КР Өкмөтүнүн 2014-жылдын 14-августундагы № 469 токтомуна ылайык КҮЧҮН ЖОГОТТУ

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ӨКМӨТҮ

ТОКТОМ

2013-жылдын 12-июлу № 408

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2014-жылга жана 2015-2016-жылдарга болжолу жөнүндө

«Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүгүүсүн мамлекеттик болжолдоо жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына ылайык, 2014-жылга жана 2015-2016-жылдарга өнүктүрүүнүн макроэкономикалык параметрлерин аныктоо жана орто мөөнөттүү мезгилде Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн милдеттерин ырааттуу чечүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтү

ТОКТОМ КЫЛАТ:

1. Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2014-жылга жана 2015-2016-жылдарга тиркелген болжолу бекитилсин.

2. Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги 2014-жылга республикалык бюджеттин долбоорун жана 2015-2016-жылдарга болжолун түзүүдө Кыргыз Республикасын 2014-жылга жана 2015-2016-жылдарга өнүктүрүүнүн макроэкономикалык көрсөткүчтөрүн негиз кылып алсын.

3. Министрликтер, мамлекеттик комитет, администрациялык ведомстволор, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттары, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары:

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2014-жылга максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышына ай сайын мониторинг жүргүзүп турушсун;

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2014-жылга максаттуу көрсөткүчтөрүн аткаруунун жүрүшү тууралуу маалыматты Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигине ай сайын, отчёттук айдан кийинки айдын 15инен кечиктирбестен берип турушсун.

4. Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги:

- министрликтер, мамлекеттик комитет, администрациялык ведомстволор, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттары, Бишкек жана Ош шаарларынын мэриялары тарабынан Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылуусунун мониторингинин натыйжаларын квартал сайын жалпыласын жана Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2014-жылга максаттуу көрсөткүчтөрүнүн аткарылышы жөнүндө маалыматты отчёттук кварталдан кийинки айдын 25инен кечиктирбестен Кыргыз Республикасын Өкмөтүнө берип турсун;

- Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2014-жылга жана 2015-2016-жылдарга болжолун Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин расмий веб-сайтына жарыяласын.

5. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн төмөнкү токтомдору күчүн жоготту деп табылсын:

- «Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2012-жылга карата болжолу жана 2013-2014-жылдарга карата болжол жөнүндө» 2011-жылдын 13-сентябрындагы № 553;

- «Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 13-сентябрындагы № 553 «Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2012-жылга карата болжолу жана 2013-2014-жылдарга карата болжол жөнүндө» токтомуна өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү тууралуу» 2011-жылдын 25-октябрындагы № 668;

- «Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 13-сентябрындагы № 553 «Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2012-жылга карата болжолу жана 2013-2014-жылдарга карата болжол жөнүндө» токтомуна өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу» 2012-жылдын 25-январындагы № 53;

- «Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 13-сентябрындагы № 553 «2012-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолу жана 2013-2014-жылдарга болжолу жөнүндө» токтомуна өзгөртүүлөрдү киргизүү тууралуу» 2012-жылдын 15-июнундагы № 419.

6. Бул токтомдун аткарылышын контролдоо Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Аппаратынын экономика жана инвестициялар бөлүмүнө жүктөлсүн.

7. Бул токтом расмий жарыяланган күндөн тартып күчүнө кирет.

Кыргыз Республикасынын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2014-жылга жана 2015-2016-жылдарга болжолу 

1. Киришүү

Бул болжол 2012-жылдын жыйынтыктары боюнча экономиканы өнүктүрүү тенденцияларын, 2013-жылдын 1-кварталы үчүн Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн алдын ала жыйынтыктары боюнча учурдагы экономикалык кырдаалды талдоонун жана 2013-жылы өлкөнү социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүн баалоонун негизинде даярдалды. Тенденциялар менен өбөлгөлөрдү тактоонун жана конкреттештирүүнүн, болгон ресурстарды жана мүмкүн болуучу тобокелдик факторлорун айкындоонун негизинде 2013 жана 2014-жылдарга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолдуу параметрлерине оңдоолор киргизилди.

2014-жылга экономиканын маанилүү секторун өнүктүрүүнүн негизги багыттары, алардын болжолдуу маанилерин кененирээк баяндоону камтуу менен аныкталды, тармактык министрликтердин, ведомстволордун расмий болжолдорунун жана учурдагы тенденциянын базасында түзүлгөн 2015-2016-жылдарда өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүнүн келечеги баяндалды. Тышкы жана ички факторлор, мүмкүн болгон тобокелдиктер белгиленди.

2014-жылга Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолу Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 21-январындагы № 11 Жарлыгы менен бекитилген 2013-2017-жылдар мезгилинде Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясынын, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн программаларынын багыттарын эске алуу менен иштелип чыкты жана 2014-жылга мамлекеттик бюджеттин долбоорун иштеп чыгуу үчүн негиз болуп эсептелет.

2. 2012-жылдагы макроэкономикалык кырдаалга жана 2013-жылдын I кварталында Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн жыйынтыктарына сереп

2.1. 2012-жылдагы макроэкономикалык кырдаалга кыскача сереп

2012-жылы Кыргыз Республикасынын социалдык экономикалык өнүгүүсү дүйнөлүк базарларда өсүп бараткан аныксыздык, дүйнөлүк экономиканын туруксуздук шарттарына жараша болду, ал Евроаймактын бир катар өлкөлөрүндө экономикалык өсүштүн жайлашы жана карыздык кризис менен мүнөздөлдү, бул болсо базардын бардык катышуучуларына, анын ичинде негизги соода өнөктөштөр - Россия, Казакстан жана Кытай үчүн да тобокелдиктерди түздү. Мында 2012-жылы өлкөнүн экономикасына терс таасирин тийгизген ички факторлор тышкы факторлорго караганда кыйла олуттуу болду.

2012-жылдын жыйынтыгында ички дүң продукттун (ИДП) көлөмү Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитетинин алдын ала баалоосу боюнча, 304,4 млрд. сом суммасында түзүлдү, мында 2011-жылдагы 6,0% реалдуу өсүштүн ордуна экономикалык өндүрүштүн реалдуу төмөндөшү 0,9%ды түздү. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды кошпогондо ИДПнын реалдуу өсүшү 5,0%ды түздү, 2011-жылдын тийиштүү мезгилинде ушундай көрсөткүч 6,3% болгон. ИДПнын дефлятору 107,4% деңгээлинде түзүлдү. Калктын жан башына эсептегендеги ИДПнын көлөмү 56,9 миң сомду түзүп, 2011-жылга салыштырганда 2,6%га кыскарды.

Кыргыз Республикасында экономикалык төмөндөөнүн негизги себеби Кумтөр кенинде алтын өндүрүү геологиялык факторлордун таасиринен божомолдонгон деңгээлден эки эсеге кыскарышы, ошондой эле агрардык секторго жаратылыштык-климаттык шарттардын терс таасири болду. ИДПны түзүүгө өнөр жайлык өндүрүштүн терс салымы (-) 4,6 пайыздык пункт деңгээлинде бааланат.

Экономиканын олуттуу төмөндөп кетишин тизгиндеген негизги сектор кызмат көрсөтүү чөйрөсү болду, анын салымы 2,8 пайыздык пунктта бааланат. Жылдын башынан тартып кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө реалдуу өсүш 6,1%ды түздү, анын ИДПнын түзүмүндөгү салыштырма салмагы 46,6%ды түздү.

1-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча түзүм жана өсүш темптери1

2012-жылы инфляциялык басым сакталды, анын негизги факторлору болуп дүйнөлүк товар - чийки зат базарынын туруксуздук жагдайы жана бюджеттик тартыштыктын жогорулашы болду. Банк системасынын ашыкча резервинин жылдык орточо деңгээли 2012-жылы 2011-жылдагы 1,6 млрд. сом деңгээлинен 2,1 млрд. сомго чейин өстү. Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы (мындан ары - КРУБ) акча-насыялык катаал саясатын жүргүздү. КРУБ жыл бою инфляциянын монетардык курамын чектөө максатында КРУБдун нотасын сатуу, ошондой эле репо шарттарында мамлекеттик баалуу кагаздарды сатуу аркылуу ашыкча өтүмдүүлүктү стерилизациялоо боюнча операциялардын көлөмүн көбөйттү. Ошентип, КРУБдун нотасынын көлөмү жүгүртүүдө 2011-жылдын аягындагы 1,4 млрд. сомдон 2012-жылдын аягында 3,1 млрд. сомго чейин, репо шарттарында сатылган мамлекеттик баалуу кагаздардын көлөмү жүгүртүүдө 2011-жылдын аягындагы 0,2 млрд. сомдон 2012-жылдын аягында 0,8 млрд. сомго чейин өстү.

Инфляциянын деңгээлин мүнөздөөчү керектөө бааларынын индексинин өсүшү 2012-жылдын башынан тартып 7,5%ды түздү (2012-жылдын декабры 2011-жылдын декабрына салыштырганда), 2011-жылдын ушул мезгили үчүн 5,7%ды түзгөн. Инфляциянын орточо жылдык мааниси 2,8% болуп, 2011-жылдын ошол мезгилиндеги көрсөткүч 16,6%ды түзгөн.

Эсептик коюм бир жылда 13,61%дан 2,64%га чейин төмөндөдү.

2012-жылы экономикага насыянын өсүшү 26,2%ды түзгөн, мында улуттук валютада насыя берүү 27,9%га, чет өлкөлүк валютада насыя берүү 24,6%га өскөн (2011-жылы тиешелүү түрдө 21,9 жана 19,9%га).

Айыл-чарба секторун колдоого «Фермерлерге арзан кредит (ФАК)-2» мамлекеттик программасынын алкагында бул максатка бөлүнгөн 1 млрд. сомдон жалпы суммасы 700,4 млн. сомго 6,3 миң жеңилдетилген насыялар берилген. «ФАК-2» долбоору боюнча насыялар үлүштүк туюнтулушта каралган мезгил үчүн берилген насыялардын жалпы көлөмүндө 1,8%ды ээледи.

Жылдын жыйынтыгы боюнча акча базасы 64,5 млрд. сом деңгээлинде түзүлүү менен 17,7%га көбөйгөн (2011-жылы акча базасынын өсүшү 12,8%ды түзгөн). Кеңири акча массасынын көлөмү М2Х 2012-жылы 23,8%га көбөйүп, 98,5 млрд. сомду түзгөн (2011-жылы - 14,9%га көбөйгөн).

2012-жылы чет өлкөлүк валютага болгон сурам жана сунуш банк аралык валюта базарына көбүнчө теңдемдөөдө болду, бул КРУБдун валюта базарына катышуусун басаңдатты. Мында валюталык кийлигишүүлөрдүн дүң көлөмү 2012-жылы 47,9 млн. АКШ долларын түздү, ал эми 2011-жылы 401,6 млн. АКШ долларын түзгөн болчу. 2012-жылдын аягында АКШ долларынын сомго карата алмашуу курсу жылдын башынан тартып 1,97%га жогорулаган (2011-жылы алмашуу курсу 1,30%га төмөндөгөнү байкалган).

Экономиканы капиталдаштыруунун деңгээли, негизинен чет өлкө насыяларынын көлөмүнүн 1,5 эсеге, ошондой эле тикелей чет өлкө инвестицияларынын көлөмүнүн 2 эсеге көбөйүшүнүн эсебинен 2011-жылдагы 16,6%дан 2012-жылы 20,6%га чейин жогорулаган.

2012-жылдын өзгөчөлүгү калктын керектөөсүнүн жогору бойдон калышы болду. Салыштырмалуу 2012-жылы керектөөчүлүк чыгымдардын 17,3%га ийгиликтүү өсүүсүн үй чарбасынын үнөмдөлгөн каражаттарынын ченеминин тездик менен төмөндөөсү жана эмгек акынын жогорулашы камсыз кылды. Орточо айлык номиналдуу эмгек акынын 19,2%га көтөрүлгөндүгүнөн же 16,0%га реалдуу өсүшүнөн, жеке адамдардын акча которууларынын агып келишинин 17,5%га, ошондой эле керектөөчүлүк насыялардын темпинин 26,0%га көбөйүшүнө байланыштуу жеке керектөөнүн үлүшү жогорулап, 97,5%ды түзгөн (2-таблица), бул болсо анын үлүшү 0,6%дан 10,9%га чейин жогорулашына алып келген.

ИДПны пайдалануунун түзүмүндө мамлекеттик керектөөнүн салыштырма салмагы 2011-жылдагы 18,2%дын ордуна 19,8%ды түздү, мында үлүштүн өсүшү негизинен социалдык чөйрөнүн жана күч түзүмдөрүнүн кызматкерлеринин эмгек акыларын көтөрүү менен байланышкан.

2-таблица

Пайдалануу боюнча ИДП (ИДПга карата% менен)

Өлкөнүн экономикасынын ачыктыгынын көрсөткүчтөрүн мүнөздөөчү тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 2012-жылы 7267,7 млн. АКШ долларын түздү, ал 2011-жылдын деңгээлинен 11,8%га жогорулады, анын ичинде экспорт - 1893,8 млн. АКШ долларын (15,5%га төмөндөгөн), импорт - 5373,9 млн. АКШ долларын (26,1%га өскөн) түздү. 2012-жылы экспорттук берүүлөр 2011-жылга салыштырганда металлургия өндүрүшүндө өндүрүш көлөмүнүн төмөндөшүнөн алтынды экспорттоону 1,8 эсе кыскартуунун эсебинен азайган. Экспорттун көлөмү, алтынды эсептебегенде 2012-жылы 7,7%га өсүп, 1331,5 млн. АКШ долларын түздү.

Соода балансынын сальдосу терс болуп, 3480,1 млн. АКШ доллары көлөмүндө түзүлдү, бул 2011-жылга салыштырмалуу 72,4%га көп. Бул импорттун түзүмүндө дээрлик 40%ды инвестициялык жана орто аралык товарлар (машиналар, жабдуулар, чийки заттар, материалдар жана комплекттөөчү буюмдар, мунай продуктулары, газ, көмүр) ээлеп, алар өндүрүштүк максаттар үчүн зарыл экендиги менен байланышкан.

ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2011-жылдагы (-) 27,1%дан 2012 - жылы (-) 50,2%га жогорулаган.

Бюджеттин жалпы кирешелери 2011-жылдын көрсөткүчтөрүнө салыштырмалуу 12,1%га көбөйдү жана 86,8 млрд. сомду, анын ИДПга карата үлүшү 28,5%ды түздү. 2012-жылга белгиленген параметрлерге ылайык, мамлекеттин социалдык кепилдиктерин толук жана өз убагындагы каржылоо камсыздалды («Кыргыз Республикасынын 2012-жылга республикалык бюджети жана 2013-2014-жылдарга болжолу жөнүндө» жана Кыргыз Республикасынын 2012-жылдын 29-майындагы № 72 «Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун 2012-жылга бюджети жана 2013-2014-жылдарга болжолу жөнүндө» Кыргыз Республикасынын мыйзамдары).

Электр энергияга компенсациялык төлөөлөрдү эске алганда пенсиянын орточо өлчөмү 2012-жылдын 1-ноябрынан тартып 4270 сомду түздү. 2012-жылы пенсияны эки этап менен жогорулатуу былтыркы жылга салыштырмалуу аны 13,5%га көтөрүүгө мүмкүнчүлүк берди, анын өсүүсү 105,8%ды түздү. 2012-жылдын жыйынтыгы боюнча электр энергияга компенсациялык төлөөлөрдү эске алганда, пенсиянын орточо өлчөмү 4192 сомду түздү.

2012-жылы бир кызматкердин номиналдык орточо айлык эмгек акысы 11090 сомду түздү, 2011-жылга салыштырганда 19,2%га көбөйдү.

2012-жылы орточо жашоо минимуму 4341,2 сом деңгээлинде болду. Эмгек акынын орточо өлчөмү жашоо минимумунун чоңдугун дээрлик 2,5 эсеге жабат.

2012-жылы социалдык чөйрөгө республикалык бюджеттин чыгымдарынын салыштырма салмагы 45,2%ды түздү (2011-жылы салыштырма салмагы 40,1%ды түзгөн).

Алдын ала маалымат боюнча 2012-жыл үчүн мамлекеттик бюджеттин жалпы тартыштыгы 20232,1 млн. сомду түздү (ИДПга карата 6,6%).

2012-жылы жумушсуздуктун жалпы деңгээли өзгөрүүсүз калып, 8,4%ды түздү.

2012-жылы демографиялык жагдай калктын тышкы миграциялык активдүүлүгүнүн олуттуу төмөндөшү менен мүнөздөлдү. Алсак, республикага туруктуу жашоо үчүн 5532 адам келген, 13019 адам кеткен, калктын миграциялык агымы (-) 7487 адамды түздү. Мурдагыдай эле тышкы миграция боюнча кетүүлөрдүн жогорку интенсивдүүлүгү Чүй (10 миң тургунга 55,8 адам), Талас (10 миң тургунга 23,3 адамы) облустарында, ошондой эле Бишкек шаарында (10 миң тургунга 37,6 адам) белгиленди.

Эмгек мигранттарынын ишинен трансферттердин көлөмү 2010-жылдан бери өсүү тенденциясы менен мүнөздөлөт жана 2012-жылы акча которуулардын таза агып кирүүсү 1768,5 млн. АКШ долларын түзгөн[2], мында келип түшкөн акча которуулардын негизги үлүшү Россия Федерациясына тиешелүү болгон (90,0%). Россиянын Федералдык миграциялык кызматынын маалыматы боюнча Россиянын миграция мыйзамдарынын катуулатылганына байланыштуу акыркы жылдары Кыргыз Республикасынан Россияга эмгек мигранттарынын санынын кыскаруу тенденциясы байкалууда.

2012-жылы негизги аракеттер бизнес үчүн тоскоолдуктарды алып салууга жана ишкер чөйрөнү жакшыртууга, бизнестин тоскоолсуз өнүгүүсү үчүн жана чет өлкөлүк капиталдын өлкөгө келүүсүнө жаңы ченемдик укуктук актыларды түзүү жана кабыл алууга топтолду. Ал үчүн уруксаттамалардын жана уруксаттардын 113 түрү кыскартылды. Мамлекеттик органдардын-лицензиарлардын иш-аракеттерин регламенттөөгө багытталган «унчукпоо-макулдуктун белгиси» ченеми киргизилди. Текшерүүлөр чөйрөсүндө да бир топ реформалар жүргүзүлдү: мамлекеттик контролдоочу органдардын саны 21ден 12ге чейин кыскартылды, жүргүзүлгөн текшерүүлөрдүн саны эки эсеге кыскартылды (2011-жылдагы 24,4 миңден 2012-жылы 13,5 миңге чейин), пландуу текшерүүлөрдү жүргүзүүнүн мөөнөттөрү эки эсе кыскартылды (юридикалык жакка 30дан 15ке чейин жана жеке жакка 5ке чейин), мамлекеттик кызмат көрсөтүүнүн саны 20 миңден 389га чейин кыскартылган.

Чет өлкөлүк жарандарга визаларды берүү жол-жобосун жөнөкөйлөтүү, туристтик рыноктун жагымдуулугун жогорулатуу, туризмди өнүктүрүү жана инвестицияларды тартуу максатында 44 мамлекеттин жарандары үчүн визасыз режимге мүмкүнчүлүк берген «Айрым мамлекеттердин жарандары үчүн 60 күнгө чейинки мөөнөткө визасыз режим киргизүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынган. Андан сырткары, Кыргызстанга 14 жаңы авиакаттам ачылды.

Фискалдык саясатты өркүндөтүү максатында:

- жергиликтүү салыктарды жана жыйымдарды, ошондой эле кээ бир жалпы мамлекеттик салыктарды башкаруунун функцияларын жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына өткөрүп берүүнү караган Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоору иштелип чыкты;

- айыл чарба продукциясын кайра иштетүү менен алектенген ишканаларга КНС боюнча салыктык жеңилдетүүлөрдүн мөөнөтү дагы үч жылга узартылды;

- камсыздандыруу төгүмдөрүн жана салыктарды башкаруу боюнча жалпы негиздер түзүлдү;

- чакан жана орто ишкердиктин субъекттери үчүн эсеп жүргүзүү жеңилдетилди;

- лизингдик компаниялар жана операциялар үчүн жагымдуу шарттар түзүлдү, бул негизги фонддорду жаңыртууга мүмкүнчүлүк берет;

- 59 ишкана пайдага салыктан бошотулган, бул бизнес жүргүзүү үчүн оң чара катары бааланат.

Натыйжада мамлекеттик бюджетке салыктык келип түшүүлөрдүн көлөмү 2011-жылга салыштырганда 20,5%га өстү жана 63,9 млн. сом өлчөмүндө түзүлдү.

Ошентип, 2012-жыл калктын кирешесинин өсүшүнүн эсебинен керектөөлөрдүн жогорку деңгээлинин сакталышынын фонунда жалпысынан экономикалык өсүштүн төмөнкү траекториясына өтүүсү менен мүнөздөлдү. 2012-жылдагы негизги жыйынтык бир катар өлкөлөрдөгү экономикалык өсүш басаңдаган жана карыз кризисинин шарттарында экономикалык өсүштүн терең түшүп кетүү коркунучун жеңип чыгуу болуп калды жана экономиканы колдоо боюнча оперативдүү түрдө кабыл алынган компенсациялык чаралар экономиканын андан ары төмөндөөсүнө жол бербөөгө жана жылдын аягында өсүштү 99,1% деңгээлинде кармоого мүмкүндүк берди.

2.2. Кыргыз Республикасын 2013-жылдын январь-март айларында социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн алдын ала жыйынтыктары

2013-жылдын башынан тартып республиканын социалдык-экономикалык өнүгүүсүндө сезилерлик оң жылыштар байкалууда, бул өнөр жайдын кээ бир тармактарында биринчи айларда өндүрүштүн деңгээлин калыбына келтирүү менен шартталган.

2013-жылдын январь-март айларынын жыйынтыгы боюнча ИДПнын көлөмү 59,0 млрд. сом суммасында түзүлдү жана 2012-жылдын январь-март айларындагы 8,4% га реалдуу төмөндөөнүн ордуна реалдуу өсүшү 7,6%ды түздү. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды кошпогондо, ИДПнын реалдуу өсүшү 104,9%ды түздү, 2012-жылдын тиешелүү мезгилинде ушундай көрсөткүч 103,7%ды түзгөн. ИДПнын дефлятору 103,6%дын деңгээлинде түзүлдү.

Тармактардын салымы боюнча түзүмдүк талдоо көрсөткөндөй, экономикалык өсүш экономиканын бардык секторлору тарабынан камсыз кылынган оң салымдары айыл чарбасында 0,2 пайыздык пунктка, өнөр жайдыкы - 3,7 пайыздык пунктка, курулуштуку - 0,5 пайыздык пунктка, кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүкү - 2,2 пайыздык пунктка бааланат.

3-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча түзүм жана өсүш темптери3

Керектөө бааларынын индекси 101,1%ды түздү (2013-жылдын мартын 2012-жылдын декабрына салыштырганда), инфляциянын орточо жылдык мааниси 107,8%ды түздү (2013-жылдын январь - март айы 2012-жылдын январь - март айына караганда). Жалпысынан, 2012-жылдын декабрь айына салыштырганда 2013-жылдын I кварталында тамак-аш азыктарына керектөө бааларынын өсүшү 1,0%ды, азык - түлүк эмес товарларга 0,7%ды түздү, ал эми эң көп кымбаттоо алкоголдук ичимдиктерге жана тамеки буюмдарына - 2,5% жана акы төлөнүүчү кызмат көрсөтүүлөргө 1,3%га жогорулагандыгы белгиленген.

2013-жылдын январь - март айларында экономикага насыя 44,1 млрд. сомду түздү, бул ушул жылдын башынан тартып 4,9%га өскөн, ошондой эле керектөө насыяларынын көлөмү 2012-жылдын ушул мезгилине салыштырганда 25,9%га өскөн.

2013-жылдын январь-март айларында «Айыл чарбасын каржылоо» программасы боюнча 5 банк[4] аркылуу жалпы суммасы 1342,4 млн. сомго 6766 жеңилдетилген насыя берилди, анын ичинде мал чарбасына - 1193,2 млн. сомго 5739 насыя, өсүмдүктөрдү өстүрүүгө - 149,2 млн. сом суммасындагы 1027,0 насыя берилген.

2013-жылдын январь - март айларында которуу системалары аркылуу ишке ашырылган жеке адамдардын акчалай которууларынын агымынын көлөмү 423,0 млн. АКШ долларын түздү, бул 2012-жылдын тийиштүү мезгилиндегиден 16,3%га жогору.

Банк тутумунун суммалык активдери жыл башынан тартып 2,9%га өстү жана 89,3 млрд. сомду түздү.

2013-жылдын январь-мартында тышкы соода жүгүртүү 1477,9 млн. АКШ долларын түзүп, 2012-жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 1,7%га өстү. Экспорт 302,8 млн. АКШ долларын түзүп, 2012-жылдын ушул мезгилине салыштырганда алтындын, текстиль жана текстиль буюмдарынын экспортунун кыскаргандыгына байланыштуу 10,5%га азайган. Машиналарды, жабдууларды жана механизмдерди, минералдык продуктуларды, ошондой эле даяр тамак-аш азыктарын ташып келүүнүн эсебинен импорттук келип түшүүлөр 10,4%га көбөйүп, 1175,1 млн. АКШ долларын түздү.

2013-жылдын I кварталында Кыргыз Республикасынын Финансы министрлигинин Борбордук казыначылыгынын маалыматы боюнча мамлекеттик бюджет 3057,6 млн. сом акчалай каражаттарынын профицити же ИДПга карата 5,2% менен түзүлдү. Жылдын башынан тартып мамлекеттик бюджеттин кирешесине келип түшүү (финансылык эмес активдерди сатууну кошкондо) 21514,1 млн. сомго (ИДПга карата 36,5% га) жетти жана 2012-жылдын I кварталына салыштырганда 23,6%га өстү. Мамлекеттик бюджеттин чыгымы (финансылык эмес активдерди сатып алууну кошкондо) 18456,5 млн. сомду же ИДПга карата 31,3%ды түзүп, 2012-жылдын I кварталына салыштырмалуу бир аз (0,6 пайыздык пунктка) көбөйдү.

2013-жылдын январь-марты үчүн социалдык чөйрөгө республикалык бюджеттин чыгымдарынын салыштырма салмагы 50,5%ды түздү, бардыгы болуп 2012-жылдын ушул мезгилине салыштырганда 593,7 млн. сомго көп жумшалган (2012-жылдын январь-мартындагы салыштырма салмак - 46,9%).

Калкты социалдык коргоо жаатында социалдык төлөмдөрдү толук көлөмдө камсыз кылуу боюнча максаттуу иштер жүргүзүлдү. 2013-жылдын январь-мартында республикалык бюджеттин каражаттарынан мамлекеттик жөлөкпулдарды төлөөгө жалпы суммасы 1026,6 млн. сом акча каражаттары каржыланган, бул 2012-жылдын ушул мезгилине салыштырганда 29,5%га жогору болду.

2013-жылдын январь-март айларында пенсия жана жөлөкпулдарды төлөөгө керектелген 7184,3 млн. сом өлчөмүндөгү сумма толук көлөмдө каржыланды. Алдын ала маалыматтар боюнча, 2013-жылдын 1-январына карата электр энергияга болгон компенсациялык төлөмдөрдү эске алганда, пенсиянын орточо өлчөмү 4192 сомду түздү.

2013-жылдын январь-мартында бир кызматкердин номиналдык орточо айлык эмгек акысы (чакан ишканаларды эсепке албаганда) 10619,0 сомду түзүп, 2012-жылдын ушул мезгилине салыштырганда 4,8%га көбөйдү, ал эми керектөө баасын эске алуу менен эсептелген анын реалдуу өлчөмү 2,7%га төмөндөдү.

2013-жылдын I кварталында жашоо минимумунун чоңдугу 4550,72 сомду түзүп, 2011-жылдын тийиштүү мезгилине салыштырганда 7,6%га өстү.

2013-жылдын 1-апрелине карата жумуш издеп, мамлекеттик иш менен камсыз кылуу органдарында каттоодо турган жумушсуз калктын саны 97,3 миң адамды түздү жана 2012-жылдын ушул күнүнө салыштырганда 1,1%га өстү, ал эми катталган жумушсуздардын саны 0,5%га төмөндөдү. Үстүбүздөгү жылдын үч айынын ичинде калкты иш менен камсыз кылуу кызматынын мамлекеттик органдарында жумушсуз катары 9458 адам катталды. Катталган жумушсуздуктун деңгээли экономикалык активдүү калкка карата 2,5%ды түздү.

Ошентип, 2013-жылдын үч айынын жыйынтыгы экономиканын бардык секторундагы экономикалык өсүштүн оң тенденциясын көрсөттү.

3. Дүйнөлүк экономиканын өнүгүү тенденциялары

2012-жылы дүйнөлүк экономиканын калыбына келүү темпи 2009-жылдагы кризистен берки эң минималдуу көрсөткүчтөргө чейин басаңдады. Басаңдоонун негизги факторлору евро зонасындагы кризистин терс таасири, 2011-жылдын IV кварталынан бери уланып келе жаткан бюджеттик ири тартыштык жана европа рынокторундагы суроо-талаптын кысылышы, айрым өлкөлөрдө 2 жана андан да көп жылга көз карандысыз карыздардын деңгээли болду. Өсүү темпинин азайышына жана рецессияга өтүүгө жүргүзүлүп жаткан фискалдык консолидация да түрткү берди, туруксуз кризистик экономикада анын таасири күтүлгөндөн дагы жогору болду. Бул кризистик региондогу өлкөлөрдүн өнүгүүсүн жиктеп бөлүштүрүүнү күчөтүүгө, өнүгүү жолундагы өлкөлөрдүн экономикасына терс таасир тийгизүүнүн өсүшүнө алып келди.

2010-жылы 5,2%га жетип, дүйнөлүк ИДПны калыбына келтирүүнүн темпи, 2011-жылы 4,0%га чейин, ал эми 2012-жылы 3,2%га чейин басаңдады. Өнөр-жай өндүрүшүнүн темпи көбүрөөк - 3,8%дан 1,9%га чейин басаңдады. Товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү дүйнөлүк соодалоонун заттык көлөмүнүн динамикасы 2011-жылдагы 5,9%дан, 2012-жылы 2,8%га чейин төмөндөдү, башкача айтканда ИДПнын өсүү темпинен да төмөн болду, бул дүйнөлүк экономикада глобалдашуу процесстеринин, баарынан мурда Европанын өнүккөн мамлекеттеринде жана Японияда инвестициялык жана керектөө суроо-талаптарынын начарлагандыгын айгинелейт.

Өнүккөн өлкөлөрдүн өсүү темпи 2011-жылдагы 1,6%дан 2012-жылы 1,2%га, ал эми өнүгүп келе жаткан мамлекеттерде тиешелүү түрдө 6,4%дан 5,1%га чейин төмөндөдү. АКШнын экономикасынын динамикасы 2012-жылы 1,8%дан 2,2%га чейин ылдамдады, бирок 2012-жылдын IV кварталында кайра басаңдай түштү. Евро зонасынын экономикасы 2011-жылы 1,4%дан 0,6%га чейин кыскарды, ири мамлекеттерден Германия гана 0,9%га өсүүгө жетише алды, ошол эле учурда Германияда 2012-жылдын IV кварталында 0,6%га төмөндөө байкалды. Японияда бир жылдык 2,0%га жалпы өсүш 2011-жылдагы жер титирөөнүн жана цунаминин кесепеттеринен 0,6%га түшүп кетүүсү менен шартталган төмөнкү база менен түшүндүрүлөт. Кытай 2012-жылы бюджеттик жана монетардык чаралардын аркасында «катуу конууга» учураган жок - экономиканын өсүүсү 9,3%дан 7,8%га чейин төмөндөдү, ал эми Индиянын экономикасынын акырындашы кыйла күчтүү болду- 7,9%дан 4,0%га чейин, бул жагдай европалык базарларга көбүрөөк көз карандылыгы менен түшүндүрүлөт, ал жакка Индиянын экспортунун 30,0%дан ашыгыраагы түшөт. Бразилияда темп көбүрөөк төмөндөдү: 2010-жылы 7,5%га кубаттуу калыбына келгенден кийин, 2011-жылы 2,7%га, 2012-жылы- 0,9%га түшүп кетти. Борбордук жана Чыгыш Европа өлкөлөрүнүн экономикасы 2011-жылы 5,3%дан 2012-жылы 1,8%га түшүп кетти.

КМШ өлкөлөрүнүн өнүгүү көрсөткүчтөрү, Молдова (99,2%) жана Кыргыз Республикасын (99,1%) кошпогондо, өнүгүүнүн (3,6%га) оң тенденциясын көрсөтө алышты, бирок 2011-жылдын көрсөткүчтөрүнө караганда төмөндөгөн жок (4,9%). Атап айтканда, Россиянын экономикасынын өнүгүү деңгээлинин көрсөткүчү 2011-жылдагы 4,3%га өсүштүн ордуна 2012-жылы 3,4%ды түздү, ал эми Казакстанда 2011-жылдагы 7,5%га өсүштүн ордуна 2012-жылы 5,0%га өстү.

Айрыкча глобалдуу басаңдоо керектөөчү суроо-талапка көбүрөөк тийди: эгер 2011-жылы глобалдык сатуулардын наркы 11,0%га өссө, 2012-жылы Global Insight баалоосу боюнча өсүү 2,5%ды гана түздү. Баанын 4,0%га өскөндүгүн эске алсак, анда бул кыска мөөнөттүү насыя берүүнүн реалдуу нөлдүк ставкаларынын сакталып калгандыгына карабастан, глобалдык керектөөнүн заттык көлөмү 1,4%га төмөндөгөндүгүн билдирет. Натыйжада орто статистикалык дүйнөлүк керектөөчүгө 2012-жыл кризистик жыл болду, өнөр-жай жана соода үчүн өзүнүн натыйжасы боюнча кризистик 2009- жылга тете болду.

Жумушсуздуктун глобалдык деңгээли дээрлик өзгөргөн жок - 8,0%, бул кирешелердин стагнациясын билдирет, анын үстүнө калктын, банктардын жана мамлекеттердин ири карыздары бар айрым өлкөлөрдө жагдай тездик менен начарлоодо.

Өлкөлөрдө өсүү темпинин төмөндөшү көбүнчө бюджетти консолидациялоонун зарылдыгы менен байланыштуу. Европа Союзунда тартыштык ИДПнын 4,4%нан 3,8%на чейин кыскарды. Германияда 2012-жылы бюджеттин тартыштыгын жоюуга жетишилди жана бюджеттин профицити ИДПга карата 0,1%га чыгарылды. АКШда бюджеттин тартыштыгы ИДПнын 10,1%нан 8,5%на чейин азайды. Бирок өнүккөн өлкөлөрдүн экономикасына болгон карыз жүгүнүн көбөйүшү уланууда. Еврозона өлкөлөрүнүн карызы ИПДнын 88,1%нан 2012-жылы 93,1%на чейин өстү, АКШнын карызы ИПДнын 103,1%нан 107,6%на чейин өстү. АКШда учурдагы операциялардын эсеби терс бойдон калууда, бирок дүйнөлүк экономиканын өсүү факторлорунун дисбалансын жымсалдап, тартыштык 2008-жылы ИПДнын 4,8%ынан 2012-жылы 3,1%ына чейин акырындап кыскарган. Өнүккөн өлкөлөрдүн ичинен учурдагы эсептин туруктуу оң сальдосун - ИПДнын 6,3% Германия гана сактап келе жатат. Кытайда учурдагы эсептин профицити акырындык менен, 2007-жылдагы ИДПнын 10,1%нан 2012-жылы 2,3%га чейин кыскарып келе жатат.

Азыркы учурда эксперттер глобалдуу экономиканын басаңдашынан качууга мүмкүн эместигин белгилешүүдө, анын фонунда 2012-жылы Европада башталган рецессия 2013-жылы дагы улантууда. Эл аралык валюта фонду (ЭВФ) кайра караган баасына ылайык 2013-жылы дүйнөлүк экономиканын өсүү темпи мурдагы күтүлгөн 3,5%ды эмес, 3,3%ды түзөт. Дээрлик бардык өлкөлөр боюнча 2013- жана 2014-жылдарга болжолдор көпчүлүк учурда төмөнкү маанилер тарапка кайра каралды.

4-таблица

Дүйнөлүк экономиканын өсүү темпи, %[5]

Болжолдун негизги варианттары дүйнөлүк экономиканын 2014-жылда өнүгүшүнүн жетишерлик оң сценарийине негизделген. Ушул сценарийдин негизинде 2013-жылдын экинчи жарымында терс тренддердин өзгөрүүсү жана дүйнөлүк өсүштү калыбына келтирүү башталышы мүмкүн. 2012-2013-жылдардагы дүйнөлүк экономиканын 3,2-3,3%га чейин төмөндөшүнөн кийин 2014-жылы дүйнөлүк ИДПнын көлөмү 4%га жакын деңгээлге чейин, ал эми 2015-2016-жылдарда - орточо 4,4%га калыбына келүүсү күтүлүүдө.

АКШда 2013-жылы бюджеттик консолидациялоо чараларынын эсебинен өсүү темпи ИДПнын 1,9%на чейин кыскарышы мүмкүн, бирок 2014-жылы экономиканын өсүү динамикасы 3,0%га чейин ылдамдашы мүмкүн. АКШнын экономикасы атаандаштык артыкчылыгын, анын ичинде энергия алып жүрүүчүлөрдүн кыйла төмөн наркын сактап калуунун эсебинен өстүрөт. АКШнын өсүү динамикасы 2014-2016-жылдары ИДПнын 3,6-3,4% диапазонунда болот деп болжолдонууда.

Европада рецессиянын аякташына, инвесторлордун ишенимдүүлүгүн кайра кайтарууга жана финансылык базарлардын турукташуусуна европалык интеграциялык механизмдерди чыңдоо чаралары мүмкүндүк берет. Банк секторун көзөмөлдөөнүн бирдиктүү механизминин иштешинин алгачкы жыйынтыктары билине баштайт. Жалпы валютасы бар өлкөлөрдүн европалык интеграциясын жана финансылык тартибин чыңдоо көйгөйлүү өлкөлөрдүн бюджеттеринин мүмкүнчүлүктөрү үчүн алгылыктуу деңгээлде мамлекеттик карызын тейлөөнүн наркын сактоого мүмкүндүк берет, бул европалык карыз кризисин жумшак чечүүгө шарт түзөт. Болжолдун негизги вариантына ылайык Еврозонанын экономикасын 2013-жылдын экинчи жарымында турукташтырууга мүмкүнчүлүк болот, бирок ИДПнын жыл боюнча өсүшү терс (-0,3%) боюнча калат. 2014-жылдан баштап жалпы валютасы бар өлкөлөрдүн экономикасы калыбына келүүнүн динамикасын акырындык менен 2014-жылдагы 1,1%дан 2016-жылы 1,6%га чейин жогорулатышы мүмкүн.

Кытай экономикасынын өсүү темпи, акча сунушунун чектелиши жана сырткы сурамдын потенциалынын кыскарышы менен 2013-жылы 8,0% деңгээлинде күтүлөт, 2014-жылга болжолдонгон 8,2%га өсүү ички суроо-талаптардын кеңейишинин жогору потенциалын кармап туруу менен жана 2015-2016-жылдарда орточо 8,5%дын деңгээлинде кармалат.

Бюджеттин тартыштыгын кыскартуу боюнча чаралардын эсебинен Индиянын экономикасынын өсүш темпинин басаңдашы 2012-жылы 4,0%га чейин жетти. 2013-жылдан баштап экономикалык өсүш ИДПнын 5,7%нан 2016-жылы 6,8%на чейин ылдамдайт.

Россия менен Казакстандын экономикасын өнүктүрүүнү болжолдогон варианттары дүйнөлүк экономиканын акырындык менен калыптанышына негизделет жана 2013-жылга болжолдонгон көрсөткүчтөрдү Россия 3,7%дан 2,4%га, Казакстан - 6,2%дан 5,5%га, 2014-жылы Россия - 4,3%дан 3,7%га жана Казакстан - 6,9%дан 5,6%га төмөндөтүштү. 2015-2016-жылдарда бул өлкөлөрдө экономикалык өсүү тиешелүүлүгүнө жараша 4,0% жана 6,0% болуп болжолдонууда.

2013-2014-жылдары жана 2016-жылга чейинки мезгилге глобалдуу экономикалык динамиканын басаңдашынын негизги тобокелдиктери болуп өнүккөн өлкөлөрдүн экономикасына карыздын жогорку жүгү, Евро зонасындагы кризистин тереңдеши жана АКШнын бюджеттик чөйрөсүндөгү кырдаал кала берет. Европалык турукташтыруу механизмдеринин натыйжалуулугу позитивдик сценарийдеги күтүлгөндөн аз болуп калышы мүмкүн, бул бюджетти катуураак кысууну талап кылат. Европа экономикасынын төмөндөшү 2014-жылы дагы уланышы мүмкүн, ал эми рецессиядан чыккандан кийин 2016-жылга чейин Евро зонанын калыбына келүү темпи бир пайыздан төмөн болуп калышы мүмкүн.

Болжолдонгон мөөнөттүн аралыгында жогорку белгисиздик жана америкалык экономиканын өсүү темпинин кыйла төмөндөө тобокелдиктери сакталып калышы мүмкүн. Чыгымдарды кыскартуу факторлору көрсөткөн, ички суроо - талапты кеңейтүүгө басым жасоо үй чарбаларынын кирешелеринин өсүүсүн туруксуз кылышы мүмкүн. Ушул тобокелдиктер ишке ашкан учурда АКШнын экономикасы 2013-жылы 0,8%га чейин басаңдайт, динамиканын андан ары жандануусу менен 2016-жылы ИДП 1,5%га чейин өсөт.

Кытайдагы ички суроо-талаптардын кеңейишин чектөө жана инвестициялардын кайтарымдуулугунун азайышы менен байланышкан тобокелдиктер мурдагыдай эле сакталууда. Өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн динамикасы да Европадагы жана АКШдагы базарлардын кысылышынын натыйжасында дүйнөлүк рыноктун кеңейишинин чектелиши менен кармалат. Бул сценарийде 2013-2014-жылдары дүйнөлүк ИДПнын өсүшү жалпысынан 2,4-2,5%га чейин төмөндөйт, ал эми 2015-2016-жылдары 3,1-3,5%дан ашпайт.

КМШ өлкөлөрүндөгү экономикалык өсүү жалпысынан дүйнөлүк экономиканын өсүшүнөн озот. Бирок, мурдагыдай эле дүйнөлүк рыноктордун конъюнктурасынын мүмкүн болгон терс таасирлерин жумшартууга жөндөмдүү жалпы экономикалык мейкиндикте экономиканы интеграциялоонун даражасына жана тереңдигине, Россиянын экономикалык динамикасына өтө күчтүү көз карандылык сакталат.

Кыргыз Республикасы глобалдуу экономиканын бир бөлүгү. 2011-жылы өлкөнүн экономикасынын ачыктыгы 104,5%ды, 2012-жылы 112,3%ды түзгөн, экономикалык мамилелер капиталдын, товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн эл аралык жана региондук рынокторго барган сайын тереңдеп кирүүдө. Ага ылайык аларга болгон көз карандылык жогору болууда. Экономикалык өнүгүүнүн ийгилиги, ошого эле барабар эле жетишпестиги олуттуу деңгээлдеги өлкөнүн атаандаштык артыкчылыгын колдонуу мүмкүнчүлүгүнө, эмгекти эл аралык бөлүштүрүүдөгү пайдалуу орунду ээлешине көз каранды.

4. Алтындын дүйнөлүк базардагы жагдайы

Алдыңкы банктардын, дүйнөлүк фонддордун талдоочулары 2013-жылдын аягына чейин 1 троя унцияга 1800-1900 АКШ доллары- рекорддук белгини болжолдошсо дагы 2013-жылдын апрель айынан тартып эң көп талкууларды жараткан маселе алтындын наркынын төмөндөшү болду.

Алтын, эреже катары, инвесторлор тарабынан туруксуз валюталарга караганда ишенимдүү альтернатива катары каралат. Бирок алтын базары башка ар кандай финансылык базар сыяктуу эле, атап айтканда фьючерс жана башка туунду шаймандар менен соодалоодон улам, чайкоочулук кысымга дуушар болот.

Эгерде алтынга болгон баалардын 1973-жылы башталган бардык тарыхына көз чаптыра турган болсок, Америка тарабынан «Алтын стандарт» жокко чыгарылгандан кийин, алтын базары туруктуу абалга келген. Жападан жалгыз башкача учур, Картердин учурундагы жогорку инфляция мезгилинде гана алтындын баасы 800 долларга көтөрүлдү, бирок кайрадан тез эле 400 доллардын зонасына кайтып келген. 1996-жылдан тарта 2003-жылга чейин металл модадан чыгып, анын баркы төмөндөгөн, көптөгөн өлкөлөрдүн борбордук банктары алтынды базардан ондогон тонна менен сатышкан. Кен казуу компаниялары алтынга салган инвестицияларын азайта баштаган.

2003-жылдан кийин көптөгөн факторлор иштей баштады жана алтындын баасы 10 жыл катары менен жогорулап келе жатат. Талдоочулар көптөгөн ар түрдү аргументтерди келтирип жатышат, алардын төмөнкүдөй эң негизгилерин жөн эле санап кетсе болот: сектор толук инвестицияланбагандан улам тартыштыктын топтолушу; Кытай жана Индияда зер буюмдарга суроо талаптын өсүшү; борбордук банктардын резервди алтын менен толтуруусу; евронун базарга кириши менен валютанын өзгөрмөлүүлүгү.

Ошону менен бирге 2012-жылы өсүү темпи акыркы төрт жыл үчүн салыштырмалуу минималдуу - 7% түздү. 2013-жылдын I кварталында 2012-жылдын декабрына салыштырмалуу баалуу металл 2,1%га арзандаган.

2013-жылдын 12-апрелине чейин, алтын 18 ай бою бир троя унциясы үчүн 1525-1800 АКШ долларынын аралыгындагы кенен диапазондун чегинде сакталып, алтын базарында он жылдар аралыгында уланып келген жогорулоочу тренддин акыркы толкуну болду.

1-график

Троя унциясы үчүн алтынга болгон баанын динамикасы АКШ доллары менен[7]

Троя унциясы үчүн алтындын баасы жыл башынан тартып 1700 АКШ долларынан 1380,00 АКШ долларына чейин кескин төмөндөшү 2013-жылдын апрель айынан башталды, анын наркы 18,8%га төмөндөгөн.

Алтынга баа эмне үчүн түшүп жаткандыгы тууралуу бир катар пикирлер бар:

Кытайда экономиканын өсүүсүнүн басаңдашы. 2013-жылдын биринчи үч айынын жыйынтыгы боюнча экономикалык өсүштүн басаңдашы байкалды. 2013-жылдын I кварталында экономикалык өсүш 8,0%га күтүлгөнүнө карабастан, өсүү 7,7%ды гана түздү. Кытай - бул бардык пайдалуу кендердин эң ири керектөөчүсү болуп саналат, ал эми Пекинден келген билдирүүлөрдөн кийин алтынга болгон баа кескин төмөндөгөн көп сырьёлук товарлардын бири болду. Нефтиге, жезге жана башка металлдарга болгон баалар да олуттуу түрдө төмөндөдү.

2013-жылдын биринчи 3 айында Индияга алтынды импорттоонун кескин төмөндөшү. Дүйнөдө алтынды эң ири керектөөчүлөрдүн бири Индия болуп саналат, Бомбейдеги алтын соодасы боюнча ассоциациянын маалыматына караганда Индияга алтындын импорту I кварталдын ичинде 24%га, 200 тоннага чейин төмөндөгөн, импорттун төмөндөшүнүн улануусу кийинки айларда дагы күтүлүүдө. Ошондой эле Индияда алтынды сатууга индия рупийинин курсунун төмөндөшү терс таасир тийгизди, бул АКШ доллары менен эсептелген дүйнөлүк баага салыштырганда ички базарда алтындын кымбатташына алып келди.

Кипрдеги банктык кризистин таасири. Дүйнө жүзү боюнча көптөгөн инвесторлор капиталдарын башка активдерге которуу үчүн алтын базарынан чыгып кетишүүдө. Алтын базарынан капиталдын массалык түрдө агып кетишине байланыштуу, бул баалуу металлга болгон баалар рекорддук минималдуу белгилерге чейин төмөндөдү. Чыгашаларды жабуу максатында 400 млн. евро пайда көрүү үчүн Кипр алтын камдыктарынын чоң бөлүгүн сатышы мүмкүн экендиги тууралуу кабар алтын баасынын кескин төмөндөшүнүн катализатору (күчөткүчү) болду. Бул Еврозонанын башка перифериялык өлкөлөрүнүн борбордук банктары үчүн прецедент болуп калышы мүмкүн деген коркунучун жаратты. Испания жана Италия сыяктуу өлкөлөрдүн учурдагы камдыгын эске алганда, мындай иш-аракеттер алтын базарына катуу таасир көрсөтмөк.

Инфляциядан жана валюталык өзгөрүүлөрдөн камсыздандыруучу полис катары бир аз активдин бири катары алтын өзүнүн баалуулугун жоготууда. Дүйнөнүн көптөгөн борбордук банктары өздөрүнүн экономикасын кайрадан калыбына келтирүү үчүн акча чыгарып жатышат, бирок банктык эсептеги акчалар жана индекстештирилбеген облигациялар сыяктуу көптөгөн активдердин баалуулугун жок кылып, убакыттын өтүшү менен инфляция күч алат.

2013-жылдын 1-июнуна карата алтындын баасы бир аз калыбына келе алды жана 1394,5 АКШ долларына чейин көтөрүлдү.

Базардагы реалдуу абалдан улам дүйнөлүк алдыңкы банктар 2013-жана кийинки жылдарга алтындын баасынын болжолун төмөндөтүшүүдө:

5-таблица

Алтынга баанын болжолу (троя унциясы үчүн АКШ доллары менен)

Белгилүү болгондой 2013-финансылык жылга макроэкономикалык көрсөткүчтөрдү болжолдоодо (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 12-октябрындагы №613 токтому менен бекитилген) металлургиялык өндүрүштүн көлөмүн эсептөө үчүн, алтындын бир унциясына болгон баасы 1800-2000 АКШ доллары деңгээлинде болот деген дүйнөнүн ири банктарынын алдыңкы талдоочуларынын оптимисттик болжолдоолоруна карабастан, эсептөөгө бир унция үчүн 1700,0 АКШ долларынын деңгээлиндеги баа кабыл алынган.

Алтын базарындагы иш жүзүндө түзүлгөн абалды, алтындын баасы төмөндөй тургандыгын эске алуу менен өндүрүштүн көлөмүн кайра эсептөө жүргүзүлгөн, мында 2013-жылга эсептешүү баасы 1450 АКШ доллары, ал эми 2014-жылга бир унция үчүн 1270 АКШ доллары болуп алынган, ал номиналдуу көлөмдү азайтууга алып барат.

Тиешелүү түрдө ички дүң продуктунун номиналдуу көлөмү 2014-жылга көлөмдүн 6,9%га реалдуу өсүшү менен 401,0 млрд сом деңгээлинде болжолдонгон.

6-таблица

Алтындын наркы төмөндөгөндө, КБИнин өсүү темпи басаңдаганда ИДПнын номиналдуу көлөмүнүн өзгөрүшү

Корутундулап айтканда, кээ бир талдоочулар 2013-жылдын экинчи жарымында эле алтын боюнча оптимисттик болжолду сактап турушкандыктарын белгилеп кетүү керек, бирок ошол эле учурда инвесторлордун ишенимин калыбына келтирүү узакка созулаары белгилүү (анткени, бул жагдай психологиялык согушка айланууда) жана баанын трендин толук баада алмаштыруу жөнүндө сөз кылуу эрте болот деп ойлойбуз.

Алтынга болгон баанын төмөндөшү улана берген учурда кен казуу компанияларында өндүрүштүн көлөмүнүн (заттык өндүрүштүн көлөмүнүн төмөндөшү), ошондой эле өнүгүүгө жумшалуучу капиталдык салымдардын азайышы, тиешелүү түрдө бюджеттин киреше бөлүгүнүн түшүп калышы негизги тобокелдиктер болуп саналат.

5. 2013-жылы күтүлгөн макроэкономикалык көрсөткүчтөр

2013-жылга экономикалык саясаттын негизги максаты макроэкономикалык туруктуулукту калыбына келтирүү жана экономиканын бардык секторлорунда өсүштүн оң динамикасын камсыз кылуу болуп саналат.

Бул үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү экономикада натыйжалуу ишкер чөйрөнү түзүү болуп саналган өзүнүн негизги регулятивдик функциясын аткарат. Бул бир жактан, экономикалык саясаттын монетардык, фискалдык жана башка түрлөрүнүн каражаттары менен бекем жана туруктуу макроэкономикалык жагдайды колдоо. Экинчи жагынан бардык катышуучулар үчүн чарбалык иш-аракеттин бирдиктүү эрежелерин белгилөө, атаандаш чөйрөнү камсыз кылуу, ченемдерди жана стандарттарды иштеп чыгуу жана сакталышын контролдоо, уруксаттама берүү, ошондой эле Бажы союзуна кошулуунун келечегине байланыштуу ата-мекендик бизнестин бөлүгүн кайра багыттоо жана келечектеги Евразиялык экономикалык союзга интеграциялоо.

Экономикалык саясаттын төмөнкүлөр сыяктуу багыттары боюнча иштер улантылат: экономикага салыктык жүктү бирдей бөлүштүрүү аркылуу экономикалык өсүшкө дем берүү, инфратүзүмгө тышкы жана ички инвестицияларды тартуу, бизнес чөйрөнү жана инвестициялык климатты жакшыртуу, экономиканы региондук экономикалык системага интеграциялоо, ошондой эле, экономиканын негизги тармактарын (энергетика, кен казуу, айыл чарба продукциясын кайра иштетүү, транспорт, финансылык сектор ж.б.) өнүктүрүү үчүн түзүмдүк реформаларды ишке ашыруу; ички өндүрүштүн жана айыл чарбасындагы өндүрүмдүүлүктүн көлөмдөрүн жогорулатуу аркылуу азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо, ошондой эле мамлекеттик резервди жетиштүү көлөмдө түзүү; жеке активдерди натыйжалуу башкаруу; либералдык соода режимин колдоо, салттуу эки жана көп тараптуу өз ара пайдалуу жаңы экономикалык байланыштарды түзүү жана өнүктүрүү, ата-мекендик продукцияны сатып өткөрүүнүн жаңы базарларына чыгуу, продукциянын экспортун көбөйтүү жана соода теңдеминин терс сальдосун акырындык менен азайтуу.

Бул багыттар боюнча иштер Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн Программасын ишке ашыруу боюнча 2013-жылга Иш-чаралар планынын алкагында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 5-мартындагы № 111 токтому) активдүү жүргүзүлүүдө. Иш-аракеттер планынын көпчүлүк бөлүгү бизнес үчүн тоскоолдуктарды алып салууга жана чөйрөнү жөнөкөйлөтүүгө топтолгон.

Иш-аракеттердин жыйынтыгы күтүлүүчү экономикалык өсүштүн деңгээлин 7,8% деңгээлинде камсыз кылуу болот, анын негизине төмөнкүлөр сыяктуу негизги факторлор киргизилген:

- иш жүзүндө түзүлгөн тенденциялар - 2012-жылдын төмөн базасынын натыйжасы;

- оңдоо-калыбына келтирүү иштеринен кийин Кумтөр кенин иштетүүчү ишканаларда ишти калыбына келтирүү жана казып алуунун күтүлгөн көлөмүнүн көбөйүшү, ошондой эле такта айнек өндүрүүнү толук ишке киргизүү;

- кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө күтүлгөн туруктуу иш жана айыл чарбасы үчүн жагымдуу аба-ырайынын шарттары;

- өлкөнүн соода өнөктөш-өлкөлөр менен туруктуу өнүгүп жаткан соода-экономикалык мамилелери;

- максаттуу макроэкономикалык параметрлерге жетишүүгө терс таасир тийгизүүчү өлкөдөгү тынч эмес ички саясат жагдайынан улам металлургиядагы өндүрүштүн көлөмдөрүнүн болжолдуу маанилерин жана кызмат көрсөтүү чөйрөлөрүн түзүүдөгү сак мамиле (Кумтөр кенинде кен казуу иштеринин токтотулушу жана кен казып алуунун көлөмүнүн кыскарышы (Жети-Өгүз районундагы май айындагы окуялар) жана кенде кен калдыктарынын жылышы; «Кумтөр Оперейтинг Компани» ЖАКы менен макулдашуу боюнча маселелердин бүтпөгөндүгү; жергиликтүү калктын жолдорду тосуп салышынан (Жалал-Абад облусунда май айында болгон окуялардан) улам кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү көлөмдүн азайышы; жергиликтүү калк менен болгон чыр-чатактардан улам жаңы кендерди ишке киргизүүнү улам кийинкиге калтыруу, ошондой эле бир катар укук бузуулар четтетилгенге чейин уруксаттамалардын аракетин токтотуу ж.б.у.с.).

Эсептөөлөргө ылайык, 2013-жылы ИДПнын номиналдык көлөмү мурда болжолдонгон 354,4 млрд сом номиналдык көлөмдүн ордуна 351,1 млрд. сом суммасында күтүлүүдө. Мындай күтүлгөн азаюу төмөндөгү өбөлгөлөрдөн улам түзүлгөн:

- алтынга баанын кескин түрдө төмөндөп кетиши (жыл башынан тартып 18,8%га), натыйжада кайра эсептөөлөр жүргүзүлдү, мында 2013-жылга мурда кабыл алынган 1700 АКШ долларынын ордуна, эсептик баа-1450 АКШ доллары кабыл алынды, ал номиналдык көлөмдү азайтууга алып келет (4-бөлүмдү кара);

- керектөө бааларынын индексинин (КБИ) өсүү темпинин басаңдашы жана тиешелүү түрдө Кумтөр кенин иштетүүчү ишканаларды эске албаганда ИДПнын дефляторунун көрсөткүчүнүн басаңдашы;

- дүйнөлүк ИДПнын жана негизги соода өнөктөш өлкөлөрдүн төмөндөө жагына өсүштү кайра карагандарынан улам кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө акырындаган өсүш темпи.

Негизги күтүлүүчү социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр 2013-жылы төмөндөгүдөй түрдө түзүлөт:

7-таблица

ИДПны түзүүчү секторлор боюнча өсүштүн түзүмү жана темпи[11]

7,8% деңгээлинде күтүлүүчү экономикалык өсүш экономиканын бардык секторлорунун ИДПга салымы менен камсыз кылынат. Мында эң эле көп салым кызмат көрсөтүү сектору (2,6 пайыздык пункт) жана өнөр жай (3,2 пайыздык пункт) тарабынан камсыз кылынат, курулуштун (0,7 пайыздык пункт) жана айыл чарбанын (0,3 пайыздык пункт) салымы минималдуу болот.

Экономикалык өсүштүн күтүлүүчү жогору деңгээли өнөр жай өндүрүшүнүн 2012-жылдагы (терс салымы 4,64 пайыздык пункт) көлөмүнүн төмөн базасы менен шартталган, ошону менен 2013-жылы күтүлгөн ИДПнын түзүмүндө эң жогору оң (3,2 пайыздык пункт) салымды камсыз кылат.

Региондорго карата 2013-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү 76,5%дык салыштырма салмагы менен Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында экономиканын иштешинин эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсына болгон суммалык салымы 6,7%ды түзөт. Жалал-Абад (11,6%) жана Ысык-Көл (11,4%) облустарында ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүштөрү Жалал-Абад облусунун аймагында республикада өндүрүлгөн электр энергиясынын 90%на жакыны өндүрүлөрү, ал эми Ысык-Көл облусунун аймагында Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашкандыгы менен байланыштуу.

Калган бөлүгү эң аз салымы менен (1,1% деңгээлинде) Ош, Баткен, Нарын жана Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн.

8-таблица

ИДПны өндүрүүдө региондордун салымы

ИДПны өндүрүүдө региондордун салымы

2012-жылдын аягында жана 2013-жылдын 5 айы үчүн инфляция (101,4%) күтүлгөн деңгээлден төмөн болушунун натыйжасында 2013-жылы керектөө бааларынын индексинин күтүлгөн өсүшүн баалоо өткөн жылга карата 8,5%дан 6,5 - 7,0% га чейин азайган.

Өткөн мезгилге салыштырмалуу климаттык шарттар Кыргыз Республикасында гана эмес, коңшу өлкөлөрдө да бир кыйла жеңилдеди. Жаздык эгиндердин себилип бүтүшү, ошондой эле күздүк эгиндердин жакшы абалы жана көпчүлүк региондордогу жагымдуу климаттык факторлор баанын түзүлүшүнө оң таасир көрсөтө турган дан эгиндеринин мол түшүмүнө ишенүүгө түрткү берүүдө. Келерки жылдагы дан эгиндеринин мол түшүмү жана сунушу дан эгиндеринин баасын төмөндөшүн болжолдоодо.

Дан эгиндерине жана импорттолуучу азык-түлүккө дүйнөлүк баанын орточо динамикасынын болжолу азыктарга ички баанын орточо өсүшүн камсыз кылуу менен керектөө бааларына олуттуу түрдө таасирин тийгизет. БУУнун Азык-түлүк жана айыл чарба уюму тарабынан дүйнөдөгү буудайдын өндүрүлүшү боюнча даярдалган учурдагы болжолуна ылайык 2013-жылы анын көлөмү 695 млн. тоннаны түзөт, бул өткөн жылдын түшүмүнөн 5,4%га жогору жана 2011-жылдагы рекорддук түшүмдөн болгону 6 млн. тоннага гана төмөн болот. Ушул өсүштүн негизги үлүшү ЕС жана КМШ өлкөлөрүнө туура келиши күтүлүүдө, мында баалар жогору болгондуктан айдоо аянттарын кеңейтүү жүргүзүлдү, ошондой эле Россия Федерациясында жана өткөн жылы кургакчылык болгон Украинада түшүмдүн өлчөмүн демейдегидей күтүлгөн калыбына келтирүүгө байланыштуу болууда. Азия боюнча болжолдоолор дагы эле жагымдуу, анткени негизги өндүрүүчү өлкөлөрдө түшүмдүн жогору же рекорддук көрсөткүчтөрү күтүлүүдө.

Инфляциянын күтүлүүчү деңгээлинин негизине төмөнкү өбөлгөлөр жана шарттар киргизилген: а) акча массасынын өсүшүн чектөө жана калктын аманаттарына дем берүү жана сурамды жөнгө салуу жолу менен инфляциянын монетардык түзүүчүсүн төмөндөтүү; б) негизги соодалык өнөктөш өлкөлөрдө инфляциянын орточо көрсөткүчтөрүн болжолдоо (Россияда - 5,8%, Казакстанда - 6,0-8,0%, Кытайда - 3,1%, Евро зонада - 1,6%, дүйнөлүк экономикада - 3,8%); в) күйүүчү-майлоочу материалдар келүүчү өлкөлөрдөн (РФ) туруктуу ташып келүүдөгү тобокелдиктерди төмөндөтүү; г) айыл - чарба продукциясына карата баалардын мезгилдүү өзгөрүшү; д) бажы-тарифтик жөнгө салуунун механизмдерин ийгиликтүү колдонуу; е) мунай продуктуларына болгон баанын өсүшү (Urals баррель үчүн 100-105 АКШ доллары чегинде)[12].

Ошол эле учурда 2013-жылы максаттуу багыттарды жогорулатууга таасир тийгизүүчү керектөө бааларынын индексинин өсүшүнүн мүмкүн болгон тобокелдиктерин эске алуу зарыл, алар: азык-түлүккө карата дүйнөлүк баалардын өсүшү (2013-жылы баалар өндүрүштүн төмөндөшүнүн жана запастардын аякташынын фонунда чыңалышы мүмкүн); унду жана дан эгиндерин, күйүүчү- майлоочу материалдардын импортуна (Россия, Казакстан) нан азыктарынын ички базарынын салт болуп калган көз карандылыгы.

Инфляциянын өсүшүнө жол бербөө жана аны пландаштырылган коридордо кармап туруу үчүн ички базарда баалардын туруктуулугун камсыз кылуу боюнча чаралардын комплексин жүзөгө ашыруу улантылат. Мунай продуктуларына, азык-түлүк товарларына чекене баалар базарындагы жагдайга мониторинг туруктуу негизде жүргүзүлөт. Монополияга каршы мыйзам бузуулар аныкталган учурларда монополияга каршы жөнгө салуунун чаралары колдонулат. Атаандаштыкты коргоо, кара ниет атаандаштыкты, баалык сөз байлашууну, базардын субъекттери өзүнүн үстөмдүк кылуучу абалын кыянаттык менен пайдаланууну, чайкоочулук кылып бааларды жогорулатууну табуу жана ага тыюу салуу, продукцияны өндүрүүчүлөр менен түпкү колдонуучулардын ортосунда ортомчулук звенолорду кыскартуу боюнча иш улантылат.

Акча-насыялык саясат акча-насыялык саясаттын шаймандарын колдонуу аркылуу инфляциянын монетардык факторлорун кармап турууга багытталат. Мында биринчи кезектеги маселе болуп адекваттуу инфляциялык күтүүлөрдү түзүү саналат. Өзгөрүлмө алмашуу курсунун саясаты сакталат, алмашуу курсунун кескин өзгөрүшүнө жол бербөө максатында валюталык интервенциялар жүргүзүлөт.

Акча - насыялык, бюджеттик- салыктык, инвестициялык, социалдык саясаттарынын негизги багыты 2013-жылга экономикалык саясат жөнүндө Кыргыз Республикасынын Өкмөтү менен Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын биргелешип кабыл алынган билдирүүсүнүн негизинде ишке ашырылат (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 31-январдагы № 42/52/1 токтому).

2013-жылга экономиканын негизги секторлорундагы күтүлүүчү көрсөткүчтөр төмөндөгүдөй болууда:

Айыл чарбасында 2013-жылы реалдуу өсүш темпи дыйканчылыкта 2,3% (мурдагы 1,5%дын ордуна) жана мал чарбасында 1,0% (мурдагы 0,5%дын ордуна) өсүштүн эсебинен мурда болжолдонгон 1,0%дын ордуна 1,6% деңгээли күтүлүүдө. ИДПнын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмак 16,7%ды, ал эми ИДПны өстүрүүгө салым 0,3 пайыздык пунктту түзөт.

9-таблица

Айыл чарбасындагы өсүш темпинин динамикасынын өткөн жылга карата пайыз менен өзгөрүшү

Айыл чарбасында көрсөткүчтөрдүн күтүлгөн өсүшүнө төмөндөгүдөй өбөлгөлөр негиз кылып киргизилген:

- 2012-жылдын жыйынтыгы боюнча ири мүйүздүү малдын башынын көбөйүшү;

- 2013-жылга айдоо аянттарынын түзүмүнүн көбөйүшү (айдоо аянттарын 1171,3 миң гектарга жеткирүү, же өткөн жылдагыдан 4,0 миң гектарга көбөйтүү белгиленген);

- 2013-жылдын түшүмү үчүн күзгү себүү аянтынын 26,1 миң гектарга өсүшү;

- «Фермерлерге арзан кредит - 2» программасы боюнча мурда берилген жеңилдетилген кредиттерден натыйжа (үзүр);

- дыйканчылык жана фермердик чарбаларга олуттуу мамлекеттик жана демөөрчүлүк колдоо көрсөтүү: лизингге берилген айыл-чарба техникасы (Түркия Республикасынын Өкмөтүнүн насыясынын эсебинен 225 даана трактор сатылып алынды, анын ичинен 180,0 даанасы айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө берилди); айыл чарба өсүмдүктөрүнүн үрөндүк материалдарын; мамлекеттик материалдык резервден базар баасынан төмөн баада күйүүчү-майлоочу материалдарды (жазгы айдап себүү иштери үчүн 41,2 миң тонна дизелдик отун, 2013-жылдын 24-майына карата маалымат боюнча 37,6 миң тонна ташылып келген, ал керектөөнүн 91,6%ын түзгөн) берүү жана жеңилдетилген насыя берүүнү улантуу.

2013-жылдын жазгы айдап себүү өнөктүгү өз убагында өттү, учурдагы жылдын 24-майына карата ыкчам маалымат боюнча республикада айдап себүү 96,0%га бүткөрүлдү. Бардык дыйкандар белгиленген мөөнөттө айдап себүүнү бүтүргөнгө жетишишти. Бир нече күндүн ичинде күрүчтү, кеч бышуучу жашылчаларды, картошканы жана тамекини себүү иштери калды. Республиканын бардык региондору боюнча аба-ырайынын шарттары кылкандуу дан өсүмдүктөрү үчүн жагымдуу болду, андыктан 2012-жылга салыштырганда түшүмдүүлүк көбүрөөк күтүлүүдө, анткени 2012-жылы аштык буудай өстүрүлүүчү аймактарда кургакчылык болгон. 750 миң тоннанын чегинде буудай жыйноо болжолдонууда.

Айыл чарбасынын жалпы көлөмүнүн өсүшүндө өсүмдүк өстүрүүнүн салымы 1,2 пайыздык пунктка күтүлүүдө.

Мал чарбачылыгынын бардык категорияларында тирүүлөй салмактагы союуга арналган малды жана канаттууларды өстүрүүнү 1,1%га көбөйтүүнүн эсебинен мал чарбачылыгында 1,0%га (мурда болжолдонгон 0,5% деңгээлдин ордуна) көлөмдүн реалдуу өсүшү күтүлүүдө, мында тирүүлөй салмактагы эт 356,3 миң тоннаны түзөт. Эт өндүрүүнү көбөйтүү негизинен ири мүйүздүү малдын башын 28,9 миң башка, койду жана эчкини - 135,8 миң башка, жылкыны - 9,8 миң башка жана үй канаттууларын - 261,2 миң башка жогорулатуунун эсебинен күтүлүүдө. Республикада сүт өндүрүү 1395,8 миң тонна көлөмүндө күтүлүүдө, же ал 1,0%га реалдуу өсөт. Жумуртка өндүрүү 1,8 млн. даанага көбөйөт, мында реалдуу өсүш темпи 0,4%ды, жүн өндүрүү темпи 1,2%ды түзөт.

Айыл чарбасынын жалпы көлөмүнүн өсүшүнө мал чарбачылыгынын салымы 0,5 пайыздык пунктка күтүлүүдө.

Айыл чарба продукциясынын негизги үлүшүн Жалал-Абад (18,6%), Ош (19,8%), Ысык-Көл (12,7%) жана Чүй (23,0%) облустары өндүрүшөт, алардын суммалык салыштырма салмагы 74,1%ды түзөт.

Өнөр жай секторунда[13] 2013-жылы өндүрүштүн заттык көлөмүн көбөйтүү мурда болжолдонгон 116,2% өсүш деңгээлинен 1,8 пайыздык пунктка өсүшү күтүлүүдө. ИДПнын өсүшүнө оң салым 3,2 пайыздык пунктту, болжолдонгондон (18,4%) 1,5 пайыздык пунктка кыскарып, ИДПнын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы 16,9% түзөт. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды эсепке албаганда кен казуу жана иштетүү тармактары өндүрүшүнүн туруктуу иштешинин эсебинен өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү 4,6%дын деңгээлинде күтүлүүдө.

10-таблица

Өнөр жай тармактарында өсүү темпинин динамикасынын өзгөрүшү, өткөн жылга карата пайыз менен

Азыркы учурда экономикалык өсүш иштетүү өнөр жайынын бир катар базалык ишканаларына топтолгон, бул 2012-жылдагы жагдай мүнөздөгөндөй, ушул ишканалардын биринде көйгөй пайда болгон учурда экономиканы аялуу жана алсыз кылат.

Иштетүү өнөр жайынын түзүмүндө негизги үлүштү металлургия жана даяр металл буюмдарын өндүрүү (52,8%), суусундуктарды жана тамекини кошкондо, тамак-аш азыктарын өндүрүү (17,6%), текстиль жана тигүү өндүрүшү (9%), металл эмес башка минералдык продуктуларды өндүрүү (10,7%) ээлейт, алардын суммалык салыштырма салмагы 90,1%ды түзөт.

Иштетүү өнөр жайында мурда болжолдонгон металлургиялык өндүрүштүн көлөмүнүн 30,9%га өсүү деңгээлинен 7,8 пайыздык пунктка өсүшүнүн эсебинен өндүрүштү көбөйтүү күтүлүүдө. Суусундуктарды жана тамекини кошкондо, тамак-аш азыктарын өндүрүүнүн мурда болжолдонгон 3,9% өсүш деңгээлинин ордуна 4,6%га, химия өндүрүшү - 1,2%дын ордуна 89,2%га, металл эмес башка минералдык продуктулардын өндүрүшү - 8,3%дын ордуна 12%га, мунай продуктуларын өндүрүү - болжолдогу 1,6%дын ордуна 5,8% га өсүшүнүн болжолдонгон маанилери кайрадан каралган.

Өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнүн күтүлгөн көбөйүшүнө негизги өбөлгөлөр болуп төмөндөгүлөр саналат:

- металлургиялык өндүрүштүн көлөмүнүн күтүлгөн көбөйүшү 2012-жылдагы оңдоо-калыбына келтирүү иштеринен кийин Кумтөр кенинде алтынды казууну акырындап калыбына келтирүүнүн эсебинен көбөйөт, мында реалдуу көлөм 40,0%дан ашык өсөт. Өнөр жай өндүрүшүн өнүктүрүүгө Кумтөрдүн таасири олуттуу болуп, анын өнөр жайдагы салыштырма салмагы 39,1%ды түзүү менен жогору бойдон калууда;

- жаратылыштын жагымдуу шарттары түзүлгөндүктөн жана «Фермерлерге арзан кредит - 2» программасы боюнча берилген жеңилдетилген насыялардан күтүлгөн натыйжалардан улам айыл-чарба көрсөткүчтөрүн көбөйүү жагына кайра карап чыгуунун эсебинен суусундуктарды жана тамекини кошкондо, тамак-аш азыктарын өндүрүүнүн күтүлгөн өсүүсү;

- фармацевтикалык, резина-техникалык, лак жана боёк продуктуларын өндүрүүнүн көлөмүнүн өсүшүнүн эсебинен химиялык өндүрүштүн көлөмү көбөйгөн. Мындан тышкары «Кыргыз химия-металлургиялык заводу» ААКсында кошумча кубаттуулук ишке киргизилгендигине байланыштуу жана «Айдаркен сымап» АКсында күтүлгөн мезгилде өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшү каралууда;

- курулуш материалдарын өндүрүүдө өндүрүштүн күтүлгөн 12,0%га өсүшү, көбүнчө жалпы курулуш материалдарын өндүрүү түзүмүндөгү салмагы 20%га жакын болгон «Интергласс» ЖЧКсы айнек заводунун өндүрүштүк кубаттуулугун өздөштүрүү үчүн өндүрүштү өстүрүү менен ошондой эле цемент өндүрүүнүн (бул тармакта эң эле көп үлүшү - 50%) туруктуу иши менен шартталган. Курулуш материалдарын өндүрүүнүн өсүшү турак үйлөрдү, социалдык жана инженердик инфратүзүмдөрдү калыбына келтирүү жана куруу, социалдык-экономикалык маанидеги (билим берүү, саламаттык сактоо, маданият жана спорт, турак үй куруу чөйрөсүндө) объекттерди куруу жана реконструкциялоо, республикада авто жолдорду реконструкциялоо жана куруу боюнча иштерди улантууга байланыштуу курулуш материалдардын продукциясына карата суроо-талап менен колдоого алынат;

- мунай продуктуларын өндүрүүнүн көлөмү Кара-Балта жана Токмок шаарларындагы мунайды кайра иштетүүчү заводдордун биринчи кезегин ишке киргизүү менен көбөйөт, мында 2013-жылдын II жарым жылдыгында өндүрүштүн биринчи сынам партиялары күтүлүүдө.

Кен казуу өнөр жайында көмүрдү, лигнитти жана чым көңдү казып алууну 3,9%га; чийки мунай менен жаратылыш газын өндүрүүнү; бул жаатта кызмат көрсөтүүнү 3,0%га жогорулатуунун эсебинен өндүрүштүн реалдуу өсүшү 1,7%га күтүлүүдө. Жаратылыш кумун, гранулдарды, таш күкүмдөрүн, шагылды казып алуу 2012-жылдагы көлөмдө күтүлүүдө.

Энергетика тармагында өндүрүштүн көлөмүн күтүлгөн, мурда болжолдонгон көрсөткүчтөн 2,4 пайыздык пунктка реалдуу кыскартуу, негизинен, суунун тартыш мезгили башталгандыктан, электр энергиясын иштеп чыгуунун азайышы менен шартталган. 2013 жана кийинки жылдарга электр энергиясын иштеп чыгаруунун болжолдуу көрсөткүчтөрү Токтогул гидротүйүнүнүн айрылышында орточо көп жылдык суунун агуусун эске алуу менен эсептелген жана электр энергиясын ички керектөөнүн өсүшүн жана акырындык менен Токтогул суу сактагычынын тереңдетилип иштетилишине жол бербөө максатында электр энергиясын экспорттоонун көлөмүн азайтууну карайт. Сатып алма газдын көлөмү жылына орточо 10,0%га көбөйтүлөт, анткени электр энергиясынын тармагынын өсүшү үчүн резервдер 2012-жылы түгөнгөн жана электр энергиянын кошумча көлөмдөрүн иштеп чыгуу үчүн жаңы кубаттуулуктар азырынча ишке киргизилбейт.

Өнөр жай продукциясынын накталай көлөмүнүн өсүшүнө республиканын бардык региондору жетишилери күтүлүүдө. Региондорго карата, өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнө салт болуп калгандай негизги салымды Ысык-Көл (24,1%), Чүй (42,0%) облустары жана Бишкек шаары (21,1%) кошот, алардын суммалык үлүшү 87,2%ды түзөт.

Ошол эле учурда, алтындын дүйнөлүк баасынын кескин түрдө төмөндөп кеткендиктен аны кайра эсептеп чыгуунун эсебинен металлургия өндүрүшүндө номиналдуу көлөмдүн азайышынан улам, өнөр жай өндүрүшүнүн номиналдык көлөмү мурда болжолдонгон 184,5 млрд. сомдун ордуна 155,2 млрд. сомго чейин төмөндөтүлгөндүгүн белгилеп кетүү керек, бул өз кезегинде ИДПнын номиналдык көлөмүнүн төмөндөшүнө терс таасирин тийгизди (4-бөлүмдү караңыз);

Курулуш секторунда 2013-жылы 12,8%га реалдуу өсүш менен капиталдык салымдардын жалпы көлөмүнүн жогорулашы күтүлүүдө жана ал 73,3 млрд. сомду түзөт. Экономиканы капиталдаштыруунун пландаштырылган көлөмүнөн улам, 2013-жылы курулуш продукциясынын жалпы дүң көлөмүнүн 12,5%га реалдуу жогорулашы күтүлүүдө жана ал 65,9 млрд. сомду түзөт. Курулуш секторунун экономикалык өсүштүн темптерине карата оң салымы 0,7 пайыздык пунктту, ал эми ИДПнын өндүрүш түзүмүндө салыштырма салмагы - 5,9%ды түзөт

11-таблица

Курулуш тармагында өсүү темпинин динамикасынын өзгөрүшү, өткөн жылга карата % менен

2013-жылга курулуштун күтүлүп жаткан көрсөткүчтөрүнүн негизине төмөнкү негизги өбөлгөлөр киргизилген:

- курулуш кубаттуулугунун кошумча көлөмүн киргизүүнүн жашыруун резервдери, жеке ишкерлердин жана чет өлкөлүк компаниялардын көп кабаттуу имараттарды курушу, Жогорку Нарын ГЭС каскадын (4 станцияны) куруунун башталышы, кен казуу жана иштетүү өнөр жайында курулуш иштеринин кеңейиши;

- 2013-жылга республикалык бюджеттин каражаттарынын эсебинен каржылоонун суммасын көбөйтүү (2012-жылга салыштырмалуу 751,6 млн. сомго көп), объекттердин капиталдык курулушунун программасы 2,4 млрд. сом өлчөмүндө бекитилди;

- узакка созулган куруу фактыларын жоюу үчүн багытталган иш-чаралар жана артыкчылыктуу объекттердин курулушун тез арада бүткөрүү;

- Баткен облусунун чек арага чектеш айылдарынын социалдык-экономикалык инфратүзүмүн жакшыртуу үчүн республикалык бюджеттин эсебинен олуттуу капиталдык салымды пландаштыруу (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 28-январындагы № 19-б буйругу).

2013-жылы Кыргыз Республикасынын республикалык бюджетинен артыкчылык берүү тартибинде окутуу чатырларда, кыйроо абалындагы объекттерде өтүп жаткан билим берүү объекттерин бүтүрүүгө, ошондой эле быйылкы жылы жогорку даярдыктагы курулуш объекттерин бүткөрүүгө республикалык бюджеттин эсебинен каржылоо пландаштырылууда. Мындай бөлүштүрүүдө, 87 объектини, анын ичинен 40 билим берүү объектисин, 15 саламаттык сактоо объектисин, 6 көпүрөнү, 4 жолду, 4 чек ара кызматынын объектисин, Ош жана Жалал-Абад шаарларын калыбына келтирүү жана өнүктүрүү боюнча мамлекеттик дирекциясынын өткөрүлүп берилген 7 объектисин жана башка 9 объектини бүтүрүүнү каржылоо пландаштырылган.

Капиталдык салымдардын түзүмүндө каржылоонун ички жана тышкы булактарынын катышы тиешелүү түрдө 70,1%ды жана 29,9%ды түзөт.

Экономикага капиталдык салымдардын күтүлгөн деңгээлинен улам, дүң инвестициялардын көлөмү 116,9 млрд. сомду же ИДПга карата 33,3%ды түзөт.

Мамлекеттик инвестициялар 18,7 млрд. сом суммасында же ИДПдагы салыштырма салмагы-5,3% күтүлүүдө, анын ичинде мамлекеттик тикелей инвестициялардын (мындан ары-МТИ) үлүшү - 4,2%. МТИнин ресурстары, айрыкча инфратүзүмдүк объекттерди жана энергетика объекттерин курууга жумшалат.

Чет өлкөлүк тикелей инвестицияларды кошкондо, жеке инвестициялар мамлекеттик инвестициялардын көлөмүнөн дээрлик 5,2 эсеге аша турган көлөмдө күтүлүүдө, ал 98,3 млрд. сомду же ИДПга карата 28%ды түзөт. Мында, чет өлкөлүк тикелей инвестициялардын 40,9 млрд. сом же 845,9 млн. АКШ доллары суммасындагы агып келиши күтүлүүдө, мында 2012-жылга салыштырганда өсүш 43,2%ды түзөт.

Региондорго карата курулуштун дүң продуктусунун өсүшүнө Бишкек ш. (3,97 пайыздык пункт), Ысык-Көл (3,11 пайыздык пункт), Чүй (1,98 пайыздык пункт) жана Жалал-Абад (1,95 пайыздык пункт) облустары негизги салымды кошот. Экономиканы капиталдаштырууда негизги салым Жалал-Абад, Ысык-Көл, Чүй облустары жана Бишкек шаары сыяктуу региондордон күтүлүүдө, 2013-жылы капиталдык салымдын жалпы көлөмүндөгү алардын суммалык үлүшү 80,6%ды түзөт, бул ушул аймактарда автожол жана энергетикалык инфратүзүмүндө, турак жайды жана кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн объекттерин куруу менен байланышкан.

Кызмат көрсөтүү чөйрөсү ИДПнын түзүмүндө басымдуу үлүштү (46,9%) ээлейт, мында 5,7%га реалдуу көбөйүү күтүлүүдө, ал төмөнкүлөрдүн өсүшүнүн эсебинен камсыздалат: соода - 7,5%га, транспорт кызматы - 7,8%га, байланыш кызматы - 12,5%га, финансылык иштин кызмат көрсөтүүлөрү - 5,4%га, мейманкана жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрү - 8,1%га өсүшүнөн күтүлүүдө. Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн ИДПны түзүүгө кошкон оң салымы 2,56 пайыздык пунктту түзөт.

12-таблица

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн тармактарында өсүш темпинин динамикасынын өзгөрүүсү, өткөн жылга карата % менен

2013-жылга кызмат көрсөтүү секторундагы саясат жашоо-турмуш үчүн эң керектүү болгон кызмат көрсөтүүлөргө жетишүүнү жакшыртууга жана аларды, байланыш, транспорт, микрофинансылык уюмдардын кызматтарын, сооданы жана башкаларды кошо алганда Кыргыз Республикасынын бардык аймактарында кеңейтүүгө багытталат.

Кызмат көрсөтүү түзүмүндөгү негизги үлүштү соода (32,3%), транспорт жана байланыш кызматтары (21,8%) ээлейт, алардын реалдуу өсүшү 2013-жылы калктын акчалай кирешесинин 15,2%га көбөйүшү менен кармалып турат.

Сооданын көбөйүшү сатып алуучулук суроо-талаптарды кеңейтүүгө, көрсөтүлгөн кызматтардын сапатына оң таасирин тийгизген ири тарамдуу соода түйүндөрүн көбөйтүүгө көмөк көрсөтөт. Сооданын ар кандай түрүндө теңдемге жетүү, соода субъекттери менен жеткирип берүүчүлөрдүн ортосундагы өз ара мамилелерди жөнгө салууга багытталган тең салмактуу мамлекеттик саясатты түзүү максатында «Кыргыз Республикасындагы ички соода жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү тууралуу» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы кабыл алынган жана Кыргыз Республикасынын аймагында колдонулган Соода эрежелеринин жыйнагына өзгөртүүлөр киргизилди (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 25-сентябрындагы № 633 токтому). Товар жүгүртүүнү эсепке алуунун жаңы методикасын иштеп чыгуу жана ишке киргизүү пландалууда, бул ички соодадагы байкоо жүргүзүлбөгөн экономиканын көлөмүн кыскартуу боюнча чараларды иштеп чыгууга мүмкүндүк берет.

Жол тарамын өнүктүрүүнүн негизги артыкчылыгы эл аралык транспорттук коридорлорду түзүү болуп саналат. Транзиттик мүмкүнчүлүктөрдү өнүктүрүү үчүн республиканын төмөнкү автожолдорун реабилитациялоо улантылат: Ош - Сарыташ - Эркечтам, Сарыташ - Карамык, Ош - Баткен - Исфана, Бишкек - Нарын - Торугарт, Тараз - Талас - Суусамыр. Коңшу мамлекеттердин аймагын айланып өтүүчү айланып өтмө жолдорду куруунун эсебинен өлкөнүн транспорттук көз карандысыздыгын камсыздоого өзгөчө көңүл бурулат.

Байланыш кызматынын өсүшү маалыматтарды берүүнүн заманбап тарамдарын куруунун эсебинен камсыздалат, ал Кыргыз Республикасынын транзиттик мүмкүнчүлүгүн жогорулатуу үчүн базис болуп калат. Тажикстан, Өзбекстан жана Кытай багыттары боюнча Кыргыз Республикасында байланыштын була-оптикалык линияларын (ББОЛ) куруу, атап айтканда Балыкчы - Каракол, Ош - Эркечтам жана Ош - Өзгөн - Жалал-Абад - Таш-Көмүр багыттары боюнча ББОЛду куруу долбоорлорун ишке ашыруу боюнча иштер активдүү улантылууда. Уюлдук байланышка жана Интернетке тарифтерди азайтуунун эсебинен колдонуучулардын саны көбөйөт.

Туризм өлкөнүн башкы экономикалык артыкчылыктарынын бири катары каралат. Бул багытты өнүктүрүү үчүн жайгаштыруу каражаттарында бош орундарды брондоо, арзан турларды, карталар, турларды пландаштыруу, туристтердин берген баалары жана форумдар тууралуу маалыматтарды камтыган бирдиктүү маалыматтык туристтик портал иштелип чыгат жана ишке киргизилет. Ата мекендик туристтик компаниялардын адистештирилген туристтик көргөзмөлөргө жана жарманкелерге (Берлин, Москва, Новосибирск, Екатеринбург, Алматы, Токио, Мадрид) катышуусу уюштурулат, конкреттүү максаттуу базарга багытталган Кыргыз Республикасынын туристтик ресурстары жөнүндө маалыматтык басылма материалдар иштелип чыгат жана басылып чыгат.

Региондорго карата рыноктук кызмат көрсөтүүлөрүнүн көлөмүнө негизги салым Бишкек шаарынын (55,9%), ошондой эле Чүй (11,3%), Жалал-Абад (8,4%), Ош (6,7%) облустарынын иш-аракеттеринен киргизилет. Алардын суммалык салыштырма салмагы 82,3%ды түзөт, бул түздөн-түз ушул региондордун ишкер активдүүлүгү жана республиканын башка облустары менен салыштырганда калкынын жогорку кирешелери менен байланышкан

2013-жылы тышкы экономикалык иштер төмөнкүдөй факторлордун таасири алдында түзүлөт: (а) ички өндүрүштүн 7,8%га өсүшү; (б) Бажы союзунун ишинин шарттарынын күчүнө киришинен жана мамлекеттик контролдоонун бардык түрлөрүнүн Бажы союзунун тышкы чек арасына которулушунан улам, товарлардын экспортун чектөө менен байланышкан тобокелдиктер; (в) алтынга дүйнөлүк баанын болжолдонгон төмөндөшү.

Ушул факторлорду эске алуу менен, тышкы соода жүгүртүү көлөмү 2012-жылдын деңгээлинен 14,2%га номиналдык өсүү менен 8300 млн. АКШ доллары деңгээлинде күтүлүүдө, анын ичинде экспорт 2100 млн. АКШ долларын (10,9%га өсүш), импорт - 6200 млн. АКШ долларын (15,4%га өсүш) түзөт.

Экспорттун көлөмүнүн өсүшү алтынды дээрлик 16%га экспорттоону көбөйтүүнүн эсебинен күтүлүүдө, анын экспорттун түзүмүндөгү үлүшү 2012-жылдагы 29,7%дан 2013-жылы 31,1%га чейин өсөт. Алтынды эсепке албаганда экспорттун көлөмү кийимдин жана ага таандык буюмдардын экспортун 15,3%га, жашылчаларды жана жемиштерди 6,2%га, пахтаны 3,5%га, чыңалуу лампаларын 6%га, цементти 10,1%га, сымапты 35,8%га жогорулатуунун эсебинен көбөйөт.

Импорттук келүүлөр төмөнкүдөй бардык негизги беренелер боюнча: нефть продуктулары 15,4%га, жаратылыш газы 4,9%га, ошондой эле Кыргыз Республикасында өндүрүлбөгөн ушул сыяктуу товарлардын келүүсү: өнөр жай үчүн машиналар жана жабдуулар 15,4%га, электр машиналары жана аппараттар 17,0%га, жер семирткичтер 14,9%га, транспорт каражаттары 15,4%га, фармацевтика продукциялары 15,3%га, азык-түлүк товарлары 12%га көбөйөт.

Экспортко караганда импорттун өсүшүнүн алга озгон динамикасынан улам, 2013-жылы ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2012-жылдагы (50,0%) деңгээлде калат, ал өндүрүштүн төмөндөшүнөн жана анын акырындап калыбына келишинен улам алтындын экспортунун кыскарышы менен шартталган.

13-таблица

Пайдалануу боюнча ИДП (ИДПга карата % менен)

ИДПны колдонуунун түзүмүндө мамлекеттик керектөөнүн салыштырма салмагы 19,0%ды, ал эми жеке керектөө - 97,7%ды түзөт. Жеке керектөөнүн үлүшүнүн өсүшү, негизинен орточо номиналдык айлык акынын 11,3%га жана пенсиянын орточо айлык өлчөмүнүн 9,6%га өсүшү, ошондой эле мигранттардан болжол менен 1,5 млрд. АКШ долларына чейин трансферттердин келишинин көбөйүшү менен калктын акчалай кирешелеринин номиналдык өлчөмүнүн 15,3%га көбөйүшүнө байланыштуу.

2013-жылы экономиканы өнүктүрүүнүн күтүлүүчү параметрлеринен улам, жашоонун деңгээлин мүнөздөгөн негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөндөгүдөй мүнөздө түзүлөт:

- 2013-жылы калктын жан башына карата ИДПнын көлөмү 13,5%га көбөйөт жана 64,6 миң сом өлчөмүндө күтүлүүдө;

- калктын акчалай кирешеси номиналдуу 15,3%га өсөөрү, ал эми керектөө бааларынын күтүлүүдөгү өсүшүн эсепке алуу менен акчалай кирешелердин реалдуу өсүш темпи -7,3%га күтүлүүдө;

- акча кирешелеринин түзүмүндө «эмгек акынын» өсүшү күтүлүүдө, мында орточо айлык акынын номиналдуу өлчөмү 11,3%га өсөт, ал эми реалдуу өсүш 3,6%га өсөт. Электр энергиясы үчүн компенсацияларды эсепке алуу менен пенсиянын орточо номиналдуу өлчөмү 5,9%га өсөт;

- жумуш орундарын түзүү жана экономикада иштегендердин санынын 1,6%га өсүшү эмгек рыногунда суроо-талапты жана сунуштарды аныктоого; жумушсуз жарандарды кесипке даярдоону жана кайра даярдоону өркүндөтүүгө; чакан насыяларды берүү аркылуу жаңы жумуш орундарын түзүү боюнча активдүү чараларды көрүүнүн эсебинен күтүлүүдө;

- жумуш менен камсыздоону жогорулатуу жалпы жумушсуздуктун деңгээлин 2012-жылы 8,4%дан 2013-жылы 8,3%га чейин төмөндөтүүгө мүмкүндүк берет.

Социалдык чөйрөгө республикалык бюджеттен (учурдагы жана инвестициялык) чыгымдоонун салыштырма салмагы 50%дан ашыгын түзөт.

Ошентип, 2013-жылга күтүлүүчү макроэкономикалык көрсөткүчтөр мурда бекитилген болжолдуу маанилерге салыштырганда, негизинен алтынга болгон дүйнөлүк баанын төмөндөп кетишинин, дүйнөлүк экономикалык өсүштүн көрсөткүчтөрүн кайра кароодон улам ИДПнын дефляторунун орточо өсүшүнүн эсебинен өзгөрүүлөргө дуушар болду.

2013-жылы бюджеттин киреше бөлүгүн камсыз кылуу боюнча резервдерди табууга жана чараларды көрүүгө багытталган чаралардын /сунуштамалардын пакетин иштеп чыгуу боюнча иштерди жүргүзүү белгиленген.

ИДПнын көлөмүн көбөйтүүнүн негизги резервдери:

- Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларда казып алуу көлөмүн 42,6 пайыздык пунктка, «Кыргызалтын» ААКты - 14,8 пайыздык пунктка өстүрүүнүн эсебинен металлургиялык өндүрүштөгү күтүлгөн (өндүрүүчүлөр билдирген) өсүшү;

- мунайды кайра иштетүүчү заводдорду ишке киргизүүнүн жана кубаттуулуктарын өстүрүүнүн эсебинен мунай продуктуларын өндүрүүнүн күтүлгөн өсүшү;

- мелиоративдик жумуштарды жүргүзүү үчүн капиталдык чыгымдарды талап кылбаган, колдонулбай турган айдоо жерлерди пайдаланууга тартуу жолу менен айдоо аянттарын көбөйтүүнүн, жагымдуу жаратылыш-климаттык шарттардан улам өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуу жана жер-жерлерде айрыкча так статистикалык эсеп жүргүзүүнүн эсебинен айыл чарбасынын өсүш темпинин 0,4 пайыздык пунктка күтүлгөн көбөйүшү.

6. 2014-жылга макроэкономикалык болжол

6.1. Макроэкономикалык саясат

2014-жылга экономикалык саясаттын башкы максаты макроэкономикалык туруктуулукту сактоо жана экономикалык өсүштүн туруктуу темптерине чыгуу үчүн базалык шарттарды бекемдөө болот.

2014-жылга макроэкономикалык саясатты иштеп чыгуунун негизине төмөнкүдөй өбөлгөлөр жана шарттар киргизилди.

Таасир этүүнүн болжолдонгон жагымдуу тышкы факторлору:

- региондо жана негизги соода өнөктөштөр- өлкөлөрүндөгү саясий туруктуулук;

- дүйнөлүк экономиканын акырындык менен жакшырышы (экономиканын болжолдонгон өсүшү 4%га чейин);

- коңшу мамлекеттерде- Россияда (3,7%), Казакстанда (5,6%), Кытайда (8,2%) экономиканын болжолдонгон өсүшү;

- Кыргыз Республикасынын негизги соода өнөктөш өлкөлөрүндө инфляциянын болжолдонгон орточо өсүшү: Россияда - 5,0%, Казакстанда - 6,0-8,0%, Кытайда - 3,0%;

- Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ), ЕврАзЭК, КМШнын алкагында тышкы экономикалык кызматташууну кеңейтүү;

- Кыргыз Республикасынын ДСУга мүчөлүгүн активдүү пайдалануу;

- Кыргыз Республикасынын Бажы союзуна (мындан ары - БС) кошулуусу тууралуу саясий чечим;

- эл аралык экономикалык жана финансылык уюмдар менен кызматташууну тереңдетүү;

- дүйнөлүк экономиканын өсүү темпинин басаңдашынан улам мунайга болгон суроо-талаптын кыскарышынын эсебинен 1 барелль үчүн 100-110 доллардын деңгээлинде мунайга дүйнөлүк баанын болжолдонгон турукташуусу;

- инновацияга инвестициялардын өсүшүнүн дүйнөлүк тенденциясы;

Таасир этүүнүн болжолдонгон жагымсыз тышкы факторлору:

- Европанын бир катар өлкөлөрүндөгү жана АКШдагы финансылык туруксуздук;

- негизги соода өнөктөштөр, БСга мүчө өлкөлөр менен сооданын шарттарынын начарлашы (БСга кирүү Кыргыз Республикасындагы баалардын деңгээлин россиялык жана казакстандык баалардын деңгээлине теңдөөгө (же жеткирүүгө), айрым бир инфляциялык кысымга жана баалардын өсүшүнө алып келиши мүмкүн);

- мамлекеттик бюджеттин тартыштыгын жабууга тышкы карыздарга көз карандылыктын жогорку деңгээли жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан бюджеттин тартыштыгын жабууга тыштан каржылоо келип түшпөгөн учурда социалдык милдеттенмелерин аткарбай калуунун тобокелдиги;

- азык-түлүккө карата дүйнөлүк баалардын өсүш болжолу (БУУ-FAОнун баалоосу боюнча орто жана узак мөөнөттүү мезгилде азык-түлүк чийки затына болгон баалар болжол менен кийинки он жылдын аралыгында жогорку бойдон калат);

- нан азыктарынын ички базарынын дандын жана ундун импортуна көз карандылыгы;

- алтынга болгон дүйнөлүк баалардын өзгөрмөлүүлүгү;

- негизги соода өнөктөш - өлкөлөр менен соода шарттарынын аныкталбагандыгы (КММ, газ);

- чет өлкөлүк инвестициялардын пландаштырылган көлөмүнүн толук түшпөй калышы (уруксаттамаларды алууга жана узартууга берилген билдирүүлөрдү кароонун кечиктирилиши менен байланышкан, бул жалпысынан капиталдаштыруунун көлөмүн жоготууга алып келет).

Таасир этүүнүн болжолдонгон жагымдуу ички факторлору:

- оңдоо-калыбына келтирүү иштеринен кийин Кумтөр кенин иштетүүчү ишканаларда иштин калыбына келиши, Иштамберды, Бозымчак жаңы кендерин ишке киргизүү;

- айнек такталарын чыгаруунун долбоордук өндүрүштүк кубаттуулугуна өтүү;

- Кара-Балта жана Токмок шаарларындагы мунайды кайра иштетүүчү заводдорду ишке киргизүү;

- ири инвестициялык долбоорлорду ишке киргизүү жана чет өлкөлүк тикелей инвестицияларды (кен казуу жана металлургия тармактары, электр энергетика, транспорт жана байланыш) долбоорлорго тартуу;

- өлкөнүн соода өнөктөш - өлкөлөрү менен туруктуу өнүгүп жаткан соода-экономикалык мамилелер;

- айыл-чарбасын жана кайра иштетүү өнөр жайын өнүктүрүү үчүн жеңилдетилген насыяларды берүү саясатын улантуу;

- акча-насыялык саясаттын шаймандары менен алмашуу курсунун кескин өзгөрүшүн кармап туруу;

- ишкердик жана инвесторлор үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;

- айыл чарбасын, кызмат көрсөтүү чөйрөсүн болжолдонгондой өнүктүрүү;

- калктын жумуш менен камсыз болуусуна көмөк көрсөтүү, чакан насыяларды берүү менен жаңы жумуш орундарын түзүү.

Таасир этүүнүн болжолдонгон жагымсыз ички факторлору:

- коомдук-саясий кырдаалдын мүмкүн болгон татаалданышы, капиталдын жана эмгек ресурстарынын өлкөдөн агылып кетиши;

- тартыштыктын жогорку деңгээлинин сакталып калышы;

- азык-түлүк товарларына баанын өсүшүнүн эсебинен инфляциянын деңгээлинин жогорулашынын тобокелдиги;

- электр энергиясынын көлөмүн иштетип чыгарууга олуттуу таасир көрсөтө турган суунун аз болуусун болжолдогон тобокелдиктер жана агрардык секторду өнүктүрүүгө терс таасирин тийгизе турган мүмкүн болуучу жаратылыш-климаттык катаал факторлор;

- Өзбекстандан газды сатып алуу баасынын жогорулашы;

- Бажы Союзуна кошулуу (БС шарттарынын таасиринин эсебинен дүң соода базарларынын, челноктук сооданын активдүүлүгүнүн кыскарышы, ал өз учурунда кыска мөөнөттүү мезгилде жумуш менен камсыз болууга олуттуу таасирин тийгизет);

- Казакстанга, Россияга жана Өзбекстанга кайра экспорттоонун көлөмүнүн кыскарышынын натыйжасында ички соода жүргүзүүнүн реалдуу өсүшүнүн жогору эмес темпинен улам кызмат көрсөтүүлөрдүн көлөмүнүн орточо өсүшү;

- көмүскөдөгү экономиканын өсүш тобокелдиги.

Келтирилген тышкы жана ички өбөлгөлөрдөн, өнүктүрүүнүн шарттарынан улам жүргүзүлгөн эсептөөлөргө ылайык 2014-жылга негизги болжолдуу социалдык-экономикалык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй болот.

14-таблица

ИДПны түзүүчү секторлордун түзүмү жана өсүш темпи[14]

2014 - жылга ИДПнын номиналдуу көлөмү 401,0 млрд. сом суммасында ал эми өсүштүн реалдуу темпи - 6,9%ды, дефлятор- 106,8%ды түзөт.

6,9%дын деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүш ИДПга экономиканын бардык секторлорунун салымы менен камсыздалат. Мында эң чоң салым кызмат көрсөтүү сектору (2,5 пайыздык пункт) жана өнөр жай (2,2 пайыздык пункт) тарабынан камсыз кылынып, алардын суммалык салымы 4,7 пайыздык пунктту түзөт, ал эми курулуш (0,9 пайыздык пункт) жана айыл чарбанын (0,3 пайыздык пункт) салымдары эң аз болот.

Региондорго карата 2014-жылы ИДПны өндүрүүнүн негизги үлүшү Бишкек шаарында, Чүй, Ысык-Көл, Жалал-Абад облустарында 76,7%дык салыштырма салмагы менен экономиканын иштешинин эсебинен камсыз кылынат, алардын республиканын ИДПсына суммалык салымы 6,2 %ды түзөт. Жалал-Абад (11,1%) жана Ысык-Көл (12,0%) облустарында ИДПны өндүрүүнүн жалпы көлөмүндөгү олуттуу үлүштөрү Жалал-Абад облусунун аймагында республикада өндүрүлгөн электр энергиясынын 90%га жакыны өндүрүлгөндүгүнө, ал эми Ысык-Көл облусунун аймагында Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалар жайгашкандыгына байланыштуу.

Калган бөлүгү эң аз салымдары менен 0,7%дын деңгээлинде Ош, Баткен, Нарын, Талас облустарынын жана Ош шаарынын ортосунда бөлүштүрүлгөн.

15-таблица

ИДПны өндүрүүдө региондордун салымы

6.2. Акча-насыялык саясат. Керектөө бааларынын индекси

Экономиканы өнүктүрүүнүн артыкчылыктуу максаттарына жетишүү үчүн Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы (мындан ары- КРУБ) 2013-2015-жылдарга акча-насыялык саясаттын негизги багыттарынын алкагында акча-кредит саясатын жүргүзөт (КРУБдун башкармасынын 2012-жылдын 12-декабрындагы № 48/3 токтому).

КРУБ алмашуу курсунун саясатын андан ары улантат, эгерде зарылчылык келип чыкса сомдун АКШ долларына карата алмашуу курсунун кескин өзгөрүүсүн текшилөө максатында, банктар аралык валюта базарында валюталарды сатып алуучу же сатуучу катары да чыга алат.

КРУБдун орто мөөнөттүү мезгилде акча-насыялык саясатты жүргүзүшү экономиканын реалдуу, бюджеттик-салыктык жана тышкы секторлорун өнүктүрүүнүн күтүлүп жаткан тенденцияларына жараша болот жана катуу соккулар болбогон шарттардын аралыгында орточо 7-8% деңгээлиндеги инфляциянын маанилерине багытталат.

Мында, акча базасынын өсүш темпи 2013-жылдагы 16,4%га өсүш деңгээлинин ордуна 2014-жылдын акырында 15,7%га чейин акырындык менен төмөндөйт. Орто мөөнөттүү мезгил ичинде М2Х өсүш темпи орточо 18,3%ды түзөт. Болжолдонуп жаткан мезгил ичинде М2Х кеңири акчаны жүгүртүүнүн ылдамдыгы орточо 3,2 деңгээлинде сакталат.

Керектөө бааларынын индексинин деңгээлине кармап туруучу, ошондой эле өстүрүүчү таасирди төмөнкүдөй негизги факторлор көрсөтөт: (1) сурамда жана сунушта олуттуу ички жана тышкы соккулардын жоктугу; (2) ички базарда азык-түлүк товарларына карата 5,0%га, азык-түлүк эмес товарларына 8,0%га, кызмат көрсөтүүлөргө 9,0%га баалардын орточо өсүшү; (3) ички базардагы нан азыктарынын салттуу түрдө ундун жана дандын импортуна көз карандылыгы; (4) бир баррель үчүн 105 АКШ долларына чейинки чийки мунайга (Urals) болгон баанын өсүшү[15]; (5) коммуналдык кызмат көрсөтүүлөргө баанын өзгөрүшү; (6) айыл чарба өндүрүмдөрүнө карата баалардын мезгилдүү өзгөрүшү; (7) Бажы союзуна кирүү шарттарынын таасири; (8) акча-насыялык саясаттын шаймандары менен алмаштыруу курсунун кескин өзгөрүшүн кармап туруу; (9) негизги соода өнөктөштөр-өлкөлөрдө инфляциянын болжолдонгон орточо көрсөткүчтөрү (Россия - 5,0, Казакстан - 6,0 - 8,0%, Кытай - 3,0%).

Тышкы баа коньюктурасынан көз карандылыкты сактоо факторунан тышкары, ички баа жагдайы көбүн эсе, айыл чарба секторунун түзүмдүк реформалары, өндүрүштүк потенциалды жана ата-мекендик товарлардын атаандаштыкка жарамдуулугун жогорулатуу, товар менен кызмат көрсөтүүнүн сурамы менен сунушунун ортосундагы теңдем, административдик түрдө белгиленүүчү тарифтер, мамлекеттик кирешенин келип түшүүлөрүнүн туруктуулугун жана теңдемделишин камсыз кылуу жана бюджеттик консолидация боюнча чаралар менен бирге финансылык жыл бою мамлекеттик чыгымдарды бир калыпта бөлүштүрүүнү камсыз кылуу сыяктуу факторлор менен аныкталат.

Инфляциянын өсүшүнө жол бербөө жана аны пландаштырылган коридордо кармап туруу үчүн ички базарда баалардын туруктуулугун камсыз кылуу боюнча чаралардын комплексин жүзөгө ашыруу улантылат. Мунай продуктуларына, азык-түлүк товарларына чекене баалар базарындагы жагдайга мониторинг туруктуу негизде жүргүзүлөт. Атаандаштыкты коргоо, кара ниет атаандаштыкты, баалык сөз байлашууну, базардын субъекттери өзүнүн үстөмдүк кылуучу абалын кыянаттык менен пайдаланууну, чайкоочулук кылып бааларды жогорулатууну табуу жана бөгөт коюу, продукцияны өндүрүүчүлөр менен түпкү колдонуучулардын ортосунда ортомчулук звенолорду кыскартуу боюнча иштер күчөтүлөт.

Дүйнөлүк товардык-чийки зат базарларындагы, инвестициялык саясаттагы жана мамлекеттик финансы секторундагы жагдай олуттуу өзгөргөн, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан тарифтик саясат кайрадан каралган учурда, инфляциянын иш жүзүндөгү мааниси белгиленген инфляциялык чектен да жогору болуп калышы мүмкүн.

6.3. Бюджеттик-салыктык саясат

Бюджеттик-салыктык саясат салык кирешесин жогорулатууга, жеңилдиктерди тартипке келтирүүгө жана бошотууга, бюджеттин тартыштыгын төмөндөтүүгө багытталат.

Жалпысынан 2014-2016-жылдарга салык саясаты туруктуу бойдон калат. Ошону менен бирге, 2013-2017-жылдарга орто мөөнөттүү фискалдык саясаттын Концепциясын иштеп чыгуунун алкагында, салык салууну жөнөкөйлөтүү жана салык жүгүн чарбакер субъекттердин ортосунда калыс бөлүштүрүү жагынан бизнес-чөйрөнү жана инвестициялык климатты жакшыртуу аркылуу экономикалык өсүштү стимулдаштыруу болот, анын бири КНСти төлөөчүлөр үчүн сатуудан салыкты этап боюнча азайтуу.

Бюджеттин параметрлерине айрым оңдоп-түзөтүүлөр Кыргыз Республикасы Бажы союзуна жана ЕврАзЭСтин Бирдиктүү Экономикалык Мейкиндигине кирүү шарттары биротоло аныкталгандан кийин киргизилиши мүмкүн.

Алдыдагы үч жылдык мөөнөткө салыктык жана бажы саясатынын негизги багыттары төмөнкүлөр:

- салык жана бажы кызматтарын модернизациялоону жана автоматташтырууну аяктоо, Борбордук Казыначылыкты кошкондо Кыргыз Республикасынын Финансы министрлиги менен алардын шайкеш келишин жана интеграцияланышын камсыз кылуу;

- чакан жана орто бизнести өнүктүрүүнү колдоого багытталган салык салуунун жөнөкөйлөтүлгөн системасын өркүндөтүүнү кошкондо, чакан жана орто бизнес үчүн атайын салыктык режимге карата ыкмаларды өнүктүрүү жана өзгөртүү боюнча мамлекеттин стратегиясын аныктоо, ыктыярдуу жана милдеттүү патенттин негизинде ишке ашырылуучу иштердин түрлөрүнүн тизмегин, анын ичинде патенттин наркын акырындык менен жогорулатуу, ошондой эле патенттердин түрлөрүн оптималдаштыруу жолу менен кайрадан карап чыгуу;

- КНСти жана сатуудан салыкты оптималдаштыруу жана бири-бирин кайталашын болтурбоо;

- жол инфратүзүмүн каржылоо үчүн кыймылдуу мүлккө салык салууну күйүүчү-майлоочу материалдардын акциздик салыгына которуу;

- колдонулуудагы салыктык жеңилдиктердин тутумун оптималдаштыруу, негизсиз берилген жеңилдиктерге жана бошотууларга тыюу салуу, ошондой эле салык салуудан кечүү үчүн болгон мүмкүнчүлүктөрдү жоюу;

- инновациялык иштерге дем берүү жана ачык-айкын иштеген жана салык төлөөнү туруктуу көбөйтүүчү ишканаларга фискалдык жеңилдиктерди берүү;

- айрым салыктарды жыйноону жергиликтүү бюджеттин пайдасына өткөрүп берүү менен бюджеттер аралык мамилелерди жана региондордун өнүгүүсүнө тиешелүү маселелерди мыйзамдуу чечүү;

- салыктык эсепке алууну, отчёттуулукту, бардык салык жол-жоболорун максималдуу жеңилдетүү жана аларды салык төлөөчүлөр үчүн ыңгайлуу жагынан карап чыгуу;

- салык сотун түзүү жана сотторду тиешелүү даярдоо үчүн шарттарды түзүү;

- бардык салык төлөөчүлөр тарабынан электрондук түрдө жана байланыштын электрондук каналдары боюнча салык отчётторун жана декларацияларын тапшырууга мүмкүнчүлүк берүү;

- салыктык текшерүүлөрдүн жол-жоболорун катуу регламенттөө жана тобокелдиктерди баалоонун негизинде текшерүү тутумдарын толук киргизүү.

Ошондой эле жеке керектөөнү жөнгө салуунун каражаты катары акциз салыгынын маанисин көбөйтүү боюнча сунуштар каралат.

Бюджеттик саясат төмөнкү милдеттерди чечүүгө багытталат:

- бюджеттин ресурстарын башкаруунун жана чыгашаларды оптималдаштыруунун натыйжалуулугун, атап айтканда, бюджеттин артыкчылыктуу эмес чыгымдарын кыскартуу жолу менен жогорулатуу;

- мамлекеттик милдеттенмелерди жана социалдык кепилдиктерди аткаруу;

- бюджеттик тартыштыкты азайтуу;

- акча-насыялык жана бюджеттик-салыктык саясаттарды тыгыз координациялоо жүргүзүүнү улантуу.

Мамлекеттик карызды башкаруу карыздын жүгүн акырындык менен азайтуу багытында, анын ичинде бир эле учурда тышкы карыз боюнча төлөөлөрдүн белгиленген графигин сактоо менен тышкы карыздарды кыскартуунун эсебинен ишке ашырылат. Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 22-мартындагы № 188 токтому менен бекитилген 2012-2014-жылдарга Кыргыз Республикасынын мамлекеттик карызын башкаруунун колдонулуудагы стратегиясынын алкагында жана мамлекеттик карыздын туруктуу деңгээлине жетүү, анын түзүмүн оптималдаштыруу жана мамлекеттик карызды натыйжалуу башкаруу үчүн негиз түзүү максатында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн саясаты төмөнкүлөргө багытталат:

- мамлекеттик карызды өз убагында тейлөө;

- мамлекеттин артыкчылыктарына ылайык тышкы насыяларды жана гранттарды тартуу;

- 35%дын деңгээлинде бардык жаңы тышкы карыздар үчүн минималдуу жеңилдиктердин (грант-элемент) деңгээлинин сакталышын камсыз кылуу;

- карызды кайра түзүмдөштүрүүгө берүү, своп-операцияларды өткөрүү (карызды активдерге, өнүгүүгө ж.б. алмаштыруу), ошондой эле аны эсептен чыгаруу же грантка кайра өзгөртүү тууралуу маселелерди кароо боюнча эки тараптуу форматта насыя берүүчү өлкөлөр менен эки тараптуу сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү жолу менен тышкы карыздын деңгээлин азайтууга карата иш-чараларды жүргүзүү.

6.4. Инвестициялык саясат

Инвестициялык саясаттын негизги максаты Кыргыз Республикасынын инвестициялык климатынын жагымдуулугун жогорулатуу жана инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу болуп саналат.

Туруктуулук, анын ичинде, саясий, укуктук, экономикалык жана социалдык туруктуулук инвестицияларды тартуу үчүн негиз салуучу фактор болуп саналат.

Инвестициялык саясат уруксаттамалардын, текшерүү органдарынын, мамлекет тарабынан көрсөтүлүүчү кызматтардын санын кыскартуу аркылуу бизнестин ишине мамлекеттик кийлигишүүсүн минималдаштыруу менен өлкөнүн экономикасынын артыкчылыктуу тармактарына инвестицияларды тартууга багытталат. Акырындык менен мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизмдери киргизилет жана өлкөнүн экономикасынын инфратүзүмүн жакшыртууга багытталган сынамык долбоорлорду ишке ашыруу пландаштырылууда.

2014-жылы инвестициялык саясат төмөнкү эки артыкчылыктуу багытка топтолот:

1) Төмөндөгүлөр аркылуу мамлекеттик инвестициялык саясаттын натыйжалуулугун арттыруу:

- институттук потенциалды жогорулатуу;

- так маалыматка жетүүнү жакшыртуу (бул өлкөнүн региондук жана тармактык белгилери боюнча инвестициялык артыкчылыктарына жыл сайын изилдөөлөрдү жүргүзүү; иштеп жаткан жана пландаштырылган инвестициялык долбоорлор боюнча бирдиктүү маалыматтык базаны түзүү; Интернет аркылуу аталган базага потенциалдуу инвесторлордун ачык кеңири тилкеден жетишүүсүн камсыз кылуу; пландаштырылган жана иштеп жаткан долбоорлордун потенциалдуу пайдалары тууралуу жергиликтүү калкка маалымдоо);

- төмөнкүдөй демилгелер аркылуу мыйзамдардын туруктуулугун түзүү: (а) туруктуу жана жагымдуу укуктук режимди тандап алууга инвестордун укугунун жазылышын тактоо жагынан мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү; (б) мыйзам өзгөртүлгөн учурда мыйзам алдындагы ченемдик укуктук актыларды кабыл алуу жолу менен кыйла жагымдуу режимди тандап алууга инвестордун укугун ишке ашыруунун тартибин иштеп чыгуу; (в) инвестордун абалын начарлатуучу ченемдик актыларды кабыл алууга мыйзамдык чектөөлөрдү киргизүү; (г) алып коюунун жана компенсациялоонун калыс механизмдери каралган мүлктү мамлекет тарабынан мажбурлап алып коюу үчүн так негиздемелерди мыйзамдык белгилөө;

- инвестициялык процессти камсыз кылуунун кадрдык потенциалын жогорулатуу төмөнкүлөр аркылуу чечилет: (а) инвестициялык саясатты иштеп чыгууга жана инвестицияларды жылдырууга катышып жаткан кызматкерлердин кадрдык потенциалын үзгүлтүксүз жогорулатуу түзүмүн уюштуруу; (б) инвестицияларды тартуу боюнча мыкты чет өлкөлүк агенттиктердин тажрыйбасын үйрөнүү боюнча иш-чараларды уюштуруу; (в) кадрларды кайра даярдоого билим берүү тутумунда мамлекеттик тапшырыктарды жайгаштыруунун механизмдерин иштеп чыгуу жана киргизүү.

2) Төмөнкүлөр сыяктуу чаралар аркылуу инвестицияларды тартуунун жана колдоонун механизмдерин түзүү:

- жеңилдиктерди жана түрткү берүүлөрдү алуу үчүн долбоорлорду аныктоонун критерийлерин иштеп чыгуу;

- инвестициялардын көлөмү, аймак, экономиканын сектору критерийлери боюнча инвестициялык түрткү берүүнүн картасын (ИТК) иштеп чыгуу:

- ИТКнын негизинде инвестициялык жеңилдиктерди берүүнүн тартибин жөнгө салуучу ченемдик укуктук актыларды иштеп чыгуу;

- берилген түрткү берүүлөр боюнча инвестициялык маалымдамаларды иштеп чыгуу жана таркатуу;

- инвестициялык визаны алуу үчүн талап кылынган чектик сумманы азайтуу;

- инвесторлордун ишин баалоонун жана жыл сайын, мисалы, «Жылдын инвестору» наамын ыйгаруу аркылуу аларды колдоонун системасын иштеп чыгуу жана киргизүү.

6.5. Инновациялык саясат, экологиялык коопсуздук

Бизнесте инновацияларды колдонуу фактору боюнча Кыргызстан дүйнөнүн 144 өлкөсүнүн арасында 127 орунда[16] турат жана бул көрсөткүчтүн начарлашы уланууда (2008-жылы 122 орун).

2011-жылы технологиялык инновацияларды иштеп чыгууну жана республиканын өнөр жайында ишке киргизүүнү болгону 38 ишкана - иштегендердин 2%ы (2011-жылы 48 ишкана - 2,4%) жүзөгө ашырган. Кыйла активдүү инновациялык иш 2011-жылы тамак-аш азыктарын өндүрүүдө - 14 ишканада, электр энергиясын, газды жана сууну өндүрүү жана бөлүштүрүүдө - 3, металлургия өндүрүшүндө жана даяр металл буюмдарын өндүрүүдө - 4, металл эмес башка минералдык өнүмдөрдү өндүрүүдө - 4, текстиль-тигүү өндүрүшүндө - 4 ишканада белгиленген.

Бишкек шаарынын жана Чүй облусунун өнөр жайлары өнүккөн зоналарында инновациялык процесстер 29 ишканада кыйла активдүү киргизилүүдө (инновациялык-активдүү ишканалардын жалпы санынын 76,3%ы). Ошол эле учурда 2011-жылы Баткен облусунда жана Ош шаарында бир дагы ишкана тарабынан өндүрүш процессинде инновация киргизилген эмес.

Инновациялык-активдүү ишканалар менен өндүрүмдүн 71 жаңы түрү өздөштүрүлүп жана чыгарылып жатат, анын ичинен 44ү суусундуктарды жана тамекини кошкондо тамак аш азыктары өндүрүшүнө туура келет. Алардын арасында кургак камкаймак, алкоголдук жана алкоголсуз ичимдиктердин жаңы түрлөрү, жемиш жана жашылчалардан жасалган ширелер, тез даярдалуучу кесме бар. Ошондой эле центрифуганын, плазма экстракторлордун, ийне кесүүчүлөрдүн, фоторелердин түрлөрү, балдар эмеректердин жаңы түрлөрү, бала бакчалар үчүн эмеректер, мех буюмдары өздөштүрүлгөн.

Өнөр жайда технологиялык инновацияларга сарптоолор анча көп эмес жана ата-мекендик экономиканын негизги өндүрүштүк фонддорун жаңыртууга жана принциптүү жаңы атаандаштыкка жөндөмдүү продукцияны өндүрүүнү кеңейтүүдө болгон реалдуу муктаждыктарына ачык эле туура келбейт. 2011-жылы сарптоолор технологиялык инновацияларга 505,0 млн. сомду, маркетингдик инновацияларга - 0,2 млн. сомду түздү. Жогоруда баяндалгандардан улам республиканын ишканаларына инновацияны жайылтуу өтө төмөндүгүн жана туруктуу экономикалык өсүштүн керектөөлөрүнө туура келбестигин белгилөө керек.

Инновацияларды түзүү бул насыя берүүчү же «карызга» каржылоону талап кылган чыгымдуу процесс, ошондой эле венчурдук каржылоонун өнүкпөгөндүгү, жаңы технологияларды колдоонун жана ишке киргизүүнүн мамлекеттик тутумунун жоктугу менен бирге изилдөөлөр үчүн жеке каражаттардын жоктугунан ата-мекендик ишканалар үчүн инновацияларды түзүүгө мүмкүнчүлүк болбой жатат.

Ушул проблемаларды эске алуу менен, артыкчылыктуу багыттар болуп төмөнкүлөр аныкталган:

- инновациялык ишти өнүктүрүү жана ИМ обьекттерин пайдалануу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;

- энергия үнөмдөөчү жана энергиялык натыйжалуу технологияларды кошкондо, инновациялык ишти өнүктүрүү жаатында чечимдерди натыйжалуу кабыл алууга көмөк көрсөтүүчү тутумду түзүү;

- инновациялык иш чөйрөсүндө жана ИМ обьекттеринде укуктарды коргоо үчүн ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү;

- ИМ жана инновациялык иштин ролу жана мааниси жөнүндө окутуу, квалификацияны жогорулатуу жана коомчулукка маалымдоо үчүн шарттарды түзүү.

Бул багыттарды жылдыруу үчүн Кыргыз Республикасынын Өкмөтү төмөнкү чараларды ишке ашырууга ниеттенүүдө: (а) технологияларды инновациялык, энергия үнөмдөөчү, энергиялык натыйжалуу технологиялардын катарына киргизүү критерийлерин иштеп чыгуу; (б) инновациялык, энергия үнөмдөөчү, энергиялык натыйжалуу технологиялардын реестрин түзүү; (в) өнөр жайдын муктаждыгынын жана иштеп чыгуулардын тизмегин (реестрин) түзүү; (г) инновациялык технологияларды издөө, тандоо жана маркетинг жүргүзүү боюнча кызматтарды көрсөтүү; (д) өлкөдө экономиканын калыптанышына көмөк көрсөтүүчү инновациялык иштин абалына комплекстүү талдоо жүргүзүү; (е) инновациялык өнүктүрүү жаатындагы ата-мекендик статистикалык көрсөткүчтөрдү дүйнөлүк стандарттарга адаптациялоо боюнча сунуштарды иштеп чыгуу жана киргизүү; (ж) инновацияларды өнүктүрүү жана технологиялардын трансфери боюнча программанын долбоорун иштеп чыгуу жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн кароосуна киргизүү; (з) инновациялык өнүктүрүү маселеси боюнча максаттуу аудитория жана башка кызыкдар жактар үчүн окутууну жана тренингдерди өткөрүү; (и) «жашыл» инновациялар маселеси боюнча маалыматтык-билим берүү иш-чараларын өткөрүү.

Экологиялык коопсуздукту камсыздоо үчүн төмөндөгү багыттар артыкчылыктуу болуп саналат:

- курчап турган чөйрөнү коргоону жана жаратылышты пайдаланууну мамлекеттик башкаруунун системасын реформалоо;

- экономикалык ишке тийгизген экологиялык терс кесепеттердин зыяндуу таасирин азайтуу жана минималдаштыруу;

- биологиялык көп түрдүүлүктү сактоо жана климаттын өзгөрүү шарттарында жаратылыш экосистемаларын калыбына келтирүү;

- аз көмүртектүү өнүгүүнүн принциптерин алга жылдыруу.

Ушул багыттар 2013-2017-жылдар мезгилинде Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясындагы иш-чараларды жүзөгө ашыруу аркылуу жылдырылат.

6.6. Реалдуу секторду өнүктүрүү

6.6.1. Айыл чарба

Айыл чарба тармагын өнүктүрүүнүн негизги максаты - өндүрүштүн өсүшүнө шарттарды түзүү, продукциялардын сапатын көтөрүү жана өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо. Айыл чарбасын өнүктүрүү төмөндөгү артыкчылыктуу багыттарда топтоштурулат: (а) айыл чарбасын башкаруунун натыйжалуу системасын түзүүгө жана кадрларды даярдоого, айыл чарба өндүрүшүн топтоштуруу үчүн өбөлгөлөрдү түзүүгө; (б) агрардык өнөр жай продукцияларын өндүрүүнүн өсүшүн жана экспорттоону колдоого; (в) айыл чарба өндүрүшүн тейлөө кызматтары менен камсыздоого; (г) суу жана жер ресурстарын сарамжалдуу пайдалануунун натыйжалуулугун жогорулатууга.

Агрардык өнөр жай продукциясын өндүрүүнүн жана экспорттоонун өсүшүн колдоо үчүн кооперативдерди жана кластерлерди, ирилештирилген фермердик чарбаларды өнүктүрүү боюнча иш-чаралардын комплекстери аткарылат: ар бир облуста мамлекеттик-жеке өнөктөштүк механизмин пайдаланып, келечектүү кооперативдерди түзүү үчүн колдоо көрсөтүү («өсүү чекити»); агрардык кластерлерди ишке киргизүү боюнча иш-чаралар жүзөгө ашырылат; менчигинде же башкаруусунда олуттуу жер аянты, башы көбүрөөк мал (болжол менен: өсүмдүк өстүрүү секторунда 100 гектардан кем эмес жери, мал чарбасында - 500дөн кем эмес кой, эчки жана 300дөн кем эмес бодо малы) болгон айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө артыкчылыктуу колдоо көрсөтүлөт. Айыл чарба продукциясын экспорттоонун географиясын кеңейтүү үчүн агрардык өнөр жай комплексинин продукциясын тышкы базарга жылдырууну колдоо боюнча чаралардын пакети иштелип чыгат жана кабыл алынат; Россия жана Казакстандын региондорунун мамлекеттик администрациялары менен Кыргыз Республикасынан айыл чарба продукциясын экспорттоо боюнча макулдашууларга жетишилди.

Айыл чарба өндүрүшүн тейлөө кызматтары жана базар инфратүзүмү менен камсыздоо үчүн чаралардын төмөнкүдөй комплекси ишке ашырылат: ветеринарияны өнүктүрүү жана өсүмдүктөрдү коргоо жана жеке ветеринарияга колдоо көрсөтүү үчүн: (а) жаныбарларды (малды) идентификациялоо программасы жана механизми иштелип чыкты; (б) ветеринардык кызмат көрсөтүүлөрдү жеке ветеринардык кызматтардын гана көрсөтүүсү боюнча ченемдик талаптар иштелип чыкты жана кабыл алынды; (в) өсүмдүктөрдү жана жаныбарларды коргоо боюнча практикалык иш-чаралардын комплекси жүргүзүлгөн; (г) адистештирилген мал союу ишканасы аркылуу өтпөгөн этти базарга киргизүү үчүн тыюу салууну акырындап киргизүү, жаныбарларды эмдетүүдөн баш тарткан, жаныбарлардын кооптуу ылаңдарын жашыргандыгы ж.б. үчүн фермерлердин жоопкерчиликтерин жогорулатууга ченемдик укуктук база даярдалган; (д) Бажы союзунун өлкөлөрүндө кабыл алынган ушундай документтерге техникалык регламенттерди шайкеш келтирүү боюнча практикалык иштер жүргүзүлдү.

Өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жана мал-чарбасынын азыктуулугун арттырууга, өсүмдүктөрдү жана жаныбарларды коргоону жакшыртууга үрөн өстүрүүчү жана асыл тукум чарбаларынын өндүрүштүк потенциалын чыңдоо, асыл тукум малды эсепке алууну жакшыртуу, агро технологияны өнүктүрүүнү колдоо боюнча чаралар көмөк көрсөтөт. Ал үчүн Селекциялык- асыл тукум жана айыл чарба жаныбарларын жасалма уруктандыруу иштерин уюштуруу жана координациялоо боюнча борбор түзүлөт. Үрөндөрдүн жана асыл тукум малдын жана материалдардын туруктуу иштөөчү базарын түзүүгө көмөк көрсөтүлөт. Ошондой эле айыл чарба өндүрүүчүлөрүнө жогорку өнүмдүү үрөн жана асыл тукум материалдарын сатып алгандагы чыгымдарынын бөлүгүн компенсациялоо механизми жана адистештирилген чарбалык үрөн жана асыл тукум фондун жаңыртуу үчүн колдоо фонду түзүлөт.

Товардык-тейлөөчү кооперативдерди өнүктүрүү кооперативдик мамилелердин потенциалдуу катышуучуларынын менчигин жана кызыкчылыктарын коргоо жагынан мыйзамдарды жакшыртуу менен колдоого алынат. Өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшүн камсыз кылган жана жаңы иш орундарын түзүүчү айыл чарба кооперативдерин, экспортко багытталган кластерлерди биринчи кезекте мамлекеттик колдоонун жол-жоболору иштелип чыгат.

Суу жана жер ресурстарын натыйжалуу пайдаланууну жогорулатуу үчүн суу чарба объекттерин куруу жана жаңы сугат жерлерди өздөштүрүү ишке ашырылат (мелиорация системасын өнүктүрүүнүн инвестициялык программасын ишке ашыруу); «Ички чарбалык сугат - 2» (Дүйнөлүк Банк) долборун ишке ашыруу улантылат.

Экспорт үчүн органикалык айыл чарба технологияларын колдонуу менен экологиялык жактан таза өсүмдүк өстүрүүнүн продукциясын өндүрүүнүн өсүшүнө көмөк көрсөтүү маанилүү багыт болуп калат. Кыргызстан «жашыл экономика» принциптеринде түзүлгөн айыл чарба өндүрүшүнүн уюмуна кошулат. Айыл чарба азыктары менен чайкоочулуктун тобокелдиктерин азайтуу үчүн айыл чарба өндүрүмдөрүнүн дүң жана чекене соода жүргүзүүчү базарларына мониторинг жүргүзүүнүн механизмдери жана мамлекеттик сатып алуулар, товардык интервенциянын жардамы менен бааларды турукташтыруунун механизмдери түзүлөт.

Кабыл алынган чаралар айыл чарбанын туруктуу өсүшү үчүн базаны түзүүгө көмөк көрсөтөт. 2014-жылы айыл чарбасынын, аңчылыктын жана токой чарбасынын продукцияларын дүң өндүрүү 203,1 млрд. сомго, ал эми реалдуу өсүштүн темпи 2,0%дын деңгээлинде, ИДПнын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы 16,1%га болжолдонот, ал эми ИДПны өстүрүүгө болгон салым өсүмдүк өстүрүүчүлүктө- 2,7%га жана мал чарбасында- 1,2%га өсүшүнүн эсебинен 0,33 пайыздык пунктту түзөт.

Айыл чарба өндүрүшүнүн түзүмү негизинен өсүмдүк өстүрүүчүлүк жана мал чарбачылык азыктары менен тиешелүү түрдө 53,7% жана 44,9% салыштырма салмакта берилген.

16-таблица

2013-2014 - жылдарда айыл чарбасында өсүү темпинин динамикасы, пайыз менен

2014-жылы өсүмдүк өстүрүүчүлүктө болжолдонгон өсүш темпи пайдаланылбаган айдоого жарактуу жерлерди кыскартуунун, айыл чарба багытындагы жердин күрдүүлүгүн калыбына келтирүүнүн жана өзгөчө коркунучтуу зыянкечтерге, илдеттерге, отоо чөптөргө каршы коргоочу иш-чаралардын комплексин жүргүзүүнүн, дыйканчылык тармагында жагымдуу агрохимиялык жана фитосанитардык жагдайды түзүүнүн, кылкандуу дан өсүмдүктөрүнүн себилүүчү кондицияга туура келген үрөндөрүнүн салыштырма салмагын көбөйтүүнүн, айыл чарбасынын материалдык-техникалык базасын жакшыртуунун, жер реформаларын тереңдетүүнүн, жайытты сарамжалдуу пайдалануунун, техникалык өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун, жазгы талаа жумуштарын өз учурунда жүргүзүүнүн, айдоо аянтынын түзүмүн оптималдаштыруунун, үрөндөрдүн сортторун жакшыртуунун, машина-трактордук паркты жаңыртуунун эсебинен менен камсыз кылынат. Өсүш негизинен өндүрүштү: айдоо аянтынын 1,7 миң гектарга көбөйүүнүн эсебинен дан өсүмдүктөрүн 2,6%га; айдоо аянтынын 1,5 миң гектарга көбөйтүүнүн жана түшүмдүүлүгүн жогорулатуунун эсебинен кант кызылчасын - 3,3%га; пахтаны - 2,7%га жана тамекини - 7,8%га; айдоо аянтын 6,4 миң гектарга көбөйтүүнүн эсебинен май алынуучу өсүмдүктөрдү - 14,3%га, картошка жана жашылчалардын айдоо аянттарын 1,9 миң гектарга жана 1,2 миң гектарга көбөйтүүнүн эсебинен тиешелүү түрдө 3,0%га жана 4,5%га көбөйтүүнүн эсебинен камсыздалат.

Мал чарба азыктарын өндүрүүдө реалдуу өсүшү малдын башын көбөйтүү, зоотехникалык, ветеринардык тейлөө тарамдарын жана жеке ветеринардык кызматтарды кеңейтүүнүн эсебинен селекциялык асыл-тукум иштерин жогорулатуу жолу менен камсыздалат. Тирүү салмакта этти өндүрүүнүн өсүшү 1,1%га болжолдонууда, бул мурунку жылга салыштырганда 3,8 миң тоннага, сүт продукциялары - 23,5 миң тоннага көбөйүү менен 1,7%га, жумуртка - 0,3%га жана жүн - 2,0%га көбөйөт.

2014-жылы айыл чарба өндүрүшүнүн максаттуу көрсөткүчтөрүнө жетишүү үчүн төмөндөгү өбөлгөлөр таасир этет:

- 2011-2012-жылдарда ишке ашырылган «Фермерлерге арзан кредит» жана «Фермерлерге арзан кредит-2» программалары боюнча, анын алкагында 1,3 млрд. сомдон көбүрөөк берилген жеңилдетилген насыялардын натыйжасы;

- 2013-жылы «Айыл чарбасын каржылоо» долбоорун ишке ашыруу, ага ылайык 2013-жылдын 1-июнуна карата жалпы суммасы 2176,6 млн. сом болгон 10670 насыя берилген, анын ичинен 1916,4 млн. сом суммасындагы 9040 насыя мал чарбасына, суммасы 243,4 млн. сом болгон 1623 насыя өсүмдүк өстүрүүчүлүккө жана суммасы 16,8 млн. сом болгон 7 насыя айыл чарба азыктарын агрокайра иштетүүгө берилген.

- «Кытай Эл Республикасынын Өкмөтүнүн грантынын чегинде Кыргыз Республикасына берилүүчү 30,0 млн. юань суммасына тракторлорду лизингге берүү жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 11-июлундагы № 382 токтомуна ылайык төрт линия боюнча: Кытай гранты, Кытай мамлекеттик өнүктүрүү банкы (КМӨБ), «Айыл банк» ААКсынын Дүйнөлүк банк менен биргелешкен агробизнеске жардам көрсөтүү программасы жана Түрк насыясы тарабынан 2011-жылдан баштап 891 даана айыл чарба техникасы берилди, акыркы насыянын алкагында үстүбүздөгү жылы Минск трактор заводунан 225 даана трактор сатып алынды, анын ичинен 180,0 даанасы берилип бүттү. 2013 - жылдын 28-майына карата бардык төрт линия боюнча 261 даана айыл чарба техникасы берилди;

- күйүүчү майлоочу материалдарга жетишүүгө жеңилдиктерди берүү боюнча мамлекеттик колдоо көрсөтүү уланууда.

Айыл чарба тармагы республиканын дээрлик бардык региондорунда бар. Маанилүү бөлүгүн Ысык-Көл (12,6%) Жалал-Абад (18,4%), Ош (19,7%) жана Чүй (23,2%) облустары ээлейт.

Бул сектордо негизги тобокелдиктер жагымсыз жаратылыш-климаттык шарттар, анын ичинде суу ресурстарынын жетишсиздиги; минералдык жер семирткичтердин сапатынын төмөндөшү жана тартыштыгы; айыл чарба өсүмдүктөрүнүн үрөндөрүнүн жетишсиздиги; айыл чарба техникасынын жетишсиздиги жана сапатынын канааттандырбаган деңгээли; КММ жана отунга баалардын белгисиздиги; кыш мезгилине тоютту жетишсиз даярдоо; канааттандыраарлык эмес эпизоотиялык кырдаал; өндүрүүчү үчүн жагымсыз рынок бааларынын өзгөрүшү болуп саналат.

6.6.2. Өнөр жай

Өнөр жай өндүрүшүн өнүктүрүү максатында бизнес жүргүзүү үчүн тоскоолдуктарды жоюу, ар кандай текшерүүлөрдү кыскартуу, салык жүгүн жеңилдетүү жана ишкердикти өнүктүрүүгө дем берүү жолу менен чарбакер субъекттердин ишин активдештирүү үчүн максималдуу жагымдуу шарттар түзүлөт.

Өнөр жайдагы болуп жаткан проблемаларды чечүүгө комплекстүү мамиле түзүү үчүн 2013-2015-жылдарга Кыргыз Республикасынын иштетүүчү өнөр жайын өнүктүрүүнүн программасы иштелип чыккан жана кабыл алынган (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 14-мартындагы № 133 токтому), анда өнөр жай саясатынын - сооданын өнүгүүсү, жагымдуу салык климатын камсыз кылуу, инвестицияларга, экспортко жана кооперацияга көмөк көрсөтүү, ата - мекендик чийки заттарды кайра иштетүүнү өнүктүрүүгө дем берүү, кадрларды даярдоо, изилдөөлөрдү, иштеп чыгууларды жана инновацияларды илгерилетүү, коомдук уюмдардын ж.б. ролун күчөтүү сыяктуу негизги стратегиялык багыттары аныкталган.

Өндүрүштүн кубаттуулуктарын натыйжалуу колдонуу жана республиканын өнөр жай потенциалын андан ары өнүктүрүү максатында токтоп турган ишканалар, катышуунун мамлекеттик үлүшү бар ишканалар, иштеп жаткан ишканалар жана жаңы өндүрүштү ишке киргизүү боюнча иш-чаралардын планы ишке ашырылат.

Жагымдуу шарттарды түзүүгө, тармактын атаандашууга жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга, калктын жумуштуулугун камсыз кылууга багытталган 2013-2015-жылдарга текстиль жана тигүү өндүрүшүн өнүктүрүүнүн программасын (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2013-жылдын 6-мартындагы № 123 токтому) ишке ашыруу улантылат. Тигүү тармагынын республиканын экономикасы үчүн маанилүүлүгү өндүрүүнүн жана экспорттун олуттуу көлөмү менен гана эмес, баарынан мурда социалдык жактан маанилүүлүгү менен да шартталган. «Технополис» текстиль жана тигүү өндүрүшү үчүн» долбоору 2013-2017-жылдарга Кыргыз Республикасын Туруктуу өнүктүрүүнүн улуттук стратегиясында (Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 21-январындагы № 11 Жарлыгы) артыкчылыктуу инвестициялык долбоор катары белгиленген. Жеңил өнөр жайынын экологиялык жактан коопсуз жана экономикалык жактан максатка ылайыктуу объектиси катары 5 гектар аянтка Технополисти куруу 10 миңге жакын иш орундарын түзүүгө, өндүрүштүн жаңы деңгээлине чыгууга, продукция чыгаруунун көлөмүн көбөйтүүгө, ага ылайык республиканын бюджетине чегерүүлөрдү жүргүзүүгө жана өнөр жай өндүрүшүн диверсификациялоого мүмкүндүк түзөт.

«Чайна Петроль Компани «Джунда» мунай кайра иштетүү заводу ЖЧКсын жана Токмок мунайды кайра иштетүүчү заводун пайдаланууга киргизүү жана көлөмдөрүн өстүрүү кошумча 1000 жумуш орунун түзүүгө, экономика тармактарына жана калкка КММны үзгүлтүксүз берүүнү камсыз кылат.

Негизги фонддорду жаңыртуу процессине дем берүүгө лизингдик операция боюнча берүүлөрдү кошумча нарк салыгынан жана сатуудан салыктан бошотууга көмөк көрсөтөт. Продукциялардын заманбап түрлөрүн өндүрүүгө инвесторлорду, жаңы технологияларды тартуу үчүн экспорттук-өнөр жай зонасын түзүү пландалууда.

Бажы союзунун ченемдерин жана талаптарын ишке киргизүү менен байланышкан соода шарттарын өзгөртүү Бажы союзуна мүчө өлкөлөрдүн техникалык регламенттерин Кыргызстандын аймагында колдонуу максатында стандартташтыруу боюнча эл аралык келишимдерди түзүүдө эске алынат. Сыноочу лабораторияларды модернизациялоо боюнча иштер жүргүзүлөт.

Энергетиканы өнүктүрүү үчүн 2012-2017-жылдары электр энергетикасын орто мөөнөттүү өнүктүрүүнүн стратегиясында (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдагы 28-майындагы № 330 токтому) каралган иш-чаралар жүзөгө ашырылат.

Натыйжада 2014-жылга өнөр жай секторунда[17] иштеп жаткан өнөр жай ишканаларынын туруктуу иштешинин эсебинен жана жаңы кендерди пайдаланууга киргизүүнүн эсебинен өндүрүштүн көлөмүнүн реалдуу өсүшү 12,5%га болжолдонууда. ИДПнын жалпы көлөмүндө 16,6% салыштырма салмагы менен ИДПнын өсүшүнө карата оң салым 2,24 пайыздык пунктту түзөт. Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканаларды кошпогондо, өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү 3,8% деңгээлинде болжолдонууда.

17-таблица

Өнөр жай тармактарында өсүү темпинин динамикасы, өткөн жылга карата пайыз менен

(1) Өнөр жай продукциясын өндүрүүдө (78,8%) эң жогорку салыштырма салмагы менен иштетүү өнөр жайында реалдуу өсүш 15,6%га болжолдонууда, ал төмөнкүлөрдүн эсебинен камсыздалат:

- өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү салыштырма салмагы 40,0%ды түзө турган металлургия өндүрүшү (өсүш 25,1%га): (а) Кумтөр кенин иштетүүчү ишканаларда ишти активдештирүү, мында өсүш көлөмү 26,0%га болжолдонот; (б) «Кыргызалтын» ААКда өндүрүш көлөмүнүн 8,4%га көбөйтүү; (в) Бозымчак кенин ишке киргизүү;

- металл эмес башка минералдык продукцияны өндүрүү (6,6%га өсүш), өнөр жайдын жалпы көлөмүндөгү анын салыштырма салмагы 8,6%ды түзөт: (а) айнек такталарын чыгаруунун көлөмү 2012-жылга салыштырганда 1,4 эсе өсө турган жана 18,0 млн. кв. метрге жете турган «Интергласс» ЖЧКнын өндүрүштүк көлөмүн өстүрүү; (б) цемент жана асбестоцемент буюмдарын өндүрүүнүн өсүшү «Түштүк-Кыргыз Цемент» ЖАКтын, «Курулуш материалдарынын түштүк комбинаты» ЖЧКсынын, «Кант цемент заводу» ААКнын, «Ак-Сай Цемент» ЖЧКнын кубаттуулуктарын өнүктүрүүнүн эсебинен болжолдонууда, бул ички рыноктун цементке болгон керектөөсүн толук жабууга мүмкүндүк берет;

- реалдуу өсүшү 5,0%га болжолдонгон текстиль жана тигүү өндүрүшүнүн туруктуу иштөөсү (өнөр жайынын жалпы көлөмүндө салыштырма салмагы - 7,3%). Текстиль - тигүү өндүрүшүндөгү эң чоң салыштырма салмакты тигүү өндүрүшү ээлейт (80,0%дан ашык), мында ич кийим, тор кийим, машина же кол менен токулган свитер, жемпер, пуловер, кардиган, жилет жана ушуга окшош кийимдерди өндүрүүнүн өсүшүнүн эсебинен 5,3%га өсүш болжолдонууда. Орточо өсүштүн болжолу Бажы союзуна кирүү шарттарында товарларды экспорттоодогу мүмкүн болгон тобокелдиктер менен шартталган;

- суусундуктар менен тамекини кошкондо тамак-аш азыктарын өндүрүүдө, аларды чыгаруунун реалдуу өсүшү (салыштырма салмагы - 14,4%), мында кантты - 3,5%га, этил спиртин - 10,0%га, май, тоң май азыктарын - 8,4%га, сүт азыктарын- 8,8%га, нан азыктарын - 11,9%га, ун-акшак азыктарын - 35,5%га, эт азыктарын - 38,7%га, алкоголсуз суусундуктарды - 6,3%га өндүрүүнүн эсебинен өсүш 6,0%га болжолдонууда;

- Кара-Балта жана Токмок шаарларындагы нефтини кайра иштетүүчү заводдорду ишке киргизүүнүн жана кубаттуулуктарын көбөйтүүнүн эсебинен мунай продуктуларын өндүрүүнүн көлөмүн 17,0%га көбөйтүү;

- электр, электрондук жана оптикалык жабдууларды өндүрүүчү ишканалардын туруктуу иштеши аз кубаттуулуктагы трансформаторлорду, чыңалуу лампаларын өндүрүү; машиналарды жана жабдууларды (3,0%га), целлюлоза-кагаз өндүрүшү, басма иши (4,0%га), резина жана пластмасса буюмдарын (1,2%га), химиялык өндүрүштөрдү (4,2%га), транспорттук каражаттарды жана жабдууларды (5,7%га) ж.б. өндүрүүнүн эсебинен (1,4%га) болжолдонууда.

(2) 2014-жылга карата электр энергиясын, газды жана сууну (салыштырма салмагы 16,2%) өндүрүүдө жана бөлүштүрүүдө 2013-жылы күтүлгөн көрсөткүчтөрдүн деңгээлинде болжолдонуп жатат. Бул тармакта тобокелдиктердин негизги фактору суунун азаюу мезгилинин келиши болуп саналат.

Токтогул гидротүйүнүнүн айрылышында суунун агып келишинин орточо көп жылдык агуусун эсепке алуу менен эсептелген электр энергиясын иштетип чыгаруу 14364,0 млн. кВт/с деңгээлинде болжолдонууда, электр энергиясын иштеп чыгарууну азайтуунун, жылуулук энергиясын иштеп чыгаруунун көлөмдөрүн сактоонун жана сатып алма газдын көлөмүн көбөйтүүнүн эсебинен заттык көлөмдүн индекси 99,5%ды түзөт.

Электр энергиясынын экспорту 500,0 млн. кВт/с көлөмүндө болжолдонууда, бул 2012-жылга салыштырганда дээрлик 3 эсеге аз.

2014-жылы Кыргыз Республикасына жаратылыш газынын келиши 400,0 млн.м3 көлөмүндө болжолдонууда, 2013-жылы күтүлгөнгө салыштырганда 14,3%га көп.

Энергетика секторун өнүктүрүү саясаты реформаларды ишке ашыруу үчүн артыкчылыктуу төрт багытка топтолгон:

- энергетика секторун өнүктүрүүнү жөнгө салууну өркүндөтүү (тариф саясатын реформалоо, энергетика секторун реформалоо);

- энергияны үнөмдөөнү стимулдаштыруу үчүн шарттарды түзүү (энергияны үнөмдөөнү реформалоо);

- энергиянын кайра жаралуучу булактарын өнүктүрүү;

- энергетика секторун туруктуу өнүктүрүү жана экологиялык коопсуздуктун ченемдерин сактоо (экспортко багытталган энергетиканы реформалоо).

(3). 2014-жылы кен казуу өнөр жайында (өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүндөгү салыштырма салмагы 5,0%) өндүрүштүн көлөмүнүн өсүшү 5,9% деңгээлинде, анын ичинде отун-энергетикалык пайдалуу кендерди казуу 1,9%га, башка кендерди казуу 10,5%га болжолдонот. Көлөмдөрүнүн өсүшү төмөнкүлөрдү казып алууну: (1) 2016-жылга карата 700 миң тоннага чейин Бишкек шаарынын ЖЭБине кыргыз көмүрүн ташып келүүнү көбөйтүү менен күз-кыш мезгилинен өтүүдө ички базарда кыргыз көмүрүн сатуунун жетишилген көлөмү менен аныкталуучу казып алуунун жетишилген көлөмүн сактоонун жана жыл сайын 50-100 миң тоннага өстүрүүнүн, көмүрдү, лигнитти, чым көңдү 4,3%га көбөйтүүнүн эсебинен жетишилет, бул болсо тармак боюнча 1200 миң тонна көлөмдө продукцияны өндүрүүгө жетишүүгө мүмкүндүк берет; (2) темир бетон продукциясын, бетонду, курулуш аралашмасын, кум блокторун, полимер кумдуу черепицаны чыгарууга адистешкен ишканалар тарабынан суроо-талаптын өсүш эсебинен гранулдарды, майдаланган таштарды, шагылды, же талкаланган таштарды 6,3%га, топуракты жана каолинди 18,2%га, жаратылыш кумун-4,6%га көбөйтүүнүн эсебинен жетишилет.

Республиканын бардык региондорунда өнөр жай продукцияларынын заттык көлөмүнүн өсүшү болжолдонууда. Өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмүнө негизги салымды салт болуп калгандай Чүй (39,6%), Ысык-Көл (20,9%), Жалал-Абад (10,4%) облустары жана Бишкек шаары (20,1%) кошот, алардын суммалык үлүшү 91,0%ды түзөт. Ысык-Көл жана Чүй облустарында өнөр жай продукциясын өндүрүүнүн көлөмүнүн өсүшү Кумтөр кенин иштетүү боюнча ишканалардын иштерин активдештирүүнүн, ал эми Жалал-Абадда Бозымчак кенин ишке киргизүүнүн эсебинен болжолдонууда.

6.6.3. Курулуш

2014-жылы капиталдык салымдардын көлөмү 89,5 млрд. сом өлчөмүндө болжолдонууда, анын реалдуу өсүшү 115,2%ды түзөт.

Капиталдык салымдардын түзүмү 2013-жылы күтүлгөндөргө карата ички инвестициянын үлүшү 70,1%дан 67,2%га чейин азаюу жагына өзгөрөт жана тиешелүү түрдө тышкы инвестициянын үлүшү 29,9%дан 32,8%га чейин жогорулайт.

Ички инвестициялардын түзүмүндөгү негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаттары ээлеп, ал 86,7%ды түзөт.

18-таблица

Курулуш тармагында өсүү темпинин динамикасы, 2013-2014- жылдар үчүн % менен

2014-жылы капиталдык салымдын көлөмү артыкчылык тартибинде социалдык-экономикалык маанидеги, анын ичинде билим берүү, саламаттык сактоо, турак жай курулушу чөйрөсүндөгү объекттерди курууга жана кайра конструкциялоого, ошондой эле республикада авто жолдорду жана ГЭСтерди курууга жана кайра конструкциялоого багытталат.

Республикалык бюджеттин эсебинен капиталдык салымдарды биринчи кезекте төмөнкүлөргө жумшоо пландалууда:

- республикалык бюджеттен каржыланган курулушу аяктай элек жана пландаштырылган жылда курулушу аяктоого тийиштүү объекттерге;

- иш жүзүндө бөлүнгөн каражаттардын жетишсиздигинен улам бюджеттик милдеттердин лимиттеринин чегинде республикалык бюджеттин акчалай милдеттери аткарылбай калган курулуштарга жана объекттерге;

- Бишкек шаарынын массалык жеке курулуш зоналарында инженердик жана социалдык инфратүзүмдөрдү курууга;

- Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 16-майындагы № 229 токтому менен бекитилген 2011-2015-жылдарга Кыргыз Республикасында суу чарба объекттерин куруу жана жаңы сугат жерлерин өздөштүрүүнүн мамлекеттик программасынын иш чараларын ишке ашырууга;

- 2014-жылы 10 млн сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Баткен облусунун Баткен районундагы Көкташ - Аксай - Тамдык автожолун курууга;

- Баткен облусунун Баткен районундагы Таян айылында 6,2 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен чек арачылар үчүн чек ара постунун имаратын курууга;

- 8,0 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Айгүлташ - Согмент - Чарбак-Таян автомобиль жолун курууга;

- 10,0 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Бел-Сөгөт-Божой автожолун курууга;

- 9,7 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Кулунду-Максат автожолун жана эки көпүрө курууга.

Суу чарба объекттерин куруу бөлүгүндө 2014-жылы төмөнкү долбоорлорду ишке ашыруу болжолдонууда:

- Баткен облусунун Баткен районундагы Чарбак, Таян, Сай айылдарында 37,7 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен суу түтүктөрүн куруу;

- 2014-жылы 120,0 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Баткен облусунун Кадамжай районунун Бүргөндү массивинде ирригациялык курулманын курулушун бүткөрүү жана жаңы 3489 га сугат жерин колдонууга киргизүү;

- 2014-жылы 115,2 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Баткен облусунун Кадамжай районунун Каракыштак-Боз каналын куруу (270 га жерди пайдаланууга киргизүү);

- 2014-жылы 105,6 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Талас облусунун Кара-Буура районундагы Сарымсак каналын кайра конструкциялоо (1000 га жерди пайдаланууга киргизүү);

- 2014-жылы 120,0 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Чүй облусунун Чүй районундагы Шамшы суусунда декадалык жөнгө салуу бассейнин куруу;

- 2014-жылы 201,6 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Жалал-Абад облусунун Аксы районунун Ренжит өрөөнүндө суу менен камсыздоону жакшыртуу үчүн Беш-Батман каналынын аяк жагын реабилитациялоо;

- 2014-жылы 115,2 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Баткен облусунун Баткен районундагы Р-4вх каналын куруу жана колдонуудагы Р-4 каналын узартууга;

- 2014-жылы 50,4 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Ысык-Көл облусунун Тоң районундагы Ак-Өлөң каналын кайра конструкциялоо;

- 2014-жылы 36,0 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Талас облусунун Кара-Буура районундагы Бахты-Ногой каналын куруу;

- 2014-жылы 48,0 млн. сом өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Чүй облусунун Панфилов районундагы Кара-Тума бассейнинин суткалык жөнгө салынышын реконструкциялоо жана ички чарбалык тарамдарын куруу.

Ишканалардын, уюмдардын жана калктын капиталдык салымдарынын эсебинен негизинен төмөнкүдөй иштер жүргүзүлөт:

- «Манас» эл аралык аэропорту» ААКнын өздүк каражаттарынын эсебинен 2014-жылы 10,8 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Баткен, Исфана, Жалал-Абад аэропортторун кайра конструкциялоо;

- 2014-жылы 5,65 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен «Манас» эл аралык аэропорту» ААКнын өздүк каражаттарынын эсебинен Манас, Ош, Ысык-Көл аэропорттору үчүн навигациялык жабдууларды жана техникалык каражаттарды модернизациялоо жана сатып алуу;

- негизинен калктын каражаттарынын эсебинен ишке ашырылуучу турак жай куруу.

Энергетика тармагына ири инвестициялык долбоорлор пландаштырылган, алар 2014-жылга курулушка негизги салымды кошот:

- «Энергетика секторун өнүктүрүү» долбоору. Долбоордун жалпы долбоордук наркы 56,0 млн. АКШ долларын түзөт, анын ичинен 2014-жылы 10,9 млн. АКШ долларын өздөштүрүү пландаштырылууда;

- 2014-жылы 10,4 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Кытайдын экспорт-импорттук банкынын каражаттарынын эсебинен «Кыргызстандын түштүгүндө электр берүү линияларын модернизациялоо» долбоору («Датка» 500 кВ көмөк чордонун жана 220 кВ ЖЛ куруу);

- 2014-жылы 340,0 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Камбар-Ата ГЭС -1ди куруу;

- 2014-жылы 60,0 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Жогорку Нарын ГЭСтер каскадын куруу (4 ГЭС - Акбулуң, Нарын-1, 2, 3);

- 2014-жылы 10,3 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен «Бишкек жана Ош шаарларынын электр жабдууларын жакшыртуу» Ислам өнүктүрүү банкынын (мындан ары-ИӨБ, насыя) долбоору;

- «Электр станциялары» ААКнын өздүк каражаттарынын эсебинен 131 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Камбар-Ата ГЭС-2нин 2-гидроагрегатын ишке киргизүүнү камсыздоо, аны өздөштүрүү 2015-2016-жылдарга пландаштырылган, анын ичинен 2014-жылы- 43,7 млн. АКШ долларын;

- 49,3 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен жеке инвестициялардын эсебинен чакан ГЭСтерди өнүктүрүү, аларды өздөштүрүү 2014-2017-жылдарга пландаштырылган, анын ичинен 2014-жылы -12,3 млн. АКШ долларын;

- 2014-жылы 2,5 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Бишкек шаарындагы Ак-Ордо турак жай массивинде 110 кВ эки чынжырлуу ЖЛ жана 110/10 кВ көмөк чордонун куруу (Түркия Республикасынын насыясы);

- 2014-жылы 15,3 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен «Энергетика секторун реабилитациялоо» долбоору (АӨБ, насыя);

- 2014-жылы 97,4 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен «Датка-Кемин» 500 кВ ЭБЛди жана «Кемин» 500 кВ көмөк чордонун куруу» долбоору (Кытайдын экспорттук-импорттук банкы, насыя);

- кен казуу өнөр жайынын объекттерин курууда инвестицияларды өздөштүрүү (2014-жылга капиталдык салымдын көлөмү - 11 млн. АКШ доллары) Иштамберды, Бозымчак алтын кенин иштетүү (2013-жылга капиталдык салымдардын көлөмү - 8 млн. АКШ доллары).

Жол-транспорттук инфратүзүмдү өнүктүрүү боюнча 2014-жылы төмөнкү долбоорлорду ишке ашырууну улантуу болжолдонууда:

- 2014-жылы 54,6 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Бишкек - Нарын - Торугарт автожолун (9-272 км, 272-365 км, 365-539 км) реабилитациялоо;

- 2014-жылы 24,3 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Ош-Баткен-Исфана авто жолун (10-28 км, 108-123 км, 220-232 км, 232-248 км, 248-360 км) реабилитациялоо;

- 2014-жылы 8,0 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Тараз - Талас - Суусамыр автожолун (75-105 км), (III Фаза) реабилитациялоо;

- 2014-жылы 2,8 млн. АКШ доллары өлчөмүндө каржылоо көлөмү менен Баткен, Исфана, Жалал-Абад, Каракол, Казарман, Кербен, Талас жана башка аэропортторду кайра конструкциялоо.

Экономиканы капиталдаштыруунун пландаштырылган көлөмдөрүнө негизденип, 2014-жылы курулуш продукцияларынын жалпы дүң көлөмүнүн 15,5%га реалдуу жогорулашы болжолдонууда жана ал 80,8 млрд. сомду түзөт. Курулуш секторунун экономикалык өсүштүн темптерине карата таасири оң болот жана 0,92 пайыздык пунктту, ал эми ИДП өндүрүш түзүмүндө курулуштун салыштырма салмагы -6,4%ды түзөт.

Курулуш үчүн жер участкаларын бөлүп берүүдө чечимдерди кабыл алуу тутумун өркүндөтүү үчүн төмөнкүлөр ишке ашырылат: (1) жер участкаларын бөлүп берүү, жер титирөө коопсуздугунун талаптарын милдеттүү түрдө аткаруу маселелери боюнча ченемдик укуктук актыларга (Кыргыз Республикасынын Жер кодекси, «Кыргыз Республикасынын шаар куруу жана архитектура жөнүндө» Кыргыз Республикасынын Мыйзамы жана башка ченемдик укуктук актылар оңдоолор киргизилет; (2) Кыргыз Республикасынын калктуу конуштарында курулуш үчүн жер участкаларынын маалыматтык банкы иштелип чыгат; (3) калктуу конуштарды инвентаризациялоо жана инженердик инфратүзүмүн этап-этабы менен кайра конструкциялоо боюнча иш-чаралар планы кабыл алынат.

Курулуш көлөмүнүн бардык региондордо өсүшү мурун башталган социалдык объекттерди ишке киргизүү, кен казуу жана энергетика тармагындагы инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууну активдештирүүнүн эсебинен болжолдонууда. Негизги үлүштү Бишкек шаары (27,9%), Ысык-Көл (21,4%), Чүй (15,72%) жана Жалал-Абад (13,6%) облустары ээлейт.

Экономикага капиталдык салымдын күтүлгөн деңгээлин эске алып, экономикалык өсүш үчүн 6,9% деңгээлинде зарыл болгон дүң инвестициянын көлөмү (20-таблицаны карагыла) 135,5 млрд. сом суммасында же ИДПга карата 33,8% өлчөмүндө болжолдонууда жана 2013-жылы күтүлгөн көрсөткүчтөргө салыштырганда 7,5%га жогорулайт. Мында, мамлекеттик инвестициялардын көлөмү 23,1 млрд. сом суммасында же ИДПга карата 5,8%, анын ичинде ИДПга карата МТИнин үлүшү 4,2% өлчөмүндө болжолдонууда. МТИнин ресурстары инфратүзүмдүк объекттерди жана энергетика объекттерин курууга багытталат.

Жеке инвестициялар, чет өлкөлүк тикелей инвестицияларды кошо алганда, 112,4 млрд. сом суммасында же ИДПга карата 28,0% өлчөмүндө болжолдонууда. Ошону менен, чет өлкөлүк тикелей инвестициялардын агымы 47,7 млрд. сом суммасында же 964,0 млн. АКШ долларында болжолдонууда, өсүш 14,0%ды түзөт. Жеке инвестициянын өсүшү болжол менен орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү улуттук ири долбоорлорго инвестициялык агымдын келиши менен шартталат.

Дүйнөлүк жана ата мекендик экономиканы өнүктүрүүнүн азыркы тенденциялары тышкы соккулар жана туруксуз макроэкономикалык жагдайдан келип чыккан инфляциялык терс таасирлер андан ары күчөгөн учурда төмөнкүдөй тобокелдиктер жана коркунучтар пайда болуу мүмкүндүгүн көрсөтүүдө:

- өндүрүштүн көлөмүнүн төмөндөшү;

- негизги капиталга инвестициялардын кыскаруусу;

- курулуп жаткан объекттердин токтоп калышы;

- турак жайлар өз убагында пайдаланууга берилбей калышы ж.б.у.с.

6.6.4. Кызмат көрсөтүү чөйрөсү

Кызмат көрсөтүү чөйрөсү ИДПны түзүүдө негизги сектор болуп калат, ИДПнын түзүмүндөгү салыштырма салмагы 47,3%га жетет.

2014-жылы кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн дүң өндүрүү көлөмү 343,8 млрд. сом өлчөмүндө болжолдонууда, мында өсүш 105,5%ды түзөт. Өсүштүн негизги булактары: соода, мында өсүш 6,3%, транспорттук кызмат көрсөтүүлөр - 8,9%, байланыш кызматы - 8,8%, финансылык иштердин кызмат көрсөтүүлөрү - 5,8%, мейманкана жана ресторандардын кызмат көрсөтүүлөрү 8,4% деңгээлинде болжолдонууда.

19-таблица

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн тармактарында өсүш темпинин динамикасы, өткөн жылга карата % менен

Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн түзүмүндө соода эң маанилүү үлүштү ээлейт, бул 2014-жылдын көрсөтүлгөн кызматтардын бардык көлөмүнүн 32,5%ын түзөт. Сооданын көбөйүшү үчүн жагымдуу өбөлгөлөр калктын акчалай кирешесинин 15,3%га өсүшү жана экономика секторлорун өнүктүрүү болуп саналат. Соода жаатындагы чаралардын саясаты төмөнкүлөргө багытталган: (а) соода жаатында регулятордук саясатты өркүндөтүүгө жана жагымдуу бизнес-чөйрөнү түзүүгө; (б) сооданын заманбап түрлөрүн киргизүүгө; (в) калктын кеңири чөйрөсү үчүн керектөө базарларына жетишүүсүнүн өсүшүн камсыз кылууга; (г) товарларды жылдыруунун өнүккөн тутумун түзүүгө; (д) соода ишин жөнгө салуунун натыйжалуу механизмдерин киргизүүгө; (е) электрондук сооданы өнүктүрүүгө; (ж) ири соода борборлорун кеңейтүүгө.

Чек ара жанындагы сооданын түрүн тартипке келтирүүнү өнүктүрүүгө өзгөчө көңүл бурулат, бул сооданын көлөмүн кеңейтүүгө мүмкүнчүлүк берет, ал өз кезегинде өнүгүүгө жана тиешелүү түрдө республиканын региондорунун социалдык-экономикалык абалын теңдештирүүгө мүмкүндүк берет. Өлкөнүн түштүгүндө Баткен облусунун Лейлек районунда жана өлкөнүн түндүгүндөгү Чүй облусунун Жайыл районунун Чалдовар айылында чек ара жанындагы соода борборун түзүү пландаштырылууда. Мындай борборлорду түзүү, майда уюшулган сооданы кошкондо, жалпысынан өлкөнүн алыскы аймактарынын соода инфратүзүмүн өнүктүрүүгө дем берет.

«Дордой» жана «Кара-Суу» соода-базар комплекстеринин атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн чыңдоо жана жогорулатуу, соода жүгүртүүнүн өсүш темпин жана базарларындагы жумуш орундарынын санын сактоо, салыктын келип түшүүсүн көбөйтүү максатында «Дордой» жана «Кара-Суу» соода-базар комплекстерин өнүктүрүү программасына ылайык чаралар ишке ашырылат (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 26-сентябрындагы № 654 токтому).

Өлкөнүн экономикасы үчүн өзгөчө маанилүү болуп саналган транспорт жана байланыш кызматынын өсүшү, негизинен азыркы байланыш кызматынын заманбап түрлөрүн тездик менен өнүктүрүүнүн эсебинен 108,8%дын деңгээлинде болжолдонууда. Байланыш кызматын өнүктүрүү кызмат көрсөтүүнүн кеңири спектрин камсыз кылуучу жана жалпы дүйнөлүк маалыматтык мейкиндикке өлкөнүн интеграцияланышына көмөк көрсөтүүчү жогорку технологиялуу телекоммуникациялык тутумду түзүүгө багыт алат. Телекоммуникациялык тармактагы өнүктүрүү темпи боюнча мобилдик байланыш лидер болуп кала берет. Байланыш кызматтарын көрсөтүүнүн өсүшү 108,8%дын деңгээлинде болжолдонууда. 2014-жылы Интернетти пайдалануучулардын жалпы саны өлкөнүн калкынын 70-80%на жетет. Тажикстан, Өзбекстан жана Кытай багыттары боюнча Кыргыз Республикасында байланыштын була-оптикалык линияларын (ББОЛ) куруунун долбоорлорун ишке ашыруу, атап айтканда Балыкчы-Каракол, Ош-Эркечтам жана Ош-Өзгөн-Жалал-Абад-Таш-Көмүр багыттары боюнча ББОЛду куруу боюнча активдүү иштер улантылат. 2014-жылдын акырына карата Кыргыз Республикасынын калкынын 90%ын санариптик берүү менен камтуу пландаштырылууда. Эскирген жабдууларды алмаштыруу жана жаңы антенналуу-мачталык курулмаларды, санариптик автоматтык телевизиондук ретрансляторлорду куруу, ошондой эле «Кыргыз почтасы» мамлекеттик ишканасынын байланыш бөлүмдөрүнүн түйүндөрүн модернизациялоо жана өнүктүрүү боюнча иштер улантылат.

2014-жылы транспорттук кызмат көрсөтүүлөрдүн өсүшү жана сапатын жакшыртуу үчүн транспорттук инфратүзүмдү реабилитациялоонун тездетилген процесси негизги милдет болот. Транспорттук коридордун негизги бөлүгүн 2014 - жылы реабилитациялоо пландаштырылган, бул үчүн инвестициянын бир далай көлөмү тартылат. Аба транспортунда өлкөнүн региондорунун, алыскы жана жакынкы чет өлкөлөрдүн ортосунда ишенимдүү аба каттамы камсыз кылынат. Транспорттун кызмат көрсөтүүлөрүнүн өсүш деңгээли 108,9% деңгээлинде болжолдонууда. Аны ушул деңгээлде кармап туруу үчүн негизги милдеттер төмөнкүлөр болот: (а) эл аралык транзит-транспорттук коридорду реабилитациялоо жана натыйжалуу колдонуу; (б) темир жана автомобиль жолдорун кайра конструкциялоо; (в) аба каттамынын коопсуздугун камсыз кылуу.

Туризмди өнүктүрүү атаандашууга жөндөмдүү туристтик индустрияны түзүүгө багытталат. Дүйнөлүк туристтик базарда өнүктүрүүнүн тенденцияларын эске алуу менен аракеттер 2014-жылы жогорку экономикалык кайтарымды берүүгө жөндөмдүү Кыргызстандагы туризмдин негизги төрт түрүн Кыргызстандын географиялык ыңгайлуу жайгашкандыгын пайдалануунун эсебинен өнүктүрүүгө багытталат, бул - Казакстанга, Россияга (Сибирь жана Урал), Өзбекстанга багытталган курорттук-рекреациялык туризм; Европа союзунун өлкөлөрүнө, Японияга, Түштүк Кореяга жана башка өлкөлөргө багытталган Улуу Жибек жолундагы туризм; Европа союзунун өлкөлөрүнө, Казакстанга, Россияга жана башка өлкөлөргө багытталган экологиялык туризмди кошкондо, тоодогу-окуялуу туризм жана ишкер туризм. Туристтик кызмат көрсөтүүнүн экспортунун өсүшү 770,0 млн. АКШ доллар деңгээлинде болжолдонууда, анын ИДПга карата салыштырма салмагы 2014-жылы 5,6%га чейин өсөт.

Туризмди өнүктүрүү жаатында чаралардын саясаты төмөнкүдөй милдеттерди чечүүгө багытталат:

- туризм чөйрөсүндөгү ата мекендик ишкерлерди колдоо;

- туристтик тейлөөнүн заманбап инфратүзүмүн түзүү;

- туристтик базарларга жарнамалык кампанияларды активдештирүү;

- туристтик, банктык, транспорттук жана мейманканалык түзүмдөрдүн кооперациялары үчүн жагымдуу шарттарды түзүү;

- меймандос өлкөнүн беделин түзүү, Кыргызстандын туристтик продуктусунун таанымал болушун камсыз кылуу, тышкы базарларда Кыргызстандын туристтик продуктусунун абалын чыңдоо жана кеңейтүү.

2014-жылы региондорго карата базар кызмат көрсөтүүсүнүн көлөмүнө негизги салым Бишкек шаарынан (56,3%), ошондой эле Чүй (11,3%), Жалал-Абад (8,2%) облустарынан болжолдонууда. Алардын суммалык салымы 75,8%ды түзөт, бул түздөн-түз ушул региондордун ишкердик активдүүлүгү жана республиканын башка облустарына салыштырганда калкынын жогорку кирешелери менен байланышкан.

6.7. Тышкы экономикалык иш

2014-жылы тышкы экономикалык иш төмөнкү факторлордун таасири алдында түзүлөт: (а) ички өндүрүштүн 6,9%га өсүшү; (б) Бажы союзунун иштей башташынын шарттары менен байланышкан тобокелдиктер; (в) алтынга дүйнөлүк баанын болжолдонгон төмөндөөсү.

Орто мөөнөттүү келечекте тышкы сооданын өнүгүшүнө олуттуу таасирди Кыргызстандын Бажы союзуна (БС) кошулуусу көрсөтөт. Бул БС өлкөлөрү менен соода мамилелерин жакшыртат, бирок ошол эле учурда БСке кирбеген өлкөлөр менен соода жүргүзүүдө көйгөйлөр жаралат деп күтүлүүдө.

Кыргыз экономикасы үчүн айрыкча белгилүү болуп турган артыкчылык бул - БСга мүчө өлкөлөрдөн мунай продуктуларын, металлдарды, жыгач материалдарынын берүүнүн көлөмүн жана импорттук бааны сактап калуу, БСга мүчө өлкөлөрдүн базарларына кирүү, мигранттар үчүн жумушка орноштуруунун шарттарын жакшыртуу болот. Күтүлүп жаткан ири инвестициялык долбоорлорду ишке киргизүү жана баштоонун натыйжасында техника сатып алууга багытталган чет өлкөлүк тикелей инвестицияларын агылып келишинин көбөйүшүн күтүүгө болот.

Өлкөнүн транзиттик потенциалын жана «Дордой», «Кара-Суу» сыяктуу объекттерин логистикалык борбор катары сактап калуу үчүн тиешелүү инфратүзүмдөрдү түзүү аркылуу кайра экспорттоо менен иштеген ишканаларды экспорттук өндүрүшкө кайра багыттоо ишке ашырылат.

Экспорттоого жана импорттоого уруксат берүүчү документтерди берүүдө «Бирдиктүү терезе» тутумун ишке киргизүү боюнча иштер улантылат.

Тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү 2013-жылдын деңгээлинен 15,4%га номиналдык жогорулоо менен 9580 млн. АКШ доллары деңгээлинде болжолдонот.

Экспорттук жеткирип берүүчүлөрдүн номиналдык көлөмү 2,3 млрд. АКШ долларына чейин түзүлөөрү жана өсүш темпи 2013-жылы 31,1% күтүлгөн деңгээлдин ордуна 30,8%ды түзүп, экспорттун жалпы көлөмүндөгү үлүшү 9,6%га алтынды берүүнү көбөйтүүнүн эсебинен 10,7%га, ошондой эле тигилүү буюмдарды (13,9%га), чыңалуу лампаларын (4,7%га), жашылча, мөмө-жемиштерди (5,9%га), пахта-буланы (3,3%га) ж.б. экспорттоонун көлөмү өсөөрү деп болжолдонууда.

Импорт тууралуу айтсак, анын көлөмү 7,3 млрд. АКШ долларынын өлчөмүндө түзүлөт жана номиналдык өсүүсү 17,0%ды түзөт, ал мунай продуктуларын (импорттун түзүмүндөгү үлүшү- 19,4%), аралыктагы жана инвестициялык товарларды, ошондой эле керектөө товарларын берүүнүн көлөмүнүн көбөйүшү менен байланышкан керектөө суроо-талабынын өсүшү менен аныкталат. Инвестициялык товарлардын импорту 12,4%га өсөт, бул экономикалык өсүштү колдоо үчүн ишенимдүү өбөлгөлөрдү түзөт.

Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 4,9 млрд. АКШ долларынын деңгээлинде түзүлөт.

ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2013-жылдагы (-)50,0%дан 2014-жылы (-) 50,9%га чейин начарлайт.

20-таблица

Пайдалануу боюнча ИДП (ИДПга карата % менен)

2014-жылы жеке керектөөнүн үлүшү ИДПнын көлөмүнөн 98,5%ды түзөөрү болжолдонууда, реалдуу өсүү темпи 6,2% деңгээлинде болот. Жекече керектөө чыгымдары жаңы жумуш орундарын түзүүнүн жана орточо номиналдуу эмгек акынын 12,6%га өсүшүнүн эсебинен калктын акчалай кирешелеринин 15,3%га болжолдонгон өсүшү менен бекемделет. Жеке керектөөнүн өсүшү импорттун озгон өсүшүнө (4,5%га) дем берет.

6.8. Социалдык саясат

Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн негизги артыкчылыгы, социалдык маселелерди чечүү болуп калат. Республикалык бюджеттен чыгымдар мурдагыдай эле социалдык багытталуучу болуп эсептелет жана социалдык чөйрөгө кеткен чыгымдардын салыштырма салмагы 50%га чейин жетет.

Өлкөдөгү терс тенденцияга ээ болгон кедейликтин деңгээлинин өсүшүнүн маселеси айрыкча курч бойдон турат, ал 2007-жылдан тартып 5,1%га көбөйгөн. 2014-жылы иштин негизги багыты кедейликтин деңгээлин төмөндөтүүгө багытталат. Кедейликтин көйгөйү комплекстүү мамиле жасоону талап кылаарын көңүлгө алуу менен, 2014-жылы социалдык коргоо, саламаттык сактоо, социалдык камсыздандыруу, билим берүү, эмгек рыногу жана гендердик саясат чөйрөсүн реформалоо улантылат.

Социалдык коргоонун келечектеги тутумун өркүндөтүү боюнча комплекстүү милдеттер 2012-2014-жылдарга Кыргыз Республикасынын калкын социалдык жактан коргоону өнүктүрүүнүн стратегиясына киргизилген чаралар менен чечилет (Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2011-жылдын 13-декабрындагы № 755 токтому).

Социалдык коргоо тутумунун сапатын жогорулатуу максатында минималдуу социалдык стандарттарды жана социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн наркын эсептөөнүн методикасын иштеп чыгуу жана бекитүү пландаштырылган. Мындан тышкары, кадрлардын квалификациясын жогорулатуу тутумун түзүү, социалдык коргоо чөйрөсүндө бирдиктүү маалыматтык тутумду түзүү белгиленген.

Оор турмуштук кырдаалга кабылган үй-бүлөлөрдү жана балдарды социалдык коргоо тутумун жакшыртуу үчүн, кепилденген минималдуу кирешени (КМК) жыл сайын 10%га өстүрүүнүн эсебинен балдары бар, аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө жөлөкпулдарды жогорулатуу пландаштырылууда. Оор турмуш жагдайында калган балдарды (күндүз болуучу борборлорго, бала багып алуучу үй-бүлөлөргө, адаптациялоо жана реабилитациялоо борборлоруна ж.б.) жайгаштыруунун ар кандай түрлөрүн өнүктүрүү жана жайылтуу боюнча иштер улантылат.

Оор турмуштук кырдаалга кабылган үй-бүлөлөрдүн жана балдардын социалдык коргоо схемасынан алып салуудагы каталарды азайтуу максатында Баланы коргоонун жеке планын жана Үй-бүлө менен жекече иштөөнүн планын түзүүдө үй-бүлөнүн социалдык паспортун колдонуунун механизмин иштеп чыгуу жана ишке киргизүү пландаштырууда.

Ден соолугунун мүмкүнчүлүгү чектелген адамдарга (ДМЧА) социалдык кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жакшыртуу үчүн стационардык социалдык мекемелерде иштөөнүн жаңы формалары жана иштөө ыкмалары, реабилитациялоонун техникалык каражаттарын даярдоонун заманбап технологиялары, ДМЧАнын жана үй-бүлө мүчөлөрүнүн катышуусунда атайын реабилитациялык программалар, ошондой эле эл аралык стандартты эске алуу менен майыптыкты аныктоонун жаңы тутуму киргизилет.

Пенсия саясаты жагынан пенсия дайындоо учурунда камсыздандыруу принцибин күчөтүү максатында базарларда жана айыл чарба секторунда иштеген жеке ишкерлер үчүн камсыздандыруу төгүмүнүн тарифтеринин ставкаларын этап боюнча теңештирүү сунушталат. Ошондой эле өз алдынча иштеген жарандардан камсыздандыруу төгүмүн жыйноо боюнча базар жана соода аянттарынын ээлери менен, ошондой эле айыл чарба секторунан камсыздандыруу төгүмдөрүн жыйноо боюнча ЖӨБ органдары менен өз ара аракеттенүүнүн дем берүүчү механизмдерин иштеп чыгуу пландаштырылууда.

Мындан тышкары, ар кандай баалар боюнча Кыргызстандын калкынын жалпы санынын 10%дан ашыгы бүгүнкү күндө башка мамлекеттерде иштеп жана жашап жатышат. Алардын кирешеси эч жерде катталбайт, алар азыркы учурда мамлекеттик социалдык камсыздандыруу тутумуна төгүмдөрдү төгүшпөйт жана келечекте пенсия алууга мүмкүнчүлүктөрү жок болот. Ушуга байланыштуу, мамлекеттик социалдык камсыздандыруу тутумуна мигранттарды тартууга карата эл аралык макулдашууларды өркүндөтүү боюнча иштер улантылат.

Инновациялык саясат алкагында Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун ишин андан ары автоматташтыруу боюнча иштер жүргүзүлүүдө. Бүгүнкү күндө «eLeed» программасынын алкагында «Төлөп берүү», «Пенсияларды чектөө жана кайра эсептөө» блоктору иштелип чыкты. Бул блокторду тесттик режимде ишке киргизүү жана 2014-жылы пенсияны дайындоо, кошуп эсептөө, кайра эсептөө жана төлөп берүү процессин автоматташтыруу максатында практикалык ишке киргизүү пландалууда.

2010-жылдын 1-январынан тартып пенсиялык тутумга топтоо компоненти киргизилген. Пенсиялык тутумга топтоо бөлүгүн киргизүүнүн негизги максаттары төмөнкүлөр болуп саналат:

- Кыргызстанда пенсиялык камсыз кылуунун деңгээлин жогорулатуу;

- орто мөөнөттүү жана узак мөөнөттүү келечекте пенсиялык фонддун финансылык туруктуулугуна жетишүү;

- пенсиялык «узун акчаларды» өлкөнүн экономикасына инвестиция катарында тартуу, жана анын натыйжасында - экономикалык өсүштүн айрыкча жогорку темпи менен байланышын камсыздоо.

Кыргыз Республикасынын Социалдык фондунун бюджетинин финансылык мүмкүнчүлүгүн эске алуу менен жыл сайын пенсияларды жогорулатуу пландалууда. 2013-жылга салыштырганда 2014-жылы пенсиянын номиналдуу өлчөмү 10%га жогорулайт.

2014-жылы билим берүү чөйрөсүндөгү саясат Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 23-мартындагы № 201 токтому менен бекитилген 2012-2020-жылдарга Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясынын жана 2012-2014-жылдары Кыргыз Республикасында билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясын ишке ашыруу боюнча аракеттердин планынын алкагында жүргүзүлөт, мында өлкөнүн социалдык, саясий жана экономикалык өнүгүшүнүн азыркы деңгээлине туура келген билим берүү кызматтарын көрсөтүү, сапаттуу билим алууга бирдей жетишүү, региондук жана эл аралык процесстерге республиканын адам капиталынын атаандашууга жөндөмдүүлүгүн камсыз кылуу сыяктуу негизги багыттар киргизилген.

Жалпы билим берүү уюмдарынын колдо болгон тарамы аркылуу мектепке баруу алдында даярдоо программасы, балдарды мектепке 240 сааттык даярдоону уюштуруу жана балдарды мектепке даярдоонун жылдык программасын сыноону баштоо менен мектепке чейинки билим берүү жаатына 5-6 жаштагы балдарды (мүмкүнчүлүгү чектелген балдарды кошуу менен) камтууну жогорулатуу каралган. Мектептин билим берүү секторунда мамиле жасоонун компетенттүүлүгүн эске алуу менен билим берүүнүн мазмунун модернизациялоо, стандартка ылайык мектеп тарамдарынын иштешин колдоо жана 5-9-класстар үчүн жаңы муундагы (куррикулумдар) 20 стандартын бекитүү сыяктуу чаралар ишке ашырылат. Кесиптик орто билим берүүнүн алкагында Кыргыз Республикасынын экономикасы үчүн актуалдуу болгон адистиктер боюнча стандарттарды иштеп чыгуу, адистердин эмгек базарына тез арада чыгышын камсыз кылуу үчүн кыска циклдеги программаларды сыноого киргизүү болжолдонууда. Кесиптик жогорку билим берүү секторунда негизги аракеттер жогорку кесиптик билим берүүнүн эки баскычтуу түзүмүнө өтүүгө, ЖОЖдордун өтүнмөлөрүнө ылайык, программаларды сынамык аккредиттештирүүдөн өткөрүүгө багытталат.

Саламаттык сактоону өнүктүрүүнүн негизин түзүүчү документ Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2012-жылдын 24-майындагы № 309 токтому менен бекитилген 2012-2016-жылдарга саламаттык сактоону реформалоонун «Ден соолук» улуттук программасы болуп саналат, анда социалдык макамы менен гендердик айырмасына карабастан республиканын калкынын жана ар бир адамдын ден соолугун коргоо жана чыңдоо үчүн зарыл шарттарды түзүү каралган. Кыргыз Республикасында калктын оору менен өлүм себептеринин түзүмүнө жана Миң жылдыкты өнүктүрүү максаттарына жетүү боюнча өлкөнүн милдеттенмесине таянып «Ден соолук» программасынын таасир берген негизги жактары: жүрөк-кан тамыр ооруларын, кургак учук менен АИВ/ЖИКСти контролдоо, бала менен эненин ден соолугун коргоо болуп саналат.

Кыргыз Республикасынын жарандарын медициналык-санитардык жардам менен камсыздоо боюнча Мамлекеттик кепилдиктер программасынын (мындан ары-МКП) алкагында калктын медициналык кызматтарга жетишүүсү жана ал кызматтарды алууда калкка түшкөн финансылык оорчулукту төмөндөтүү мүмкүндүгүн камсыздоо, мамлекеттик медициналык камсыздандыруу тутумун түзүү боюнча иш-чаралар жүргүзүлөт. МКПнын алкагында калкты дары менен камсыз кылуу жаатында медициналык жардамдардын кымбат жана жогорку технологиялык түрлөрүнө калктын жетишүүсүн камсыздоо максатында колдо болгон ресурстарды адилет жана айкындык менен бөлүштүрүүнүн негизинде жогорку технологиялардын фонду (мындан ары-ЖТФ) программасын каржылоонун механизмдери өркүндөтүлөт.

Калкты жумуш менен камсыз кылуу жаатында экономика тармактарында талап кылынган кесиптер боюнча жаңы билим берүү программаларын иштеп чыгуу жана колдонууга киргизүү, окутуучу курамды окутуучу жаңы методикаларына окутуу жана ийгиликтүү окуу жайларынын оң тажрыйбаларын жайылтуу пландалууда. Чет өлкөдөгү эмгек мигранттарынын укугу менен кызыкчылыктарын коргоого, чет өлкөдө ишке орноштуруу боюнча багыттарды диверсификациялоого, эмгек мигранттарына социалдык жактан камсыздоого жардам көрсөтүү боюнча мамлекеттик эмес фонд жөнүндө мыйзам долбоорун иштеп чыгууга, ошондой эле Миграциялык фондду түзүүнүн ченемдик укуктук негиздерин иштеп чыгууга багытталган иштер жүргүзүлөт.

Экономикадагы болжолдонуп жаткан өсүш жана жумуштуулукка көмөк көрсөтүү боюнча чаралар 2014-жылы жумуш орундарын түзүүгө жана экономикада иштеген адамдардын санынын 2013-жылдагы 2352,7 миң адамдан 2014-жылы 2391,3 миң адамга чейин өсүшүнө алып келет. Жумушсуздуктун жалпы деңгээли 2013-жылдагы 8,3 бирдиктен 2014-жылы 8,1 бирдикке чейин төмөндөйт.

2014-жылы экономиканы өнүктүрүүнүн болжолдонуп жаткан параметрлеринен улам, жашоо деңгээлин мүнөздөөчү негизги социалдык көрсөткүчтөр төмөнкүдөй түзүлөт:

2014-жылы калктын жан башына туура келген ИДПнын көлөмү 2013-жылга салыштырганда 1335,0дан 1466,7 АКШ долларына чейин, же 9,9%га жогорулайт.

Калктын номиналдуу акча кирешелери 15,3%га өсөт жана көлөмү 289,8 млрд. сомду түзөт. Керектөө бааларынын болжолдуу өсүшүн эске алуу менен акчалай кирешелердин реалдуу өсүш темпи 5,6%ды түзөт. Акча кирешелеринин түзүмүндө «эмгек акы» жогорулайт, мында номиналдуу өлчөм орточо 12,6%га өсөт жана 13896 сомду түзөт, ал эми реалдуу өсүш 3,1%га жогорулайт. Электр энергиясы үчүн компенсацияны эске алуу менен орточо пенсиянын номиналдуу өлчөмү 6,5%га өсүп, 4726,0 сомду түзөт. Жашоо минимуму 5091,3 сомду түзөт.

Ошентип, 2014-жылга болжолдонгон 6,9% экономикалык өсүш экономиканын бардык секторлорунун оң өсүшү менен камсыздалат. Болжолдонгон макроэкономикалык параметрлерге жетишүү үчүн экономикалык процесстердин бардык катышуучулары менен макулдашылган акча-насыялык, салык-бюджеттик, инвестициялык, инновациялык саясаттар жүргүзүлөт, алар этаптуу өнүгүү үчүн экономикалык, уюштуруучулук жана укуктук чаралардын комплексин камтыган тийиштүү иш-чараларды иштеп чыгуу үчүн негизди түзүшөт.

Мында 2014-жылга болжолдонгон өсүштүн көрсөткүчүн төмөндөтүүнүн тобокели ИДПнын көлөмүн (Кумтөр кенин иштетүүчү ишканаларда, «Кыргызалтын» ААКда күтүлгөн кошумча көлөмдөр) жогорулатуу боюнча резервдерди ишке ашыруунун натыйжасында 2013-жылы күтүлгөн жогорку базанын таасири болуп калышы мүмкүн.

7. 2015-2016-жылдарга макроэкономикалык болжол

2015-2016-жылдары экономикалык саясаттын башкы максаттары социалдык-экономикалык өнүктүрүүдө белгиленген оң тенденцияны бекемдөө, күтүлүп жаткан проблемалардын алдын алуу жана жылына орточо 6,3% туруктуу экономикалык өсүштү камсыздоо болот.

Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөргө улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу системасын реформалоо аркылуу жетишилет.

21-таблица

2015-2016-жылдарга ИДПны өндүрүүгө секторлордун реалдуу салымдары, % менен

2013-жылы Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн күтүлгөн көрсөткүчтөрүнөн жана 2014-жылга болжолдонгон көрсөткүчтөрүнөн улам 2015-2016-жылдары ИДПнын жылдык орточо реалдуу өсүшү 6,3% деңгээлинде болжолдонууда.

2015-2016-жылдары секторлорду ажыратып караганда болжолдонгон жылдык орточо өсүү темпи: айыл чарбасында - 2,5%ды, өнөр жайда - 5,8%ды, курулушта 19,1%ды, кызмат көрсөтүү чөйрөсүндө - 5,8%ды түзөт.

2015-2016- жылдары ИДПнын өсүшү салт болуп калгандай негизинен Чүй, Жалал-Абад, Ысык-Көл, Ош облустарынын жана Бишкек шаарынын эсебинен болжолдонууда.

Жалпысынан, 2015-2016-жылдардын аралыгында инфляциянын деңгээли катуу соккулар жок болгон шартта маанилүү бир сандык көрсөткүчтүн деңгээлине болжолдонот, мындай болжолдун негизине макроэкономикалык туруктуулуктун тенденциясын чыңдоого багытталган, макулдашылган акча-насыялык жана бюджеттик-салык саясатын жүргүзүүнү улантуу киргизилген. Ошол эле учурда, акча-насыялык саясаттын негизги максаты баанын туруктуулугуна жетүү жана кармап туруу болуп калат.

Инфляциянын болжолдонгон деңгээлинин негизине төмөнкүдөй өбөлгөлөр жана шарттар кирген: (а) азык-түлүк жана азык-түлүк эмес товарларга ички базарда баанын орточо өсүшү; (б) мунай продуктуларына (Urals) болгон баанын баррель үчүн 100 АКШ доллары чегинде орточо өсүшү 18; (в) акча-насыя саясатынын каражаттары менен алмашуу курсундагы кескин өзгөрүүлөрдү кармап туруу; (г) азык-түлүк товарларына карата баалардын мезгилдүү өзгөрүшү; (д) Бажы союзуна кошулуу, бул баалардын белгилүү өсүш тобокелдигине алып келет; (е) негизги соода өнөктөш-өлкөлөрдө инфляциянын орточо көрсөткүчтөрү (Россия - 5,0%, Казакстан - 6,0 - 8,0%, Кытай - 3,0%, Еврозона- 1,5%, дүйнөлүк экономика - 3,5%).

Экономиканын бардык секторлорунда өсүштүн оң темпи болжолдонууда.

Орто мөөнөттүү келечекте кызмат көрсөтүү чөйрөсү мурункудай эле ИДП түзүмүндө негизги үлүштү ээлейт (47,1%). Кызмат көрсөтүүнүн бардык түрлөрүнүн жылына орточо 6,1%га реалдуу өсүшү, жылына орточо 7,4% чегинде болжолдонгон калктын акчалай кирешесинин реалдуу өсүшү менен кармалып турат. 2015-2016-жылдары республикада бизнес үчүн түзүлүүчү жагымдуу шарттар кызмат көрсөтүү секторунун өнүгүшүнө көмөк көрсөтөт деп болжолдонууда, мында өсүш, негизинен соода, мейманкана жана ресторан, транспорт жана байланыш кызматтары сыяктуу секторлордун эсебинен камсыздалат.

Мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү оптималдаштыруу жана алардын санын кыскартуу базар кызмат көрсөтүүлөрүн кеңейтүүгө дем берүүчү фактор болуп калат. Мында базар кызмат көрсөтүүлөрүнүн салыштырма салмагы 2015-жылдагы 77%дан 2016-жылы 80%га чейин көбөйүшү болжолдонууда. Кызмат көрсөтүү чөйрөсүнүн өсүшүнүн жана кеңейишинин негизги булактары соода, транспорт жана байланыш кызматтары болуп калат, алардын салыштырма салмагы базар кызмат көрсөтүүлөрүнүн жалпы көлөмүндө орточо 66,5%ын түзөт.

2015-2016-жылдарда өнөр жай өндүрүшүнүн[19] өсүшү жылына орточо 105,6% деңгээлинде болжолдонууда. Мында Кумтөр кенин иштетүүчү ишканаларды эске албаганда, өндүрүштүн өсүш темпи 2016-жылга 105,6% деңгээлинде болжолдонууда. Өнөр жай өндүрүшүнүн өсүшү иштеп жаткан өнөр жай ишканаларынын туруктуу ишинин, токтоп калган өндүрүштөрдү кайра иштетүүнү, Жамгыр, Кумбел, Бозымчак, Иштамберди кендерин өздөштүрүүнүн жана алтын казуунун эсебинен болжолдонууда.

Мамлекет жана жеке секторлор тарабынан өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн жана мал чарбасынын азыктуулугун жогорулатуу боюнча кабыл алынган чаралардын эсебинен 2015-2016-жылдары айыл чарбасында реалдуу өсүш темпи орточо 2,5%га болжолдонот. 2016-жылдын аягына карата айыл чарба тармагынын реалдуу өсүш темпине жетүү үчүн төмөндөгү иш-чаралар жүзөгө ашырылат: 1) пайдаланылбаган жерлерди кыскартуунун эсебинен айыл чарба өсүмдүктөрүн айдоочу бардык аянттарды системалуу түрдө көбөйтүү; 2) органикалык, минералдык жана органика-минералдык жер семирткичтерди колдонуу менен жер кыртышынын түшүмдүүлүгүн жакшыртуунун эсебинен айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн жана дүң жыйноону көбөйтүү; 3) суперэлита жана элита үрөндөрүн сатып алуу үчүн республикалык бюджеттен жыл сайын 35,0 млн. сом бөлүү аркылуу жогорку түшүмдүүлүк касиетин сактап калуу менен, себилүүчү сортторунда жогорку түшүмдүүлүк, технологиялык жана нан бышыруучулук сапатын сактоо менен буудайдын жана арпанын үрөндөрүн өстүрүүнүн көлөмүн көбөйтүү; 4) тандалган 14 үрөн өстүрүүчү чарбаны заманбап айыл чарба техникасы, жабдуулар жана үрөндөр, ошондой эле кошумча сугат айдоо жерлерди бөлүп берүү менен колдоо аркылуу Кыргызстанда үрөндүк индустрияны өнүктүрүү боюнча ЮСАИД Америкалык агенттигинин долбоорун ишке ашыруу; 5) айыл чарба техникасын лизингге сатып алуу аркылуу жеңилдетилген насыялык шарттарда фермерлерди керектүү айыл чарба техникасы менен камсыздоону улантуу; 6) тоюттун бардык түрлөрүн даярдоонун көлөмүн көбөйтүү, бодо малдын башына тоюттун бирдигин 16-18 центнерден кем эмес даярдоо; 7) ар бир айылдык аймакта баалуу генетикалык материалды колдонуп жасалма уруктандыруу пункттарын түзүү; 8) айыл чарба малын жана канаттуулардын генофондун колдонуу, селекциялык асыл тукум ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу.

Экономиканын курулуш секторун өнүктүрүү тездетилген темп менен болжолдонууда жана орто мөөнөттүү келечекте улуттук экономиканын туруктуу өнүгүүсүн камсыз кылуучу маанилүү багыттардын бири болуп калат. 2015-2016-жылдарда экономиканы жана социалдык чөйрөнү өнүктүрүүгө каржылоонун бардык булактары боюнча негизги капиталга инвестицияларды 2015-жылдагы 115,3 млрд сомдон 2016-жылы 146,6 млрд сомго чейин жумшоо болжолдонууда, бул орточо 20,3%га көбөйүүнү түзөт.

Капиталдык салымдардын түзүмү 2016-жылы ички инвестициялардын 66,3% үлүшүнөн 2015-жылдагы 66,4%га чейин көбөйүү жагына өзгөрөт жана тиешелүү түрдө тышкы инвестициянын үлүшү 33,7%дан 33,6%га чейин кыскарат. Ички инвестициялардын түзүмүндөгү негизги үлүштү ишканалардын, уюмдардын жана калктын каражаттары ээлеп, ал 84,7%ды түзөт, ал эми тышкы инвестициялардын түзүмүндө чет өлкөлүк насыялар - 64,5%ды, тикелей инвестициялар - 25,4%ды түзөт.

Капиталдык салымдарды өздөштүрүүнүн болжолдонгон көлөмүнөн улам 2015-2016-жылдары курулуштун өсүш темпи орточо 119,1% деңгээлинде күтүлүүдө. Мында курулуш тармагынын салыштырма салмагы ИДПга карата 2015-жылдагы 6,9%дан 2016-жылы ИДПга карата 7,8%га өсөт. Болжолдогу мезгилде экономикалык өсүштүн темпине курулуш секторунун тийгизген таасири оң болуп, орточо 1,27 пайыздык пунктту түзөт.

2015-2016-жылдарда курулушта жеке турак үйлөр; транспорттук магистралдын объекттери; энергетика объекттери (өлкөнүн аймагын бирдиктүү энергетикалык алкакка бириктирүүчү электр берүү линияларын куруу боюнча иштер) артыкчылыктуу багыттар болуп калат. Ресурстардын чектелүү экендигин эске алуу менен өлкөнүн базалык инфратүзүмүн- жолдорду жана коммуникацияларды, энергетиканы, ирригацияны гана каржылоо жана өнүктүрүү колдоого алынат.

Инвестицияларды тартуу жаатындагы жүргүзүлүп жаткан мамлекеттик саясат 2016-жылы жеке инвестициялык деңгээлди ИДПга карата 28,8%га чейин жогорулатууга мүмкүндүк берет. Экономикага дүң инвестиция 2016-жылы ИДПга карата 35,0%га чейин көбөйөт, бул экономикалык өсүштү жылына орточо 6,3%га жеткирүүгө көмөктөшөт.

ИДПга карата жеке керектөөнүн үлүшүн 2014-жылы 98,5%дан 2016-жылы 101,8%га чейин көбөйтүү болжолдонууда, ал калктын реалдуу акчалай кирешелеринин жана орточо айлык номиналдык эмгек акынын өсүшү менен шартталат.

22-таблица

2015-2016- жылдарда ИДПны пайдалануу, %

Орто мөөнөттүү мезгилде тышкы экономикалык иштердин өнүгүүсүнө негизги таасир этүүчү факторлор төмөнкүлөр: (а) Россия, Казакстан, Өзбекстан жана Кытай сыяктуу өлкөлөр менен кошуна жайгашкан Кыргыз Республикасынын ыңгайлуу географиялык абалы, алардын базарлары Кыргыз Республикасынын экспорттук потенциалынын өсүшүн камсыз кылышы мүмкүн; (б) коңшу мамлекеттердеги саясий туруктуулук; в) Кыргыз Республикасынын ДСУга мүчөлүгүн активдүү пайдалануу; (г) Бажы союзуна кирүү; (д) Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ), ЕврАзЭК, КМШнын алкагында тышкы экономикалык кызматташууну кеңейтүү; е) эл аралык экономикалык жана финансылык уюмдар менен кызматташууну тереңдетүү.

2015-2016- жылдары тышкы соода жүгүртүүнүн көлөмү жыл сайын орточо 15,4%га өсөт жана 12,8 млрд. АКШ доллары деңгээлине жетет.

Экспорттун номиналдык көлөмү 2,8 млрд. АКШ долларына чейин жетип, 2014-жылга салыштырмалуу 20,4%га өсөт деп болжолдонууда. Экспорттун өсүшү алтынды экспорттоонун көлөмүн 35,1%га, ошондой эле айыл чарбасында өндүрүлгөн азыктарды (жашылча, мөмө жемиштерди- 16,0%га), курулуш материалдарын (портландцементти - 30,1%га) жана кийим-кече предметтерин жана ага тиешелүүлөрдү (31,2%га) калыбына келтирүү менен шартталат.

Өлкөгө импорттун келүүсү жылына орто эсеп менен 17,2%га көбөйөт жана 2016-жылы 9,95 млрд. АКШ долларынын деңгээлине жетет. Мында импорттолуучу продукциянын көлөмү 2014-жылга салыштырганда 37,1%га көбөйөт. Импорттун өсүшү мунай продуктуларын ташып келүүнүн көлөмүнүн көбөйүшү менен шартталат, анын деңгээли 2014-жылга салыштырганда 137,2%ды, электр машиналарын, жабдууларды, аппаратураларды жана машиналарды- 134,1%ды, ошондой эле азык-түлүк товарларын ташып келүү- 132,0%ды түзөт. Инвестициялык товарларды ташып келүүнүн жылына орточо эсеп менен 13,0%га өсүшү, инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу менен шартталган.

Натыйжада соода балансынын терс сальдосу 2014-жылдагы 4,9 млрд. АКШ долларынан 7,2 млрд. АКШ долларына чейин начарлайт.

ИДПга карата товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн таза экспортунун терс сальдосу 2014-жылы (-)50,9%дан 2016-жылы (-) 54,9%га чейин начарлайт.

2015-2016-жылдарда социалдык өнүктүрүү саясаты калктын жашоо шартынын сапатын жакшыртууга жана кедейликтин масштабын азайтууга багытталат.

Пенсия тутумунун финансылык туруктуулугун камсыздоо жана пенсия өлчөмдөрүн жогорулатуу үчүн негизги чаралар айыл-чарба сектору менен базарларда иштеген жеке ишкерлер үчүн камсыздандыруу төгүмдөрүнүн тарифтик ставкаларын этап боюнча теңдөөгө, мигранттарды мамлекеттик социалдык камсыздандыруу тутумуна тартуу боюнча мамлекеттер аралык макулдашууларды иштеп чыгууга жана киргизүүгө, пенсиянын базалык бөлүгүн мурунку жылдын орточо эмгек акысынын (ОЭК) 12%нан кем болбогон деңгээлде кармап турууга, пенсиянын камсыздандыруу бөлүгүн жыл сайын индексациялоого багытталат.

Билим берүү тутумундагы иш-аракеттер төмөнкү артыкчылыктардан улам түзүлөт: билим берүү чөйрөсүн өнүктүрүүнү мамлекеттик жөнгө салуунун натыйжалуулугун жогорулатуу, адамдын жаш курагына ылайык талап кылган сапаттуу жана жеткиликтүү билимди берүү.

Саламаттык сактоо чөйрөсүндөгү мамлекеттик саясат төмөнкүдөй биринчи баскычтагы багыттар: калкка сапаттуу медициналык жардам көрсөтүүгө багытталган саламаттык сактоо тутумунун потенциалын бекемдөөгө, калктын жана ар бир адамды өзүнчө алгандагы саламаттыгын коргоо жана чыңдоо үчүн зарыл шарттарды түзүү боюнча милдеттерди чечүүгө багытталган.

Жумуш менен камсыз кылуу саясаты мурункудай эле экономикада иштеген адамдардын санын өстүрүү үчүн кошумча жумуш орундарын түзүүгө, Кыргызстандын жарандарынын укуктары менен кызыкчылыктарын чет өлкөдө коргоого- Кыргызстан менен Россиянын, Борбордук Азия менен Түркия мамлекеттеринин ортосунда товарлардын, кызмат көрсөтүүлөрдүн жана жумушчу күчтөрдүн эркин кыймылы үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө багытталат.

Калктын акчалай кирешесинин орточо 7,4%га реалдуу өсүшү болжолдонууда. Акча кирешесинин өсүшүнүн булагы 2015-2016-жылдар аралыгына болжолдонгон туруктуу экономикалык өсүш болот. Акчалай кирешенин түзүмүндөгү орточо эмгек акынын номиналдуу өлчөмү 2014-жылдын деңгээлине карата 24%га өсөт жана 2016-жылы 17242,2 сомду түзөт. Жашоо минимумунун өлчөмү 2014-жылдагы 5091,3 сомдон 2016-жылы 5878,1 сомго чейин көбөйүшү болжолдонууда. Эмгекке жөндөмдүү калктын жашоо минимумунун өлчөмүнө орточо эмгек акынын катышынын коэффиценти 2,6 деңгээлинде түзүлөт.

Пенсиялардын номиналдуу өлчөмү 2014-жылга карата 12,5%га көбөйөт жана 2016-жылы 5316,0 сомду түзөт.

Жалпы жумушсуздуктун деңгээлинин төмөндөшү болжолдонууда жана 2014-жылдагы 8,1%га карата 2016-жылы 7,8%ды түзөт.

8. Корутунду

Кыргыз Республикасынын экономикасын туруктуу өнүктүрүү үчүн болжолдонгон максаттуу көрсөткүчтөрдү аткаруунун маанилүү шарттары макроэкономикалык саясатты жүргүзүү, ошондой эле тышкы жана ички соккулардын экономикага тийгизген таасирлерин минималдаштыруу үчүн негиз катары саясий туруктуулукту сактоо болуп саналат.

Максаттуу макроэкономикалык көрсөткүчтөргө улуттук ири долбоорлорду ишке ашыруу, өлкөнүн мамлекеттик активдерин натыйжалуу башкаруу, экономиканын бардык тармактарына дем берүү үчүн мамлекеттик жөнгө салуу тутумун реформалоо аркылуу жетишилет.

Экономикалык өсүш өлкөнүн ИДПсын түзүүчү реалдуу экономиканын бардык секторлору тарабынан колдоого алынат. Максималдуу салым өнөр жай, кызмат көрсөтүү чөйрөсүндөгү объекттерден жана ишканалардан болжолдонууда.

Жагымдуу инвестициялык климатты калыбына келтирүү жана сактоо, ишкердик чөйрөсүндөгү регулятордук ийкемдүү саясат, мыйзамдардын ачык-айкындыгы жана туруктуулугу 2014-2016-жылдардын аралыгында жылына орточо 6,5% деңгээлинде болжолдонгон экономикалык өсүшкө көмөк көрсөтөт.

Болжолдонгон көрсөткүчтөр Кыргыз Республикасын 2013-2017-жылдардын аралыгында туруктуу өнүктүрүүнүн Улуттук стратегиясына негизделген, ал бюджеттик жана бюджеттик эмес каржылоо булактарына улуттук долбоорлордун пакети менен жылдык пландарды иштеп чыгуу жана ишке ашыруу аркылуу өз ара байланышта ишке ашырылат.

Ушул мониторингдин жана Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнү талдоонун маалыматтарынын негизинде жетишилген прогресстерге мезгил-мезгили менен майда-чүйдөсүнө чейин талдоо жүргүзүлөт, «начар жерлери» аныкталат жана алынган натыйжалардын негизинде көрсөткүчтөрдүн болжолдуу маанилери ыкчам түрдө кайрадан каралып чыгат.

Кыргыз Республикасынын Өкмөтү тарабынан зарыл болгон учурда дүйнөлүк конъюнктуранын начарлашына жана пайда болуучу ички жагымсыз шарттарга байланыштуу терс процесстердин экономикага таасирин тийгизүүчү мүмкүн болгон катуу соккуларын жеңилдетүүгө багытталган чаралардын тутуму иштелип чыгат.

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнү болжолдоонун көрсөткүчтөрүнүн тизмеги 2014-жылга жана 2015-2016- жылдарга карата Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн болжолунун 1-15-тиркемелерине ылайык аныкталган.

_________________________________

[1] Көрсөткүчтөр дүң кошумча нарк боюнча келтирилди

[2] КРУБдун маалыматы боюнча

[3] Өсүү темптери дүң кошумча нарк боюнча көрсөтүлдү

[4] «Айыл Банк» ААКы, «РСК Банк» ААКы, «Залкар Банк» ААКы, «КИКБ» ЖАКы жана «Кыргызстан» коммерциялык банкы» ААКы

[5] 2013- ж. апрелине карата ЭВФнын баалоосу боюнча,

[6] Өлкөлөрдүн өз болжолдоолору

[7] The London Gold Market Fixing Ltd эсептелет

[8] 2013- ж. октябрь айына карата

[9] КР ЭМдин баалоосу

[10] Өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырганда баанын 6,0 %га төмөндөшү

[11] Өсүү темптери дүң кошумча нарк боюнча көрсөтүлдү

[12] РФ Экономикалык өнүктүрүү министрлигинин болжолу

[13] Иштетип алма чийки заттын иштетилгенден кийинки наркын эсепке албаганда

[14] Өсүш темптери дүң кошумча нарк боюнча келтирилген

[15] РФ Экономикалык өнүктүрүү министрлигинин болжолу

[16] WEF «World Economic Forum: Global Competitiveness Report 2012-2013» жарыялоосу

[17] Кайра иштетилген чийки заттын наркын эске албаганда

[18] РФнын Экономикалык өнүктүрүү министрлигинин болжолу

[19] Иштетип алма чийки затты кайра иштетүү наркын эске албаганда

Кыргыз Республикасын социалдык-экономикалык өнүктүрүүнүн 2014-жылга жана 2015-2016-жылдарга болжолу

2014-жылга жана 2015-2016 - жылдарга ИДПны өндүрүүнүн жана акыркы колдонуунун түзүмү

2014-жылга жана 2015-2016-жылдарга ИДПны түзүүчү секторлордогу дүң продукциялар жана өсүш темпи

 2014-жылга жана 2015-2016-жылдарга Кыргыз Республикасынын айыл чарбасын өнүктүрүүнүн болжолу