КР Өкмөтүнүн 2018-жылдын 20-июнундагы № 291 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ

1-тиркеме

Кыргыз Республикасынын калкын социалдык коргоону өнүктүрүүнүн 2015-2017-жылдарга карата ПРОГРАММАСЫ

(КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-октябрындагы № 552 токтомунун редакциясына ылайык)

1. Киришүү

2012-2014-жылдары Кыргыз Республикасында калктын жашоо деңгээлин жогорулатууга жана жарандардын социалдык жактан корголбогон категорияларынын абалын жакшыртууга багытталган ырааттуу мамлекеттик саясат жүргүзүлдү. Иштин негизги артыкчылыктуу багыттары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 13-декабрындагы № 755 токтому менен бекитилген 2012-2014-жылдарга Кыргыз Республикасынын Калкты социалдык коргоону өнүктүрүү стратегиясында (мындан ары - 2012-2014-жылдарга Стратегия) аныкталган.

2012-2014-жылдарга Стратегияда каралган масштабдуу милдеттерди аткаруунун жыйынтыгында социалдык коргоонун бир катар багыттарын каржылоо жакшырды, тармакты башкаруу тутуму натыйжалуу болду, социалдык коргоо тутумуна катышкан министрликтердин, ведомстволордун жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын иш-аракеттери координациялуу болду. Бул жылдары мамлекеттик башкаруу тутумундагы экономикалык туруксуздукка жана тез-тез өзгөрүүлөргө карабастан социалдык коргоо тутумунун туруктуулугун жана социалдык саясатты улантуунун туруктуулугун камсыздоого мүмкүн болду. Ошого карабастан, социалдык кызматтарды стандартташтыруу жана наркын эсептөө, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды социумга интеграциялоо жана башка милдеттер аягына чыкпай калды.

Жогоруда аталган жагдайлар 2015-2017-жылдарга Кыргыз Республикасынын калкын социалдык коргоо тутумун өнүктүрүү программасын (мындан ары - 2015-2017-жылдарга Программа) иштеп чыгуунун жана ишке ашыруунун актуалдуулугун шарттайт. Бул документ башталган реформаларды улантуу, жетишкен ийгиликтерди бекемдөө, социалдык коргоо тутумунун туруктуулугун жана социалдык саясат курсун өткөрүүнүн уланышын камсыздоо үчүн да керек.

2015-2017-жылдарга Программа Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 21-январындагы № 11 Жарлыгы менен бекитилген 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын Туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясына, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 28-февралындагы № 110 токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-2017-жылдарда Туруктуу өнүгүүгө өтүү боюнча программасына ылайык иштелип чыккан.

2015-2017-жылдарга Программада 2012-2014-жылдарга Стратегияны ишке ашыруунун жыйынтыктары эске алынган жана керек болгон үлгүлөр алынды. 2015-2017-жылдарга Программа алдыдагы үч жылга калкты социалдык коргоо тутумун өнүктүрүүнүн максаттарын аныктайт, аларга жетүү жолдорун камтыйт жана Кыргыз Республикасында калкты социалдык коргоонун абалын сапаттуу жакшыртууга багытталган.

2. "Социалдык коргоо" түшүнүгүнүн узак тарыхына жана аны эл аралык практикада колдонуунун ар кандай варианттарына карабастан социалдык коргоонун жалпы таанылган, стандарттык модели жок. Социалдык коргоонун моделин иштеп чыгууда жана ишке ашырууда ар бир өлкө өз коомунун өнүгүү өзгөчөлүгүн жана тандалган курстун ресурстар менен камсыздалуу деңгээлин эске алат. Муну менен катар стратегиялык багытка жана финансылык ресурстарды бөлүштүрүүгө карата коомчулукта макулдашууга жетишүү керек. 2015-2017-жылдарга Программаны даярдоо процессине катышуучулардын көпчүлүгү колдоого алган мындай идеялардын бири бул Программанын алкагында эл аралык тажрыйбаны жана ченемдерди эске алуу менен социалдык коргоону стандартташтырууну мындан аркы өркүндөтүү зарылдыгында болуп эсептелет.

2. Стратегиялык позицияны белгилөө

3. Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык Кыргыз Республикасы адам укугунун жогорку баалуулуктарынын бири катары социалдык коргоону эсептейт жана коомдо социалдык акыйкаттыкты бекитүүгө багытталган саясатты жүргүзөт. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү 2012-2014-жылдарга Стратегияда белгиленген социалдык акыйкаттыктын баалуулуктарын жана принциптерин улантууну камсыздайт. Ушуга байланыштуу 2015-2017-жылдарга Программа жарандардын кыйла аялуу категорияларына даректүү социалдык жардамды көрсөтүүгө, ишке жарамдуу калктын экономикалык активдүүлүгүн өбөлгөлөөгө жана аларга турмуштук оор кырдаалдан чыгууга көмөк көрсөтүүгө багытталат.

2012-2014-жылдарга Стратегияда аныкталган муктаж жарандардын материалдык бакыбаттыгынын минимум деңгээлин камсыздоо милдети 2015-2017-жылдарга Программада мамлекеттик артыкчылыктуу багыттар катары калууда. Калкты социалдык коргоону камсыздоодо мамлекет 2012-2014-жылдарга Стратегиядагы принциптерди карманат, булар: үй-бүлөнүн баалуулугу; алуучулардын минималдуу керектөөсүнө ылайык келген социалдык коргоо чараларынын даректүүлүгү, шайкештүүлүгү жана жетиштүүлүгү; ачыктуулук; кепилдик жана жеткиликтүүлүк; социалдык кызматтардын комплекстүүлүгү жана аларды тандоо мүмкүнчүлүгү; социалдык, мүлктүк, жаш курактык, этностук, жыныстык жана башка статустарына карабастан бардык адамдар үчүн бирдей мүмкүнчүлүктөрдү жана социалдык кызматтарга жана жыргалчылыкка жетүүнү камсыздоо; мамлекеттик бийлик органдарынын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруунун жоопкерчилиги.

Кыргызстан социалдык коргоо чөйрөсүндөгү эл аралык макулдашууларды тааныйт жана социалдык коргоо субъектти болуп мамлекеттик органдар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары гана эмес, бизнес, өкмөттүк эмес уюмдар жана мамлекеттин координациялоочу ролун өнүктүрүү боюнча эл аралык өнөктөштөр эсептелишине жол берилген.

4. 2015-2017-жылдарга Программанын маанилүүлүгү Бириккен Улуттар Уюму (мындан ары - БУУ) социалдык коргоону 2015-жылдан кийинки өнүгүү жаатындагы күн тартибине киргизүүнү пландоо менен да шартталган. Өтө кедейликте жашаган адамдардын муктаждыктарын канааттандыруу, теңсиздикке каршы күрөшүү, адам укуктарын коргоо жана аларды социалдык жактан коргоо БУУ тутумунун алкагында ааламдык өнүгүүнүн тематикасы болууда. Кыргызстан социалдык коргоо чөйрөсүндө күтүлүүчү ааламдык өзгөрүүлөргө даяр болууга тийиш.

Келечекте эл аралык тажрыйбаны эске алып, тарыхый каада-салтка жана коомдун менталитетине таянуу менен калкты социалдык коргоонун улуттук моделин түзүү керек. Жогоруда баяндалгандар 2030-жылга чейин Кыргыз Республикасында калкты социалдык коргоону өнүктүрүүнүн узак мөөнөттүү концепциясынын долбоорун иштеп чыгуунун актуалдуулугу менен шартталган. 2015-2017-жылдарга карата бул Программада ушул концепциянын негиздери берилген.

3. Кырдаалга жалпы талдоо

5. Кыргыз Республикасынын социалдык саясаты мамлекеттин кепилденген социалдык милдеттерин толук көлөмдө аткарууга багытталган. 2012-2014-жылдарга Стратегияны ишке ашыруу жылдарында Кыргызстанда ИДПнын реалдуу өсүү динамикасы туруксуз болгон: 2012-жылы экономика 0,9% чейин түшкөн, 2013-жылы экономиканын реалдуу өсүшү 10,5% түзгөн. ИДПнын номиналдык чоңдугу 2012-жылы 304,4 млрд. сомду түзгөн, 2013-жылы 350 млрд. сом болгон. 2012-жылы экономиканын төмөндөөсүнө карабастан республикалык бюджеттин кирешелеринин өсүшү 2012-жылы 12,1%, ал эми 2013-жылы 17,1% түзгөн.

2012-2014-жылдарга Стратегияны ишке ашыруу мезгилинде Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлигинин бюджети 25,3% көбөйгөн жана 7505,1 млн. сомго көбөйгөн. Мындай динамикага карабастан мамлекеттик социалдык жөлөкпулдардын өлчөмдөрү жашоонун расмий эсептелген стандартына - жашоо минимумуна жеткен жок.

6. Кыргызстанда кедейчилик деңгээли курч социалдык проблемалардын бири боюнча калууда. 2013-жылы кедейчиликтин деңгээлин 37% чейин төмөндөтүү тенденциясы байкалган, бул негизинен мамлекет кабыл алган калктын жашоо деңгээлин жакшыртуу боюнча экономикалык жана социалдык чаралар комплексинин эсебинен камсыздалган. 2013-жылы кедейлик деңгээлинен тышкары 2 млн. 135 миң адам жашаган, андан 73,6% айылдык калктуу пункттардын тургундары болуп эсептелген. Шаардык калктуу конуштардагы кедейлик деңгээли 6,9 пайыздык пунктка төмөндөгөн, ал эми айыл жергесинде 1,8 пайыздык пунктка көбөйгөн. Кедейлик деңгээлинин бир топ маанилүү региондук диспропорциясы сакталууда. Калктын байгерчилигин жакшыртуу боюнча позитивдүү өзгөрүү Талас, Жалал-Абад, Ош облустарында жана Бишкек шаарында байкалган. Республиканын калган региондорунда мурдагы жылга караганда кедейликтин өсүүсү байкалган. 2013-жылы кедейчиликтин жалпы чегинин нарктык чоңдугу калктын ар бир адамына жылына 27768,5 сомду түзгөн, эң кеминде 16249,1 сом болгон.

Өтө кедейликтин деңгээли 2013-жылы 2,8% түзгөн жана 2012-жылга салыштырмалуу 1,6 пайыздык пунктка төмөндөгөн. Өтө кедейликтин чегинен тышкары 2013-жылы 159 миңге жакын адам жашаган, андан 79,8% айылдык калктуу пункттардын тургундары болуп эсептелет. Өтө кедейликтин деңгээли шаардык калктуу конуштарда 2,6% төмөндөгөн жана айыл жергесинде 1,1% азайган(1).

2008-2012-жылдарга үй чарбаларын тандалма интеграциялык текшерүүнүн жыйынтыктары боюнча 0-17 жаш курагындагы балдардын жалпы санынан 45,1 пайызы кедей турмушта жашаган, андан 5,8 пайызы өтө кедей категориясында болгон. Айыл жергесинде балдар кедейлигинин деңгээли 45,7 пайызды түзгөн, бул шаардык калктуу конуштарга караганда 1,9 пайыздык пунктка жогору болуп эсептелет.

7. Калктын кирешеси 2013-жылы 3,7% өскөн жана айына 3336,3 сомду түзгөн. Калктын кирешесинин негизги бөлүгү эмгек ишинен түшкөн кирешенин эсебинен (63,8%) түзүлөт. 2011-жылдан тартып 2013-жылга чейинки мезгилде айлык акынын минималдуу өлчөмү 21,7% көбөйгөн жана 840 сомду түзгөн. 2013-жылы бир кызматкерге орто айлык нак эмгек акы 11426 сомду түздү жана 2012-жылга салыштырмалуу 4,9% көбөйдү, ал эми керектөө бааларынын индексин эске алуу менен эсептелген анын реалдуу өлчөмү 1,6% азайды. Изилдөө маалыматтары боюнча 2012-жылы бизнес-түзүмдөрдө айлык акынын 52% салык жана социалдык чегерүүлөрдүн отчетторун бурмалоо менен төлөнгөн, көмүскөдө экономиканын 39-42% турган(2).

Калктын кирешесинин курамында экинчи орунду социалдык төлөмдөр ээлейт. 2013-жылы пенсиянын орточо өлчөмү 2012-жылга салыштырмалуу 5,9% көбөйгөн жана 4432 сомду түздү. Пенсиянын орточо өлчөмүнүн жана пенсионердин эң төмөнкү жашоо каражатынын катышы 10,5% түзгөн, 2012-жылы - 10,7% түзгөн.²  Жашоо минимумунун жылдык орточо өлчөмү 4599,2 сомду түзгөн жана 2012-жылга салыштырмалуу (4341,15 сом) 5,9% көбөйгөн.

Балдары бар, аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө ай сайын берилүүчү жөлөкпулдун (мындан ары - АҮСЖ) орточо өлчөмү 59,8% (2011-жылы 305,0 сомдон 2013-жылы 487,4 сомго чейин) көбөйгөн. Эң төмөнкү жашоо каражатына АҮСЖнын өлчөмүнүн катышы 4,3 пайыздык пунктка өскөн. 2012-2014-жылдарга Стратегияны ишке ашыруунун алкагында кепилденген эң төмөнкү кирешенин (мындан ары - КЭТК) өлчөмү, анын жардамы менен АҮСЖ дайындалат, 370 сомдон 640 сомго чейин жогорулаган (270 сом же 73%).

Ай сайын берилүүчү социалдык желөкпулдун (мындан ары - АСЖ) орточо өлчөмү 2405,7 сомду түзөт. Эң төмөнкү жашоо каражатына АСЖнын өлчөмүнүн катышы 52,3% түзөт.

Талдоо көрсөткөндөй, социалдык төлөмдөрдүн өлчөмдөрү өтө кедейлик деңгээлине таасирин тийгизет. Мында кедейликти кыскартуу таасири пенсиянын өлчөмдөрүн жогорулатууга байланыштуу болду.

4. Иштин негизги максаттары жана артыкчылыктуу багыттары

8. Социалдык саясаттын курсун улантуу максатында, 2012-2014-жылдарга Стратегияны ишке ашыруу тажрыйбасын эске алып, 2015-2017-жылдарга Программанын негизги максаты болуп жарандардын социалдык корголбогон категориялары үчүн сапаттуу кызматтар жана бирдей мүмкүнчүлүктөрдү камсыздоо эсептелет.

2015-2017-жылдарга Программанын негизги артыкчылыктуу багыттары болуп:

- турмуштук оор кырдаалда турган балдарды жана үй-бүлөлөрдү социалдык коргоо;

- ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды социалдык коргоо;

- улгайган жарандарды социалдык коргоо эсептелет.

2015-2017-жылдарга Программанын сунуш кылынган чаралары керектөөнү эске алуу менен бул социалдык топтордун көйгөйлөрүн чечүүдө, анын ичинде азык-түлүк коопсуздугу жана тамактануу менен байланышкан интеграцияланган, системалуу жана даректүү ыкмага, ошондой эле социалдык иштердин жаңы формаларын киргизүүгө жана калкты социалдык коргоонун стандарттарын өркүндөтүүгө багытталган. Бул максатта 2015-2017-жылдарга Программанын алкагында Эл аралык эмгек уюмунун № 102 "Социалдык камсыздоонун минималдуу стандарты жөнүндө" конвенциясында жана Эл аралык эмгек уюмунун № 202 "Социалдык коргоонун минималдуу ченемдери жөнүндө" сунуштоосунда каралган социалдык коргоо чөйрөсүндөгү эл аралык ченемдерди колдонуу мүмкүнчүлүгүн изилдөө сунушталууда.

9. 2015-2017-жылдарга Программанын негизги максаты артыкчыл багыттар боюнча конкреттүү максаттарды ишке ашыруудагы жыйынтыктарга жетишет:

- турмуштук оор кырдаалда турган балдарды жана үй-бүлөлөрдү өнүктүрүү жана жашоо тиричилиги үчүн шарттарды түзүү жана аларды сапаттуу социалдык кызматтар менен камсыздоо;

- аз камсыз үй-бүлөлөргө ай сайынкы жөлөкпулдун даректүүлүгүн күчөтүү жана алардын өлчөмдөрүн жогорулатуу;

- базалык укукка тең укуктуу жетүүнү камсыздоо жана ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелүү адамдарды коомго натыйжалуу интеграциялоо үчүн жашоо тиричиликтин жеткиликтүү чөйрөсүн түзүү;

- улгайган жарандарды социалдык төлөмдөр жана сапаттуу социалдык кызматтарга жетүү менен камсыздоо,

5. Турмуштагы оор абалга кабылган үй-бүлөлөрдү жана балдарды социалдык коргоо

10. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү турмуштук оор абалда турган балдардын жана үй-бүлөлөрдүн абалын жакшыртууга багытталган чараларды ырааттуу түрдө кабыл алууда. 2012-2014-жылдарда турмуштук оор абалга кабылган балдарды жана үй-бүлөлөрдү коргоо чөйрөсүндөгү мыйзам ченемдерин өркүндөтүү боюнча бир топ маанилүү иштер аткарылган, 20дан ашык ченемдик укуктук актылар бекитилген.

2012-жылы Кыргыз Республикасынын Конституциясында, БУУнун Балдардын укуктары жөнүндө конвенциясында жана эл аралык келишимдерде каралган балдардын укуктарынын, эркиндигинин жана мыйзамдуу кызыкчылыктарынын негизги кепилдиктерин белгилеген, мыйзам тарабынан белгиленген тартипте күчүнө кирген, жаңы редакциядагы Кыргыз Республикасынын Балдар жөнүндө кодекси кабыл алынган.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 24-сентябрындагы № 522 токтому менен Камкорчулук жана көзөмөлчүлүк жөнүндө жобо жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 6-декабрындагы № 660 токтому менен Кыргыз Республикасынын аймагында Кыргыз Республикасынын жарандары болгон балдарды мамлекеттер аралык асыроону ишке ашыруучу чет өлкөлүк уюмдарды аккредитациялоо тартиби бекитилген. Мындан тышкары ата-энесинин кароосуз калган балдардын мүлктүк укуктарын коргоо боюнча механизмдер Камкорчулук жана көзөмөлчүлүк жөнүндө жободо берилген.

11. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин маалыматына ылайык Кыргызстанда 2013-жылдын 1-январына карата жашаган 5663,1 миң адамдын 36,5% ашыгын (же 2066,3 миң) 18 жашка чейинки балдар түзөт. Калктын жалпы санынан 70% айыл жергесинде жашайт.

Кыргыз Республикасында 436,0 миң бала же өлкөнүн бардык балдарынан 20% ашыгы социалдык коргоонун активдүү чаралары менен камтылган:

- аз камсыздуулук боюнча жөлөкпул алган балдар - 77,2% (336,2 миң адам);

- социалдык жөлөкпул алган балдар - 3,3% (14,5 миң адам);

- багуучусунан ажырагандыгы боюнча пенсия алган балдар - 17,2% (75,3 миң адам);

- интернат мекемелеринде жашаган балдар - 2,3% (10,0 миң адамга жакын).

12. 2011-2013-жылдардын аралыгында турмуштун оор абалында турган 17321 үй-бүлө жана балдар аныкталган. Аларга жардам көрсөтүү максатында Балдар иштери боюнча комиссияда 14654 үй-бүлө менен жеке иштөө пландары жана баланы коргоо боюнча 2267 жеке пландар каралган. Жүргүзүлгөн иштердин жыйынтыгында аталган пландардын 98% ашыгы контролдон алынган.

2011-2013-жылдардын аралыгында ата-энесинин кароосуз калган 8307 бала аныкталган, андан 80% ашыгы үй-бүлөлөргө жайгаштырылган.

Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлигинин 2013-жылдын 26-сентябрындагы № 118 жана 2013-жылдын 22-ноябрындагы № 192 буйруктары менен Турмуштук оор кырдаалда турган баланы (балдарды) жана үй-бүлөнү аныктоо жана социалдык колдоо тартиби жөнүндө Убактылуу Жобо жана Аныктоо жана социалдык колдоо тартибин пилоттоо боюнча колдонмо бекитилген. Кыргыз Республикасында ЮНИСЕФ Өкүлчүлүгүнүн жана Эл аралык эмгек уюмунун колдоосу менен турмуштук оор кырдаалда турган үй-бүлөлөрдү жана балдарды аныктоо жана жеке иштөө механизмдерин пилоттоо өткөрүлгөн.

Азыркы учурда республикада турмуштук оор кырдаалда турган үй-бүлөлөргө жана балдарга социалдык кызматтарды көрсөткөн 45 борбор иштейт, андан 2012-2014-жылдарга Стратегияны ишке ашыруунун алкагында эл аралык уюмдардын колдоосу менен 26 борбор түзүлгөн.

2011-жылдан тартып аз камсыздуулук боюнча жөлөкпулга үй-бүлөнүн муктаждык деңгээлин аныктоо тутуму дайыма каралган, тактап айтканда муктаждыктын жаңы критерийлери киргизилген, жер үлүштөрүнөн түшкөн кирешенин ченемдери жаңыртылган, жөлөкпулдарды дайындоодо үй-бүлөлөрдүн мүмкүн болгон кирешелеринин булактары (мал жандыктары, транспорт каражаттары) эске алына баштаган. АҮСЖны дайындоонун даректүүлүгүн күчөтүүнү жана АСЖ алуучулардын категорияларын иретке келтирүүнү караган мыйзамдарга өзгөртүүлөр киргизилген. Мындан тышкары азыркы АҮСЖ тутумунун натыйжалуулугун иликтөө боюнча иштер башталган. Изилдөөлөрдүн жыйынтыктары АҮСЖдан чыгаруунун каталарынын себептерин аныктоого, кедейликти жеңип чыгууда жөлөкпул алуучулар дуушар болгон тоскоолдуктарды табууга жана социалдык жардам программасынан чыгууга ж.б. мүмкүндүк берет.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү АҮСЖнын өлчөмүн көбөйтүү боюнча көргөн чараларга карабастан, аз камсыз үй-бүлөлөрдү каржылоо жана кирешелер деңгээли төмөнкү деңгээлде калууда. Жөлөкпулдун орточо өлчөмү балдарга эң төмөнкү жашоо деңгээлинен 12,5% жана өтө кедейлик чегинен 47,3% түзөт.

2013-жылы багуучусунан айрылгандыгы боюнча АСЖ алуучулардын саны 4,5% көбөйгөн жана 14540 баланы түздү.

Балдар эмгеги Кыргыз Республикасында гана эмес, бүткүл дүйнөдө балдардын өнүгүүсүнө жана билим алуусуна тоскоолдук болгон кооптуу проблема болууда. Райондук, шаардык социалдык өнүгүү башкармалыктарынын маалыматтары боюнча 2013-жылы 2552 иштеген бала аныкталган, алардын саны 2012-жылга салыштырмалуу 72,2% төмөндөгөн: 2012-жылы алардын саны 9208ди түзгөн. Бирок балдар эмгегинин эң начар формаларына тартылган балдардын саны көбөйгөн, эгерде алардын саны 2012-жылы 96 түзгөн болсо, ал эми 2013-жылы - 849, өсүү 123,1% түзөт, калктын ички миграциясына байланыштуу Бишкек шаарында 691 баланын бардыгы белгиленген.

13. Балдардын интернат мекемелерине түшүүсүн жана аларды социалдык реинтеграциялоо процессиндеги көйгөйлөрдү болтурбоо максатында чаралар көрүлгөн, ага ылайык балдарды бул мекемелерге жайгаштыруу тууралуу чечимди сот органы үй-бүлөнү жана балдарды коргоо боюнча аймактык түзүмдүк бөлүмдүн корутундусунун негизинде кабыл алат. Буга карабастан, интернат тибиндеги балдар мекемелеринде жашаган балдардын санынын көбөйүүсү байкалууда. Ошентип, 2012-жылы интернат тибиндеги балдар мекемелерине 384 бала жиберилген болсо, ал эми 2013-жылы - 488 бала болгон.

2012-2014-жылдарга Стратегияны ишке ашыруунун алкагында багып алуучу (фостердик) үй-бүлө институтун өнүктүрүү, ошондой эле интернат тибиндеги балдар мекемелерин башкарууну жана каржылоону оптималдаштыруу үчүн негиздер коюлган. Бишкек жана Ош шаарлары, Ош, Чүй областтары боюнча багып алуучу үй-бүлөлөрдү тандоо жана окутуу өткөрүлгөн. 2014-жылы багып алуучу үй-бүлөгө 11 бала берилген.

Жетим балдарды жана ата-энесинин кам кордугусуз калган балдарды мамлекеттик-коомдук жайгаштыруу формаларын (багып алуучу (фостердик) үй-бүлөгө, үй-бүлө тибиндеги балдар үйлөрү) мындан ары өнүктүрүү боюнча иштерди улактуу керек.

14. Эл аралык асыроону жөнгө салган жана баланын үй-бүлөлүк чөйрөдөгү укугуна кепилдик берген механизмдерди өркүндөтүү, ошондой эле Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары ата-энесинин камкордугусуз калган балдарды кайтаруу боюнча орчундуу иштер жүргүзүлдү.

2011-жылдан тартып Россия Федерациясынан ата-энесинин кароосуз калган 40 бала кайтарылды. Кайта алып келинген балдар мамлекеттик балдар мекемелерине жайгаштырылган, анда үй-бүлөгө кайта кошуу максатында балдардын биологиялык туугандарын издөө жүргүзүлөт.

Турмуштук кыйын кырдаалда турган балдарды жана үй-бүлөлөрдү табуу жана коштоо боюнча механизмдерди өркүндөтүү маселелери актуалдуу боюнча калууда. Бул маселе боюнча жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ролу мыйзамдуу түрдө Кыргыз Республикасынын Балдар жөнүндө кодексине бекитилген, бирок жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишин жөнгө салган башка мыйзамдуу актылар бул Кодекске ылайык келтирилген эмес.

15. Ошондой эле жергиликтүү деңгээлде социалдык кызматтарды өнүктүрүү маселеси чечилбеген боюнча калууда. Коммерциялык эмес уюмдардан социалдык кызматтарды сатып алууну Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлиги гана жүзөгө ашырат.

16. Менчигинин түрүнө карабастан интернат тибиндеги мекемелерде балдарды тарбиялоону жана багууну кароо боюнча ишин жүргүзгөн уюмдарды аккредитациялоо тартиби жөнүндө Жобонун долбоору иштеп чыгуу стадиясында турат.

17. АҮСЖнын анча жогору эмес өлчөмү кедейлик деңгээлин төмөндөтүүгө таасирин тийгизбейт. АҮСЖны дайындоонун азыркы тутуму жөлөкпулдун абдан жогорку өлчөмүн алуу үчүн аз камсыз болгон жарандардын кирешелерин жашырууга шарт түзөт. АҮЖСны жыл сайын ишке жарамдуу үй-бүлө мүчөлөрү бар үй-бүлөлөр алышат. Аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдү жумуштуулук чөйрөсүнө тартуу механизмдери жетиштүү өнүккөн эмес. Анын даректүүлүгүн жакшыртуу максатында АҮСЖ тутумун өркүндөтүү талап кылынууда.

18. Жыл сайын кесиптик техникалык билим берүү тутумунан 400 жетим бала окуусун аяктайт. Окуу жайын аяктагандан кийин алар коомдо көз карандысыз жашоону турак-жайы жоктугунан баштай алышпайт. Кыргыз Республикасынын Турак-жай кодексинде "социалдык турак-жай" түшүнүгү жок.

19. 2015-2017-жылдардын мезгилине жогоруда айтылган кырдаалды талдоого жараша турмуштук кыйын кырдаалда турган үй-бүлөлөрдү жана балдарды социалдык коргоо чөйрөсүндө төмөнкүдөй максат коюлган: турмуштук кыйын кырдаалда турган балдарды жана үй-бүлөлөрдү өнүктүрүү жана тиричилиги үчүн шарттарды түзүү жана аларды сапаттуу социалдык кызматтар менен камсыздоо.

Милдеттер. Алдыдагы үч жылга коюлган максат төмөнкү маселелерди чечүү жолу менен ишке ашат:

- турмуштук кыйын кырдаалда турган балдарды жана үй-бүлөлөрдү өз убагында табуу жана коштоо механизмдерин күчөтүү;

- үй-бүлөлүк чөйрөгө багытталган социалдык кызматтарды көрсөтүү сапатын жакшыртуу;

- социалдык кызматтар рыногун түзүү процессине муниципалдык социалдык заказдар механизмдерин киргизүү;

- АҮСЖ тутумунун натыйжалуулугун жакшыртуу;

- багуучусунун биринен/экөөнөн ажыраган балдарды социалдык колдоону күчөтүү.

(8-абзац КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-октябрындагы № 552 токтомуна ылайык күчүн жоготту)

(КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-октябрындагы № 552 токтомунун редакциясына ылайык)

6. Ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды социалдык коргоо

20. 2015-2017-жылдарга Программанын артыкчылыктуу багыттарынын бири катары ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарды (мындан ары - ДМЧА) коомго социалдык интеграциялоо боюнча чаралар комплексин өткөрүү болуп эсептелет.

Бул көйгөйдүн актуалдуулугу жашоо тиричиликте чектелүү белгилери бар адамдардын бир топ санынын коомдо болушу менен аныкталат. 2014-жылдын 1-январында Кыргызстанда 155,9 миң ДМЧА эсептелген, бул республиканын калкынын жалпы санынан 2,7% түзөт, анын 17,1% балдар түзөт.

ДМЧА саны жылдан-жылга көбөйүүдө. Эгерде 2011-жылы 142,4 миң ДМЧА эсептелген болсо, ал эми 2012-жылы алардын саны 5,1%, ал эми 2013-жылы 4,1% көбөйгөн. Биринчи жолу майып деп табылган адамдардын жалпы санынан 55% ашыгын эркек ДМЧА түзөт. Эмгектен майып болгон, кесибине жана ЧАЭС авариясын жоюуга байланыштуу ооруусунан майыптыкты алган ДМЧ эркектердин үлүшү 0,8% түзсө, ДМЧ аялдардын саны 0,1% түзөт. Майыптыгы боюнча пенсия алган ДМЧА жалпы саны 62,7%, социалдык жөлөкпулдуку - 37,3%.

4,0 миңден ашык ДМЧ бала же ДМЧ балдардын жалпы санынан 16,1% дайыма багууга муктаж. Ушуга байланыштуу ата-энелердин бирине иштебей үйдө болууга туура келет, ага ылайык эмгек стажы жана пенсия менен камсыз болуу укугу жок болот. Пенсиянын ордуна АСЖ дайындалат. Негизинен дайыма бирөөнүн багуусуна жана көзөмөлүнө муктаж болгон ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелүү балдарды энелери багышат.

Талдоо көрсөткөндөй балдар арасында майыптыктын себебинин түзүмүндө акыркы жылдарда алдыңкы орунду нерв системасынын оорулары, тубаса аномалия, психикасы бузулуулар ээлеп келет.

21. Кыргыз Республикасында акыркы жылдарда бул багыт боюнча активдүү иштер жүргүзүлүп келген. ДМЧА укуктарын камсыздоо жана жашоо сапатын жакшыртуу, ошондой эле Майыптардын укуктары жөнүндө конвенцияны ратификациялоо боюнча сунуштарды даярдоо максатында 2014-2017-жылдарга Кыргыз Республикасында ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын укуктарын камсыздоо жана жашоо сапатын жакшыртуу боюнча чаралар комплекси бекитилген.

2012-2014-жылдарга Стратегияны ишке ашыруунун алкагында медициналык-социалдык эксперттик комиссиянын (МСЭК) системасын реформалоо боюнча иштер башталган. Жакынкы мезгилге чейин "майыптыктын медициналык модели" үстөмдүк кылып келген, ага ылайык майыптык индивидге гана тиешелүү болгон жана медициналык кийлигишүүнү гана талап кылган медициналык маселе катары гана каралган. МСЭКти реформалоо ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген ар бир адам менен өзүнчө жеке иштөөгө багытталган. Майыптыкты белгилөөнүн жаңы методикасы 4 аймактык медициналык-социалдык эксперттик комиссияда (мындан ары - МСЭК) пилоттолгон.

"Ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын бирдиктүү базасы" программалык камсыздоонун негизинде ДМЧА маалыматтарынын бирдиктүү базасы түзүлдү.

ДМЧА коомго гумандаштыруу жана адаптациялоо максатында "Жүрөктөн жүрөккө" акциясы 1,5 миңден ашык ДМЧ балдардын катышуусу менен жана "Ийгиликке жетишкен ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын тажрыйбалары" аттуу тегерек столдор өткөрүлүүдө.

22. 3,0 миңден ашык жалгыз бой жашаган ДМЧАлар акысыз негизде үйүндө социалдык тейлөөгө кызматтарды алышат. Социалдык тейлөө уюмдарынын системасына улгайган жарандар жана ДМЧАлар үчүн мамлекеттик социалдык стационардык мекемелер кирет. Бардыгы болуп Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлигинин системасында 13 социалдык стационардык мекеме, 2 реабилитациялоочу борбор иштейт. Бул мекемелерде толук мамлекеттик камсыздоодо 2,3 миң камкордукка алынгандар жашайт, андан 1,9 миңи ДМЧА жана 1 Реабилитациялоочу борбордо 500 жакын ДМЧА реабилитациялоочу кызматтарды алышат.

23. Азыркы учурда ДМЧА социалдык кызматтарды көрсөткөн коммерциялык эмес уюмдар өзгөчө өнүгүүдө. Дүйнөлүк тажрыйба көрсөтүп тургандай, мамлекет өзү объективдүү түрдө коммерциялык эмес секторго ишенип бере албаган функцияларды гана аткарууга тийиш. "Мамлекеттик социалдык заказ жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамын аткаруу үчүн Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлиги мамлекеттик эмес сектордон социалдык кызматтарды ДМЧА үчүн да сатып алуу боюнча максаттуу иштерди алып барууда. Акыркы үч жыл ичинде (2011-2013-жылдар) мамлекеттик социалдык заказга бюджет 77,1% көбөйгөн жана 22,5 млн. сомду түзгөн. ДМЧА социалдык кызматтарга жетүүсүн камсыздоо үчүн мамлекеттик социалдык заказды ишке ашыруунун алкагында 6 реабилитациялоочу борбор түзүлгөн, жашаган жеринде санаториялык-курорттук дарылоону алуу үчүн шарттар түзүлгөн.

Стационардык жана жарым-жартылай стационардык уюмдарда жана социалдык тейлөө мекемелеринде ДМЧА, ДМЧ балдарга көрсөтүлгөн социалдык кызматтардын минималдуу социалдык стандарттары бекитилген, бул социалдык кызматтардын сапатын жана коопсуздугун жогорулатууга мүмкүндүк берет. Мындан аркы иш-аракет кызматтардын сапатын жана наркын баалоо системасын түзүүгө багытталышы керек.

24. ДМЧА инфратүзүмгө жетүүсү үчүн шарттарды түзүү боюнча бир топ иштер жүргүзүлдү. Бишкек шаарында көрүүсү боюнча мүмкүнчүлүгү чектелген жөө жүргүнчүлөрдүн коопсуз өтүүсү үчүн үн сигналдуу 2 түзүлүш орнотулган. Бишкек-Нарын-Торугарт автожолунда да көрүүсү боюнча мүмкүнчүлүгү чектелген жөө жүргүнчүлөрдүн коопсуз өтүүсү үчүн үн сигналдык түзүлүшү бар светофорлор орнотулган. ДМЧА үчүн атайын ылайыктоолор менен жабдылган жүргүнчүлөрдүн транспорттук каражаттарынын паркын жаңыртуу боюнча иштер өткөрүлгөн. Бишкек шаардык мэриясы 30 ашык жапыз тепкичтүү троллейбустарды алды.

Майыптар жана калктын аз кыймылдуу топтору үчүн ченемдик талаптарды сактоо маселелери боюнча саламаттык сактоо, соода, тиричилик тейлөө объекттеринин жана социалдык дайындоодогу башка объекттерди долбоорлоо, куруу, пайдаланууга кабыл алууну контролдоону катуулатуу боюнча иштер жүргүзүлүүдө.

Белгилей кетчү жагдай жүргүзүлүп жаткан иштерге карабастан социалдык кызматтар спектри мындан аркы өнүгүүнү талап кылат. ДМЧА коомго интеграциялоого кооптуу тоскоолдук болуп, социалдык инфратүзүм объектилерине ДМЧА жетүүсүн чектөө улантылууда.

25. ДМЧА социалдык коргоо чөйрөсүндөгү негизги проблемалар укуктук жана инфратүзүмдүк өзгөчөлүккө ээ, Тактап айтканда, ДМЧА укуктарын ишке ашыруу маселелери боюнча мыйзам ченемдери толук көлөмдө сакталбай келет. Бул реабилитациялоочу кызматтарга жана мекемелерге жетүүнү чектөөгө, ДМЧА үчүн көрсөтүлгөн кызматтардын төмөнкү сапатына алып келиши мүмкүн. Өтө орчундуу проблемалардын бири болуп ДМЧА муктаждыктарына ыңгайлашкан, зарыл жеке инфратүзүмдүн жана коомдук транспорт менен камсыздоонун жоктугу эсептелет.

Коомдук жашоого ДМЧА интеграциялоодо, тактап айтканда билим алууга, саламаттык сактоого, эмгекке, маданиятка жана спортко тоскоолдуксуз жетүүнү караган кыйынчылыктар бар. "Майыптыктын социалдык тоскоолдуктары" менен шартталган социалдык жана мейкиндик обочолонуусу.

ДМЧАлардын пенсияларынын жана социалдык жөлөкпулдардын өлчөмдөрү ДМЧАлардын социалдык жөлөкпулдарынын өлчөмдөрүнө дал келбестик маселеси актуалдуу боюнча калууда, майыптык боюнча пенсиялардын өлчөмдөрүнө карата АСЖнын өлчөмдөрү айрым учурларында жогору болууда.

26. Жогоруда айтылган кырдаалды талдоого жараша 2015-2017-жылдардын аралыгында ДМЧА социалдык коргоо чөйрөсүндө төмөнкүдөй максат коюлган: аларды коомго натыйжалуу интеграциялоо үчүн ДМЧА базалык кызматтарга жана жеткиликтүү жашоо тиричилик чөйрөсүнө тең укуктуу жетүүсүн камсыздоо.

27. Келерки үч жылда алдыга коюлган максат төмөнкү милдеттерди аткаруу жолу менен ишке ашат:

- майыптыкты болтурбоо жана алдын алуу;

- медициналык, билим берүү жана социалдык кызматтардын сапатын жана жетүүнү жакшыртуу;

- ДМЧА үчүн бирдей укуктарды жана мүмкүнчүлүктөрдү камсыздоо;

- ДМЧА пенсиялык камсыздоо тутумун жакшыртуу, ошондой эле мамлекет кепилдик берген төлөмдөр менен камсыздоо.

28. (КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-октябрындагы № 552 токтомуна ылайык күчүн жоготту)

7. Улгайган жарандарды социалдык коргоо

29. 2014-жылдын 1-январында өлкөдө 400,0 миңден ашык улгайган жарандар жашаган, бул республиканын бардык калкынын 7% жакынын түзөт.

Республика боюнча пенсионерлердин саны 580,8 миң адамды түзөт, андан жаш курагы боюнча пенсияны 429,1 миң адам же пенсионерлердин жалпы санынан 73,9% алат. 2011-2013-жылдары жаш курагы боюнча пенсиянын орточо өлчөмү 18,7% көбөйгөн жана 4800 сомду түзгөн. Ошону менен катар 2013-жылы эң төмөнкү жашоо каражатынан аз пенсия алган адамдардын саны 306,3 миң адамды же пенсионерлердин жалпы санынан 52,7% түзгөн. Негизинен бул адамдар айыл жергесинде жашаган жана жеке ишкердик менен алектенген жарандар болуп эсептелет.

30. 2012-2014-жылдарга мамлекеттик эмес пенсиялык фонддорду өнүктүрүү, мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча пенсиянын топтоо бөлүгүн каржылоо үчүн каражаттарды инвестициялоо, пенсиялык жыйноо каражаттарын мурастоо укугун белгилөө боюнча ченемдик укуктук актылар кабыл алынган. Кыргыз Республикасында топтоочу пенсиялык системаны өнүктүрүү боюнча Иш-чаралар планы бекитилген. Медициналык жана пенсиялык камсыздандыруу системасына формалдуу эмес экономикада иштеген жарандарды тартуу механизмдери иштелип чыккан жана киргизилген. 2013-жылдын 1-январынан тартып Мамлекеттик топтоочу пенсия фондунан пенсиялык топтоо каражаттарын төлөө башталган.

31. Социалдык кызматтардын сапатын жана коопсуздугун камсыздоо максатында Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлигинин социалдык стационардык мекемелеринде жашаган улгайган жарандарга көрсөтүлгөн социалдык кызматтардын минималдуу социалдык стандарттары киргизилүүдө. Социалдык стационардык мекемелердеги камкордукка алынгандардын жашоо шартын жакшыртуу максатында Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлигинин социалдык стационардык мекемелеринде жашаган кызмат алуучулар үчүн тамак-ашка сарптоолордун ченеми эки эсеге көбөйгөн. Бардыгы болуп Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлигинин системасында 6 социалдык стационардык мекеме иштейт, анда 400дөн ашык улгайган жаран толук мамлекеттин камсыздоосуна алынган.

Улгайган жарандар үчүн социалдык кызматтарды өнүктүрүү максатында социалдык кызматтарды көрсөтүү боюнча 2 мекеме ачылган. 6,0 миңден ашык жалгыз бой жашаган жарандар акысыз негизде үйүндө социалдык тейлөө кызматтарын алышат.

32. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү көрүп жаткан чараларга карабастан азыркы учурда пенсионерлердин көпчүлүк бөлүгү алган пенсиясынын эсебинен өз керектөөсүн канааттандыра албайт. Республиканын кедей калкынын жалпы санынан 5,6% улгайган жарандар түзөт.

Пенсиянын төмөнкү өлчөмдөрү социалдык камсыздандыруунун тарифтеринин жетишсиз өлчөмдөрү менен шартталган жана мамлекеттик социалдык камсыздандыруунун тарифтик саясатын кайра карап чыгууну талап кылат. Бул багытта Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2014-жылдын 24-ноябрындагы № 670 токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын пенсиялык камсыздоо системасын өнүктүрүү концепциясын ишке ашыруунун алкагында максаттуу иштер жүргүзүлүүдө.

Ошону менен катар пенсиялык камсыздоонун калыптанып калган тутуму азыркы талаптарга ылайык келбейт. Ал пенсиялык чегерүүлөрдү төлөөгө жарандарды стимулдаштырбайт, пенсиялык фондду түзүүдө иштеген жарандардын реалдуу салымы жакшы эске алынбайт.

33. Пенсиянын базалык бөлүгүнүн бирдей өлчөмүн белгилөө маселеси чечүүнү талап кылат, себеби анын өлчөмдөрү иштеген эмгек жылдарына түздөн-түз пропорциялуу эсептелет. Концепциянын долбоору менен Кыргыз Республикасында пенсиялык камсыздоо системасын өнүктүрүүдө пенсиянын базалык бөлүгүнүн ролун кайра баалоо, аны иштеген жылдарына карабастан дайындоо каралган, бирок ошол эле учурда пенсияга укукту алуу үчүн минималдуу камсыздандыруучу стаж киргизилген.

34. Улгайган жарандарга көрсөтүлгөн социалдык кызматтардын коопсуздугун камсыздоо механизмдерин (аккредитация) киргизүү керек.

35. Аймактарда социалдык кызматтарды өнүктүрүүгө жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жоопкерчилигин жогорулатуу маселеси актуалдуу боюнча калууда.

36. Демографиялык кырдаалды жана гендердик аспектилерди эске алуу менен улгаюу проблемалары боюнча изилдөөнүн жоктугу калктын улгаюу чөйрөсүндөгү кырдаалына терең талдоону жана божомолдоону өткөрүүнү кыйындатат. Бул жааттагы төмөнкү аналитикалык дарамет бул тармакта боло турган чакырыктарга жана тобокелдикке толук кандуу таасир этүүгө мүмкүндүк түзбөйт.

37. Жогоруда айтылган кырдаалды талдоого жараша 2015-2017-жылдардын мезгилинде улгайган жарандарды социалдык коргоо чөйрөсүндө төмөнкүдөй максат коюлган: ар бир улгайган жарандын социалдык төлөмдөргө жана сапаттуу социалдык кызматтарга жетүүсүн камсыздоо.

38. Алдыдагы үч жылда коюлган максат төмөнкү милдеттерди аткаруу менен ишке ашат:

- улгайган жарандардын сапаттуу социалдык кызматтарга жетүүсүн жогорулатуу;

- экономиканын уюшулбаган секторунда иштеген адамдар үчүн мамлекеттик социалдык камсыздандыруу боюнча тарифтик саясатты өркүндөтүү;

- улгайган жарандардын саламаттыгын жакшыртуу, байгерчилигин жогорулатуу;

- улгайган жарандардын квалификациясын жогорулатуу жана кайра квалификациялоо, билим алуусу жана ишке орноштуруу үчүн шарттарды түзүү.

39. (КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-октябрындагы № 552 токтомуна ылайык күчүн жоготту)

8. Социалдык коргоонун кошумча чаралары

40. Кош бойлуулук жана төрөт боюнча жөлөкпул иш берүүчүнүн каражаттарынан айлык акынын 100% өлчөмүндө биринчи 10 иш күн үчүн төлөнөт. Он биринчи иш күндөн тартып төлөм республикалык бюджеттин эсебинен айына 10 эсептик көрсөткүчүнүн эсебинде 1000 сомго жүргүзүлөт. Бийик тоолуу жана барууга кыйын болгон аймактарда туруктуу иштеген жана жашаган аялдар үчүн бул төлөмдөрдүн өлчөмү көп жана бардык иштеген күндөрү үчүн айлык акынын 100% түзөт.

Он биринчи иш күндөн тартып (112 календарлык күнгө) кош бойлуулук жана төрөт боюнча жөлөкпулдун орточо өлчөмү иштеген аялдар үчүн 7660 сомду түзөт, ишкердик менен алектенген аялдар, дыйкан (фермер) чарба мүчөлөрү жана ишсиз расмий статусуна ээ болгон жумушсуз аялдар үчүн - 3500 сом, бийик тоолуу жана алыскы, жетүүгө кыйын аймактарда туруктуу жашаган жана иштеген аялдар үчүн - 30,7 миң сомдон жогоруну түзөт.

Расымдык (сөөк коюу) жөлөкпулун дайындоо жана төлөө республикалык бюджеттин каражаттарынан, Социалдык (пенсиялык) фонддон, жергиликтүү бюджеттен каржыланат. Расымдык жөлөкпулдун өлчөмү жарандардын категорияларына жараша бир топ айырмаланат. Пенсионер үчүн жөлөкпулдун өлчөмү пенсиянын базалык бөлүгүнө (1500 сом) жараша болот. 2013-жылы социалдык жөлөкпулдун орточо өлчөмү 3502 сомду түзгөн.

Жөлөкпулду дайындоонун методикасы социалдык камсыздандыруу принциптери менен тыгыз байланышта болушу керек.

41. "Кыргыз Республикасындагы калкты социалдык жактан тейлөөнүн негиздери жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык турмуштун оор кырдаалында турган жана турак жай-коммуналдык кызмат көрсөтүүлөрүн өз алдынча төлөй алышпаган жарандарга аткаруу бийлигинин органдары тарабынан турак жай субсидияларынын берилүүсү каралган.

1996-жылдан тартып Бишкек шаарында үй-бүлөлөргө турак жай-коммуналдык кызматтардын акысына төлөөгө субсидияларды берген Турак-жай субсидия борбору иштейт. Субсидиялар турак-жай коммуналдык кызматтарына төлөм үй-бүлөнүн кирешесинин жалпы көлөмүнөн 16% жогору болгон учурларда берилет. Субсидияларды негизги алуучулар болуп жалгыз бой пенсионерлер, ДМЧА эсептелет.

Жылуулук жана электр энергиясына, ысык суу менен камсыздоого тарифтер жогорулаганда турак-жай субсидиясын алууга пенсионерлер жана майыптар гана эмес, багуучусунан айрылган үй-бүлөлөр, майып балдары бар үй-бүлөлөр, бюджеттик уюмдардын кызматкерлери жана кирешесинин төмөнкү деңгээли бар башка жарандар да муктаж боло башташты.

Тарифтер жогорулатылганда социалдык жардамдын бул түрүнө муктаж жарандардын саны улам көбөйөт. Бул субсидияларды берүүдө Бишкек шаары боюнча тажрыйба муктаж болгон жарандарга ушул механизмди өркүндөтүү жана республиканын бардык аймактарында кийин таркатуу зарылдыгын көрсөттү.

Бул чара тарифтерди жогорулатуу шартында мамлекеттик колдоонун адекваттуу механизми боло алат эле.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2010-жылдын 2-апрелиндеги № 206 "Бийик тоолуу жана алыскы барууга кыйын болгон зоналардагы оор, жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттарда жашаган адамдарды мамлекеттик колдоонун кошумча чаралары жөнүндө" токтому менен бийик тоолуу жана алыскы барууга кыйын болгон зоналардагы оор, жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттарда жашаган абоненттер үчүн турмуш-тиричилик муктаждыктарына электр энергиясын керектегендиги үчүн акы төлөөдө керектөөнүн төмөнкүдөй нормаларынын чегинде 50% өлчөмүндөгү жеңилдиктер калыбына келтирилген.

2012-жылы бул категорияга кирген 171 миң жаранды колдоого республикалык бюджеттен 114 млн. сом жумшалган. Орточо эсеп менен бир жаранга айына 60 сом бөлүнөт.

Бул жеңилдиктер тапкан кирешесинин деңгээлине карабастан бийик тоолуу жана алыскы айылдардын бардык тургундарына берилет. Бийик тоолуу калк отурукташкан пункттардын тизмесине киргизүүнүн азыркы механизми, ошондой эле "бийик тоолуу аймактын тургуну" статусун берүү механизми жана мамлекет тарабынан берилүүчү тиешелүү субсидиялардын механизми жакшылап кайра карап чыгууну талап кылат.

Акы төлөнүүчү коомдук иштерди уюштуруу, ишсиздерди окутуу жана кайра окутуу. Жергиликтүү мамлекеттик администрациялар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары, ошондой эле ишсиз жарандар үчүн менчигинин түрүнө карабастан иш берүүчүлөр аларды убактылуу ишке орноштуруу максатында акы төлөнүүчү коомдук иштерди уюштурушат.

Акы төлөнүүчү коомдук иштерге катышуу үчүн алты айга чейинки мөөнөткө мөөнөттүү эмгек келишими түзүлөт. Коомдук иштерге катышкан убактысы пенсияны эсептөө үчүн жалпы эмгек стажына киргизилет. Акы төлөнүүчү коомдук иштерге катышууга артыкчыл укукту жумушсуздук боюнча жөлөкпулду албаган ишсиздер пайдаланат. Коомдук акы төлөнүүчү иштерге акы төлөөнүн орточо өлчөмү 2012-жылы 1500 сомду түзгөн. Ишсиздерди социалдык колдоонун бул инструменти убактылуу ишке орноштуруунун адекваттуу механизми болуп эсептелет.

Ишсиз жарандарды кесиптик даярдоо, кайра даярдоо жана квалификациясын жогорулатуу кесиптик билим берүүнүн окуу борборлорунда же билим берүүнүн башка мекемелеринде республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен калкты ишке орноштуруу боюнча мамлекеттик кызматтын органдарынын жолдомосу боюнча жүзөгө ашат. Калкты ишке орноштуруу боюнча мамлекеттик кызматтын органдарынын жолдомосу боюнча ишсиз жарандарды кесиптик даярдоо, квалификациясын жогорулатуу жана кайра даярдоо мезгилинде 20% көбөйгөн ишсиздик боюнча кошулган жөлөкпулдун өлчөмүндө стипендия төлөнөт.

Ишсиздердин арасынан 2012-жылы кесиптик окутууга, кайра окутууга 6514 адам жиберилген, бул 2011-жылга караганда 24% же 2080 адамга аз. Кесиптик окутууга жиберилгендердин арасынан 65% ашыгын жаштар түзөт.

Аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдөн ишке жарамдуу жарандарды кесиптик даярдоо жана кайра даярдоо процесстерине аз санда тартуу аларды аз акы төлөнгөн эмгек рыногуна тартуу тенденциясын сактайт.

Жумуштуулук түзүмүнүн өзгөрүүсүнүн жогорку деңгээли менен азыркы эмгек рыногу шартында ишсиз жарандарды ишке орноштуруу уюмдарын оптималдаштыруу маселесин чечүү боюнча кошумча изилдөөлөр талап кылынат. Жумуштуулукту, кесиптик даярдоону жана кайра даярдоону камсыздоо чараларын, ошондой эле ишсиздерди социалдык коргоонун башка чараларын өркүндөтүү керек.

"Калкты иш менен камсыз кылууга көмөктөшүү жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык жумушсуз катары катталган жана ишкерлик жүргүзүүнү каалаган жарандарга калкты ишке орноштуруу боюнча мамлекеттик кызматтын органдары ишкерликти уюштуруу үчүн консультациялык кызматтарды жана финансылык колдоо көрсөтөт.

Ишкердикти колдоо жана өнүктүрүү максатында ишсиз жарандарга Кыргыз Республикасынын Эмгек, миграция жана жаштар министрлигине караштуу майда насыялоо агенттиги чакан кредиттерди берет. Орто эсеп менен алганда бир ишсизге 1 жылдык мөөнөткө 10дон 30 миң сомго чейинки насыя жылына 15% менен бөлүнөт. Бирок бул насыяларга айыл эли көбүрөөк муктаж. Пайыздык чендер дагы дале жогору боюнча калууда жана калктын социалдык аялуу топторунун кредиттерди алышы үчүн татаалдыктар бар.

Кыргыз Республикасынын Эмгек, миграция жана жаштар министрлиги тарабынан жүзөгө ашкан чакан насыя берүү акыркы жылдары гана колдонула баштады. Айрым өнүккөн өлкөлөрдүн тажрыйбасы көрсөткөндөй аз пайыз менен анча чоң эмес суммага чакан насыя берүү калктын кедей катмарын даректүү колдоо маселесин чечет, бирөөнүн багуусунда болтурбайт, кедейликтен чыгууга түрткү болот жана ишкердик активдүүлүгүн өнүктүрүүнү стимулдаштырат.

Чакан кредит берүүнүн механизми өзүнчө карап чыгууну талап кылат. Пайыздык чендерди төмөндөтүү жана бул насыяны алуу механизмдерин жөнөкөйлөштүрүү керек.

Жогоруда келтирилген кырдаалды талдоого жараша 2015-2017-жылдардагы мезгилге максат коюлган: социалдык коргоонун кошумча чаралары боюнча саясатты өркүндөтүү.

42. Бул максатка жетүү үчүн төмөнкү милдеттерди аткаруу керек:

- кош бойлуулук жана төрөт боюнча жөлөкпулду дайындоого ченемдик укуктук актыларды өркүндөтүү;

- расымдык жөлөкпулду дайындоо жана төлөө боюнча ченемдик укуктук актыларды өркүндөтүү;

- тарифтерди жогорулатуу шартында турак-жай субсидияларын берүү механизмдерин өркүндөтүү;

- ишсиз жарандар үчүн коомдук акы төлөнүүчү иштерди жана кесиптик окутууну, квалификациясын жогорулатууну жана ишсиз жарандарды кайра окутууну уюштуруу;

- өлкө үчүн жогорку социалдык мааниси бар чөйрөлөрдө коомдук акы төлөнүүчү иштерди уюштурууну стимулдаштыруу;

- финансылык ресурстарга жетүүнү камсыздоо инструменти катары айылдык аймактарда кооперативдик насыя берүүнү өнүктүрүүгө көмөк көрсөтүү;

- социалдык чакан насыялоо тутумун институтташтыруу.

Коюлган милдеттерди аткаруу үчүн жүзөгө ашып жаткан конкреттүү чаралар жана иш-аракеттер Иш-чаралар планынын 1-тиркемесинде келтирилген.

Көңүл буруңуздар! Берилген токтомдун 10-абзацы жок болгондуктан, КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-октябрындагы № 552 токтому менен берилген өзгөртүүлөр киргизилген жок

9. 2015-2017-жылдарга Программаны ишке ашыруунун түзүмдүк жана институттук аспектилери

43. Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 12-мартындагы № 36 буйругу менен Мамлекеттик кызматты модернизациялоонун концепциясын ишке ашыруу боюнча 2013-2014-жылдарга Иш-аракеттер планы бекитилген(3). Аталган Иш-аракеттер планынын 16-пункту менен (2013-2017-жылдардын мезгилине Кыргыз Республикасын Туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясына ылайык) мамлекеттик органдардын стратегиялык пландарын иштеп чыгуу каралган.

Натыйжалуу мамлекеттик башкарууну колдоо программасы боюнча (ЮСАИД) 2014-жылдын апрель-июнунда ишке функциялык талдоо (институттук баалоо) өткөрүлгөн. 2015-2017-жылдарга Кыргыз  Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлигинин Институттук өнүгүүсүнүн стратегиялык планы иштелип чыккан жана бекитилген,

Үч жылдык келечекке артыкчылыктар боюнча төмөнкүдөй стратегиялык максаттар аныкталган:

- адамдык ресурстар дараметин кадрлардын ар бир кызмат үчүн квалификациялык жана функциялык талаптарга ылайыктуулугун камсыздоо менен жогорулатуу;

- уюштуруу жана иштөө процесстеринин натыйжалуулугун камсыздоо;

- мамлекеттик финансыны башкаруунун натыйжалуулугун, жеткиликтүүлүгүн жана ачыктыгын камсыздоо;

- натыйжалуу коммуникациялык механизмдерди (ички жана тышкы) куруу.

44. Стратегиялык максаттарга жетүү үчүн төмөнкү негизги милдеттерди аткаруу керек:

- адамдык ресурстарды башкаруунун сапаттуу тутумун түзүү;

- кызматкерлерди окутуу тутумун иштеп чыгуу жана киргизүү;

- стратегиялык башкаруу (пландоо жана талдоо), мониторинг жана баалоо принцибин түзүү жана киргизүү;

- социалдык коргоо чөйрөсүндө ведомстволор аралык маалымат алмашууну жакшыртуу.

(КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-октябрындагы № 552 токтомуна ылайык күчүн жоготту)

Кыргыз Республикасынын Президентинин жогоруда аталган Жарлыгын аткаруу боюнча Иш-чараларды координациялоо Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик кадр кызматына жүктөлгөн.

(КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-октябрындагы № 552 токтомунун редакциясына ылайык)

10. 2015-2017-жылдарга Программаны ишке ашыруудан күтүлгөн жыйынтыктар

45. 2015-2017-жылдарга Программаны ишке ашыруу Кыргыз Республикасынын жарандарынын аялуу категорияларын социалдык коргоонун мамлекеттик тутумун түзүүнү улантууга мүмкүндүк түзөт жана төмөнкүдөй натыйжаларга жетсе болот:

- аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдүн балдары үчүн КЭТК деңгээли 2018-жылы 30% кем эмес жогорулайт;

- АҮСЖ даректүүлүгү жакшырган;

- турмуштук оор кырдаалда турган үй-бүлөлөр жана балдар, ДМЧА жана улгайган жарандар үчүн социалдык кызматтарды көрсөтүүнүн мамлекеттик стандарттары киргизилген;

- интернат тибиндеги балдар мекемелеринде жүргөн балдардын саны азаят жана бул мекемелердин санын кыскартуу мүмкүнчүлүгү пайда болот;

- ата-энесинин камкордугусуз калган балдардын 80% кем эмеси үй-бүлөгө жайгаштыруу формалары менен камтылат;

- социалдык инфратүзүм жана транспорт объекттерине ДМЧАлардын тоскоолдуксуз жетүүсү үчүн шарттар түзүлөт;

- МСЭ кызматынын иши Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун иштөө, жашоо жана ден соолугунун мүмкүнчүлүгүнүн чектелишинин эл аралык классификациясына ылайык ДМЧАга социалдашкан жана адаптацияланган;

- пенсионердин эң төмөнкү жашоо минимумунан аз пенсия алган пенсионерлердин үлүшү 2018-жылы 57,6% чейин кыскарат;

- коммерциялык эмес уюмдар көрсөткөн социалдык кызматтардын тизмеси кеңейет;

- улгайган курактагы жарандардын, ДМЧА, турмуштук оор абалда турган үй-бүлөлөрдүн жана балдардын социалдык кызматтарга керектөөлөрү аныкталган.

11. 2015-2017-жылдарга Программаны ишке ашыруу үчүн мүмкүнчүлүктөр, тобокелдиктер жана коркунучтар

46. 2015-2017-жылдарга Программаны ишке ашыруу үчүн позитивдүү фактор болуп калкты социалдык коргоо чөйрөсүндөгү мыйзамдарды өркүндөтүү, жергиликтүү деңгээлде социалдык кызматтарды көрсөтүүгө коммерциялык эмес уюмдардын активдүү катышуусу болуп эсептелет. Маанилүү фактор калкка социалдык кызматтарды өнүктүрүү жана жеткиликтүүлүгүнүн маанисин, мамлекеттик органдар, өкмөттүк эмес сектор жана эл аралык уюмдардын ортосунда өз ара иш алып баруунун жана координациянын натыйжалуу механизмдери болуп эсептелет.

2015-2017-жылдарга Программаны ишке ашыруу үчүн жарандык коомдун өнүгүп келе жаткан демилгеси, активдүү колдонулган эл аралык тажрыйба жана социалдык коргоо чөйрөсүндөгү инновациялык ыкмалар позитивдүү фактор болуп эсептелет.

Оң жыйынтыктуу аспектилерге ийгиликтүү кызматташуу жана эл аралык тажрыйбаны колдонуу менен социалдык коргоонун тутумун жакшыртуу мүмкүн болгон эл аралык институттар тарабынан мындан аркы техникалык колдоо мүмкүнчүлүгү кирет.

Ошону менен бирге, оң өбөлгөлөр менен катар 2015-2017-жылдарга Программаны ишке ашырууга тоскоолдук кылган фактор бар. Аларга төмөнкүлөр кирет: республикалык бюджеттин финансылык каражаттарынын жетишсиздиги, мамлекеттик органдардагы жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарындагы кадрлык потенциалдын төмөнкү деңгээли жана кадрлардын кетип калуусу жана тез-тез алмашуусу.

12. Ресурстарга керектөөнү финансылык баалоо

47. Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлигинин 2015-жылга бюджетинин долбоору контролдук сандын негизинде 7369,6 млн. сом суммасында аныкталган.

2016-жылга Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлигинин бюджетинин долбоорунун саны контролдук сандын негизинде 7528,7 млн. сом деңгээлинде аныкталган.

Кыргыз Республикасынын Социалдык өнүгүү министрлигинин ишин жүзөгө ашыруу үчүн 2017-жылы бюджеттин долбоору контролдук сандын негизинде 7809,3 млн. сом болуп каралган.

2015-2017-жылдарга Программаны ишке ашыруу үчүн керек болгон керектелүүчү финансылык ресурстардын жалпы суммасы контролдук сандын негизинде 24886,0 млн. сомду түзөт.

13. 2015-2017-жылдарга Программаны мониторингдөө жана баалоо тутуму

48. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүгө өткөрүү боюнча программасында мамлекеттик органдардын стратегияларын жана программаларын мониторингдөө жана баалоо системасын киргизүүнүн жыйынтыгы бар башкаруу ыкмасы каралууда. Мониторинг жана баалоо максаттуу социалдык топ канчалык деңгээлде  2015-2017-жылдарга Программанын чаралары жана кызматтары менен камтылганын, канчалык деңгээлде бул кызматтар алардын абалын жакшырта турганын аныктоого мүмкүндүк берет.

Мониторингдин жана баалоонун негизги максаты - бардык кызыкдар тараптарды, анын ичинде Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешин, жарандык коомдун өкүлдөрүн 2015-2017-жылдарга Программанын милдеттерин жана чараларын аткаруунун натыйжалуулугу жана жыйынтыктуулугу боюнча толук, туура жана өз убагында маалымат менен камсыздоо,

Мониторингдин жыйынтыгында максатка жетүү үчүн маалымат таркатуунун маалыматтык-коммуникациялык схемасын иштеп чыгуу пландалууда. Мониторингдин жыйынтыктарын мамлекеттик башкаруу тутумундагы жетекчилер арасында жана башка кызыкдар тараптардын арасында таркатуу пландалууда.

Индикаторлор тутуму 2015-2017-жылдарга Программаны ишке ашыруу прогрессин мониторингдөөнүн жана баалоонун ажырагыс курамы болуп эсептелет. Мониторингдин жана баалоонун индикаторлору сапаттык жана сандык касиеттерге ээ. Бул Программа үчүн эки жолу баалоо өткөрүү пландалууда: 2016-жылы баалоону түзүүчү жана 2017-жылы баалоону суммалоочу.

2015-2017-жылдарга Программаны мониторингдөө жана баалоо боюнча колдонмону, Программанын ишке ашырылышын мониторингдөө жана баалоо планын жана Мониторингди жана баалоону ишке ашырууга кызматкерлерди даярдоо, анын ичинде жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын кызматкерлерин окутуу планын бекитүү пландалууда.

____________________

(1) Кыргыз Республикасынын Улуттук статкому.

(2) КР Өкмөтүнүн 2014-жылдын 8-апрелиндеги № 202 "Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдагы иши жөнүндө Кыргыз Республикасынын Премьер-министринин отчету тууралуу" токтому.

(3) КР Президентинин 20.06.2011-ж. № 146 Жарлыгы.

2-тиркеме

Кыргыз Республикасынын калкын социалдык коргоону өнүктүрүүнүн 2016-2017-жылдарга карата программасын ишке ашыруу боюнча ИШ-ЧАРАЛАР ПЛАНЫ

(КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-октябрындагы № 552 токтомунун редакциясына ылайык)

3-тиркеме

Кыргыз Республикасынын калкын социалдык коргоону өнүктүрүүнүн 2015-2017-жылдарга карата программасынын милдеттерин ишке ашыруунун ФИНАНСЫЛЫК ПЛАНЫ

4-тиркеме

Кыргыз Республикасынын калкын социалдык коргоону өнүктүрүүнүн 2015-2017-жылдарга карата программасын мониторингдөө үчүн индикаторлор МАТРИЦАСЫ

(КР Өкмөтүнүн 2016-жылдын 14-октябрындагы № 552 токтомунун редакциясына ылайык)

Кыскартылган аталыштардын тизмеси: