша 2,1% жана 2,0% түзөт (декабрга караганда 1,4% жана 1,8%) АКШ ИДПсы боюнча баалоону олуттуу жакшыртты.

Глобалдык инфляция 2024-жылы 5,8%га жана 2025-жылы 4,4%га чейин төмөндөшү күтүлүүдө. ЭВФ инфляциянын төмөндөшү жана туруктуу экономикалык өсүш шарттарында "кескин төмөндөө" ыктымалдыгы азайды, глобалдык өсүш үчүн тобокелдиктер жалпысынан тең салмактуу экенин белгилейт.

ДБ жана ЭВФ ЕАЭБге мүчө мамлекеттерде экономикалык өсүштүн 2024-2025-жылдарга болжолдору кыйла кармалып турат жана оң калыбына келтирүү динамикасын көрсөтүүдө.

Армения: ЭВФ апрелдин серебинде Армениянын экономикасынын өсүшүн 2024-жылы 6% жана 2025-жылы 5,2% деңгээлинде болжолдойт. ДБ 2024-жылга Армениянын экономикасынын өсүш болжолун жакшыртты, 0,8 пайыздык пунктка - 5,5%га чейин көбөйдү, ал эми 2025-жылга мурда болжолдонгон 4,5%дын ордуна 4,9%га өсүштү болжолдоодо.

Армениянын Өкмөтү өлкөнүн экономикасы 2024-жылы 7% өсөт деп болжолдоодо. Кийинки эки жылдагы экономикалык өсүштүн максаты да 7% деңгээлинде белгиленген. Жумушчу күчтүн сунушунун көбөйүшү жана жогорку инвестициялык активдүүлүк орто мөөнөттүү келечекте бул максатка жетүүгө өбөлгө түзөт.

Беларусь Республикасы: Беларусь экономикасында ЭВФ 2024-жылы 2,4% жана 2025-жылы 1,1% деңгээлинде өсүштү күтөт.

2023-жылдын октябрындагы мурунку болжолго салыштырмалуу 2024-жылга баалоо 1,1 пайыздык пунктка жана 2025-жылы 0,5 пайыздык пунктка жакшырган. ДБ Беларусь экономикасына карата болжолду жакшыртты жана 2024-жылга экономиканын өсүшү 2024-жылдын январында күтүлгөн 0,8% ордуна 1,2% деңгээлинде болжолдонууда. 2025-жылга экономиканын өсүшү 1 пайыздан аз деңгээлде болжолдонууда - мурда билдирилген 0,8%дын ордуна 0,7%. Ошону менен бирге Беларусь Республикасынын Экономика министрлиги 2024-жылы экономиканын 3,8%га өсүшүн болжолдойт.

Казакстан Республикасы: ЭВФ 2024-жылы Казакстан Республикасынын ИДПсынын өсүш темпи боюнча болжолун 2023-жылдын октябрындагы баалоолорго салыштырмалуу 4,2%дан 3,1%га чейин начарлатты. Муну менен 2025-жылга болжол 4,6%дан 5,6%га чейин жакшырды. ЭВФтин 2024-жылга карата пессимисттик баалоолору Тенгиз мунай кенинин кеңейишинин кечеңдетүү тобокелдиги, мунайга болгон баанын төмөндөшү, мунай экспортунун мүмкүн болуучу үзгүлтүккө учурашы жана соода өнөктөш өлкөлөрдүн (Европа, Кытай) өсүшүнүн басаңдашы менен байланышкан. ДБ баалоосу боюнча казакстан экономикасынын өсүшү мунай өндүрүү деңгээли күтүлгөндөн төмөн болгондуктан мурда күтүлгөн 4,3% өсүшкө караганда 2024-жылы 3,4%га чейин басаңдайт. Ошол эле учурда 2025-жылга болжол иштеп жаткан мунай кендериндеги өндүрүштүк кубаттуулуктарды кеңейтүүнүн эсебинен 4,5%дан 4,7%га чейин жакшыртылды.

Ошол эле учурда Казакстан Республикасынын Өкмөтү 2024-жылдын жыйынтыгы менен экономикалык өсүш 5,3% деңгээлинде күтүлүүдө.

Россия Федерациясы: ЭВФ Россия Федерациясынын экономикасынын өсүшүн 2024-жылы 3,2% жана 2025-жылы 1,8% күтөт. ЭВФ 2024-жылга карата октябрь болжолун 2,1 пайыздык пунктка жакшыртты, анткени 2023-жылдагы экономикалык өсүш күтүлгөндөн күчтүү болгон (3,6%). ДБ өз кезегинде Россия Федерациясынын экономикасынын өсүш болжолун да жакшыртты: өсүш 2024-жылы мурда күтүлгөн 1,3%дын ордуна 2,2% жана 2025-жылы мурда болжолдонгон 0,9%га караганда 1,1%.

Россия Федерациясынын Экономикалык өнүктүрүү министрлиги 2024-жылы экономикалык өсүштү 2,3% деңгээлинде болжолдоодо. Россия Федерациясынын Борбордук банкы 2024-жылы өлкөнүн ИДПсынын өсүшүн 1,0-2,0% диапазондо болжолдоп жатат.

Кыргыз Республикасынын экономикалык келечегине эл аралык институттар ар тараптуу баа берет. ЭВФ 2024-жылга 4,4%, 2025-жылга 4,2% өсүштү болжолдойт. ДБ 2024-жылга кыргыз экономикасына карата өзүнүн болжолун жакшыртты жана 2024-2025-жылдарга карата өсүштү мурда болжолдонгон 4%дын ордуна тиешелүү түрдө 4,5%га жана 4,2%га болжолдоодо; Евразия өнүктүрүү банкы 2024-жылга 4,5%га, 2025-жылга - 3,5%га; Европа реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкы 2024-жылга 7,0%га өсүштү болжолдоодо.

Түзүлгөн дүйнөлүк тенденцияларды, көрсөткүчтөрдүн иш жүзүндөгү сандык маанилерин жана тармактык министрликтердин, ведомстволордун жана региондордун маалыматтарын, ошондой эле өлкөнүн экономикасына таасир этүүчү өбөлгөлөрдү жана мүмкүн болуучу факторлорду эске алуу менен экономиканы болжолдуу өнүктүрүүнүн эсептөөлөрү келтирилди.

Кыргыз Республикасында орто мөөнөттүү мезгилге экономиканын өсүшү потенциалдуу өсүштүн деңгээлинен жогору болжолдонууда, анткени ишкердик активдүүлүктүн калыбына келиши байкалууда, өнөр жайда ири инвестициялык долбоорлорду ишке киргизүү, энергетикалык, социалдык жана турак жай объекттерин куруу боюнча масштабдуу иштер, суу менен жабдуунун ирригациялык системаларын калыбына келтирүү пландалууда.

Өткөн жылдардагы көрсөткүчтөрдүн жогорку статистикалык базасына карабастан, баа бюджеттин киреше бөлүгүн толтурууну камсыз кылуу үчүн экономиканы жүргүзүлүп жаткан толук масштабдуу санариптештирүүнүн эң жакшы натыйжаларын, ИДПнын компоненттеринин көлөмүнө оң таасирин тийгизген чарбалык субъекттердин ишинин айрым түрлөрү боюнча толук отчеттордун негизинде камтууну жакшыртууга мүмкүндүк берүүчү УЭС-2008 эл аралык стандарттарына өтүү боюнча жүргүзүлүп жаткан иштерди камтыйт.

4. 2024-жылы күтүлүүчү макроэкономикалык көрсөткүчтөр

2024-жылга иштин негизги багыты макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылуу, анын ичинде керектөө бааларынын деңгээлинин өсүшүн кармоо боюнча таасирдүү чараларды керүү, каатчылык көрүнүштөрүнүн таасирин болтурбоо жана минималдаштыруу болуп саналат.

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылга карата Иш-аракеттеринин деталдуу планы (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 24-январындагы тескемеси) кабыл алынды, ал өлкөнүн экономикалык өсүшүн, финансылык туруктуулугун камсыз кылууга, ошондой эле экономикалык ишти жүргүзүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү, салыктык башкарууну андан ары жакшыртуу жана салыктык жана бажылык жол-жоболорду фискалдаштыруу жолу менен бюджеттин киреше бөлүгүн көбөйтүү, баалардын туруктуулугун, жашоо-турмушту камсыз кылуу системасынын туруктуулугун камсыз кылуу, бардык социалдык милдеттенмелерди аткаруу жана стратегиялык багыттарга жана артыкчылыктарга жетишүүгө багытталган.

Экономиканын стратегиялык тармактарын: агроөнөр жай секторун, энергетиканы, курулушту, өнөр жайды, тоо-кен казып алууну, транспортту жана жол секторун, туризмди жана кызмат көрсөтүү индустриясын өнүктүрүүгө багытталган чараларды ишке ашырууга өзгөчө көңүл бурулду, бул жаңы жумуш орундарынын пайда болушуна, өлкөнүн экономикалык потенциалын толук ишке ашыруу үчүн шарттарды түзүүгө өбөлгө түзөт.

Экономикалык өнүгүү дүйнөдөгү геосаясий чыңалуунун таасиринин уланышынын, дүйнөлүк экономиканын бытырандылыгынын, санкциялык саясаттын таасиринин уланышынын фонунда дүйнөлүк экономиканын өсүш темпинин басаңдоо шарттарында жүрүп жатат.

Өбөлгөлөрдү жана болжолдоолорду эсепке алуунун негизинде 2024-жылы экономикалык өсүш 106,3% деңгээлинде, ИДПнын номиналдык көлөмү 1414,7 млрд. сом суммасында, ал эми алтынды эсепке албаганда - 106,9% деңгээлинде күтүлүүдө. 2024-жылы күтүлгөн социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот:

8-таблица

ИДПны түзүүчү тармактар боюнча түзүм жана өсүш темпи (өсүш темпи ДКН боюнча келтирилди)

2024-жылы экономика секторлорунда өсүш төмөнкүдөй түрдө бааланат: айыл чарбасында - 2,5%га, өнөр жайда - 3,1%га; кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө - 6,1%га, курулушта - 15,7%га.

2024-жылга айыл чарбасы, токой чарба жана балык уулоо продукцияларынын дүң чыгарылышы 406,0 млрд. сом көлөмүндө, ал эми реалдуу өсүш темпи - 2,5% деңгээлинде, өсүмдүк өстүрүүдөгү өсүштүн эсебинен - 2,8%га жана мал чарбасында - 2,3%га күтүлүүдө.

2023-жылдын төмөнкү базасына (100,6%) карабастан, жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттардын күтүлүүчү уланышынан (суунун аздыгы, жылуулуктун күчөшүнүн жогорку ыктымалдыгы) улам айыл чарбасында 2024-жылы орточо өсүш күтүлүүдө.

Агрардык секторду мамлекеттик колдоо чаралары улантылат:

- "Айыл чарбасын каржылоо - 12" программасы боюнча жеңилдетилген кредиттерди берүү (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 26-январындагы № 22-т "Айыл чарбасын каржылоо 12" долбоорун бекитүү жөнүндө" тескемеси). Кредит берүүнүн жалпы көлөмү 7 млрд. сом өлчөмүндө болгон республиканын алдынкы эки коммерциялык банкы "Айыл Банк" жана "РСК Банк" ААК катышат;

- "Агроөнөр жай комплексин насыялоо" долбоорун ишке ашыруу (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2021-жылдын 8-февралындагы № 25 "Кыргыз Республикасынын агроөнөр жай комплексин өнүктүрүү боюнча чаралар жөнүндө" Жарлыгы), Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 16-мартындагы № 120-т тескемесине ылайык 9,9 млрд. сом өлчөмүндө каражат бөлүүнү карайт;

- айыл чарба сектору отун, айыл чарба техникасы, жер семирткич жана суу сыяктуу керектүү ресурстарды алат. 600 чакырымдан ашык каналды оңдоо жана тазалоо иштерин аткаруу, ошондой эле 17 гидротехникалык курулманы пайдаланууга берүү пландалууда. 2 млрд. сомго 250,4 км аралыктагы ирригациялык системаларды учурдагы жана капиталдык оңдоого, ошондой эле 78 гидротехникалык курулмаларды, 22 гидрометриялык постторду жана 29 насостук станцияларды оңдоого бөлүнгөн.

2024-жылы айыл чарба өсүмдүктөрүнүн жалпы айдоо аянты 1232,6 миң га түзөт, бул 2023-жылга салыштырмалуу 4,0 миң гектарга көп.

Өсүмдүк өстүрүүчүлүктө көлөмдөрдүн өсүшү төмөнкү өсүмдүктөрдү өндүрүүнү кеңейтүү жолу менен камсыз кылынат:

- дан өсүмдүктөрү - 17,2%га, өздүк чийки заттан ун жана нан азыктарын өндүрүү үчүн продукциянын керектүү көлөмүн камсыз кылуу максатында айдоо аянтын 658,8 миң га (9,8 миң га) чейин көбөйтүү жолу менен;

- кант кызылчасы - айдоо аянтын 14,0 миң га чейин көбөйтүүнүн эсебинен (0,9 миң гектарга) 24,0%га;

- май өсүмдүктөрү - айдоо аянтын 22 миң га чейин көбөйтүүнүн эсебинен 44,3%га, мында өндүрүштүн көбөйүшү 2023-жылдын төмөн базасынын эсебинен байкалууда.

Мал чарба продукциясын өндүрүүнүн 2,4% деңгээлинде өсүшү өлкөдөгү эпизоотиялык кырдаалды камсыз кылуунун, малдын башын көбөйтүүнүн, асыл тукум малдын генофондун жакшыртуунун, ошондой эле үйүрдү көбөйтүү боюнча чараларды ишке ашыруунун эсебинен күтүлүүдө.

Экономикалык өсүштүн темпине айыл чарбасынын таасири нейтралдуу болот жана 0,2 пайыздык пунктту, ИДПнын өндүрүш түзүмүндөгү салыштырма салмагы 9%ды түзөт.

Өнөр жай секторунда 2024-жылы өндүрүштүн дүң көлөмү 3,1%га, алтынсыз 7,4%га көбөйүшү күтүлүүдө. Жалпысынан бул сектордогу орточо өсүш өнөр жайда олуттуу үлүштү ээлеген (дээрлик 40%) Кумтөр жана Жерүй кендеринде негизги металлды казып алуунун пландуу кыскарышы 2023-жылдагы иш жүзүндөгү маалыматтарга салыштырмалуу 10% кыскаруусу менен шартталган. Ошол эле учурда Терек-Сай кенинде (Жалал-Абад облусунун Чаткал району) "Эти Бакыр Терексай" ЖЧКсынын негизги металлдарын өндүрүүнүн көлөмүн көбөйтүү күтүлүүдө.

Өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшү төмөнкүлөрдө күтүлүүдө:

- тамак-аш азыктарын (суусундуктарды кошкондо) жана тамеки буюмдары 2024-жылы 9,2% деңгээлинде;

- кийим, текстиль жана бут кийим, булгаары жана башка булгаарыдан буюмдар 9%га (2024-жылы Чүй облусунун Чүй районунда "Текстиль Транс" ЖЧКсынын өндүрүштүк кубаттуулугун жогорулатуу менен текстиль фабрикасынын курулуштун II этабын ачуу пландалууда).

- мунай заттары - Жалал-Абад мунайды кайра иштетүү заводунун өндүрүү көлөмүн көбөйтүүнүн жана Чүй облусундагы "Джунда" мунайды кайра иштетүү заводунун өндүрүү көлөмүн акырындык менен калыбына келтирүүнүн эсебинен 6,5%.

- курулуш материалдары - курулуш секторунун керектөөлөрүн камсыздоо үчүн иштеп жаткан ишканалардын туруктуу өндүрүштүк ишинин эсебинен 15,2%га, 2024-жылы 15,7%га өсүш күтүлүүдө. Ысык-Кел облусунун Түп районунда "Күрментүцемент" ЖЧКнын базасында цемент казып алуу жана өндүрүү боюнча долбоорду ишке киргизүү күтүлүүдө. 2024-жылы Чүй облусунун Кемин районунда "Терек Таш" ЖЧКсында клинкер өндүрүүчү заводун ишке киргизүү пландалууда;

- машиналар жана жабдуулар - тоо-кен казып алуу иштери үчүн запастык бөлүктөрдү жана инструменттерди, бургулоо мачталарын, лабораториялык майдалагычтарды, механикалаштырылган шурф өткөрүүчү көтөргүчтөрдү даярдоону өстүрүүнүн эсебинен 12%га ("Бишкек тажрыйбалык-эксперименттик заводу" МИ). Мындан тышкары "Кыргызиндустрия" ААКтын линиясы боюнча принтерлерди, сервердик жабдууларды, ККМди чогултуу боюнча өндүрүш пландалган;

- транспорт каражаттары - 6,5%га, электр кыймылдаткычы менен жеңил жана коммерциялык автомобилдерди чогултуу боюнча иштеп жаткан өндүрүштүк кубаттуулуктарды өстүрүүнүн эсебинен.

2024-жылы электр энергиясын иштеп чыгуунун 2,5%га көбөйүшү күтүлүүдө, аны берүүнүн жана бөлүштүрүүнүн көлөмүн, ошондой эле газ менен камсыздоо системасы аркылуу газ өндүрүүнүн жана газ түрүндөгү отунду бөлүштүрүүнүн 8%га өсүшүн эске алуу менен бул тармакта 3,3%га өсүш күтүлүүдө.

Көмүрдү казып алууну 5,8%га, чийки мунайды жана жаратылыш газын - 4,2%га жана металл кендерин казып алууну - 2,9%га көбөйтүүнүн эсебинен пайдалуу кендерди казып алуунун көлөмүнүн өсүшү күтүлүүдө.

Өнөр жай секторунун экономикалык өсүш темпине оң таасири 0,5 пайыздык пунктту, ИДПнын өндүрүш түзүмүндөгү салыштырма салмагы - 15,1%ды түзөт.

Өлкөнүн курулуш секторунда капиталдык салымдардын 28,1%га көбөйүшү болжолдонууда (көлөмү 221,7 млрд. сомду түзөт), анын ичинде: каржылоонун төмөнкү ички булактарынын эсебинен капиталдык салымдардын түшүүсү каралууда:

- республикалык бюджеттен "Капиталдык салым" беренеси боюнча 8000,0 млн. сом суммасында (381 объекттин курулушу пландалган, анын ичинен 248 объект нөлдөн баштап курулат (анын ичинде 154 жаңы мектеп жана 45 бала бакча), дагы 80 объектте капиталдык оңдоо жүргүзүлөт (анын ичинде 58 мектеп жана 5 бала бакча), ага 1 млрд. сом каралган. "Созулуп келе жаткан" 135 объект бүткөрүлөт. 55 айыл ичүүчү суу менен камсыз болот. Мындан тышкары саламаттык сактоо чөйрөсүндө 23 объект 1 млрд. сомго курулат.

2024-жылы биринчи кезектеги тартипте мамлекеттик капиталдык салымдардын ресурстары төмөнкүлөргө багытталат: социалдык-экономикалык объекттерди, ичүүчү суу менен жабдуу системаларын, ирригациялык курулмаларды, автомобиль жолдорун, улуттук коопсуздук, укуктук тартип, куралдуу күчтөрдүн объекттерин жана стратегиялык маанидеги объекттерди долбоорлоону, курууну, капиталдык оңдоону жана реконструкциялоону аяктоого/улантууга.

- жергиликтүү бюджеттен:

а) Бишкекте жылуулук менен камсыздоо системасынын кубаттуулугун децентралдаштыруу жана көбөйтүү үчүн локалдуу жылуулук электр станцияларын жана отканаларды куруу башталат;

б) шаардыктар жана борбор калаанын коноктору үчүн эс алуу зоналарын көбөйтүү максатында "Ак-Босого" жаңы конушунда 2,2 гектар жана "Ак-Өргө" конушунда 2,4 гектар аянттагы парктар курулат;

в) көп ярустуу унаа токтотуучу жайларды жана жол түйүндөрүн куруу.

- ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын эсебинен 68,3 млрд. сом суммасында ("Кумтөр Голд Компани" ЖАКтын инвестицияларынын эсебинен (26297,1 млн. сом); "Кыргызалтын" ААК (600,0 млн. сом) ж.б.;

Мындан тышкары 2024-жылы Мамлекеттик ипотекалык компания (мындан ары - МИК) региондордо жана облустук борборлордо турак үйлөрдү курууну баштайт. Региондордо 2000 батир куруу эсептелет.

МИКтин Сауд өнүктүрүү фонду менен 100 млн. АКШ долларына келишими бар. Өздөштүрүү 2024-жылы башталат. Ошондой эле Ислам өнүктүрүү банкы менен 79 млн. АКШ долларына каржылоо жөнүндө келишими бар. Бул каражат региондордогу турак жайлардын курулушуна жумшалат. Мындан тышкары МИКке республиканын бардык региондорунда үйлөрдү курууга республикалык бюджеттен 1 млрд. сом суммасында каражат бөлүнөт.

- 81,2 млрд. сом суммасында калктын каражаттарынын эсебинен;

каржылоонун тышкы булактарынын эсебинен:

- чет өлкөлүк кредиттер, чет өлкөлүк гранттар жана гуманитардык жардамдардын эсебинен (40,4 млрд. сом суммасында күтүлүүдө);

- чет өлкөлүк түз инвестициялардын көлөмүн 13,8 млрд. сомго чейин көбөйтүүнүн эсебинен: "KAZ Minerals Bozymchak" ЖЧКсы (543,0 млн. сом); "Чаарат Заав" ЖАК (4977,5 млн. сом); "Альянс Алтын" ЖЧКсы (2697,0 млн. сом); "Full gold mining" ЖЧКсы (614,5 млн. сом); "Алтынкен" ЖЧКсы (7,0 млн. сом); "Газпром Кыргызстан" ЖЧКсы (930,0 млн. сом); "Эти Бакыр Терексай" ЖЧКсы (1074,5 млн. сом) ж.б.

2024-жылы транспорт системасын, энергетикалык инфраструктураны, ошондой эле суу менен камсыздоону өнүктүрүү мамлекеттик инвестициялардын долбоорлорунун маанилүү багыттары болуп калат.

Мамлекеттик инвестициялардын бюджетинин көлөмү 52,3 млрд. сомду түзөт, анын ичинен гранттар - 16,9 млрд. сом (32,4%), кредиттер - 33,5 млрд. сом (64,0%) жана Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин кошо каржылоосу - 1,9 млрд. сом (3,6%). Каржылоонун эң көп көлөмү транспорт секторунда 14,2 млрд. сом өлчөмүндө (бардык мамлекеттик инвестициялардын 27,2%) каралган. Энергетика тармагында каржылоо көлемү 8,1 млрд. сом суммасында каралган (бардык мамлекеттик инвестициялардын 15,5%).

Экономиканы капиталдаштыруунун пландалган көлөмдөрүнөн улам 2024-жылы курулуштун дүң продукциясынын жалпы көлөмүнүн реалдуу өсүшү 15,7% деңгээлинде күтүлүүдө жана 241,4 млрд. сомду түзөт.

Курулуш тармагынын экономикалык өсүштүн темпине тийгизген таасири оң болот жана 1,1 пайыздык пунктту түзөт, ИДПнын өндүрүш түзүмүндө курулуштун салыштырма салмагы - 7,0%ды түзөт.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө 2024-жылы дүң көлөмдүн 6,2% деңгээлинде өсүшү дүң жана чекене сооданын көлөмүнүн 11,4%га, транспорттук иштин жана жүктөрдү ташуунун - 7,0%га, мейманканалардын жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрүнүн - 18,0%га, маалымат жана байланыш чөйрөсүндө кызмат көрсөтүүлөрдүн 2,5%га өсүшүнүн эсебинен күтүлүүдө.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө күтүлүүчү өсүш темпине жетишүү төмөнкүлөргө өбөлгө түзөт:

- калк тарабынан керектөө суроо-талабынын туруктуу көбөйүшү;

- инфраструктураны, атап айтканда жолдорду жакшыртуу, товарларды ташуу үчүн кыйла ыңгайлуу транспортту пайдалануу, логистиканы (кампаларды, соода борборлорун) өнүктүрүү ички сооданы өнүктүрүүгө алып келет жана керектөөчүлөр үчүн товарлардын жеткиликтүүлүгүн жогорулатууга өбөлгө түзөт;

- чакан жана орто бизнес секторун өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү ички рынокто товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоонун ар түрдүүлүгүнө өбөлгө түзөт;

- жасалма интеллекттин, блокчейндин жана башка инновациялардын интернет соодасын өнүктүрүү сыяктуу жаңы технологияларды колдонуу сооданын натыйжалуулугун жакшыртууга жана кардарлардын керектөөлөрүн канааттандырууга жардам берет;

- маркетингдин стратегияларды өнүктүрүү жана жарнамалык ишти жакшыртуу;

- пенсияларды жана жөлөкпулдарды индексациялоо, эмгек акыны жогорулатуу жана акча которуулардын туруктуу келип түшүшү сыяктуу социалдык колдоо чаралары;

- туристтик жарманкелерди өткөрүүнүн географиясын кеңейтүү, жер жана аба транспорту менен жүргүнчүлөрдү ташуу боюнча жаңы маршруттарды ачуу;

- көмүскө экономиканын үлүшүн азайтуу (экономикалык мунапыс берүүнүн, салык жол-жоболорун фискалдаштыруунун ж.б. натыйжалары).

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн экономикалык өсүштүн темпине оң таасири көбүрөөк болот жана 3,1 пайыздык пункттун деңгээлинде бааланат, ИДПны өндүрүүнүн түзүмүндө салыштырма салмагы - 50,5%.

2024-жылы инфляцияга басым көрсөтүүчү терс факторлордун басаңдашы байкалат жана инфляциянын деңгээлинин өсүшү басаңдап, максаттуу багытка жакындайт деп күтүлүүдө.

Инфляциянын деңгээли төмөнкү факторлордун таасири астында калыптанат:

- товардык-сырьелук рыноктордо дүйнөлүк баалардын өзгөрүлмөлүүлүгү жана дүйнөлүк экономиканын өнүгүүсү;

- финансы рыногунун, валютанын курсунун өзгөрүлмөлүүлүгү жана натыйжада баанын белгисиздиги;

- айыл чарба секторун өндүрүү боюнча төмөн көрсөткүчтөрдүн таасири;

- калктын кирешесин көбөйтүүнүн эсебинен ички суроо-талаптын көбөйүүсү;

- ички рыноктун товарлардын импортуна көз карандылыгы, азык-түлүк товарларына (мөмө-жемиштер, жашылчалар) баалардын сезондук олку-солкулугу;

- импорттолуучу инфляциянын тобокелдиктери;

- калктын инфляциялык күтүүлөрү.

ЭВФтин баалоосу боюнча Кыргыз Республикасында инфляциянын деңгээли төмөндөшүн улантат жана 2024-жылдын аягына карата өлкөдө баалардын өсүшү 8%га жакынды түзүшү мүмкүн.

Инфляциялык процесстердин динамикасына терс факторлордун таасири сакталып калган жана кошумча тышкы соккулар пайда болгон учурда маанилер болжолдонгон маанилерден ашып кетиши мүмкүн. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы баа жана финансылык туруктуулукка таасир этүү факторлоруна туруктуу негизде баа берет жана кырдаалга жараша акча-кредит саясатынын тиешелүү чараларын көрөт.

5. 2025-жылга макроэкономикалык болжол

5.1. Макроэкономикалык саясат

Макроэкономикалык саясат туруктуу экономикалык өсүшкө жетишүүгө, жашоонун сапатын жакшыртууга, калктын бакубаттуулугун жогорулатууга жана өнүгүүнүн улуттук максаттарын ишке ашырууну камсыз кылуучу калктын кирешесинин өсүшүнө багытталат.

Экономикалык турмуштун глобалдашуусунун, "ковидден кийинки" экономиканын жана түзүлгөн геосаясий кырдаалдан улам тышкы чөйрөнүн олуттуу өзгөрүлгөн жана уланып жаткан шарттарында натыйжалуу макроэкономикалык саясатты калыптандыруунун өзгөчө маанилүүлүгү учурдун социалдык, экологиялык, экономикалык жана башка чакырыктарына адекваттуу жооп кайтаруу жана улуттук экономиканын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн камсыз кылуу муктаждыгы менен байланышкан.

Дүйнөлүк экономика орто мөөнөттүү келечекте чектөөлөрдү да, өнүгүү үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү да түзүүчү бир катар чакырыктарга туш болот.

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин биринчи кезектеги милдети болуп 2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасын ишке ашыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2021-жылдын 25-декабрындагы № 352 "2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасын ишке ашыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин иш-чаралар планын бекитүү жөнүндө" токтому) иш-чаралар планында аныкталган экономиканы чыңдоого, өндүрүштүн потенциалын күчөтүүгө жана өнүктүрүүгө, ошондой эле калктын бакубатчылыгын жакшыртууга жана макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылуу боюнча чараларды өз убагында ишке ашырууга багытталган 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясын (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылдын 31-октябрындагы № 221 "2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы жөнүндө" Жарлыгы) ийгиликтүү ишке ашыруу болуп саналат.

Ички жана тышкы рыноктордогу суроо-талапты канааттандыруу үчүн экономикалык өсүштүн туруктуу темптерин бекемдөө, өнүгүүнүн инновациялык жолуна ырааттуу өтүүнүн негизинде Кыргыз Республикасынын экономикалык коопсуздугун камсыз кылуу, өндүрүштүн натыйжалуулугун жана продукциянын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу экономикалык саясаттын артыкчылыктуу багыттары болуп саналат.

Макроэкономикалык жөнгө салуунун негизги инструменттери макулдашылган бюджеттик-салыктык жана акча-кредиттик саясат болот.

Орто мөөнөттүү келечекте бюджеттин киреше бөлүгүн толтурууну камсыз кылуу үчүн экономиканы толук масштабдуу санариптештирүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Санариптештирүү ар бир адамдын жашоо сапатын жакшыртуунун, технологиялык жетишкендиктин, экономикадагы эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн өсүшүнүн, мамлекеттик сектордун натыйжалуулугун жогорулатуунун, мамлекеттин сервистик мүнөзүн камсыздоонун драйвери болууга тийиш.

Макроэкономикалык саясат калктын реалдуу кирешелерин көбөйтүүгө, бакубаттуулуктун өсүшүнө, жашоонун сапатын жакшыртууга багытталган жагымдуу чөйрөнү түзүү аркылуу экономикалык иштин ар кандай катышуучуларынын ортосунда консенсуска жетишүүгө багытталат. Мындай консенсуска жетишүү максатында макроэкономикалык саясат баалардын туруктуулугуна, жумуштуулуктун жогорку деңгээлине жана тиешелүү түрдө ички дүң продукциянын жана улуттук кирешенин өсүшүнө багытталат.

Натыйжалуу макроэкономикалык саясатты жүргүзүү үчүн өнүктүрүүнүн улуттук максаттарына жетүү траекториясынан четтөөлөрдү өз убагында аныктоо үчүн мониторинг жана контролдоо, алардын себептерин талдоо жана алардын алдын алуу/кесепеттерин азайтуу боюнча чараларды түзүү жүзөгө ашырылат.

5.2. Акча-кредит саясаты

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын акча-кредит саясаты мамлекеттин жалпы экономикалык саясатынын бир бөлүгү катары макроэкономикалык туруктуулукту камсыз кылууга багытталган. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы Кыргыз Республикасынын экономикасынын узак мөөнөттүү туруктуу өнүгүүсү үчүн макроэкономикалык туруктуулуктун негизги элементтеринин бири катары баалардын туруктуулугун камсыз кылуу жана жагымдуу инфляциялык чөйрөнү түзүү максатында акча-кредит саясатын ишке ашырат. Баалардын туруктуулугу деп экономиканын субъекттеринин экономикалык чечимдерине олуттуу таасирин тийгизбеген орто мөөнөттүү келечекте керектөө бааларынын жалпы деңгээлинин мындай динамикасы түшүнүлөт. Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын акча-кредит саясатын жүргүзүүсүнүн негизги максаты болуп баалардын туруктуулугуна жетишүү жана аны кармап туруу саналат. Акча-кредит саясатынын максаттуу багыты орто мөөнөттүү мезгилде инфляциянын деңгээлин 5-7% чегинде кармап туруу болот.

Коюлган максаттарга жетүү үчүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы өзүнүн карамагындагы монетардык саясаттын бардык инструменттерин колдонууну улантат.

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын эсептик ставкасы (негизги ставка) акча-кредит саясатынын негизги инструменти бойдон калууда. Эсептик ставка боюнча чечимдерди кабыл алуу кеңири моделдик аппаратты колдонуу жана мүмкүн болуучу инфляциялык тобокелдиктерди жокко чыгарууга мүмкүндүк берүүчү колдонуу менен комплекстүү экономикалык талдоонун натыйжаларына негизделет.

Акча-кредит саясатынын максаттарына жетишүү боюнча чаралар Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын банктар аралык акча рыногун андан ары өнүктүрүү жана акча-кредит саясатынын инструменттерин талаптагыдай ыңгайлаштыруу боюнча милдеттери менен тыгыз байланышта болот. Ушуга байланыштуу күч-аракеттер акча-кредит саясатынын трансмиссиялык механизминин пайыздык каналын өркүндөтүүгө жана экономикага монетардык сигналдарды күчөтүүгө багытталат.

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын ачык рынокто операцияларды жүргүзүү жолу менен инфляциянын монетардык факторлорун чектөө максатында ашыкча ликвиддүүлүктү алып салуу боюнча стерилизациялык операцияларды жүргүзүүнү улантат, ошондой эле ички валюта рыногунда чет өлкөлүк валютага суроо-талаптын жана сунуштун катышы - рыноктук механизмдер менен аныкталган өзгөрүлмө алмашуу курсунун режимин карманат. Муну эске алуу менен валюта рыногундагы аракеттер алмашуу курсунун кескин өзгөрүүсүн жөнгө салуу максатында гана ишке ашырылат.

Акча-кредит саясатын иштеп чыгуу узак мөөнөттүү экономикалык өсүшкө көмөктөшүү үчүн улуттук валютанын сатып алуу жөндөмдүүлүгүн колдоо боюнча милдеттерди эске алуу менен жүзөгө ашырылат.

Мүмкүн болуучу тобокелдиктерге жана тышкы экономикалык чөйрөнүн таасиринин кесепеттерине дайыма баа берүү жүргүзүлөт. Экономикалык көрсөткүчтөр күтүлгөн траекториядан олуттуу четтеген жана инфляциялык мүнөздөгү тобокелдиктерди ишке ашырган учурда, Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жүргүзүлүп жаткан акча-кредит саясатына оңдоолорду киргизүү зарылдыгын карайт жана мүмкүн болуучу терс кесепеттерди жумшартуу үчүн тиешелүү чараларды көрөт.

Банктык кызмат көрсөтүүлөрдүн тармагын кеңейтүү, калк үчүн алардын жагымдуулугун жана жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу жаатында мыкты эл аралык тажрыйбаларды киргизүү актуалдуу багыт бойдон калат.

Банк системасында туруктуулукту сактоо максатында банк ишине мүнөздүү тобокелдиктерди аныктоого жана азайтууга, коммерциялык банктарда тобокелдиктерди тескөө системасын күчөтүүгө, ошондой эле террористтик ишти каржылоого жана кылмыштуу кирешелерди легализациялоого (адалдоого) каршы аракеттенүүнүн улуттук системасын жакшыртууга өзгөчө көңүл бурулат.

ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин финансы чөйрөсүндөгү мыйзамдарын шайкеш келтирүү, коммерциялык банктар тарабынан соодалык каржылоо боюнча операцияларды жүзөгө ашыруу механизмдерин өнүктүрүү, депозиттерди коргоо системасынын натыйжалуулугун жогорулатуу, Кыргыз Республикасында жашыл экономиканы өнүктүрүү принциптерин илгерилетүү боюнча макулдашылган саясатты иштеп чыгуу, банктык кызмат көрсөтүүлөрдү санариптештирүүнү өнүктүрүү боюнча иштер улантылат. Накталай эмес төлөмдөрдүн жана эсептешүүлөрдүн үлүшүн андан ары көбөйтүү, өлкөнүн региондорунда төлөм инфраструктурасын кеңейтүү, ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү жана төлөм системаларынын ишинин натыйжалуулугун, коопсуздугун жана ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу максатында санариптик төлөм технологияларын өнүктүрүү боюнча иш-чараларды жүзөгө ашыруу боюнча иштер улантылат.

Эл аралык резервдерди башкаруу ликвиддүүлүктү колдоонун негизги принциптерин сактоону жана резервдик активдердин коопсуздугун камсыз кылууну эске алуу менен жүзөгө ашырылат.

5.3. Бюджеттик-салыктык саясат

Орто мөөнөттүү мезгилде бюджеттик-салык саясаты туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылууга, ишкерлерди стимулдаштырууга, колдоого жана инвесторлорду тартууга, ошондой эле мамлекеттик бюджеттин туруктуулугун сактоого багытталат.

Бюджеттик саясат артыкчылыктарды кыйла так аныктоонун эсебинен мамлекеттик финансыны башкарууну күчөтүү, бюджеттик тартипти чындоо, ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү жолу менен мамлекеттик финансыны натыйжалуу жана ачык башкарууну камсыз кылуу; чыгашалардын натыйжалуулугун күчөтүү, чыгымдарды кыскартуу жана даректүүлүктү күчөтүү жолу менен мамлекеттик жана социалдык секторлордо бюджеттик каражаттарды оптималдаштыруу; бюджеттер аралык мамилелер системасын өркүндөтүү; тышкы булактардан каржылануучу мамлекеттик инвестициялардын долбоорлорунун потенциалдуу оң таасирин толук өлчөмдө ишке ашыруу үчүн мамлекеттик инвестицияларды башкарууну өркүндөтүү сыяктуу багыттарды өзүнө камтыйт.

Мамлекеттин калк алдындагы бардык социалдык милдеттенмелерин аткаруу менен мамлекеттик чыгымдардын социалдык багыты сакталат.

Социалдык милдеттенмелерди аткаруунун алкагында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети жарандардын бакубат жашоосун жана социалдык туруктуулугун камсыз кылуу үчүн саламаттыкты сактоо, билим берүү, социалдык коргоо жана пенсиялык төлөмдөр сыяктуу негизги тармактарды каржылоону улантат.

2017-2025-жылдарга карата мамлекеттик финансыны башкарууну өнүктүрүү стратегиясында чагылдырылган бюджеттик саясаттын негизги багыттарын ишке ашыруу (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2016-жылдын 22-декабрындагы № 696 "Кыргыз Республикасында мамлекеттик финансыны башкарууну өнүктүрүүнүн 2017-2025-жылдарга карата стратегиясын бекитүү жөнүндө" токтому) мамлекеттик бюджетти болжолдоону, түзүүнү жана аткарууну жакшыртууга, бюджеттик ачык-айкындуулукту, бюджеттик маалыматтын толуктугун, тууралыгын жогорулатууга жетишүүгө мүмкүндүк берет. Жалпысынан жана ар бир тармак боюнча алдыдагы чыгашаларды болжолдоо максатында баланска жетишүү жана ресурстардын келечектеги көлөмдөрүн аныктоо үчүн бюджеттин кирешелерине жана чыгашаларына контролду жогорулатууга өзгөчө көңүл бурулат.

Орто мөөнөттүү мезгилге салык саясатынын негизги багыттары болуп салык төлөөчү эң аз убакыт кетирүү жана эң аз эмгек чыгымдары менен өз милдеттенмелерин аткаруу, ал эми ыйгарым укуктуу мамлекеттик органдарынын кызмат адамдарына натыйжалуу администрациялоо мүмкүндүгүн берүүчү салык мыйзамдарын өркүндөтүү; экономикалык өсүштүн темптерин колдоо боюнча ишти улантуу, Кыргыз Республикасынын бюджетинин киреше бөлүгүн башкаруунун сапатын өркүндөтүү; салыктардын социалдык жана жөнгө салуучу функцияларын өркүндөтүү болуп саналат.

Салык мыйзамдарын жакшыртуу өзүнө төмөнкүлөрдү камтыйт:

- салык төлөөчүлөр үчүн электрондук сервистерди/жеке кызмат көрсөтүүлөрдү кеңейтүү жана жөнөкөйлөтүү каралган салык мыйзамдарын салык төлөөчүлөрдүн сактоосу үчүн зарыл шарттарды түзүүнү, салык төлөөчүнүн тиешелүү профилин түзүү, ал убакыт кетирүүнү кыскартууга мүмкүнчүлүк берет, ошондой эле салык төлөөчүлөрдүн салык милдеттенмелерин аткаруусу үчүн жагымдуу шарттарды түзөт;

- салык контролунун бардык чөйрөлөрүндө тобокелдикке багытталган мамиле кылуу мүмкүнчүлүгүн, ошондой эле салык төлөөчүлөрдү салыктык текшерүүлөрдүн аралыктан жүргүзүү (дистанциялык) формаларын жүргүзүү мүмкүнчүлүгүн киргизүү. Аралыктан контролдоону киргизүү реалдуу убакыт режиминде салык төлөөчүлөрдүн маалыматтык системаларына салык органдарынын жеткиликтүүлүгүн уюштуруу жана документтерди (маалыматтарды) иштеп чыгуунун сапаттуу жаңы деңгээлине өтүү жолу менен кеңейтилген маалыматтык өз ара аракеттенүүгө мүмкүндүк берүүчү электрондук технологияларды колдонууну болжолдойт, ал аралыктан контролдоо системасын өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу багыты болууга тийиш, бул бюджетке салыктарды, жыйымдарды жана камсыздандыруу төгүмдөрүн ыктыярдуу, туура жана өз убагында эсептөөнү жана төлөөнү (которууну) камсыз кылууга мүмкүндүк берет;

- салык мыйзамдарын ар кандай бузууларды алдын ала аныктоого мүмкүндүк берүүчү салыктык контролдоонун электрондук методдорун колдонуу менен салыктык башкаруу чөйрөсүндө салык кызматынын аналитикалык мүмкүнчүлүктөрүн көбөйтүү, бул көмүскө экономиканын деңгээлин кыскартууга жана мамлекеттик бюджеттин киреше бөлүгүн көбөйтүүгө өбөлгө түзөт;

- электрондук товардык-транспорттук коштомо кагаздарды жана башка сервистерди толук масштабдуу киргизүү жолу менен салык процедураларын фискалдаштыруу;

- товарларды идентификациялоо каражаттары менен маркалоонун жана электрондук эсеп-фактуралардын маалыматтык системасын оптималдаштыруу.

Жалпысынан салык саясатында басым салык системасынын дем берүүчү функциясынын натыйжалуулугун жогорулатууга жана салык төлөөчүлөр үчүн административдик жүктү жеңилдетүү жана салыктардын жыйналышын жогорулатуу менен башкаруунун сапатын жакшыртууга багытталат.

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызын тейлөө өз убагында жана толук көлөмдө жүргүзүлөт. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети көп тараптуу, ошондой эле эки тараптуу форматтарда карызды конверсиялоо боюнча операцияларды кошкондо, жеткиликтүү механизмдердин алкагында Кыргыз Республикасынын тышкы карызын реструктуризациялоо жана/же кыскартуу боюнча ишти улантат.

Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызынын туруктуулугун сактоо максатында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети мамлекеттик карыздын өлчөмүн, түзүмүн жана тобокелдиктерин үзгүлтүксүз контролдойт жана туруктуулуктун бардык бюджеттик индикаторлорун жана мамлекеттик карыздын туруктуулугунун индикаторлорун белгиленген эл аралык ченемдерге ылайык андан ары өркүндөтүүнү камсыз кылат. Мамлекеттик карызды төлөөнүн негизги бөлүгү жакынкы жылдарга туура келерин белгилей кетүү маанилүү. Ушуга байланыштуу олуттуу чыгымдар негизги карызды төлөөгө багытталат, бул бюджеттик саясаттагы артыкчылыктардын бири болот.

5.4. Инвестициялык саясат жана ишкердикти өнүктүрүү жаатындагы саясаты

Инвестициялардын жогорку деңгээлин камсыз кылуу экономикалык өсүштүн туруктуу темптерине жетишүүгө өбөлгө түзөт. Республиканын экономикасына инвестицияларды тартуу Кыргыз Республикасынын экономикалык саясатынын артыкчылыктуу багыттарынын бири болуп саналат.

Инвестициялык саясаттын негизги максаты болуп Кыргыз Республикасында инвестициялык климаттын жагымдуулугун жогорулатуу, анын ичинде инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууда менчикти жана инвестицияларды коргоону камсыз кылуу саналат.

Инвестициялар мамлекеттик-жеке өнөктөштүк долбоорлорунун, ички инвестициялардын, тике чет өлкөлүк инвестициялардын, ошондой эле өнүктүрүү боюнча өнөктөштөрдүн каражаттарынын эсебинен тартылат.

Инвестицияларды тартуунун негизги багыттары 2022-2026-жылдарга Кыргыз Республикасына инвестицияларды тартуу боюнча программада аныкталган (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 30-июнундагы № 352 "2022-2026-жылдарга Кыргыз Республикасына инвестицияларды тартуу боюнча программаны бекитүү жөнүндө" токтому).

Инвестициялык жагымдуулукту жогорулатууда негизги көңүл инвестициялар үчүн коопсуздуктун кепилдиктерин берүүгө, режимдин туруктуулугуна, жөнгө салуунун жөнөкөйлүгүнө жана мамлекеттик-жеке жөнгө салуу механизмдерин колдонууга бурулат.

Негизги багыт экономикалык жана социалдык маанилүү, фискалдык-туруктуу долбоорлорду натыйжалуу жана туура ишке ашыруу үчүн мамлекеттик жана жеке секторлордун ресурстарын жана тажрыйбасын бириктирүү аркылуу инфраструктураны өнүктүрүү үчүн өлкөдө мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү (мындан ары - МЖӨ) бекемдөө жана өнүктүрүү болуп саналат. Бул багыт 2022-2026-жылдары Кыргыз Республикасында мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүү программасынын алкагында ишке ашырылат (Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 30-июнундагы № 353 "2022-2026-жылдары Кыргыз Республикасында мамлекеттик-жеке өнөктөштүктү өнүктүрүү программасын бекитүү жөнүндө" токтому).

Турукташтыруу фондундагы мобилизацияланган финансылык ресурстар мамлекеттик экономикалык программаларды ишке ашыруу; негизги фонддорду түзүү, көбөйтүү, жаңылоо, модернизациялоо; бюджеттик туруктуулукту камсыз кылуу, артыкчылыктуу чыгымдык милдеттенмелерди өз убагында каржылоо максатында экономиканы колдоо боюнча иш-чараларды андан ары каржылоо үчүн багытталат (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2022-жылдын 4-мартындагы № 70 "Кыргыз Республикасынын Турукташтыруу фондун түзүү жана пайдалануу тартибин бекитүү тууралуу" Жарлыгы).

Өлкөнүн региондорунун инвестициялык жагымдуулугун жана потенциалын жогорулатуу боюнча иштер улантылат, анын ичинде "Баткен облусунун статусу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамын ишке ашырууну эске алуу менен инвесторлор региондорду инвестициялоо боюнча иштин алкагында бардык зарыл кепилдиктерди алышат.

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 16-январындагы № 20 "Региондорду өнүктүрүү фонддору жөнүндө типтүү жобону бекитүү тууралуу" токтому менен бекитилген Региондорду өнүктүрүү фонддорунун негизги багыты облустарды, райондорду, шаарларды жана айыл аймактарын социалдык-экономикалык өнүктүрүү программаларын ишке ашыруу, жергиликтүү коомдоштуктун, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын, мамлекеттик органдардын демилгелерин колдоо жана жарандардын жашоо деңгээлин жогорулатууга багытталган ишкердик субъекттеринин экономикалык долбоорлорун каржылоо, аймактардын инфраструктурасын жакшыртуу, көрсөтүлүүчү кызматтардын сапатын жогорулатуу жана региондордо жумуш орундарын түзүү жолу менен региондук экономикалык өнүгүү үчүн шарттарды түзүү болот.

Инвестициялык фонддордун - Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун, Өзбек-Кыргыз өнүктүрүү фондунун, Венгрия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун, Азербайжан-Кыргыз өнүктүрүү фондунун, Түрк мамлекеттер уюмунун (мындан ары - ТМУ) Инвестициялык фондунун ишин активдештирүү боюнча иштер жүргүзүлөт, алар инвестицияларды тартуу жана инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу үчүн натыйжалуу аянтча болуп саналат жана биргелешкен өндүрүштү жана ишканаларды түзүүгө көмөктөшөт.

"Узак мөөнөттүү" финансылык ресурстарга суроо-талап жогору болгон шарттарда көрсөтүлгөн фонддордун иши биздин республикадагы артыкчылыктуу бизнес долбоорлорду каржылоо үчүн жакшы ресурстук база болуп саналат. Мындан тышкары, аталган фонддордун иштеши соода-экономикалык мамилелерди чыңдоого, өнөктөш өлкөлөрдүн ортосундагы экономикалык кызматташтыктын потенциалын өстүрүү үчүн шарттарды түзүүгө мүмкүндүк берет, ошондой эле аталган өнөктөш өлкөлөрдөн Кыргыз Республикасына жеке инвестициялардын келишине түрткү берүү үчүн мультипликативдик натыйжа берет.

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 28-январындагы № 32 "Инвесторлордун даттанууларын кароонун жана аларды коштоонун тартиби жөнүндө" токтомуна ылайык инвесторлорду коштоо жана коопсуздугун камсыз кылуу боюнча активдүү иштер улантылат.

Геосаясий өзгөрүүлөрдү эске алуу менен кошумча нарк тизмегин түзүү, импортту алмаштыруу маселелерин чечүү, жогорку экспорттук потенциалы бар артыкчылыктуу секторлорду өнүктүрүү үчүн шарттар түзүлөт.

Ошондой эле республиканын инвестициялык потенциалын жогорулатуу, экономиканын артыкчылыктуу чөйрөлөрүнө жана тармактарына инвестицияларды тартуу, инвестициялоо процессинин атаандаштыкка жөндөмдүү экспортко багытталган продукцияны өндүрүү менен өз ара байланышын камсыз кылуу максатында 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасынын эркин экономикалык зоналарын өнүктүрүү программасы иштелип чыккан, ал Кыргыз Республикасынын Президентинин 2022-жылдын 10-мартындагы № 75 "Инвестициялар чөйрөсүндөгү башкаруу системасын өркүндөтүү жана Кыргыз Республикасынын инвестициялык потенциалын жогорулатуу боюнча чаралар жөнүндө" Жарлыгы менен аныкталган максаттарга жана милдеттерге ылайык иштелип чыккан.

Аталган Программанын максаттары экспорттун көлөмүн көбөйтүү, импортту алмаштырууга дем берүү жана индустриялаштыруу процесстерин активдештирүү болуп саналат. Бул максаттарды ишке ашыруу үчүн Кыргыз Республикасынын экономикалык зоналарына чет өлкөлүк инвестицияларды тартуу жана жергиликтүү өндүрүүчүлөрдү кошумча наркты түзүүнүн глобалдык чынжырчасына киргизүүнү колдоо каралууда.

Мындан тышкары, 2024-жылдан 2029-жылга чейинки мезгилге инвестициялык саясатты өнүктүрүү стратегиясы иштелип чыкты, анда басым экономиканын айыл чарба, энергетика жана энергиянын кайра жаралуучу булактары, өнөр жай, туризм, тоо-кен тармагы, IT, инновациялар жана инфраструктураны модернизациялоо сыяктуу негизги секторлорун өнүктүрүүгө багытталган. Стратегияда өлкөнүн инвестициялык климатын жакшыртууга багытталган чаралардын комплекси каралган, алардын арасында - бардык инвесторлор үчүн укуктук коргоону жана бирдей шарттарды камсыз кылуу, басмырлоонун жоктугуна кепилдик берүү, инвестициялык чечимдерди кабыл алуу процесстеринин ачык-айкындыгы жана инвесторлордун укуктарын коргоо бар.

Чакан жана орто ишкердикти өнүктүрүү боюнча саясат менчикти коргоонун конституциялык кепилдиктерин камсыз кылууга, экономиканын туруктуу өсүшүнө дем берүүгө, ишкердик субъекттеринин экономикалык ишине мамлекеттин негизсиз кийлигишүүсүн болтурбоого, ошондой эле инвесторлордун ишенимин жогорулатууга, жагымдуу инвестициялык климатты жана ишкер чөйрөнү түзүүгө багытталган Кыргыз Республикасынын Президентинин 2021-жылдын 29-январындагы № 3 "Менчикти коргоо жана ишкерлер менен инвесторлорду колдоо жөнүндө", 2022-жылдын 1-июлундагы № 212 "Кыргыз Республикасынын ишкерлеринин статусун жана беделин жогорулатуу жөнүндө" Жарлыктарын ишке ашыруунун алкагында жүргүзүлөт.

Ишкерликти өнүктүрүүгө кошумча дем берүү максатында 2026-жылга чейин Кыргыз Республикасынын бизнести өнүктүрүү программасы (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 22-февралындагы № 94 "2026-жылга чейин Кыргыз Республикасынын бизнести өнүктүрүү программасын бекитүү жөнүндө" токтому) жана Ишке ашыруу боюнча иш-чаралар планы кабыл алынган, анда мамлекеттин жөнгө салуучу функцияларын кыскартуу, салыктык текшерүүлөр, салыктык башкарууну жөнөкөйлөтүү, бажы инфраструктураларын санариптештирүү, өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө олуттуу салым кошкон ак ниет ишкерлердин реестрин түзүү жолу менен ишкерлердин статусун жогорулатуу, жашыл технологияларды колдонгон ак ниет ишкерлерге жеңилдетилген кредиттик ресурстарды берүү, бизнеске өзүн-өзү жөнгө салуу функцияларын берүү жолу менен жөнгө салуу саясатын либералдаштыруунун мамлекеттик-жеке диалогунда бизнес-ассоциациялардын ролун күчөтүү аркылуу Кыргыз Республикасынын ишкерлеринин укуктарын жана кызыкчылыктарын коргоо (ишкердиктин субъекттеринин ишине айрым мамлекеттик жана муниципалдык контролдоочу жана көзөмөлдөөчү функцияларды өткөрүп берүү) боюнча бир катар иш-чаралар каралган.

5.5. Инновациялык саясат

Мамлекеттик инновациялык саясат инновациялык процесстерди ишке ашыруу үчүн жагымдуу экономикалык климатты түзүүгө багытталат.

Орто мөөнөттүү келечекте интеллектуалдык менчик рыногунун иштөөсү үчүн интеллектуалдык менчикти түзүү боюнча потенциалды арттырууга, укуктарды алуу жана коргоо механизмдерин өркүндөтүүгө жана интеллектуалдык менчик объектилерин пайдалануу үчүн шарттарды түзүүгө багытталган шарттар түзүлөт.

Төмөнкүлөр боюнча саясат ишке ашырылат:

- республиканын бардык булуң-бурчтарында калктын жашоо деңгээлин жогорулатуу үчүн иштиктүү инструмент катары интеллектуалдык менчиктин (мындан ары - ИМ) мааниси жана ролу жөнүндө калктын кеңири катмарына маалымдоо;

- жалпы билим берүүчү уюмдардын окуучуларын заманбап билим берүү, анын ичинде STEAM - билим берүү (science - илим, technology - технология, engineering - инженерия, art - көркөм өнөр, mathematics - математика) концепциясы боюнча программаларына ылайык даярдоо;

- автордук укук жана чектеш укуктар чөйрөсүндө жаратмандык иштерди түзүү жана жайылтуу үчүн авторлорду шыктандырууга жана авторлорду, аткаруучуларды жана башка укук ээлерин өз алдынча уюштуруу үчүн шарттарды камсыз кылууга, ошондой эле Кыргыз Республикасынын аймагында түзүлгөн ИМО жөнүндө потенциалдуу керектөөчүлөргө маалымдоо максатында электрондук платформаларды түзүү;

- ИМОну каттоо жол-жоболорун өркүндөтүү, ошондой эле ИМОну каттоого өтүнмөлөргө экспертиза жүргүзүү процессинде жасалма интеллекттин жана башка санариптик технологиялардын элементтерин пайдалануу, ошондой эле ИМОну каттоого өтүнмөлөрдү кароонун бардык этаптарын санариптештирүү каралган. Түзүлгөн объекттерге укуктук коргоону алууда арыз ээлери үчүн жагымдуу шарттарды түзүү. Иш ИМОну каттоо жол-жоболорун жана арыздарды кароонун мөөнөттөрүн оптималдаштыруучу алдынкы маалыматтык сервистерди колдонууга багытталат;

- ИМ укуктарын коргоо үчүн натыйжалуу укуктук негизди камсыз кылуу боюнча артыкчылыктуу багыт катары укук коргоо жана сот органдарынын кызматкерлеринин ИМди сактоо жана коргоо жаатындагы квалификациясынын деңгээлин жогорулатуу;

- ИМОну укуктук коргоо жаатындагы ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү. Төртүнчү максатка жетүү боюнча башка маанилүү артыкчылык болуп ИМ укуктарын коргоо чөйрөсүндө, анын ичинде санариптик чөйрөдө укук бузууларга бөгөт коюу саналат;

- бизнес менен ойлоп табуучулардын өз ара аракеттенүүсүн камсыз кылуучу ИМ жана инновациялар экосистемасын түзүү үчүн инновациялык иштин укуктук базасын өркүндөтүү жана инфраструктураны өнүктүрүү, бренддин баалуулугун жана ата мекендик компаниялардын ишкердик беделин бекемдөө, ошондой эле билим жана технологияларды берүү.

Төмөнкүдөй иш-чаралардын комплекси ишке ашырылат:

- билим алуучулардын ар кандай категорияларынын керектөөлөрүн эске алуу менен кошумча билим берүү программаларын түзүү;

- патенттик активдүүлүктү жогорулатууга көмөктөшүү;

- бюджеттик каражаттардын эсебинен түзүлгөн РИД укуктук коргоо жана пайдалануу чөйрөсүндө контролдоону жана көзөмөлдөөнү жүзөгө ашыруу;

- өсүү жана туруктуу өнүктүрүү үчүн аймактык өндүрүүчүлөргө колдоо көрсөтүү;

- ойлоп табуучулук жана инновациялык ишке дем берүү;

- автордук укук жана чектеш укуктар маселелери боюнча коомдун маалымдуулугун жогорулатуу;

- өнөр жай менчик объекттерине укуктук коргоо берүү процессин өркүндөтүү;

- ИМОну каттоого өтүнмөлөрдү кароонун бардык этаптарын, ошондой эле аларга карата коргоо документтерин күчүндө кармап туруу жол-жоболорун санариптештирүү;

- ИМОну укуктук коргоо жана сактоо жаатындагы ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү;

- ИМ жаатындагы талаш-тартыштар боюнча сотко чейинки териштирүү процессин өркүндөтүү;

- ИМди коргоо чөйрөсүндө соттук администрациялоону жакшыртууга көмөк көрсөтүү;

- инновациялык ишти өнүктүрүүнүн укуктук базасын өркүндөтүү;

- экономикалык модернизациялоого дем берүү үчүн инновациялык ишканаларды колдоо;

- ИМОну жана инновацияларды түзүү үчүн инфраструктураны өнүктүрүү;

- региондордо ишкердикти колдоо системасын түзүү жана ата мекендик инновацияларды пайдалануу;

- бизнес-сектордо инновациялык ишти активдештирүү жана өздөштүрүлгөн технологияларды жана билимдерди өздөштүрүү үчүн потенциалды өнүктүрүүгө дем берүү.

Кабыл алынган чаралар ИМ чөйрөсүндөгү ченемдик укуктук актыларды өркүндөтүүгө; улуттук инновациялык системаны түзүү жана өнүктүрүү боюнча бирдиктүү көз карашты калыптандырууга; чакан жана орто ишкердиктин, мамлекеттик түзүмдөрдүн жана илимий коомдоштуктун ортосунда кызматташуу үчүн аянтчаны түзүүгө; бизнес-коомчулуктун, изилдөө институттарынын өкүлдөрүн интеллектуалдык менчик укуктарын башкаруунун жана аларды коргоонун практикалык көндүмдөрүнө окутууга; чыгармачыл жаштардын интеллектуалдык потенциалын өнүктүрүүгө жана дем берүүгө; жаш авторлордун чыгармачыл ишин колдоого жана дем берүүгө; интеллектуалдык менчик объекттерин камтыган контрафакттык продукциялардын зыяндуулугу жөнүндө калктын кабардар болуусун; интеллектуалдык менчик маселелери боюнча адистешкен жалпыга маалымдоо каражаттарынын өкүлдөрүнүн тобун түзүүгө өбөлгө түзөт.

6. Экономикалык өсүштү болжолдоо (өндүрүш боюнча)

Жогоруда көрсөтүлгөн өбөлгөлөрдү жана болжолдорду эсепке алуунун негизинде, тармактык министрликтердин, ведомстволордун, региондордун расмий болжолдорунун базасында 2025-жылга экономикалык өсүш номиналдуу көлөмү 1624,1 млрд. сом менен, 106,0% деңгээлинде болжолдонууда.

2025-жылга экономика секторлорундагы негизги көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болжолдонууда:

9-таблица

ИДПны түзүүчү тармактар боюнча түзүм жана өсүш темпи (өсүш темпи ДКН боюнча келтирилди)

6,0% деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПсын түзгөн экономиканын бардык тармактарында колдоого алынган. Мында эң кеп салым кызмат көрсөтүүчү тармактары - 2,6 пайыздык пункт жана өнөр жайы - 1,1 пайыздык пункт менен камсыз кылынат, башка тармактардын салымы орточо болот: курулуш - 0,7 пайыздык пункт, айыл чарбасы - 0,3 пайыздык пункт.

Экономикада түзүлгөн тенденциялар мурдагыдай эле негизги үлүштү кызмат көрсөтүүчү тармактар - 50,9%, ал эми товарларды өндүргөн тармактардын үлүшү - 30,1% ээлеген экономиканын тармактары боюнча ИДПнын түзүмүнө таасир этет.

6.1. Реалдуу секторду өнүктүрүү

6.1.1. Айыл чарбасы

Экономиканын агроөнөр жай секторун өнүктүрүү саясаты өлкөнүн калкын сапаттуу, коопсуз жана жеткиликтүү ата мекендик айыл чарба продукциясы менен камсыз кылуу үчүн макулдашылган чараларды кабыл алууга, ошондой эле Кыргыз Республикасынын агроөнөр жай комплексинин көлөмүн, натыйжалуулугун жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга, жаңы экспорттук мүмкүнчүлүктөрдү издөөгө багытталат.

Агроөнөр жай комплексин өнүктүрүү боюнча саясат төмөнкү артыкчылыктарга багытталат:

- азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу максатында агроөнөржай комплексинин атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу жана агроөнөржай комплексин интеграциялоо;

- айыл чарба продукциясын өндүрүү жана сатуу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;

- жер жана суу ресурстарын пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу, айыл чарба өндүрүшүн климаттын өзгөрүшүнө адаптациялоо;

- агроөнөр жай комплексин башкарууну өркүндөтүү жана инновациялык өнүктүрүүнү жакшыртуу.

Айыл чарбасын өнүктүрүүнүн негизги милдеттери төмөнкүлөр болуп саналат:

- айыл чарба багытындагы жерлерди пайдалануунун жана рыноктук жүгүртүүнүн натыйжалуулугун арттыруу;

- улуттук жана облустук деңгээлдерде агроөнөр жай комплексинде чарба жүргүзүүнүн кластердик ыкмаларын киргизүү, анын ичинде айыл чарба продукциясын кайра иштетүү боюнча агрокластерлерди уюштуруу;

- ири жер пайдалануучуларга фермерликти өнүктүрүү үчүн зарыл болгон жер участокторунда фермаларды куруу үчүн шарттарды түзүү;

- фермерлердин инновацияларга жана заманбап технологияларга жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу үчүн тармактык илим жана кластердик бирикмелер менен кооперация механизмдерин иштеп чыгуу;

- айыл чарба продукциясынын байкоодо болуусун жана коопсуздугун камсыз кылуу үчүн айыл чарбасына санариптик технологияларды киргизүү;

- айыл чарбасында кооперацияны өнүктүрүү жолу менен майда товардык өндүрүштү жеңүү;

- жаңы жумуш орундарын түзүү жана калктын кирешесин көбөйтүү үчүн чакан жана орто бизнести өнүктүрүү;

- ирригациялык тармакта сууну эсепке алууну жана суу ресурстарын башкарууну жакшыртуу үчүн технологияларды киргизүү;

- айыл чарба продукциясынын наркын жогорулатуу үчүн кайра иштетүүнү өнүктүрүү;

- продукциянын сапатын жакшыртуу жана рынокто атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн жашылча жана жемиш өстүрүүнү өнүктүрүү;

- малдын жана башка жаныбарлардын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн тоют өндүрүүнү жана мал селекциясын өнүктүрүү;

- айыл чарба инфраструктурасын жакшыртуу, анын ичинде ирригациялык системаларды жана электрлештирүүнү жакшыртуу.

Агроөнөр жай комплексин өнүктүрүү Кыргыз Республикасынын Президентинин 2021-жылдын 8-февралындагы № 25 "Кыргыз Республикасынын агроөнөр жай комплексин өнүктүрүү боюнча чаралар жөнүндө" Жарлыгын ишке ашыруунун алкагында ишке ашырылат.

Бул багыттарды алдыга жылдыруу үчүн 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылдын 31-октябрындагы № 221 "2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы жөнүндө" Жарлыгы) жана 2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасында (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2021-жылдын 12-октябрындагы № 435 "2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы жөнүндө" Жарлыгы), ошондой эле төмөнкү программалык документтерде каралган иш-чаралар ишке ашырылат:

- айыл тургундарын жаңы сугат жерлер менен камсыз кылуу үчүн ирригациялык инфраструктураны куруу каралган 2017-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын ирригациясын өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасы (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 21-июлундагы № 440 "2017-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын ирригациясын өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасын бекитүү жөнүндө" токтому);

- кыртыштын күрдүүлүгүн чарба багытында сарамжалдуу пайдаланууну жана жерди коргоону жогорулатууга багытталган 2024-2028-жылдарга Кыргыз Республикасынын кыртыштын күрдүүлүгүн жогорулатуу программасы (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 25-мартындагы № 107-т "2024-2028-жылдарга Кыргыз Республикасынын кыртыштын күрдүүлүгүн жогорулатуу программасын бекитүү жөнүндө" тескемеси);

- Кыргыз Республикасында айыл чарба кооперативдерин өнүктүрүүгө, агроөнөр жай продукцияларынын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга багытталган Кыргыз Республикасында 2023-2027-жылдарга айыл чарба кооперациясын өнүктүрүү программасы (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 23-августундагы № 418 "Кыргыз Республикасында 2023-2027-жылдарга айыл чарба кооперациясын өнүктүрүү программасын бекитүү жөнүндө" токтому);

- 2031-жылга чейин Кыргыз Республикасынын агроөнөр жай комплексинде кластердик саясаттын концепциясы (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине бекитүү үчүн киргизилген).

Республиканын агрардык секторунда ишкердик субъекттерине мамлекеттик колдоо көрсөтүү максатында долбоорлорду, жалпысынан "Агроөнөр жай комплексин кредиттөө" долбоорлорун ишке ашыруу жолу менен жеңилдетилген кредиттөө, атап айтканда: сүт, эт (бодо малдын жана майда малдын эти, канаттуулар, балык), кант, тоок жумурткалары, жашылчалар, мөмө-жемиштер, картошка, өсүмдүк майы, дан эгиндери агроөнөр жай кластерлерин өнүктүрүү аркылуу агрардык сектордогу чарба жүргүзүүчү субъекттерди колдоо үчүн жеңилдетилген кредит берүү аркылуу улантылат (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 16-мартындагы № 120-т "Агроөнөр жай комплексин кредиттөө" долбоорун бекитүү тууралуу" тескемеси).

Жогорудагы программалык документтерде каралган иш-чараларды ишке ашыруунун натыйжасында 2025-жылга айыл, токой жана балык чарбасынын дүң продукциясы 437,8 млрд. сом көлөмүндө болжолдонууда, ал эми реалдуу өсүү темпи 2,8% деңгээлинде, өсүмдүк өстүрүү - 3,3%га жана мал чарбачылыгынын өсүшү - 2,4%га болжолдонууда.

Айыл чарбасынын экономикалык өсүш темптерине тийгизген таасири нейтралдуу жана 0,3 пайыздык пунктту түзөт, анын ИДП өндүрүшүнүн түзүмүндөгү үлүшү 8,4%ды түзөт.

10-таблица

2024-2025-жылдарга айыл чарбасынын өсүү темптеринин динамикасы

Өсүмдүк өстүрүү. Өсүмдүк өстүрүү продукцияларын өндүрүүнүн 2,8% деңгээлинде болжолдонгон өсүшү айыл чарба өсүмдүктөрүнүн төмөнкү түрлөрүн өндүрүүнү көбөйтүүнү пландоонун эсебинен камсыз кылынат:

- дан эгиндерин жана май өсүмдүктөрүн өндүрүү тиешелүүлүгүнө жараша 1,7% жана 16,4%га өсүшү болжолдонууда.

Бул жаңы жер участокторун өздөштүрүүнүн эсебинен айдоо аянттарын кеңейтүүнүн эсебинен натыйжалуу жер семирткичтердин жана өсүмдүктөрдү коргоо каражаттарынын сортторун жакшыртуу менен түшүндүрүлөт;

- өлкөнүн экономикасын өз өндүрүшүнүн эсебинен кант менен камсыз кылуу максатында айдоо аянттарын 15,0 миң гектарга кеңейтүүнүн эсебинен кант кызылчасын өндүрүү 11,0%га жогорулоосу болжолдонууда. Бул канттын импортунан көз карандылыкты кыскартууга жана калктын бул маанилүү азыкка жеткиликтүүлүгүн камсыз кылууга багытталган;

- экспорттун үлүшүн көбөйтүү максатында картошканы жана жашылчаларды өндүрүүнү тиешелүүлүгүнө жараша 2,0% жана 6,0%га көбөйтүү болжолдонууда;

- пахтанын мыкты мүнөздөмөлөр менен сыпатталган жана түшүмдүүлүгү жогору сортторун жакшыртуунун жана пахта айдоо аянттарын 2024-жылга салыштырмалуу 2,0 гектарга (12,5%) көбөйтүүнүн эсебинен чигиттүү пахта өндүрүүнүн өсүшү 14,1%га көбөйүшү болжолдонууда.

Өсүштүн болжолдонгон көрсөткүчтөрү табигый-климаттык шарттардын күтүлүп жаткан жагымдуу таасири жана айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө мамлекеттик колдоо көрсөтүүнүн улантылышы менен шартталган. Ошондой эле зарыл болгон айыл чарба техникасы жана жер семирткичтер менен камсыз кылууну, ошондой эле айыл чарбасынын техникалык секторун өнүктүрүүнү жана региондорду техникалык өсүмдүктөрдү өстүрүүгө адистештирүүнү мамлекеттик колдоону улантуу пландалууда, бул айыл чарба өндүрүүчүлөрүнүн бакубаттуулугун жогорулатууга жана өлкөнүн экономикасын чыңдоого өбөлгө түзөт.

Мал чарбасы. Мал чарба продукциясын өндүрүүнүн өсүшү малдын өтө жугуштуу оорулардан эпизоотиялык кырдаалдын жагымдуулугун камсыз кылуунун, которуштуруп айдоодо көп жылдык чөптөрдүн аянтын көбөйтүүнүн жана жайыттардын тоют ресурстарын сарамжалдуу пайдалануунун, ошондой эле инновациялык технологияларды киргизүүнүн эсебинен 2,4% деңгээлде болжолдонууда. Ошол эле учурда тирүү салмакта эт өндүрүүнүн болжолдонгон өсүшү 2,1%ды түзөт, бул 2024-жылга салыштырмалуу 9,6 миң тоннага (467,2 миң тоннага чейин) көбөйүүгө алып келет. Сүт өндүрүүнү 2,6%га көбөйтүү болжолдонууда, бул 47,3 миң тоннага (1869,3 миң тоннага чейин), ал эми 23,3 млн. даанага (730,9 млн. даанага чейин) көбөйтүү менен жумуртканы 3,3кө өндүрүүгө алып келет.

Бул сектордогу негизги тобокелдиктер өзүнө жагымсыз табигый-климаттык шарттарды, айыл чарба жаныбарларынын генофондунун азайышын, күйүүчү-майлоочу материалдарга баалардын туруксуздугун, минералдык жер семирткичтердин жетишсиздигин жана кымбат баалуу жер семирткичтерди, ирригациялык иштерде суу ресурстарын сарамжалсыз пайдаланууну, соодадагы тоскоолдуктарды жана эпизоотиялык жагымсыз кырдаалды камтыйт.

6.1.2. Өнөр жай(3)

Өнөр жай экономикалык өсүшкө олуттуу таасирин тийгизген улуттук экономиканын маанилүү тармактарынын бири болуп саналат. Өнөр жайды өнүктүрүү келечеги тармактардын деңгээлинде да, баштапкы чарбакер субъекттердин деңгээлинде да түзүмдүк жана сектордук кайра куруунун жана бул базада өнөр жай тармагын туруктуу өнүктүрүүнүн базасында республиканын экономикалык жана азык-түлүк көз карандысыздыгынын деңгээлин жогорулатууга мүмкүндүк берүүчү ийкемдүү, рынокту кабыл алууга жөндөмдүү чөйрөгө жетишүүнүн эсебинен камсыз кылынышы мүмкүн. Бул жаңы илим сыйымдуу жана инновациялык технологияларды пайдалануучу жаңы ишканаларды түзүүнү, модернизациялоону жана колдонуудагы техникалык кайра жабдууну, ата мекендик жана чет өлкөлүк инвестицияларды тартууну, ченемдик укуктук базаны өркүндөтүүнү, финансы-кредиттик, салыктык, бажылык, инновациялык жана инвестициялык саясатты жана өнөр жай тармактарын андан ары өнүктүрүүгө өбөлгө түзүүчү башка шарттарды жакшыртууну болжолдойт.

Келечекте өнөр жай тармагын өнүктүрүүнүн негизги максаты - бул региондук рынокко чыгуу жана Кыргыз Республикасынын өнөр жайын региондук чарбалык экономикалык байланыштарга натыйжалуу интеграциялоо мүмкүнчүлүгү болушу үчүн атаандаштыкка жөндөмдүү продукцияны чыгарууну камсыз кылуу.

Кыргыз Республикасынын ИДПсындагы өнөр жайдын үлүпгү орточо 17%ды (2020-2023-жж.) түзгөндүгүнө карабастан, өнөр жай продукциясынын экспорту өлкөнүн экспортунун жалпы көлөмүнүн 80%ынан ашыгын түзөт, ал эми бул тармакка чет өлкөлүк инвестициялардын келип түшүү көлөмү бардык тартылган инвестициялардын дээрлик жарымын (49,4%) түзөт, орточо алганда 3,0 млн. АКШ долларынан ашыкты түзүп, 2020-жылдан тартып жыл сайын бул тармакка инвестицияларды өздөштүрүү көлөмү негизги капиталга бардык инвестициялардын 30%дан ашыгын түзөт (жыл сайын 45 млрд. сомдон ашык). Бюджетке чегерүүлөр жана иш менен камсыз кылуу жагынан алганда өнөр жай экономиканын маанилүү тармагы бойдон калууда, өнөр жай ишканаларынын саны жыл сайын өсүүдө (2020-ж. 1972 бирдиктен 2022-ж. 2047 бирдикке чейин).

Өнөр жайды өнүктүрүүнүн негизги максаты - өнүктүрүүнүн индустриялык-инновациялык жолуна ырааттуу өтүүнүн негизинде өнер жай продукциясын өндүрүүнүн туруктуу өсүү темпине, өндүрүштүн натыйжалуулугун жана продукциянын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жетишүү.

Республиканын өнөр жай өндүрүшүн өнүктүрүү 2018-2040-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясын (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылдын 31-октябрындагы № 221 "2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы жөнүндө" Жарлыгы) жана 2026-жылга чейинки Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасын (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2021-жылдын 12-октябрындагы № 435 "2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы жөнүндө" Жарлыгы) ишке ашыруунун алкагында улантылат.

Негизги багыттары төмөнкүлөр болуп эсептелет:

- атаандаштык чөйрөсүн түзүү, өнөр жайда экономикалык иштин бирдей жана болжолдонгон шарттарын түзүү;

- өндүрүштү кеңири диверсификациялоо, суроо-талап менен сунуштун балансын камсыз кылган ишканаларды рационалдуу жайгаштыруу;

- импорттон көз карандылыкты азайтуу үчүн импортту алмаштыруу, өзгөчө азык-түлүк коопсуздугу жана комплекттөөчү товарларды жана фурнитураларды өндүрүү чөйрөсүндө;

- тышкы рынокторго чыгууну кеңейтүү жана үчүнчү өлкөлөр жана интеграциялык бирикмелер менен соода-экономикалык мамилелерди активдүү өнүктүрүү;

- ишмердүүлүктүн глобалдашуусу, керектөөчүлөр менен өз ара пайдалуу мамилелерди өнүктүрүү, улуттук жана региондор аралык деңгээлдерде ишканалардын кооперациясы;

- өнөр жай ишканаларынын рентабелдүү өндүрүшүн жана туруктуу финансылык абалын камсыз кылуу;

- маалыматтык технологияларга жана жасалма интеллектке, нано- жана биоинженердик технологияларга, санариптик трансформацияга таянган жогорку технологиялык чөйрөнү өнүктүрүү;

- өнөр жай саясатын жүргүзүүдө мамлекеттик жөнгө салуунун сапатын жогорулатуу.

Кластерлер боюнча адистештирүүнү эске алуу менен региондордо өнөр жайды өнүктүрүүгө, каржылоого, инфраструктуралык жана адам ресурстарына жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу менен региондордо өнөр жайды колдоонун конкреттүү чараларын аныктоого өзгөчө көңүл бурулат.

Өнөр жай секторун өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттарды түзүү жана колдоо боюнча иш улантылат, анда иш-чаралар программалык-долбоордук модель аркылуу ишке ашырылат. Алты программа иштелип жатат: өнөр жай калдыктарын кайра иштетүү, айыл чарба продукциясын кайра иштетүү, тигүү өнөр жайын контракттык өндүрүшкө которуу, металл иштетүү, базальт иштетүү, электромобилдерди чогултуу. Азыркы учурда 20дан ашык долбоорду ишке ашырып жаткан "Кыргызиндустрия" акционердик коомунун иши кеңейтилет, ал пескоблок, керамзит өндүрүү, атайын кийим жана соот тигүү, медициналык пластырь менен бинттерди өндүрүүнү өз ичине камтыйт. Электрондук түзүлүштөрдү өндүрүүгө жана интеллектуалдык соодага багытталган "Кыргызстан - санариптик өрөөн" долбоору иштелип жатат.

Өнөр жай ишканаларын: "Кыргыз Петролеум Компани" жана "Джунда" мунайды кайра иштетүүчү заводдорун; Суу-лампа заводун, курулуш материалдарын өндүрүү боюнча "Асыл-Таш" ишканасын, "Бишкек штамптоочу завод" МИ, "ДАН" МИ модернизациялоону аяктоо жана эксплуатациялоого киргизүү каралган. Ошондой эле Ысык-Көл облусунун Түп районунда "Күрмөнтүцемент" ЖЧКнын базасында цемент казып алуу жана өндүрүү боюнча долбоорду ишке киргизүү күтүлүүдө. 2024-жылы цемент өндүрүшүндө колдонуу үчүн жылына 300 миң тоннадан кем эмес күл калдыктарын тазалоо менен Чүй облусунун Кемин районундагы "Терек Таш" ЖЧК цемент заводун ишке киргизүү пландалууда.

Өнөр жай өндүрүшүндөгү иштин артыкчылыктуу багыты чогултуу өндүрүштөрүн түзүү жана өндүрүш процессине ата мекендик материалдарды, ошондой эле өнөр жайдын жаңы тармактарын киргизүүнү эске алуу менен чет өлкөлүк ишканаларды локалдаштыруу болот.

Кыргыз-өзбек кызматташтыгынын алкагында Кыргыз Республикасында автомобиль жана коммерциялык техниканы чогултуу боюнча долбоор ишке ашырылууда. Бул долбоордун алкагында баштапкы этапта Chevrolet жана Isuzu автомобилдик жана коммерциялык техникасынын моделдик катарын ири түйүндүү чогултуу 6-жылы майда түйүндүү куроого өтүү менен уюштурулат. Бүгүнкү күндө заводдун курулушу аяктоо алдында турат, аны ишке киргизүү 2024-жылдын 2-кварталында пландалууда. Автотранспорт каражаттарын чогултуу 2024-2025-жж. долбоордун 1-этабын ишке ашыруунун алкагында жыл сайын 3000 автотранспорт каражаты менен күтүлүүдө.

Кыргыз Республикасында SHACMAN сериясындагы оор жүк ташуучу жана атайын арналыштагы автомобилдерди чыгаруу боюнча чогултуу заводун түзүү жөнүндө долбоорду ишке ашыруу максатында Кыргыз Республикасында Шэньси автомобилдик тобу Ко., Лтд. (КЭР), Сиань Юаньчао Авиациялык технологиялар (КЭР), "Шумкар" ТНК ААК (КР) жана CITIC Сиань Банк филиалы кытай корпорациясынын ортосунда 4 тараптуу макулдашууга кол коюлган. Азыркы убакта аталган макулдашуунун алкагында SHACMAN сериясындагы оор жүк ташуучу жана атайын багыттагы автоунааларды чогултуу өндүрүшүн уюштуруу үчүн объектте оңдоо иштери жүрүп жатат.

Ата мекендик фармацевтикалык өнөр жайды өнүктүрүү үчүн импортту алмаштыруучу өндүрүштү уюштуруу боюнча чет элдик өнөктөштөр менен иш жүргүзүлүүдө. Иштеп жаткан "Биовит" ЖЧК заводунун аймагында жогорку сапаттагы инфузиялык эритмелерди, инъекциялар үчүн ампулаларды жана көз тамчыларын чыгаруу боюнча жаңы завод курулган, ал GMP стандартына жооп берет (талаптагыдай өндүрүштүк практика). Бул заводду ишке киргизүү чыгарууга пландалган дары каражаттарын каттоо жол-жобосун эске алуу менен 2024-жылдын ортосуна пландалган. План боюнча завод күнү-түнү 24/7 иштеп, медициналык мекемелерди жана калкты керектүү жогорку сапаттагы суюк формадагы дары каражаттары менен камсыз кылат.

Жеңил өнөр жайында өндүрүштүн көлөмүн көбөйтүү үчүн 2024-жылы "Текстиль Транс" ЖЧКнын (Токмок ш.) өндүрүштүк кубаттуулугун жогорулатуу менен текстиль фабрикасын куруунун II этабын ачуу пландалууда. 2025-жылы Токмок шаарынын өнөр жай зонасында жылына 12 миң тонна буланы өндүрүү кубаттуулугу менен пахта тазалоочу заводду ачуу каралууда. Жалал-Абад облусунун Ноокен районунда "Түктүү буюмдарды чыгаруу боюнча заманбап текстиль комплексин уюштуруу" долбоорун уюштуруу боюнча иштер жүргүзүлүүдө. Жалал-Абад облусунун Ноокен районунун Арал айыл аймагынан 20 га жер тилкеси бөлүнүп берилди. 2026-жылга чейин Ош шаарындагы "Кыргыз Текстиль ЛТД" ЖЧК өнөр жай паркынын базасында суткасына 55-60 тонна өндүрүш көлөмү менен текстиль кездемесин өндүрүү боюнча трикотаж фабрикасын этап-этабы менен куруу, ошондой эле жиптерди жана кездемелерди боё өндүрүшүндө суткасына 55 тонна каралууда; Ош облусунун Араван районунда "Global Textile Group" текстиль өндүрүшүн куруу боюнча долбоорду уюштуруу пландалууда.

Энергетиканы туруктуу өнүктүрүү, өлкөнүн жана региондордун энергетикалык коопсуздугун, экономиканын реалдуу секторунун энергиялык натыйжалуулугун, энергия алып жүрүүчүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу максатында ар бир керектөөчү үчүн төмөнкүдөй негизги багыттар ишке ашырылат: колдонуудагы кубаттуулуктарды реконструкциялоо жана модернизациялоо жана инновациялык энергиялык натыйжалуу технологияларды киргизүү менен иштен чыгуучу кубаттуулуктарды алмаштыруу; жаңы энергиялык кубаттуулуктарды куруу; экономикалык эмес тоскоолдуктарды четтетүүгө багытталган саясатты жүргүзүү, кайра жаралуучу энергетиканы өнүктүрүү үчүн ачык-айкын, ийкемдүү стимулдарды камсыз кылуу; электр энергиясын эсепке алуунун заманбап системаларын киргизүү; экономикалык жактан негизделген тарифтерге өтүү.

Өнөр жайды өнүктүрүү өсүү темпинин олуттуу туруксуздугу менен мүнөздөлөт. Көпчүлүк учурда бул туруксуздук сектордун алтын казып алуучу ишканаларынын ишине жогорку кез карандылыгы (өнөр жайдагы үлүш 2023-жылы 40%дан ашык), ошондой эле табигый-климаттык фактордун таасиринен энергетика тармагынын туруксуз иши (өнөр жайдагы үлүш 10%га жакын) менен шартталган.

Өнөр жай секторунда 2025-жылга өндүрүштүн көлөмүн - 7,2%га, алтынсыз 6,3%га көбөйтүү болжолдонууда.

11-таблица

Өнөр жай тармактарында өсүү темпинин динамикасы, өткөн жылга карата % менен(4)

Жалпысынан ИДПнын өсүшүнө өнөр жайдын оң салымы 1,1 п.п. деңгээлинде бааланат, ИДПнын көлөмүндөгү салыштырма салмагы 14,6%.

2025-жылга өнөр жайды өнүктүрүү болжолу анын тармактарын өнүктүрүүнүн төмөнкүдөй негизги көрсөткүчтөрүн жана өбөлгөлөрүн эске алат:

1) Өнөр жай продукциясын өндүрүүдө эң жогорку салыштырма салмагы (75,9%) менен иштетүү өндүрүшүндө 2025-жылы 7,2%га реалдуу өсүш болжолдонууда, ал негизинен төмөнкүлөрдүн эсебинен шартталган:

- азыктарды (суусундуктарды кошкондо) өндүрүүнүн өсүшү (өнөр жайдын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы 16%), мында суроо-талап туруктуу болгон нан, ун, сүт жана эт азыктарын жана башка тамак-аш азыктарын өндүрүү боюнча ишканалардын туруктуу ишинин эсебинен 6,1%га өсүш болжолдонууда. Өнүктүрүү үчүн негизги чаралар болуп жаныбарлардан жана өсүмдүктөрдөн алынган айыл чарба продукциясынын, эл аралык стандарттардын талаптарына жооп берген аны кайра иштетүү продукттарынын, логистикалык борборлордун, адистештирилген мал союу цехтеринин сапатын аныктоо үчүн атайын лабораторияларды түзүү боюнча иштерди улантуу, кайра иштетүүчү өндүрүш ишканаларын жеңилдетилген каржылоону улантуу эсептелет. Мындан тышкары, жеке өндүрүштүн эсебинен кант менен толук камсыз болууга жетишүү максатында айдоо аянттары 15 миң га чейин кеңейтилет, мында кант кызылчасын өндүрүүнү 9,6%га көбөйтүү болжолдонууда;

- жаңы сатуу рынокторун өздөштүрүүнүн, жаңы ишканаларды ишке киргизүүнүн жана экспорттук берүүлөрдү көбөйтүүнүн эсебинен текстиль өндүрүшүнүн; кийим жана бут кийим, булгаары жана башка булгаары буюмдарын өндүрүү (өнөр жайдын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы - 4%) көлөмүнүн 8,5%га өсүшү;

- курулуш материалдарын өндүрүү көлөмүнүн 4,2%га өсүшү, анын өнөр жайынын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы 8,4%ды түзөт: (а) "Интергласс" ЖЧКнын өндүрүштүк кубаттуулугунун максималдуу жүктөлүшүнүн эсебинен, мында жаңы сатып өткөрүү рынокторун өздөштүрүүнүн эсебинен такта айнек өндүрүшүнүн көлөмү 26,5 млн. кв.м жетет; (б) цемент жана асбестцемент буюмдарын өндүрүүнүн өсүшү "Түштүк-Кыргыз Цемент" ЖАКтын, "Курулуш материалдарынын Түштүк комбинаты" ЖЧКнын, "Кант цемент заводу" ААКтын, "Ак-Сай Цемент" ЖЧКнын кубаттуулуктарын өстүрүүнүн, "Терек Таш" ЖЧК цемент заводун ишке киргизүүнүн эсебинен болжолдонууда, бул ички рыноктун цементке болгон керектөөсүн толугу менен жабууга, ошондой эле ОШ АК-ТАШ АООТ (Ош обл., Ош ш.) иштеп жаткан кыш заводдорун модернизациялоонун жана реконструкциялоонун эсебинен курулуш материалдарын - керамикалык курулуш кирпичтерин, курулуш гипстерин өндүрүү, майдаланган кум жана шагыл чыгаруу, ташты иштетүү боюнча өндүрүштү көбөйтүүгө мүмкүндүк берет. Башка металл эмес минералдык продуктуларды өндүрүүнү өнүктүрүүнүн абалы жана келечеги көбүнчө курулуш тармагын өнүктүрүү жана цемент жана айнек өндүрүшүнүн экспорттук мүмкүнчүлүктөрү менен аныкталат;

- "Кыргыз Петролеум Компани" жана "Джунда" мунайды кайра иштетүүчү заводдорун модернизациялоонун эсебинен мунайзаттарды өндүрүүнүн көлөмүнүн 5,6%га өсүшү;

- Кумтөр жана Жерүй кендеринде өндүрүштүн көлөмдөрүн өстүрүүнүн эсебинен негизги металлдарды өндүрүүнүн көлөмдөрүнүн 8,5%га өсүшү. Ошол эле учурда Кумтөр кенинде негизги металлдарды өндүрүүнүн көлөмү 2024-жылга салыштырмалуу ишкананын өндүрүштүк планына ылайык - 9%га, ал эми Жерүй кенинде 2%га көбөйүшү болжолдонууда. Мындан тышкары, "Эти Бакыр Терексай" ЖЧКны ишке киргизүү кошумча көлөмдөрдү берүүгө мүмкүндүк берет. Мында Талды-Булак Левобережный кенинде өндүрүштүн көлөмүнүн рудадан металл алуунун төмөнкү коэффициенти менен кен чыккан жерлерге чыгуунун эсебинен 5%га азайышы болжолдонууда;

- машиналарды жана жабдууларды өндүрүүнүн көлөмү 5,4%га жана транспорт каражаттары - 8%га; фармацевтикалык продукциялар - 4%га өсүшү;

- электр жабдууларын жана машиналарды, жыгач жана кагаз буюмдарын чыгаруу; полиграфиялык иш, резина жана пластмасса буюмдары, компьютерлер, электрондук жана оптикалык жабдуулар боюнча ишканалардын туруктуу иштеши.

2) Пайдалуу кендерди казып алууда (өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүндө салыштырма салмагы 12,3%) 2025-жылы өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшү 8,2% деңгээлде болжолдонууда, анын ичинде таш жана күрөң көмүрдү казып алуу 7,6%га, металл рудаларын казып алуу 9,8%га, чийки мунайды жана жаратылыш газын казып алуу 3,5%га көбөйөт.

Бул тармакта өндүрүштүн болжолдонгон көлөмү төмөнкү чараларды ишке ашыруунун эсебинен күтүлүүдө:

- "Кыргызкөмүр" МИнин филиалынын "Центральный" участогун иштетүүгө инвестицияларды тартуу менен Нарын облусунда жайгашкан Кавак күрөң көмүр кенин иштеткен ишканалардын, анын ичинде "Кара-Кече" жана "Миң-Куш" ишканаларынын кубаттуулуктарын андан ары өнүктүрүү, ошондой эле Бишкек шаарынын ЖЭБинде пайдалануу үчүн майда фракциялардын (штабдар) кыргыз көмүрүн берүү көлөмүн көбөйтүү максатында бул региондун келечектүү ишканаларын өнүктүрүү;

- тоо-шахта жабдууларын модернизациялоого жана жаңылоого инвестицияларды тартуунун, ошондой эле Кытай, Өзбекстан жана Тажикстан сыяктуу коңшу өлкөлөргө экспортту көбөйтүүнүн эсебинен түндүк жана түштүк регионунун иштеп жаткан көмүр ишканаларында тоо-кен казуу иштерин өнүктүрүү;

- республиканын бюджеттик керектөөчүлөрүнө, калкына, ошондой эле технологиялык максаттарда пайдалануу үчүн өнүгүп келе жаткан өнөр жай ишканаларына, атап айтканда түштүк регионунун цемент ишканаларына көмүр казып алуунун жана берүүнүн көлөмүн сактоо;

- кошумча тоо-кен транспорттук техникаларды жана жабдууларды тартуунун эсебинен "Центральный" участогунда кыртыш ачуу иштерин күчөтүү, бул көмүр катмарын өз убагында ачууну жана керектөөчүлөргө катуу отунду ритмикалык түрдө жеткирүүнү камсыз кылууга мүмкүндүк берет;

- скважиналарды горизонталдык бургулоо жана скважиналарды интенсивдештирүү технологияларын колдонуу;

- жаңы скважиналарды бургулоо менен Майлуу-Суу IV - Чыгыш Избаскент мунайгаз кенинин III катмарын иштетүүгө;

- жыл сайын 20-25 жаңы скважиналарды пайдаланууга киргизүү;

- Бозымчак, Иштамберди, Жамгыр, Кара-Казык, Терексай кендеринде руданы казып алуунун көлөмүн көбөйтүү.

3) Электр энергиясы, газ, буу жана кондицияланган аба менен камсыздоодо (салыштырма салмагы 10,8%) 2025-жылга көлөмдүн 6,5%га өсүшү болжолдонууда.

Болжолдуу көрсөткүчтөрдү эсептөө берилген болжолдуу билдирмелер боюнча электр энергиясын ички керектөөнүн өсүшүн, электр энергиясын иштеп чыгууну көбөйтүүнү, Токтогул суу сактагычына учурдагы толтурууну, газ менен жабдуу системасы аркылуу газ түрүндөгү отунду бөлүштүрүүнүн көлөмүн көбөйтүүнү эске алуу менен аткарылган.

Республикада электр энергиясын иштеп чыгуу көп жагынан Токтогул суу сактагычындагы суунун агымына жана анын запастарынын көлөмүнө жараша болот, ал эми суу ресурстары күтүүсүз мүнөзгө ээ. Кыргыз Республикасынын дарыяларынын агымындагы суунун цикли азайып баштады, демек республика боюнча электр энергиясын керектөөнү катуу чектөөнүн, Бишкек шаарынын ЖЭБинде энергияны иштеп чыгууну көбөйтүүнүн зарылдыгы женүндө милдеттер курч турат, ошондой эле коңшу мамлекеттерден 2025-жылга 3500 млн. кВт көлөмүндө электр энергиясын импорттоо маселеси каралууда.

2026-жылга чейин Токтогул ГЭСин, Камбар-Ата 2, Үч-Коргон ГЭСин жана Ат-Башы ГЭСин 400 МВт (-430 МВт) ашык реабилитациялоонун эсебинен генерациялоочу кубаттуулуктарды көбөйтүү пландалууда. 2024-жылы 25 чакан ГЭСти ишке киргизүү пландалууда, жалпы кубаттуулугу 109,8 МВт.

"Бала-Саруу" чакан ГЭСин ишке киргизүү боюнча негизги курулуш иштери аяктады. Станциянын кубаттуулугу 25 МВт, орточо жылдык электр энергиясын иштеп чыгуу 92 млн. кВт саат, мында бул станциянын иштөө режими Киров гидротүйүнүнөн сугат жана сууну чыгаруу режими менен аныкталат. "Бала-Саруу" ГЭСин ишке киргизүү Талас облусунун 3 районун: Манас, Бакай-Ата жана Кара-Буура райондорун электр энергиясы менен камсыз кылууга мүмкүндүк берет. Бул болжол менен 28,9 миң үй-бүлөнү жана 1,2 миң мекемени электр энергиясы менен камсыз кылууга мүмкүндүк берет.

Ошондой эле ЭКБны өнүктүрүү үчүн жагымдуу шарттар түзүлгөн. Шамал жана күн электр станцияларын куруу иштери жүрүп жатат.

"Ат-Башы ГЭСинин" кубаттуулугу 40 МВттан 45,7 МВтка чейин көбөйтүлгөн, бул станциянын өндүрүмдүүлүгүн жана натыйжалуулугун жогорулатат.

"Токтогул ГЭСин" реконструкциялоо 2 жана 4-гидроагрегаттарды ишке киргизүүгө мүмкүндүк берди, кубаттуулугу 120 МВт кошумча көбөйтүлдү. Кийинки 2 жылдын ичинде ГА-1 жана ГА-3 гидроагрегаттарын ишке киргизүү пландалууда, анын натыйжасында жалпы кубаттуулугу кошумча 240 МВт көбөйөт.

2024-жылдан баштап Үч-Коргон ГЭСинин гидроагрегаттарын алмаштыруу иштери башталат, 4-гидроагрегатты монтаждоо пландалууда. Толук модернизациялоо аяктагандан кийин жалпы кубаттуулук 36 МВтка чейин өсөт деп күтүлүүдө. Ошондой эле ГЭСтерди пайдалануу мөөнөтүн 35-40 жылга көбөйтүү күтүлүүдө (ГЭС 1956-жылдан бери иштеп келе жатат, жабдуулар толугу менен эскирген).

Лебединовка ГЭСин реконструкциялоодон кийин ГЭСтин белгиленген кубаттуулугу 7,6 МВттан 9,2 МВтка чейин көбөйөт.

Натыйжада, 2025-жылга электр энергиясын иштеп чыгуу 15234,1 млн. кВт саат көлөмүндө болжолдонууда жана 2024-жылдын күтүлгөн көрсөткүчүнө салыштырмалуу 7,5%га көбөйөт.

Жылуулук энергиясын иштеп чыгуу 4967,7 миң Гкал өлчөмүндө болжолдонууда жана болжолдонгон мезгилдин климаттык шарттарына жараша болот.

"Газпром" ААК (Россия Федерациясы) тарабынан иштелип чыккан 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасын газ менен камсыздоонун жана газдаштыруунун башкы схемасында Кыргыз Республикасынын газ транспорттук каттамдары, ошондой эле газды жер алдында сактоо жана бөлүштүрүү объекттерин масштабдуу реконструкциялоо жана модернизациялоо каралган. Башкы схеманын алкагында республиканын түштүгүнө газды ташуу жана өлкөнүн айрым райондорун автономдуу газдаштыруу үчүн кубаттуулукту түзүү пландалууда.

Бардыгы болуп 2025-жылга Кыргыз Республикасына жаратылыш газынын келиши 467,1 млн.м³ көлөмүндө болжолдонууда, бул 2024-жылга салыштырмалуу 2,5%га көп, бул газ менен камсыздоо системасы аркылуу газ түрүндөгү отунду бөлүштүрүү боюнча кызмат көрсөтүүлөрдүн көлөмүн 3,0%га жогорулатууга мүмкүндүк берет.

Көмүр казып алууну көбөйтүү менен бирге республиканын региондорун газдаштыруу отун-энергетикалык балансты диверсификациялоого, республиканын энергиянын бир булагына көз карандылыгын азайтууга мүмкүндүк берет, кыш мезгилинде электр тармактарына жүктөмдү азайтат;

4) Өнөр жайдын структурасында суу менен камсыздоо, тазалоо, калдыктарды иштетүү жана экинчи чийки затты алуу анча чоң эмес салыштырма салмакты (1,0%) ээлейт, сууну чогултуу, иштетүү жана бөлүштүрүү (суу менен жабдуу) көлөмүнүн 5,6%га, калдыктарды чогултуу, иштетүү жана жок кылуу, экинчи чийки затты алуу - 2,5%га жана калдыктарды зыянсыздандыруу жана башка иштетүүнү - 5,0%га өсүшүнүн эсебинен 4,8% деңгээлде реалдуу өсүш болжолдонууда.

Мүмкүн болуучу тобокелдиктер болуп төмөнкүлөр саналат: бизнес-чөйрөнүн күтүүсүздүгүнөн улам өнөр жай тармагындагы ишканалардын инвестициялык жагымдуу эместиги (артта калган технологиялар, рентабелдүүлүктүн төмөн деңгээли, жер казынасын пайдалануу үчүн жер участокторун берүү жол-жоболору, жергиликтүү калктын инвесторлор менен чыр-чатактары ж.б.); электр энергиясын берүүдөгү үзгүлтүктөр; мунайды кайра иштетүүчү ишканалардын чийки зат менен камсыздалбагандыгы; энергетикага, кен казууга пландалган капиталдык салымдарды каржылоо булактары менен камсыз кылуудагы үзгүлтүктөр/жетишпестиктер; натыйжасыз менеджмент жана жүгүртүү каражаттарынын жетишсиздиги ж.б.

6.1.3. Курулуш

Шаар курууну өнүктүрүүнүн мамлекеттик саясаты жана мамлекеттик жөнгө салуу, курулуш тармагын өнүктүрүүнүн келечегин аныктоо 2020-2030-жж. Кыргыз Республикасынын курулуш тармагын өнүктүрүү стратегиясын ишке ашыруунун алкагында жүргүзүлөт (Кыргыз Республикасынын Өкметүнүн 2020-жылдын 17-январындагы № 14 "2020-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын курулуш тармагын өнүктүрүү стратегиясын бекитүү жөнүндө" токтому).

Артыкчылыктуу багыттар төмөнкүлөр болот:

- курулушта өндүрүштүк потенциалды өнүктүрүү жана курулуш материалдарын өндүрүү;

- жаратылышты сарамжалдуу жана тең салмактуу пайдалануу;

- билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт объекттери менен камсыз кылуу;

- архитектурада жана курулушта маданий жана улуттук өз алдынчалыкты камсыз кылуу;

- курулуштагы илимдин, техниканын жана технологиянын инновациялык багыттарын жөнгө салуу;

- архитектура жана шаар куруунун мамлекеттик органдарынын, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана аймактык органдарынын шаар курууну өнүктүрүү, калктуу конуштардын аймактарын жайлаштыруу жана көрктөндүрүү бөлүгүндөгү иштерин координациялоо.

Курулуш тармагын өнүктүрүү ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен улуттук экономиканын өсүшүн камсыздоочу маанилүү багыттардын бири болуп саналат. Өлкөнүн курулуш комплексинде өнүктүрүүнүн комплекстүү чараларын кабыл алуунун натыйжасында капиталдык салымдардын 13,7%га көбөйүшү болжолдонууда, анын көлөмү 263,4 млрд. сомду түзөт.

12-таблица

2024-2025-жылдарга курулуш тармагында өсүү темптеринин динамикасы

2024-жылы күтүлүүчү капиталдык салымдардын түзүмү ички инвестициялардын үлүшү 75,5%дан 77,5%га чейин (негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана 70%дан ашыгын түзгөн калктын каражаттары ээлейт) жана тышкы инвестициялардын үлүшү 24,5%дан 22,5%га чейин төмөндөө жагына өзгөрөт.

Курулуштагы артыкчылыктуу багыттар: жеке турак жай куруу объекттери, транспорттук магистраль жана энергетика объекттери (электр берүү линияларын куруу боюнча иштер), айыл чарба объекттери (ирригадиялык курулмалар) ж.б.

Республикалык бюджеттен капиталдык салымдардын эсебинен 8000,0 млн. сом суммасында финансылык каражаттардын түшүүсү күтүлүүдө, ал биринчи кезекте мурда башталган курулуш объекттерин аяктоого жана аларды пайдаланууга берүүгө, стратегиялык маанидеги автомобиль жолдорун жана суу чарба курулмаларын, ирригациялык каналдарды куруунун мамлекеттик программасына ылайык жалпысынан республиканын чек арага чектеш райондорунда жайгашкан автожолдорду өнүктүрүүгө багытталат, бул өлкөнүн региондорунда жана региондук өнүктүрүү концепциясын жана тармактык экономикалык программаларды эске алуу менен курулуштун жана реконструкциялоонун башка объекттеринде жаңы сугат жерлеринин олуттуу аянттарын өздөштүрүүгө мүмкүндүк берет.

Ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын эсебинен 99.6 млрд. сом суммасындагы капиталдык салымдардын болжолдуу көлөмү "Кумтөр Голд Компани" ЖАКтын (8,2 млрд. сом), "Кыргызалтын" ААК жана башкалардын инвестицияларынын эсебинен түзүлөт.

2025-жылы энергетика жана транспорт тармактарында ири инвестициялык долбоорлор ишке ашырылат, алар курулушту өнүктүрүүгө негизги салым кошот.

Каржылоонун эң көп көлөмү транспорт секторунда каралган - бардыгы 15,4 млрд. сом өлчөмүндө (бардык мамлекеттик инвестициялардын 29,1%), алар "Тараз - Талас - Суусамыр автожолун реабилитациялоо, 4-фаза, 104-197,5 км" долбоорунун (1,3 млрд. сом -АКГ, ФФР, ОПЕК, ИӨБ), Балыкчы - Каракол - Балыкчы айланма жолун реабилитациялоо долбоорунун (Корумду - Балбай Баатыр уч.) (3,4 млрд. сом - АКГ, ИБР, ФФР, КФАЭР, ОПЕК), 4-фаза "ЦАРЭС 3 коридорун жакшыртуу (Бишкек - Ош автожолу, Бишкек - Кара-Балта участогу)" долбоорунун (146,6 млн. сом - АӨБ), 3-фаза "Борбордук Азиядагы жол каттамдарын жакшыртуу" долбоорунун (Түп-Кеген жолу) (679,4 млн. сом - ДБ), "Бириктирүүчү жолдор, ЦАРЭС 1 жана ЦАРЭС 3 коридорлору" долбоорунун (386,2 млн. сом - АӨБ), "Негизги эл аралык жолдорду жакшыртуу" (7,4 млрд. сом - JICA), "Талас - Тараз автожолундагы Үрмарал дарыясы аркылуу көпүрөнү реконструкциялоо" (0,7 млн. сом - JICA) долбоорлорунун жана башкалардын эсебинен күтүлүүдө, жүк ташууларга болгон муктаждыктарды камсыз кылат.

Энергетика тармагында каржылоо көлөмү 7,4 млрд. сом суммасында каралган (бардык мамлекеттик инвестициялардын 14,1%), алар төмөнкү долбоорлорду ишке ашыруунун эсебинен күтүлүүдө: "Камбарата ГЭС-2 экинчи гидроагрегатын пайдаланууга киргизүү" (2,9 млрд. сом - ЕАӨБ), "Токтогул ГЭСин реабилитациялоо, II фаза" (498,5 млн. сом - АӨБ, ЕАӨБ), "Токтогул ГЭСин реабилитациялоо, III фаза" (988,5 млн. сом - АӨБ), "Үч-Коргон ГЭСин модернизациялоо" (714,1 млн. сом - АӨБ), "Электр энергетика секторун модернизациялоо жана туруктуу өнүктүрүү" (1,7 млрд. сом - ДБ, SECO), "Лебединовка ГЭСин реконструкциялоо" (702,8 млн. сом - ЕАӨБ), жана башкалар. Аталган долбоорлорду ишке ашыруу Кыргыз Республикасында энергетика тармагынын абалын жакшыртууга мүмкүндүк берет жана коңшу мамлекеттердин ортосунда электр энергиясын алмашууну, ошондой эле транзиттик агымдарды көбөйтүүгө жагымдуу негизди түзөт.

14,7 млрд. сом суммасындагы тике чет өлкөлүк инвестициялардын келөмү капиталдык салымдардын эсебинен болжолдонууда:

- "KAZ Minerals Bozymchak" ЖЧК (366,6 млн. сом);

- "Чаарат Заав" ЖАК (4481,9 млн. сом);

- "Альянс Алтын" ЖЧК (3883,0 млн. сом);

- "Full gold mining" ЖЧК (505,7 млн. сом);

- "Алтынкен" ЖЧК (8,5 млн. сом);

- "Газпром Кыргызстан" ЖЧК (1000,0 млн. сом);

- "Эти Бакыр Терексай" ЖЧК (896,0 млн. сом);

- ж.б.

Жалпысынан, 2020-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын курулуш тармагын өнүктүрүү стратегиясынын алкагында шаар куруу мыйзамдарын оптималдаштыруу, мамлекеттик-коомдук муктаждыктар үчүн жер участокторун алып коюу жана кыймылсыз мүлк объекттерин бузуу механизмдерин иштеп чыгуу, жер мыйзамдарын колдонуудагы ченемдик укуктук актыларга ылайык келтирүү улантылат.

Мындан тышкары, архитектура жана курулуш тармагында бүткөрүлбөгөн курулуш объекттеринин санын кыскартуу жана сметалык-ченемдик базаны жакшыртуу жаатында мамлекеттик сатып алууларды жүргүзүүнү өркүндөтүү улантылат.

Натыйжада, төмөнкүдөй жыйынтыктар күтүлүүдө:

- капиталдык салымдардын натыйжалуулугун жогорулатуу;

- энергия натыйжалуу жана ресурс үнөмдөөчү технологияларды киргизүү;

- курулуш жана ТКЧда бааларды түзүүнү оптималдаштыруу;

- имараттардын жана курулмалардын коопсуздугуна талаптарды жогорулатуу;

- шаар куруу документтерин камсыздоо.

Экономиканы капиталдаштыруунун пландалган көлөмдөрүнө жараша 2025-жылга курулуштун дүң продукциясынын жалпы көлөмүнүн реалдуу өсүшү 10,3% деңгээлинде болжолдонууда жана 278,3 млрд. сомду түзөт. Курулуш тармагынын экономикалык өсүү темпине таасири оң болот жана 0,7 пайыздык пунктту, ИДПнын өндүрүшүнүн түзүмүндө курулуштун салыштырмалуу салмагы - 7,1%ды түзөт.

Ошону менен бирге курулушту өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизиши жана болжолдонгон көрсөткүчтөргө жетүүгө тоскоолдуктардын келип чыгышы мүмкүн болгон тобокелдиктер бар, атап айтканда:

- ири инвестициялык долбоорлор боюнча каржылоонун үзгүлтүккө учурагандыгынан улам чет өлкөлүк кредиттердин, гранттардын жана гуманитардык жардамдын кыскарышы (каржылоонун өз убагында ачылбай калышы);

- 2024-2026-жылдарга мамлекеттик инвестициялар боюнча бюджеттин долбоорунда каралган инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу (тышкы булактар), мында азайтуу жагына кайра каралышы мүмкүн. Буга ички проблемалардан улам өздөштүрүлбөгөн каражаттар, донорлор менен макулдашуунун узакка созулган жол-жоболору ж.б. себеп болушу мүмкүн. Ушуга байланыштуу кийинки транштар токтотулушу жана Кыргыз Республикасына келбей калышы мүмкүн;

- айрым долбоорлор боюнча каржылоонун үзгүлтүккө учурагандыгынан улам ишканалардын жана уюмдардын каражаттарынын эсебинен капиталдык салымдардын кыскарышы;

- төлөө жөндөмдүүлүгүнүн начарлашынан улам калктын каражаттарынын эсебинен каржылануучу капиталдык салымдардын азайышы, анын натыйжасында турак жай курулушунун көлөмдөрүнүн азайышы;

- чет өлкөлүк инвесторлордун капиталдык чыгымдарынын азайышынан улам түз чет өлкөлүк инвестициялардын көлөмүнүн кыскарышы жана каржылоонун башка кошумча булактары боюнча маалыматтардын жоктугу;

- бүткөн объекттерди кабыл алуу актысына байланышкан проблемалар, алардын айрымдары мурдагы жылдарда бүткөрүлгөн, бирок кабыл алуу-өткөрүп берүү актылары таризделген эмес, бул объекттердин толук эмес жабдылышы, жаңы курулуп жаткан объекттерди инфраструктурага кошуунун кыйынчылыктарына байланышкан;

- курулуш материалдарына, негизинен Кыргыз Республикасына импорттолуучу курулуш материалдарына баалардын өзгөрмөлүүлүгү;

- Россияга каршы санкцияларга байланыштуу чектөө чаралары менен логистикалык чынжырчанын бузулушу.

6.1.4. Кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсү

Кызмат көрсөтүүлөр рыногун өнүктүрүүнүн негизги багыттары төмөнкү программалык өлкөлүк документтерде аныкталган: 2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2018-жылдын 31-октябрындагы № 221 "2018-2040-жылдары Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясы жөнүндө" Жарлыгы), 2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2021-жылдын 12-октябрындагы № 435 "2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы жөнүндө" Жарлыгы), 2023-2026-жылдарга Кыргыз Республикасында электрондук коммерцияны колдоо жана өнүктүрүү боюнча программа (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 16-декабрындагы № 707 "2023-2026-жылдарга Кыргыз Республикасында электрондук коммерцияны колдоо жана өнүктүрүү боюнча программаны бекитүү жөнүндө" токтому), Кыргыз Республикасынын Президентинин 2020-жылдын 17-декабрындагы № 64 "Кыргыз Республикасынын мамлекеттик башкаруусуна санариптик технологияларды киргизүүнү активдештирүү боюнча кечиктирилгис чаралар жөнүндө" жана 2021-жылдын 17-декабрындагы № 566 "Кыргыз Республикасында туризмди өнүктүрүүнү колдоо жөнүндө" Жарлыктары, 2022-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын темир жол транспортун өнүктүрүүнүн негизги багыттары (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 20-майындагы № 258 "2022-2026-жылдарга Кыргыз Республикасынын темир жол транспортун өнүктүрүүнүн негизги багыттарын бекитүү тууралуу" токтому), Кыргыз Республикасынын төлөм системасын 2023-2027-жылдары өнүктүрүүнүн негизги багыттары (Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын Башкармасынын 2023-жылдын 29-мартындагы "Кыргыз Республикасынын төлөм системасын 2023-2027-жылдары өнүктүрүүнүн негизги багыттары жөнүндө" токтому) ж.б.

Кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүнүн дүң көлөмүнүн өсүү темпи 2025-жылга 105,3% деңгээлинде болжолдонууда. Кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсү мурдагыдай эле ИДПнын түзүмүндө басымдуу үлүштү ээлейт (50,0%дан ашык) жана өсүү түзүмүндө эң көп салымды - 2,6 пайыздык пунктту түзөт.

Экономика тармактарынын кызматтарды көрсөтүүчү түзүмүндө эң көп үлүштү дүң жана чекене соода - 37,5%, транспорттук иштин кызмат көрсөтүүлөрү - 8,4% жана финансылык ортомчулук жана камсыздандыруу кызмат көрсөтүүлөрү - 9,2% ээлейт.

Кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүнүн өсүшү төмөнкүлөрдүн эсебинен болжолдонууда:

- калктын кирешелеринин көбөйүшү (эмгек акыны, пенсиялардын, социалдык төлөмдөрдүн өлчөмүн жогорулатуу, үй чарбаларында айыл чарба продукциясын өндүрүүнү кеңейтүү ж.б.) менен шартталган керектөө суроо-талабынын жогорулашынын эсебинен дүң жана чекене сооданын дүңүнөн чыгаруунун; автомобилдерди жана мотоциклдерди оңдоонун 9,2%га өсүшү болжолдонууда;

- автомобиль жолдорунун ички тармагын жумушчу стандарттарга шайкеш келтирүү, автотранспорт каражаттарынын паркын жаңылоо жана толуктоо; эл аралык транспорттук коридорлорду реабилитациялоо аркылуу өлкөнү региондор аралык экономикалык системага интеграциялоону жогорулатуу; эл аралык автотранспорт кызматтарын көрсөтүүдө ата мекендик жүк ташуучулар үчүн шарттарды жакшыртуу; жерде жүрүүчү транспортту өнүктүрүүнүн, жарандык авиацияны өнүктүрүүнүн жана аба коопсуздугун камсыздоонун эсебинен транспорттук кызмат көрсөтүүлөрдүн жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү аркылуу транспорттук кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жогорулатуунун эсебинен транспорттук иштин жана жүктөрдү сактоо кызмат көрсөтүүлөрүнүн 7%га өсүшү;

- туризм кызмат көрсөтүүлөрүнүн чөйрөсүн өнүктүрүүнүн негизги багыты болгон мейманкана комплексинин сервисин жана коомдук тамактанууну өнүктүрүүнүн эсебинен мейманканалардын жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрүнүн 10%га өсүшү, мында 1,0 млрд. сом уставдык капиталы менен Туризмди өнүктүрүүнү колдоо фондунун иши активдештирилет, анын пландарында туристтик тармактагы инфраструктураны өнүктүрүү, сапатты жакшыртуу жана туристтер үчүн шарттарды түзүү каралган. Биздин республиканын эң көп туристтик каттамдарында жана шаарлар аралык трассаларында туристтер үчүн 68 эс алуу жайларын (RestPoint) куруу туристтерди тейлөөнүн сапатын жакшыртууга жана туристтик агымдын көбөйүшүнө шарт түзөт. Эс алуу жайларын куруу менен катар өлкөнүн жети облусунда экотропту куруу боюнча иштер жүргүзүлүүдө;

- интернет трафигине суроо-талапты жогорулатууга өбөлгө түзүүчү санариптик форматтагы жаңы продуктуларды түзүүнүн; калкка жогорку технологиялык, жеткиликтүү маалыматтык-коммуникациялык кызматтарды көрсөтүүнүн эсебинен маалымат жана байланыш кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмүнүн 3,0%га өсүшү. Болжолдонгон мезгилде телекоммуникациялык инфраструктураны өнүктүрүү улуттук экономиканы көтөрүүнүн жана калктын ишкердик активдүүлүгүнүн өсүшүнүн жагымдуу факторлорунун бири болуп калат.

13-таблица

2024-2025-жылдарга кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүнүн тармактарындагы өсүү темпинин динамикасы

Мындан тышкары бул тармактын негизги сегменттери билим берүү жана медициналык кызмат көрсөтүүлөр, кыймылсыз мүлк менен операциялар, илимий жана техникалык иш, искусство, оюн-зоок жана эс алуу, жалданма жумушчулар менен жеке үй чарбаларынын иши; жеке үй чарбаларынын өз керектөөсү үчүн ар түрдүү товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү өндүрүшү ж.б. болуп саналат, алардын иштөөсү өлкөнүн экономикалык өнүгүүсүнө жана калктын жашоо сапатын жогорулатууга шарт түзүп, кызмат көрсөтүүлөрдүн ар түрдүүлүгүн калыптандырат.

Билим берүү чөйрөсүндө негизги басым окуучулардын ар түрдүү категорияларынын керектөөлөрүн эске алуу менен кошумча билим берүү программаларын түзүүгө жана 12 жылдык окутууга өтүү боюнча алдыдагы реформага багытталат. Дарыгерге электрондук кезек, бейтаптын электрондук картасы, мектепке электрондук жазылуу ж.б. сыяктуу санариптик технологияларды ишке киргизүүнүн эсебинен медициналык жана билим берүү кызмат көрсөтүүлөрүнүн көбөйүшү болжолдонууда.

Иштеп жаткан театрлардын, кинозалдардын туруктуу иши, алардын репертуарын кеңейтүү маданият жана искусство чөйрөсүндөгү кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү үчүн өбөлгө түзөт. Мындан тышкары негизги маданий жайларды оңдоо жана реконструкциялоо боюнча пландалган иштер ата мекендик сахналарга чет өлкөлүк артисттерди, маданият ишмерлерин тартууга мүмкүндүк берет, бул кызмат көрсөтүүлөрдүн көлөмүн көбөйтүүгө кошумча түрткү берет.

Бул чөйрөлөрдү өнүктүрүү калктын кирешесинин көбөйүшү, чакан жана орто бизнестин кеңейиши, ошондой эле санариптик технологиялардын интеграциясы менен колдоого алынат. Акыркы эки жылда калктын акчалай кирешеси 40%дан ашык көбөйдү, ошол эле учурда орточо айлык номиналдык эмгек акынын өлчөмү орточо 1,7 эсеге, пенсиянын орточо өлчөмү - 1,5 эсеге көбөйдү, ал эми ай сайын берилүүчү социалдык желөкпулдун өлчөмү 2 эсеге көбөйдү, импорттук операциялардын көлөмү - дээрлик 3 эсеге өстү. Бул факторлордун баары өз кезегинде ички суроо-талапка, дүң жана чекене сооданы жүгүртүү көлөмүн жогорулатууга, транспорттук ишке жана жүктөрдү сактоого, мейманканаларга жана ресторандарга ж.б. колдоо көрсөтөт.

Ошол эле учурда кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүндө коюлган милдеттерди аткарууну камсыздоо боюнча белгилүү бир тобокелдиктер бар:

- дүйнөдөгү геосаясий кырдаалдын татаалдыгы;

- инфляцияга жана калктын кирешесинин жай өсүшүнө байланыштуу калктын жашоо деңгээлинин төмөндөшү;

- согуштук операциялардын уланышына байланыштуу мигранттардын акча которууларынын азайышы;

- туристтик агымдын азайышы;

- кызмат көрсөтүүлөрдүн айрым тармактарында (туризм, маалыматтык технологиялар ж.б.) адистердин жетишсиздиги алардын өнүгүүсүн чектеши мүмкүн;

- өлкөнүн экономикасына чет өлкөлүк түз инвестициялардын азайышы;

- өлкөнүн экономикасында ишкердик активдүүлүгүнүн төмөндөшү.

7. Тышкы экономикалык иш

2025-жылы тышкы экономикалык иш өлкөнүн экспорттук мүмкүнчүлүктөрүнүн жогорулашы жана өсүшү үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө, ошондой эле өлкөнүн соода-экономикалык кызыкчылыктарын илгерилетүү үчүн экономикалык дипломатиянын инструменттерин кеңири колдонуу менен дүйнөлүк рынокторго ата мекендик продукциянын эркин жеткиликтүүлүгүн бекемдөө аркылуу экспорт рынокторун андан ары кеңейтүүгө багытталат.

Экспортту өнүктүрүү жана илгерилетүү боюнча функцияларды аткаруунун сапатын жана натыйжалуулугун жогорулатуу, экспорттук потенциалды жана ата мекендик өндүрүүчүлөрдүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу, ошондой эле экспортту өнүктүрүүнүн жана илгерилетүүнүн мамлекеттик механизмдерин күчөтүү максатында Кыргыз Республикасында "Кыргыз Экспорт" экспортту өнүктүрүү жана илгерилетүү борбору түзүлдү (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 22-сентябрындагы № 497 "Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигине караштуу "Кыргыз Экспорт" экспортту өнүктүрүү жана илгерилетүү борбору" мамлекеттик мекемесин түзүү жөнүндө" токтому), анын ишинин негизги багыттары Кыргыз Республикасынын экспорттук потенциалын стимулдаштыруу боюнча чараларды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу, продукциянын экспортун илгерилетүү боюнча Кыргыз Республикасынын эл аралык жана региондор аралык тышкы экономикалык байланыштарын өнүктүрүү, ошондой эле экспортту илгерилетүү аркылуу Кыргыз Республикасынын экономикасын диверсификациялоого көмөктөшүү боюнча активдүү иштерди жүргүзүү болуп саналат.

Түзүлгөн шарттарда санкциялык режимден улам берүү чынжырчасынын бузулушун эске алуу менен, Түштүк жана Түштүк-Чыгыш Азия, Чыгыштагы Араб өлкөлөрү менен өз ара пайдалуу соода-экономикалык жана инвестициялык кызматташтыкты өнүктүрүү аркылуу рыноктордун багыттарын диверсификациялоо боюнча активдүү иштер жүргүзүлөт, ошондой эле "Преференциялардын жалпы системасы+" статусунун негизинде ата мекендик продукцияны чектеш мамлекеттердин, ЕАЭБдин жана ЕБдин рынокторуна экспорттоону илгерилетүүгө көмөк көрсөтүлөт. Экспортту көбөйтүү продукциясы туруктуу экспорттук багытка ээ болгон, ошондой эле тармактар үчүн мүнөздүү болбогон, бирок бардык экспорттук ишканалар үчүн бирдей мааниге ээ болгон жана аларга глобалдык рыноктун мүмкүнчүлүктөрүн ишке ашырууга мүмкүндүк берген төрт кросс-тармактык сектордогу маселелерди чечүү аркылуу ишке ашырылат: 1) сапат инфраструктурасы; 2) экспортко дем берүү; 3) финансыга жетүү;

4) соода жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү.

Экспортко багытталган өндүрүүчүлөрдү жеткиликтүү финансылык ресурстар менен камсыздоо боюнча чараларды иштеп чыгуу улантылат, мында Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун, Кыргыз-Өзбек өнүктүрүү фондунун, Венгрия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун ж.б. айыл чарба, жеңил енөр жай, тамак-аш өнөр жайы сыяктуу экономиканын экспортко багытталган негизги секторлорундагы бир кыйла келечектүү долбоорлорду колдоо үчүн финансылык каражаттар тартылат.

Өлкөнүн экспорттук мүмкүнчүлүктөрүн арттыруу үчүн биринчи кезекте ТЭИнин катышуучулары тарабынан жүргүзүлүүчү тышкы соода операцияларынын жөнөкөйлүгү, ыңгайлуулугу жана ылдамдыгы маселелери чечилет. Экспорттук-импорттук операцияларда жол-жоболордун санын, убакытты жана материалдык чыгымдарды кыскартууга багытталган чаралар көрүлөт. Бул максатта соода жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү боюнча ДСУнун макулдашуусун ишке ашыруу боюнча чараларды жана Кыргыз Республикасынын соода жана транспорттук жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү боюнча башка иш-чараларды жүргүзүү улантылат. Ата мекендик продукциянын товарларын экспорттоо үчүн максаттуу рыноктор ЕАЭБге мүчө өлкөлөр, Кытай, Түркия жана Өзбекстан болуп саналат.

Ошону менен бирге түзүлгөн курч геосаясий кырдаалдан, берүүнүн глобалдык чынжырчасынын үзүлгөндүгүнөн улам бир катар өлкөлөр тарабынан кабыл алынган биринчи муктаждыктагы товарларга карата коргоо аракеттерин эске алуу менен, экспорттук саясат биринчи кезекте өлкөлөрдүн ички рынокторунун муктаждыктарын камсыздоо зарылдыгын эске алуу, анын ичинде товарлардын айрым категорияларынын экспортуна чектөөлөрдү киргизүү менен оңдолот.

Соода өкүлдөрүнүн институтун түзүү экспорттоочуларга колдоо көрсөтүүнүн натыйжалуу механизми болуп саналат. Тышкы рыноктордо ата мекендик продукцияны илгерилетүү жана чет мамлекеттерде Кыргыз Республикасынын тышкы экономикалык кызыкчылыктарын коргоону камсыздоо үчүн КЭРде, Өзбекстанда жана Түркияда соода өкүлчүлүгүнүн институттары ишке киргизилди (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 16-декабрындагы № 702 "Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигине караштуу Кыргыз Республикасынын соода өкүлчүлүктөрү жөнүндө" токтому).

Кыргыз Республикасы дүйнөлүк рынокко кирүүнүн ар түрдүү формаларын өзгөчө интеграциялык процесстердин шартында тышкы сооданы өнүктүрүү аркылуу активдүү колдонууда. Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасы интеграция боюнча өнөктөштөр менен бирге кыргыз экспортунун товардык жана географиялык диверсификациясын өнүктүрүү максатында ЕАЭБ жана үчүнчү өлкөлөрдүн ортосунда эркин соода аймактарын түзүү боюнча активдүү иштерди жүргүзөт.

Санариптик өзгөртүп түзүүлөрдүн жана электрондук сооданын активдүүлүгү көбөйүүдө 2023-2026-жылдарга Кыргыз Республикасында электрондук коммерцияны колдоо жана өнүктүрүү боюнча программаны (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2022-жылдын 16-декабрындагы № 707 "2023-2026-жылдарга Кыргыз Республикасында электрондук коммерцияны колдоо жана өнүктүрүү боюнча программаны бекитүү жөнүндө" токтому) ишке ашыруунун алкагында чаралар электрондук коммерциянын катышуучуларынын чыгымдарын кыскартууга, алардын ишинин коопсуздугун коргоого жана камсыздоого, инвестицияларды илгерилетүүгө, товарлардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга жана экспортко көмөктөшүүгө, финансылык инфраструктураны өркүндөтүүгө жана электрондук коммерция ишкердигинин субъекттеринин финансылык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгүн кеңейтүүгө, ошондой эле кадрларды даярдоого жана кайра даярдоого колдоо көрсөтүүгө жана көмөктөшүүгө, санариптик ишкердик субъекттеринин көндүмдөрүн жана демилгелерин өнүктүрүүгө багытталган. Электрондук коммерциянын катышуучуларына карата атайын жеңилдетилген салык режими белгиленген.

Байкалган экономикалык чакырыктарга байланыштуу ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин керектелүүчү маанилүү товарларды өндүрүүчүлөрү импорттолуучу сырьену берүүнү токтотууга жана учурдагы логистикалык чынжырчанын үзүлүшүнө байланыштуу кыйынчылыктарга дуушар болушат. Бирликтин туруктуулугун жогорулатууга, ички рынокту учурдагы шарттарда зарыл болгон товарлар менен толтурууга багытталган биринчи кезектеги колдоо чараларын көрсөтүү, ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин экономикаларынын туруктуулугун жогорулатууга багытталган чараларды ишке ашыруу максатында ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин артыкчылыктуу өнөр жай жана айыл чарбасы тармактарында колдонулган маанилүү товарларга жана сырьего бажы алымдарынын ставкаларын төмөндөтүү жана тарифтик жеңилдиктерди белгилөө боюнча иштер улантылат.

Импорттук алымдарды азайтуу, ошондой эле соода жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү боюнча ДСУ макулдашуусун ишке ашыруу импорттун көлөмүнүн өсүшүнө оң таасирин тийгизет жана "көмүскө" импорттун кыскарышына түрткү берет.

Курал-жарактардын, аскердик техниканын, аскердик багыттагы продукциянын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн, анын ичинде аскердик багыттагы продукциянын экспортунун, импортунун жана транзитинин жүрүшүн мамлекеттик жөнгө салууну белгилөө максатында 2023-жылдын 15-июнундагы № 25 "Экспорттук контроль жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу" Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынган.

Кыргыз Республикасында экспорттук контролдоо системасын жана сырьелордун, материалдардын, жабдуулардын, технологиялардын, илимий-техникалык маалыматтын, жумуштардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн, кош багыттагы продукциянын түрлөрүнө жана интеллектуалдык иштин натыйжаларына карата тышкы экономикалык ишти контролдоо механизмин өркүндөтүү максатында Кыргыз Республикасынын контролдонуучу продукцияларынын улуттук контролдоо тизмеси (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 10-февралындагы № 63 "Кыргыз Республикасынын контролдонуучу продукцияларынын улуттук контролдоо тизмесин бекитүү жөнүндө" токтому) жана Экспорттук контролдоо максатында жүргүзүлүүчү товарларды жана технологияларды көз карандысыз идентификациялоо системасы (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 13-сентябрындагы № 469 "Экспорттук контролдоо максатында жүргүзүлүүчү товарларды жана технологияларды көз карандысыз идентификациялоо системасы жөнүндө" токтому) кабыл алынган.

Кыргыз Республикасынын контролдонуучу продукцияларынын улуттук контролдоо тизмесине киргизилген сырьелорду, материалдарды, жабдууларды, технологияларды, илимий-техникалык маалыматтарды, жумуштарды жана кызмат көрсөтүүлөрдү, кош багыттагы продукцияларды жана интеллектуалдык иштин натыйжаларын идентификациялоону жүргүзүү үчүн көз карандысыз борборлорду ачууга көмөк көрсөтүү боюнча бизнес коомчулук менен консультациялар жүргүзүлөт.

Кыргыз Республикасында контролдонуучу продукцияны, атап айтканда тобокелдиктерди башкаруу системасына (ТБС) жана Улуттук контролдоо тизмесине (УКТ) киргизилген аскердик товарларды жана кош багытта колдонулуучу товарларды лицензиялоого контролду күчөтүү боюнча мамлекеттик органдар менен иштер, ошондой эле башка мамлекеттерге мындай товарлардын агымын болтурбоо максатында контролдонуучу продукцияга мониторинг жүргүзүү үчүн электрондук товардык-транспорттук коштомо кагаздардын жана электрондук эсеп-фактуралардын (ЭСФ) маалыматтык системасын колдонуу улантылат.

2025-жылга тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 2024-жылдын деңгээлинде 6,9% номиналдык өсүш менен 18,1 млрд. АКШ доллары деңгээлинде болжолдонууда.

Экспорттук берүүлөрдүн көлөмү 3,7 млрд. АКШ доллары суммасында болжолдонууда жана цементтин 6,0%га, негизги металлдардын - 7,5%га, жеңил өнөр жай продукциясынын - 5,3%га, жашылча-жемиштердин - 4,8%га ж.б. экспортунун өсүшүнүн эсебинен 4,6%га көбөйөт.

Импорттун көлөмү 14,4 млрд. АКШ доллары өлчөмдө болжолдонууда жана өсүү 107,5%ды түзөт. Импорттун дээрлик бардык негизги беренелери боюнча көлөмдүн өсүшү күтүлүүдө.

Натыйжада товарлардын экспортунун жана импортунун терс сальдосу 10,7 млрд. АКШ доллары деңгээлинде болот. Бул жаңыларын ишке киргизүүнү жана өздөрүнүн өндүрүштүк кубаттуулуктарын андан ары көбөйтүүнү пландаган коңшу өлкөлөргө курулуш материалдарынын айрым түрлөрүн экспорттоонун кыскарышы менен шартталган. Ошол эле учурда мунайзатка жана азык-түлүккө болгон дүйнөлүк баалардын өсүшүнүн эсебинен импорттун көлөмү көбөйөт, ошондой эле жаңы түзүлүп жаткан жеңил өнөр жай жана машина куруу ишканаларынын керектөөлөрүн жабуу үчүн сырьелук товарлардын импортунун көлөмү көбөйөт. Мындан тышкары ички керектөөдөгү тартыштыкты жабуу үчүн орто мөөнөттүү мезгилге электр энергиясынын жылдык импорту (3,5 млрд. кВт.с) пландалган.

14-таблица

Пайдалануу боюнча ИДП (ИДПга карата % менен)

*ЭВФ методикасы боюнча

Калктын жыргалчылыгын жакшыртуу, калктын кирешелерин көбөйтүү боюнча көрүлгөн чаралар, ошондой эле импорттун көлөмүнүн болжолдонгон көбөйүүсү керектөөнүн көбөйүшүнө шарт түзөт. Керектөөнүн өсүү деңгээли 6,1% деңгээлинде болжолдонууда.

2025-жылы жеке керектөөнүн үлүшү ИДПнын көлөмүнөн 86,4%ды түзө тургандыгы болжолдонууда, өсүү темпи 107,0% деңгээлинде болот. Жеке керектөө чыгымдары жаңы жумуш орундарын түзүүнүн, орточо номиналдык эмгек акынын 6,6%га өсүшүнүн жана социалдык төлөмдөрдүн өлчөмүнүн эсебинен калктын акчалай кирешелеринин болжолдонгон номиналдык өсүшүнүн 6,0%га өсүшү менен бекемделет.

Энергетикада, транспортто ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууга, инвестицияларды тартуу, эл аралык корпорациялар менен өз ара аракеттенүү, биргелешкен ишканаларды түзүү, МЖӨ механизмдерин колдонууну кеңейтүү боюнча "МИКтин" ишин активдештирүүгө байланыштуу 2025-жылы мамлекеттик инвестициялардын үлүшүнүн 3,3%га чейин бир аз жогорулашы болжолдонууда.

Экономиканы өнүктүрүү үчүн инвестициялык процесстерди активдештирүү зарыл, инвестицияларды каржылоонун өсүшүнүн негизги булактары ишканалардын, калктын каражаттары, чет өлкөлүк кредиттер жана чет өлкөлүк түз инвестициялар болуп саналат.

8. Региондук өнүктүрүү

Өлкөнүн региондорун өнүктүрүүнүн негизги багыттары административдик-аймактык түзүлүштү комплекстүү өнүктүрүүгө жана реформалоого өтүү каралган 2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасын (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2021-жылдын 12-октябрындагы № 435 "2026-жылга чейин Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн улуттук программасы жөнүндө" Жарлыгы), ошондой эле Кыргыз Республикасынын Президентинин 2022-жылдын 18-октябрындагы № 350 "Кыргыз Республикасынын административдик-аймактык түзүлүшүн өркүндөтүү жана региондорду өнүктүрүү боюнча андан аркы чаралар жөнүндө" Жарлыгын ишке ашыруунун алкагында жүргүзүлөт.

Социалдык-экономикалык өнүктүрүү, чек арага жакын жайгашкан аймактарда жашаган калктын жашоо шарттарын жакшыртуу, туруктуу жашоо үчүн зарыл болгон шарттарды түзүү жана чек арага жакын жайгашкан аймактардын тургундарынын арасында ички миграциянын деңгээлин төмөндөтүү максатында 2021-2025-жылдарга Кыргыз Республикасынын өзгөчө статуска ээ болгон айрым чек арага чектеш аймактарынын коопсуздугун жана социалдык-экономикалык өнүгүүсүн камсыз кылуу боюнча мамлекеттик программа ишке ашырылууда (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 2021-жылдын 28-апрелиндеги № 4537-VI "2021-2025-жылдарга Кыргыз Республикасынын өзгөчө статуска ээ болгон айрым чек арага чектеш аймактарынын коопсуздугун жана социалдык-экономикалык өнүгүүсүн камсыз кылуу боюнча мамлекеттик программаны бекитүү жөнүндө" токтому).

Кыргыз Республикасынын Баткен облусун комплекстүү өнүктүрүүнү камсыздоо максатында 2021-2035-жылдарга Кыргыз Республикасынын Баткен облусун өнүктүрүү программасын ишке ашыруу боюнча активдүү иштер жүргүзүлөт (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2021-жылдын 1-сентябрындагы № 159 КПҮ токтому). 2021-2035-жылдарга Баткен облусун өнүктүрүүгө республикалык бюджетте каралган каражаттар бекитилген Каражаттарды пайдалануу тартибине (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 24-мартындагы № 166 "Баткен облусун 2021-2035-жылдары өнүктүрүү программасын ишке ашырууга республикалык бюджетте каралган каражаттарды пайдалануу тартибин бекитүү жөнүндө" токтому) ылайык жумшалат, мында "Баткен облусунун статусу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык ишке ашыруу жыл сайын бөлүнгөн каражаттардын эсебинен каржылана турган долбоорлорду тандоо жол-жобосу каралган.

Кыргыз Республикасынын Президентинин 2022-жылдын 17-сентябрындагы № 313 "Баткен жана Ош облустарынын административдик-аймактык бирдиктерин калыбына келтирүү жана өнүктүрүү боюнча биринчи кезектеги чаралар жөнүндө" Жарлыгынын алкагында иштер улантылат.

Административдик-аймактык түзүлүштү реформалоону илгерилетүү максатында төмөнкүлөр кабыл алынган:

- Кыргыз Республикасынын Президентинин 2022-жылдын 28-декабрындагы № 414 "Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусунун Түп районунун айыл аймактарынын деңгээлинде пилоттук режимде административдик-аймактык реформа жөнүндө" Жарлыгы, мында 13 айыл аймагынан 5 айыл аймагын түзүү каралган;

- Кыргыз Республикасынын Президентинин 2023-жылдын 3-апрелиндеги № 85 "Кыргыз Республикасынын Нарын облусунун айыл аймактарынын деңгээлинде пилоттук режимде административдик-аймактык реформа жөнүндө" Жарлыгы, мында 27 ири айыл аймагын түзүү каралган;

- Кыргыз Республикасынын Президентинин 2023-жылдын 29-декабрындагы № 370 "Кыргыз Республикасынын айыл аймактарынын жана шаарларынын деңгээлинде пилоттук режимде административдик-аймактык реформа жүргүзүү жөнүндө" Жарлыгы, мында 452 айыл аймагынан 235 айыл аймагын түзүү каралган;

- Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусунун Түп районунун айыл аймактарынын деңгээлинде пилоттук режимде административдик-аймактык реформанын концепциясын ишке ашыруу боюнча Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-2024-жылдарга иш-аракеттер планы кабыл алынган (Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2023-жылдын 5-апрелиндеги № 185 "Кыргыз Республикасынын Президентинин 2022-жылдын 28-декабрындагы № 414 "Кыргыз Республикасынын Ысык-Көл облусунун Түп районунун айыл аймактарынын деңгээлинде пилоттук режимде административдик-аймактык реформа жөнүндө" Жарлыгын ишке ашыруу тууралуу" токтому).

Региондорду туруктуу социалдык-экономикалык өнүктүрүү темптерин тездетүү үчүн шарттарды камсыздоо максатында 2024-2027-жылдар мезгилине Кыргыз Республикасынын региондорун өнүктүрүүнүн мамлекеттик программасы иштелип чыгат.

Региондор боюнча 2025-жылга баалоо боюнча ИДПнын өндүрүшүнүн негизги үлүшү Бишкек шаарынын, Чүй, Ысык-Көл жана Жалал-Абад облустарынын экономикасынын иштөөсүнүн эсебинен 77,9% салыштырмалуу салмак менен камсыздалат, алардын өлкөнүн ИДПсынын өсүшүнө жалпы суммалык салымы 4,86%ды түзөт. Аталган облустарда ИДПнын өндүрүшүнүн жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүштөр төмөнкүлөргө байланыштуу: республикада иштелип чыккан электр энергиясынын 90,0%га жакыны Жалал-Абад облусунун аймагында өндүрүлөт, Ысык-Көл облусунда Кумтөр алтын кенин иштетүү боюнча ишканалар, Чүй облусунда Талды-Булак Сол Жээк ("Алтынкен" ЖЧК) кенин иштетүү боюнча Аффинаждык завод сыяктуу ири ишканалар, "Джунда" МКЗ, "Интергласс" ЖЧК айнек заводу, "Кант цемент заводу" ААК, "Үмүт и Ко" ЖЧКсы жайгашкан, Бишкек шаарында (44,2%) да ири ишканалар жайгашкан, чакан жана орто бизнес топтолгон, ошондой эле көпчүлүк ири базарлар жайгашкан. Талас облусундагы Жерүй кени эксплуатациялоого берилгендигине байланыштуу дүң продукциянын көлөмү көбөйгөн. Үлүштүн калган бөлүгү Ош, Баткен, Нарын облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда салыштырмалуу салмагы 22,1% деңгээлинде бөлүштүрүлөт.

Региондор боюнча экономиканын бардык секторлорунда өндүрүштүн өсүшү болжолдонууда: -

- айыл чарбасында негизги үлүштү Чүй (26,8%), Ош (19,3%), Ысык-Көл (12,7%) жана Жалал-Абад (18,7%) облустары ээлейт;

- өнөр жайда негизги үлүштү Ысык-Көл (15,6%), Чүй (43,9%), Жалал-Абад (13,6%) облустары жана Бишкек шаары (12,7%) ээлейт;

- транспорт, тоо-кен жана энергетика тармактарында инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу аркылуу курулушта, ошондой эле айылды суу менен камсыздоодо негизги үлүштү Бишкек шаары (35,6%), Чүй (14,0%), Жалал-Абад (13,8%) жана Ысык-Көл (14,2%) облустары ээлейт;

- кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө өсүү көлөмү бардык аймактарда болжолдонууда, мында негизги үлүштү Бишкек (49,9%) жана Ош (7,3%) шаарлары, Чүй (11,4%), Жалал-Абад (10,3%), Ош (7,2%) облустары ээлейт.

15-таблица

ИДПнын өсүшүнө аймактык салымдар

9. Социалдык чөйрө

Социалдык камсыздоо саясаты келечектеги орто мөөнөттүү мезгилде мурдагыдай эле биринчи кезекте мамлекеттин кепилденген социалдык милдеттенмелерин толук көлөмдө аткарууга, калктын жашоо деңгээлин жогорулатууга жана мамлекеттин реалдуу мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын (турмуштук оор кырдаалда турган балдар жана үй-бүлөлөр (ТОК), майыптыгы бар адамдар, улгайган жарандар) абалын жакшыртууга багытталат.

Социалдык келишимдин негизинде аз камсыз болгон жана колунда жок үй-бүлөлөргө социалдык жардам көрсөтүүгө негизги көңүл бурулат.

Үй-бүлө маселелери боюнча ченемдик-укуктук базаны өркүндөтүү жана балдардын кызыкчылыктарын коргоо боюнча аракеттер көрүлөт, мында оор турмуштук кырдаалда жашаган үй-бүлөлөрдү жана балдарды коомго социалдаштыруу жана интеграциялоо үчүн шарттарды түзүүгө көңүл бурулат.

Эл аралык стандарттарга жана ченемдерге ылайык майыптуулук көйгөйлөрүн аныктоо жана аны чечүү мамилелерин этап-этабы менен өзгөртүү пландаштырылууда. Ошондой эле социалдык жактан корголбогон жарандардын категорияларынын заманбап санариптик технологиялардын негизинде реабилитациялык, социалдык кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгүн камсыз кылууга күч-аракеттер багытталат.

Улгайган адамдардын укуктарын коргоого жана жашоо шарттарын жакшыртууга багытталган чаралардын комплексин киргизүү боюнча аракеттер көрүлөт.

Эмгек жана калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү чөйрөсүндө орто мөөнөттүү келечекте татыктуу эмгек (татыктуу эмгек акы, татыктуу иш менен камсыз кылуу, социалдык өнөктөштүк) менен камсыз кылуу боюнча комплекстүү программанын долбоорун иштеп чыгуу, эмгек жана эмгектик мамилелер чөйрөсүндө, анын ичинде эмгекти коргоо жана коопсуздук, эмгек шарттары боюнча Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын ченемдерин өркүндөтүү пландаштырылууда. Квалификациялардын улуттук алкагынын негизинде кадрларды кесиптик даярдоону жана кайра квалификациялоону жакшыртуу боюнча чаралар көрүлөт, эмгек рыногун болжолдоонун сапатын жогорулатуу боюнча иштер активдештирилет. Эмгек мамилелерин санариптештирүү жана калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү маселелерине өзгөчө көңүл бурулат.

Миграция чөйрөсүндөгү иштин негизги артыкчылыктуу багыттары 2021-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын миграция саясатынын концепциясында аныкталган (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2021-жылдын 4-майындагы № 191 "2021-2030-жылдарга Кыргыз Республикасынын миграция саясатынын концепциясын бекитүү жөнүндө" токтому (мындан ары - Концепция).

Концепциянын негизги максаты болуп миграциялык процесстерди турукташтыруу саналат, ал учурдагы жана алдыдагы социалдык, демографиялык жана экономикалык чакырыктарды эске алуу менен миграцияны пайда кылган жана коштогон жагымсыз факторлорду азайтууга, программалык аракеттердин негизинде баш аламан жана тартипсиз миграциянын алдын алууга багытталган.

Эмгек миграциясынын географиясын кеңейтүү, жарандардын атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн чыңдоодо аларды колдоо, ошондой эле эмгек миграциясы өлкөсүндө алардын укуктук жана экономикалык коопсуздугун камсыз кылуу боюнча атайын чаралар ишке ашырылат. Ошондой эле эмгек мигранттарына жана мекендештерге иштеп тапкан каражаттарын өлкө экономикасына өз ыктыяры менен инвестициялоого шарттар түзүлөт.

Кыргыз Республикасына көчүп келген этникалык кыргыздарды кабыл алуу жана алардын коомго аралашуусу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү боюнча чаралар көрүлөт.

Мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча пенсиялык жана тарифтик саясатты реформалоонун алкагында социалдык камсыздандыруунун жана пенсиялык камсыздоонун натыйжалуу системасын түзүүгө багытталган аракеттер улантылат. Бул чаралардын максаты улгайган жарандар үчүн татыктуу жашоо деңгээлин камсыз кылуу, пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун колдоо, ошондой эле камсыздандыруу принциптерин бекемдөө жана көрсөтүлгөн кызматтардын сапатын жогорулатуу болуп саналат.

Пенсиялык жана тарифтик саясатты өркүндөтүү боюнча чаралар:

- пенсиянын базалык бөлүгүн толук өлчөмдө чегерүү;

- пенсиянын биринчи камсыздандыруу бөлүгүнүн (1996-жылга чейинки стаж үчүн) өлчөмүн эсептөөнүн жана чегерүүнүн жол-жобосун жөнөкөйлөтүү;

- III топтогу майыптар үчүн пенсиянын камсыздандыруу бөлүктөрүн толук өлчөмдө белгилөө;

- баккан адамынан айрылгандыгы боюнча пенсиялар үчүн:

a) окугандыгын тастыктоочу документти талап кылбастан баккан адамынан айрылгандыгы боюнча пенсияга укук берүүчү жаш чегин 16дан 18 жашка чейин жогорулатуу;

b) күндүзгү окуу менен катары сырттан окуу формасы боюнча, ошондой эле 23 жашка чыкканга чейин чет өлкөлүк билим берүү мекемелеринде окуган мезгилдеринде баккан адамынан айрылгандыгы боюнча пенсияга укук берүү.

- райондук коэффициент белгиленбеген калктуу конушка көчүп барган пенсионердин мурда жашаган жери боюнча райондук коеффициентти эсепке алуу менен белгиленген кошумча төлөөлөрүн сактап калуу;

- өткөн мезгил үчүн пенсионер өз убагында талап кылбаган пенсиянын эсептелген суммаларын төлөп берүү мөөнөтүн 3 жылдан 5 жылга чейин көбөйтүү;

- мөөнөтүнөн мурда пенсияларды пенсиянын өлчөмүн азайтуу менен жана азайтуусуз жокко чыгаруу;

- пенсияга чыгуу курагын өзгөртпөстөн 2024-жылы 5 жылдан 2045-жылга 20 жылга чейин пенсияга чыгуу укугун алуу үчүн талап кылынган камсыздандыруу стажын этабы менен киргизүү;

- 1 гектарга чейин жери бар дыйкан-фермердик чарбаларга камсыздандыруу төгүмдөрүн ыктыярдуу төлөө укугун берүү менен аларды камсыздандыруу төгүмдөрүн төлөөдөн бошотуу.

Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоону өнүктүрүү саясаты калктын ден соолугун коргоого, активдүү жана сергек узак өмүр сүрүүгө көмөк көрсөтүүгө, ошондой эле саламаттык сактоо тармагында олуттуу өзгөрүүлөрдү ишке ашырууга багытталат. Бул медициналык кызматтарды көрсөтүүнү жана башкаруу системасын жакшыртууну, баштапкы медициналык-санитардык кызматтарды өркүндөтүүнү, заманбап инновациялык жана маалыматтык ыкмаларды колдонуу менен үй-бүлөлүк медицина борборлорун модернизациялоону жана жабдууну камтыйт. Ошондой эле саясат эне жана баланы коргоону чыңдоого, алдын ала текшерүүлөрдү жүргүзүүгө, анын ичинде республиканын алыскы жана жетүүгө кыйын аймактарында диагностикалык изилдөөлөрдү жүргүзүүгө багытталган. Ошону менен бирге медициналык камсыздандыруунун жаңы механизмдерин киргизүү жана саламаттык сактоо системасын каржылоонун принциптерин жана механизмдерин өзгөртүү болжолдонууда.

Саясат Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2019-2030-жылдарга калктын ден соолугун сактоо жана саламаттык сактоо системасын өнүктүрүү боюнча "Ден соолугу чың адам - өнүккөн өлкө" программасына ылайык жүргүзүлүүдө (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-декабрындагы № 600 токтому). Бул программада негизги көңүл алдын алуучу иш-чараларды күчөтүү менен коомдук саламаттык сактоо кызматынын ролун жогорулатуу боюнча туруктуу прогресске жетишүүгө, БМСЖ кызматын күчөтүүгө, стационарларда медициналык жардам көрсөтүүнүн жеткиликтүүлүгүн жана сапатын жакшыртууга, саламаттык сактоого электрондук технологияларды киргизүүгө багытталган.

Саламаттык сактоо тармагындагы негизги күч-аракеттер төмөнкү артыкчылыктуу милдеттерди чечүүгө багытталат:

- баштапкы медициналык-санитардык кызматтарды бекемдөө. Жер-жерлерде үй-бүлөлүк медицина борборлорун модернизациялоо жана жабдуу, анын ичинде аралыктан иштөө формаларын колдонуу менен врачтардын жана медайымдардын квалификациясын жогорулатуу;

- медициналык тез жардам кызматын жаңылоо жана модернизациялоо. Материалдык-техникалык жактан жаңылоо, квалификациясын жогорулатуу жана мыкты кадрларды тартуу маселелери.

- эне жана баланы коргоону күчтөндүрүү, жүрөк-кан тамыр жана онкологиялык оорулардын эрте өлүмгө алып келүүсүнүн алдын алуу жана майыптуулукка жол бербөө, жугуштуу ооруларга каршы күрөшүү;

- коомдук саламаттык сактоо кызматын функцияларын кеңейтүү менен модернизациялоо, жергиликтүү бийлик органдарын жана башка мамлекеттик органдарды тартуу менен алдын алуучу жана санитардык-эпидемиологиялык көзөмөлдү күчөтүү;

- өлкөдөгү учурдагы эпидемиологиялык кырдаалга үзгүлтүксүз талдоо жүргүзүүгө жана баалоого мүмкүндүк берүүчү ден соолук тобокелдигин баалоонун жана башкаруунун бирдиктүү санариптик улуттук системасын түзүү. Анын негизинде оорулардын, эпидемиялардын таралышынын ар кандай сценарийлерин моделдөө жана болжолдоо жана алардын алдын алуу, терс кесепеттерин азайтуу боюнча сунуштарды иштеп чыгуу технологиялары пайда болот;

- мектеп медицинасын өнүктүрүү;

- саламаттык сактоо системасын каржылоо принциптерин жана механизмдерин өзгөртүү, милдеттүү медициналык камсыздандырууну өнүктүрүү. Бул жерде эки чечим сунушталат - бизнести саламаттык сактоо кызматтарын көрсөтүүгө кеңири тартуу жана бейтаптарды каржылоонун - "акча бейтаптын артынан жүрөт" реалдуу механизмине өтүү. Ар бир жаран өз каражатын менчигинин түрүнө карабастан каалаган медициналык мекемеде пайдалана алат;

- Мамлекеттик кепилдиктер программасын калктын максаттуу, аялуу топторун медициналык кызмат көрсөтүүлөр менен толугу менен камтууга максаттуу түрдө кайра багыттоо;

- өлкөнүн импорттук фармацевттик продукцияга кез карандылыгын төмөндөтүү максатында, ата мекендик дары каражаттарын өндүрүү боюнча, анын ичинде чет өлкөлүк капиталды тартуу аркылуу белгилүү чаралар иштелип чыгат;

- саламаттык сактоо уюмдарына киргизүү үчүн иштелип чыккан санариптик медициналык картаны өркүндөтүү;

- 2024-жылга Бирдиктүү төлөө системасында иштеген саламаттык сактоо уюмдарын өз убагында жана толук кандуу каржылоону камсыз кылуу.

Билим берүү системасы 2021-2040-жылдары Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү программасына ылайык өнүгөт (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2021-жылдын 4-майындагы № 200 "2021-2040-жылдары Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү программасын бекитүү жөнүндө" токтому).

Билим берүү чөйрөсүндө негизги басым төмөнкү милдеттерди чечүүгө багытталат:

1) адилеттүү, тең укуктуу жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу:

- билим берүү системасынын бардык деңгээлдеринде билим берүү менен камтуу;

- билим берүүнүн инклюзивдүүлүгүн жана анын көп тилдүүлүгүн камсыз кылуу;

- коопсуз жана натыйжалуу окуу чөйрөсү.

2) сапатты камсыздоо:

- билим берүүнүн мазмунун анын бардык деңгээлдеринде модернизациялоо;

- билим берүүнү санариптештирүү;

- педагогдордун кесиптик өнүгүүсүн үзгүлтүксүз жогорулатуу системасы;

- окутуунун натыйжаларына мониторинг жүргүзүүнүн жана баалоонун натыйжалуу жана объективдүү системасы;

- сапаттуу окуу материалдары.

3) натыйжалуу башкаруу жана каржылоо:

- билим берүү чөйрөсүн башкарууга жана билим берүү саясатын пландаштырууга системалуу мамилени камсыз кылуу үчүн адам ресурстарын башкарууну, уюштуруучулук, техникалык жана административдик потенциалды жакшыртуу;

- билим берүүнүн бардык деңгээлдеринде ченемдик каржылоого өтүүнү жана билим берүү уюмдарынын өз деңгээлинде ресурстарды башкарууда көбүрөөк өз алдынчалуулукка өтүүнү күчөтүү;

- аккредитациялоо жана лицензиялоо, билим берүү кызматтарына жана алардын натыйжаларына зарыл контролду жүзөгө ашыруу;

- билим берүү системасынын ишинин жыйынтыктарына жана натыйжалуулугунун баа берүү жана ишке ашуусуна үзгүлтүксүз мониторинг жүргүзүү;

- билим берүүнү башкаруу системасын автоматташтыруу.

Болжолдонгон макроэкономикалык параметрлердин жана программаларда жана пландарда аныкталган чараларды ишке ашыруунун негизинде 2025-жылы социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот:

- калктын акчалай кирешесинин номиналдык өсүшү 6,0% деңгээлинде болжолдонууда. Акчалай кирешелердин түзүмүндө орточо эмгек акынын өсүшү 6,6% болжолдонууда жана 2025-жылы 38336,9 сомду түзөт;

- калктын акчалай кирешесинин өсүшүн эске алуу менен калктын жан башына ИДПнын өсүшү 12,3% деңгээлинде болжолдонууда;

- жашоо минимумунун (ЖМ) өлчөмү 2023-жылдагы 7681,5 сомдон 2025-жылы 8639,1 сомго чейин жогорулайт. Эмгекке жарамдуу курактагы калктын жашоо минимумуна карата орточо айлык эмгек акынын катышынын коэффициенти 4,0 деңгээлинде түзүлөт;

- пенсиянын номиналдык өлчөмү 2024-жылга күтүлгөн көрсөткүчкө салыштырмалуу 2025-жылы 5,0%га көбөйөт жана 10584,3 сомду түзөт;

- жалпы жумушсуздуктун болжолдонгон деңгээли акырындык менен төмөндөйт жана 2025-жылы 4,4%ды түзөт. 2025-жылга карата жакырчылыктын деңгээли 26,4% көлөмүндө болжолдонууда, 2022-жылы иш жүзүндөгү деңгээли 33,2% болгон.

10. 2026-2029-жылдарга макроэкономикалык болжол

Орто мөөнөттүү мезгилге экономикалык саясат жарандардын жыргалчылыгын жакшыртууга багытталган, өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүүсү үчүн чөйрөнү түзүү аркылуу экономикалык өсүштүн оң тенденцияларын сактоого, күтүлгөн көйгөйлөрдүн алдын алууга жана туруктуу экономикалык өсүштү камсыз кылуу максатын көздөйт.

Негизги артыкчылыктар болуп улуттук ири долбоорлорду толук ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо, жагымдуу инвестициялык климатты түзүү, ишкердик чөйрөсүндө ийкемдүү жөнгө салуу саясатын жүргүзүү, мыйзамдардын алдын ала болушу жана туруктуулугу, экономиканы толук масштабдуу санариптештирүү, калктын жашоо деңгээлин жогорулатуу саналат.

2026-2029-жылдарга макроэкономикалык көрсөткүчтөрдүн болжолдуу маанилерин баалоо программалык документтерде каралган чараларды жана инвестициялык долбоорлорду толук, ийгиликтүү жана өз убагында ишке ашырууну жана алардын өлкөнүн экономикасына карата натыйжалуу таасирин карайт, экономикалык кайра түзүүлөр ИДПнын ар жылдык өсүш темпин орточо 5,5%дан кем эмес камсыз кылууга мүмкүндүк берет, аларга жетишүү аткаруу бийлик органдарынан активдүү аракеттерди талап кылат.

Жалпысынан 2026-2029-жылдар аралыгында инфляциянын деңгээли максаттуу көрсөткүчкө шайкеш келе тургандыгы жана эч кандай соккулар болбосо, бир маанидеги көрсөткүчтөрдүн деңгээлинде сакталат деп күтүлүүдө. Макроэкономикалык туруктуулук тенденцияларын бекемдөөгө багытталган макулдашылган акча-кредиттик жана бюджеттик-салык саясатын жүргүзүүнү улантуу анын негизи катары киргизилген. Мында акча-кредит саясатынын негизги максаты баалардын туруктуулугуна жетиштүү жана кармап туруу болуп калат.

Мамлекет жана жеке сектор тарабынан айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жана малдын өнүмдүүлүгүн жогорулатуу боюнча көрүлүп жаткан чаралардын эсебинен 2026-2029-жылдарга айыл чарбасынын реалдуу өсүү темпинин орточо 3,2%га жогорулатуу болжолдонууда. Айыл чарба тармагынын реалдуу өсүү темпине жетишүү үчүн белгиленген төмөнкүдөй иш-чаралар ишке ашырылат:

- эң көп суроо-талапка ээ болгон өсүмдүктөрдүн түрлөрүн себүүнү системалуу түрдө көбөйтүү аркылуу айдоо аянттарын оптималдаштыруу;

- климаттын өзгөрүп жаткан шарттарында туруктуу айыл чарба өндүрүшүн камсыз кылуу үчүн суу ресурстарын пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатуу жана ирригация системасын жакшыртуу боюнча программаларды киргизүү;

- кант кызылчасын жана май өсүмдүктөрүн өндүрүүнү андан ары көбөйтүү;

- тамчылатып сугаруу системаларын активдүү пайдалануу;

- күнөскана чарбаларын андан ары өнүктүрүү;

- айыл чарба продукциясынын экспорттук потенциалын жогорулатуу жана өндүрүштүн көлөмүн көбөйтүү үчүн айыл чарба өсүмдүктөрүн өстүрүүнүн алдыңкы технологияларын пайдалануу, органикалык, минералдык жана органоминералдык жер семирткичтерди колдонуу;

- мал чарбачылыгын сапаттуу тоют менен жетиштүү көлөмдө камсыз кылуу, тоют өсүмдүктөрүн өндүрүүнү көбөйтүүнүн эсебинен малдын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу күтүлүүдө;

- өлкөдө жагымдуу эпизоотиялык кырдаалды сактоо;

- колдонуудагы кредиттик жана лизингдик программалардын алкагында айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө мамлекет тарабынан колдоо көрсөтүүнү улантуу;

- агро өнөр жай комплексинде чарба жүргүзүүнүн кластердик ыкмаларын киргизүү, анын ичинде сүттү, этти, өсүмдүк майын, кантты кайра иштетүү, балык, бал, картошка, жашылчаларды өндүрүү боюнча агрокластерлерди уюштуруу;

- фермерлердин инновацияларга жеткиликтүүлүгүн жакшыртуу жана заманбап технологияларды, анын ичинде ресурс үнөмдөөчү технологияларды айыл чарбасына киргизүүнү камсыз кылуу боюнча тармактык илимий жана кластердик бирикмелер менен кооперация механизмдерин иштеп чыгуу;

- айыл чарбасында кооперацияны өнүктүрүү жолу менен майда товардык өндүрүштү жеңип чыгуу;

- чынжыр (кластер) боюнча товарлардын кыймылын натыйжалуу уюштуруу үчүн соода-логистикалык борборлорду түзүү, алар айыл чарба продукциясын туруктуу чогултууга/сатууга, аларды сактоого жана андан ары кайра иштетүүгө киргизүүгө түрткү берет;

- айыл чарба өндүрүшүнүн негизги каражаттарын жаңылоо, техникалык сервистик кызматтардын инфраструктурасын кеңейтүү жана өлкөнүн айыл чарба субъекттеринин машина-трактордук паркын модернизациялоо;

- эл аралык көргөзмөлөргө, жарманкелерге жана соода миссияларына активдүү катышуу аркылуу айыл чарба экспортун колдоо жана продукцияларды дүйнөлүк рыноктордо илгерилетүү боюнча программаларды өнүктүрүү;

- айыл чарба өндүрүүчүлөрүнүн кесиптик көндүмдөрүн жогорулатуу жана айыл чарба бизнесин башкарууну жакшыртуу максатында билим берүү программаларынын жана консультациялык колдоонун жеткиликтүүлүгүн жогорулатуу.

2026-2029-жылдары өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү төмөнкүлөрдүн эсебинен орточо жылдык 103% деңгээлинде болжолдонууда:

- Кумтөр, Талды-Булак Сол Жээк, Жерүй, Караказык, Иштамберди, Жамгыр, Макмал, Терексай, Солтон-Сары кендерин иштетүү боюнча ишканалардын туруктуу ишин камсыз кылуу. Жерүй кенинде жер астындагы кенди пайдаланууга берүү пландаштырылууда, ал негизги металлды жана кайра иштетүүчү кубаттуулуктарды өндүрүүнү көбөйтүүгө мүмкүндүк берет. Ошол эле учурда, Кумтөр кенинде 2025-жылга болжолдонгон көрсөткүчкө салыштырмалуу 2026-жылы негизги металл өндүрүүнүн 19,6%га төмөндөшү болжолдонууда, бул борбордук участокто кыртыш ачуу иштеринин көбөйүшү жана натыйжада руданы казып алуунун кыскарышы, ошондой эле мурдагы жылдарда кайра иштетүүнүн жүрүшүндө кен кампаларындагы кондициялык рудалардын азайышы менен шартталган. Айрым төмөндөтүлгөн көлөмдүн ордун толтуруу үчүн 2026-жылдан тартып калдык сактоочу жайды кайра иштетүүдөн алтынды бөлүп алуу боюнча иштер жүргүзүлөт. Мындан тышкары, өндүрүштүк иштерди жакшыртуу максатында ишканада алтын камтыган кендерди экономикалык жактан пайдалуу жол менен казып алуу, анын ичинде кенди ачык жол менен казып алуудан жер астынан казып алуу долбоорун ишке киргизүүгө акырындык менен өтүү боюнча бир катар иш-чаралар жүргүзүлүүдө;

- тамак-аш азыктарын (суусундуктарды кошкондо) өндүрүүнүн көлөмүн жылына орточо 6%га көбөйтүү болжолдонууда;

- "Кыргыз Текстиль ЛДТ" ЖЧК өнөр жай паркынын базасында текстиль кездемелерин, жиптерди өндүрүү боюнча ири долбоорлорду ишке ашыруунун жана "Global Textile Group" текстиль өндүрүшүн куруунун эсебинен текстиль жана тигүү өндүрүшүнүн көлөмүн орточо 6,8%га жогорулатуу;

- Чүй облусундагы "Чайна Петроль Компани "Джунда" ЖЧКсынын жана Жалал-Абад облусундагы "Кыргыз Петролеум Компани" ЖАКтын мунайды кайра иштетүүчү заводдорунда өндүрүштүн көлөмүн калыбына келтирүүнүн эсебинен мунайзаттарды өндүрүү көлөмүнүн орточо 6,5%га жогорулашы. Азыркы учурда "Кыргыз Петролеум Компани" ЖАКтын технологияларын модернизациялоо, ББ Регламентинин К4 жана К5 талаптарына жооп берүүчү продукцияларды алуу менен мунайды кайра иштетүүнүн экинчи процесстерин киргизүү иштери жүргүзүлүүдө;

- курулуш материалдарын чыгаруучу ишканалардын туруктуу өндүрүштүк ишинин эсебинен курулуш материалдарын өндүрүүнүн орточо 4,5%га өсүшү;

- автомобиль тармагындагы ишканаларды өнүктүрүүнүн эсебинен транспорт каражаттарын өндүрүүнүн өсүшү болжолдонууда;

Тышкы экономикалык иш Кыргыз Республикасында өндүрүлгөн товарларды дүйнөлүк рынокко чыгарууга багытталат. Мында эркин соода жана инвестициялар боюнча ар кандай региондук жана региондор аралык макулдашууларга катышуу маанилүү инструмент болуп калат. Өлкөнүн соода-экономикалык кызыкчылыктарын илгерилетүү үчүн экономикалык дипломатиянын куралдарын колдонуу менен чет өлкөлүк өкүлчүлүктөрдүн ишин активдештирүүгө олуттуу көңүл бурулат.

Экспортко жагымдуу шарттарды түзүү үчүн Кыргызстан өзүнүн Дүйнөлүк соода уюмуна (ДСУ) мүчөлүгүн туруктуу төлөм системасы менен альтернативдүү соода өнөктөштөрүн табуу үчүн активдүү колдонот. Тышкы экономикалык ишмердик преференциялардын жалпыланган системасы тарабынан берилген кошумча соода преференцияларын максималдуу пайдаланууга, ошондой эле тышкы рынокторго жеткиликтүүлүктү алдын ала билүүнү камсыз кылууга жана соода дискриминациясын жоюуга багытталат.

Ошондой эле ата мекендик товар өндүрүүчүлөрдүн кызыкчылыктарын коргоо үчүн эл аралык укуктук базаны түзүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Бул эки тараптуу жана кеп тараптуу соода келишимдерин түзүүнү жана аткарууну, ошондой эле соодага байланыштуу эл аралык эрежелерди жана ченемдерди иштеп чыгууга жана макулдашууга активдүү катышууну камтышы мүмкүн. Дагы бир маанилүү аспект тоскоолдуксуз транзитти камсыз кылуу маселесин чечүү болуп саналат.

2026-2029-жылдары тышкы соода жүгүртүүнүн өсүшү жылына орточо 5,5% жана 2029-жылы 22353 млн. АКШ долларына жетет деп болжолдонууда. 2026-2029-жылдары товарлардын экспортунун көлөмүнүн номиналдык өсүшү орточо 2,0%, ал эми импорт 6,3% деңгээлинде болжолдонууда.

2026-2029-жылдарда социалдык өнүктүрүү саясаты ошондой эле мамлекеттин кепилденген социалдык милдеттенмелерин толук көлөмдө аткарууга, калктын жашоо деңгээлин жогорулатууга жана мамлекеттин реалдуу мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын абалын жакшыртууга топтолот.

Калкты социалдык коргоо чөйрөсүндө орто мөөнөттүү келечекте жарандардын кыйла аялуу категорияларына даректүү социалдык жардам көрсөтүү, эмгекке жарамдуу калктын экономикалык активдүүлүгүнө дем берүү жана оор турмуштук кырдаалдан чыгууга көмөк көрсөтүү боюнча иштер улантылат.

Пенсиялык системанын финансылык туруктуулугун камсыз кылуу жана мамлекеттик социалдык камсыздандыруу системасын өркүндөтүү жолу менен пенсияларды жогорулатуу боюнча чаралар ишке ашырылат, ал пенсиялык системадагы камсыздандыруу принциптерин андан ары жакшыртуу үчүн пенсиялык камсыздоону реформалоого жана пенсионерлердин ар кандай курактык топторунун керектөөлөрүн эске алуу менен пенсиялык системанын камсыздандыруу курамын модернизациялоого багытталат.

Болжолдонгон макроэкономикалык параметрлерден улам 2026-2029-жылдары социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түрдө түзүлөт:

- 2026-2029-жылдары калктын акчалай кирешелеринин номиналдык өсүшү орточо 5,7% деңгээлинде болжолдонууда. Акчалай кирешелердин түзүмүндө эмгек акынын өсүшү орточо 6,2%ды түзөт;

- 2026-2029-жылдары калктын жан башына ИДПнын өсүшү орто эсеп менен 9,8% деңгээлинде болжолдонууда;

- жашоо минимумунун 2025-жылдагы 8639,1 сомдон 2029-жылга карата 10570,9 сомго чейин өсүшү болжолдонууда. Эмгекке жарамдуу курактагы адамдар үчүн орточо айлык эмгек акынын жашоо минимумуна болгон катышы 2029-жылга карата 4,6 деңгээлинде болушу күтүлүүдө;

- пенсиянын номиналдык өлчөмүн 2029-жылга 12865,3 сомго чейин жогорулатуу болжолдонууда жана 2025-жылга салыштырмалуу 21,5%га жогорулайт. 2029-жылга карата жакырчылыктын деңгээли 24,5%га чейин төмөндөйт.

Корутунду

2025-2029-жылдарга орто мөөнөттүү келечекте экономикалык өсүш жылына орточо 5,6%га болжолдонууда.

Орто мөөнөттүү максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөргө инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет.

Министрлер Кабинети тарабынан зарыл болгон учурда дүйнөлүк конъюнктуранын начарлашына байланыштуу терс процесстердин жана дисбаланстардын/тобокелдиктердин экономикага мүмкүн болуучу күтүүсүз таасирин азайтууга багытталган чаралардын системасы иштелип чыгат.

Орто мөөнөттүү мезгилге болжолдонгон максаттуу көрсөткүчтөрдү аткаруунун маанилүү шарттары болуп саясий туруктуулукту сактоо, экономиканын секторуна болжолдонгон инвестициялардын түшүүсү, ошондой эле тышкы жана ички соккулардын экономикага тийгизген таасирин минималдаштыруу үчүн чараларды көрүү саналат.

Ошол эле учурда экономикада иш жүзүндө түзүлгөн кырдаалды, 2024-жылы социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүн азайтууга/өстүрүүгө багытталган жаңы факторлордун пайда болушун эске алуу менен 2025-2029-жылдарга болжолдонгон макроэкономикалык көрсөткүчтөр түзөтүлөт.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолдуу көрсөткүчтөрүнүн тизмеси Социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн ушул орто мөөнөттүү болжолунун 1-14-тиркемелеринде аныкталган.

(1) Өсүш темпи ДКН боюнча келтирилди.

(2) Өсүш темпи ДКН боюнча келтирилди.

(3) Кайра иштетилген иштетип алма чийки заттын наркын эсепке албастан.

(4) Иштетип алма чийки затты эсепке албаганда.

2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн негизги социалдык-экономикалык көрсөткүчтөрү

(1) 2023-жылга Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигинин баалоосу.

(2) Эл аралык валюта фондунун методикасы боюнча.

(3) 2023-жылга Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигинин баалоосу.

(4) Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун маалымы (алдын ала маалымат).

(5) 2023-жылга Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигинин баалоосу.

2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасынын ИДПсын өндүрүү жана акыркы пайдалануу түзүмү

(1) 2023-жылга, 2024-2029-жылдарга Кыргыз Республикасынын Экономика жана коммерция министрлигинин баалоосу.

2025-2029-жылдарга Кыргыз Республикасынын ИДПны түзүүчү тармактарындагы дүң продукция жана өсүү темптери